TİROİD HORMONLARI FİZYOLOJİSİ

Transkript

1 TİROİD HORMONLARI FİZYOLOJİSİ Prof. Dr. Fadıl Özyener Fizyoloji Anabilim Dalı

2 Dersin amacı ve öğrenim hedefleri Tiroid hormonlarının (TH); yapımı ve salgılanması açıklamak, organizmadaki genel ve özel fizyolojik etkilerini sınıflamak, salgı düzenlenmesini gözden geçirmek, normalden az veya çok olmasının sonuçlarını değerlendirmektir.

3

4 Tiroid hormonlarının (TH) yapım, depolanma ve salgılanması 1. İyodür tutulması (İyot pompası) 2. Tiroglobülin (TGB) sentezi 3. İyodürün oksidasyonu 4. Tirozinin iyodasyonu 5. T 1 ve T 2 nin kenetlenmesi ( coupling ) 6. Kolloidin sindirimi 7. TH sekresyonu 8. TH kanda taşınması

5

6 1: iyodür pompası I tiroid hücresinde ikincil etkin taşıma mekanizması ile kat yoğunlaştırılır (mak 250 kat). Günlük iyodun ( mgr) 1/5 i tiroid bezi tarafından tutulduktan sonra kalanı böbreklerden atılır. Yılda 50 mg I gereklidir.

7 Tükrük bezleri, mide mukozası, plasenta, gözün silyer cismi, koroid pleksus ve meme bezleri de derişim farkına karşı iyodür taşır. 2: tiroglobülin (TGB) sentezlenmesi Tiroid hücrelerinin endoplazmik retikulumunda sentezlenir ve golgi aparatusunda son şekli verilir. TGB molekülünün içerdiği amino asitlerden tirozin en önemlisidir.

8 2Na+-1I- simportır (NIS), pendrin

9 3: iyodürün oksidasyonu İYODÜR İYODA okside edilir. Hücre zarının hemen dışında yerleşik olan hidrojen peroksidaz, HPO, enzimi tarafından I - I 0 veya I 2 + e - HPO sistemi engellenmişse veya kalıtımsal olarak yoksa TH salgısı da gerçekleşemez.

10 4: tirozinin iyodasyonu İyodun TGB deki tirozine bağlaması monoiyodotirozin ve diiyodotirozin oluşur (MIT/T 1 ve DIT/T 2 ). Okside iyodin molekuler biçimde de tirozin ile doğrudan, fakat çok yavaş bağlanır. Oysa iyodinaz enzimi bu tepkimeyi son derece süratli hale getirir.

11

12 5: T 1 ve T 2 nin kenetlenmesi TPO TPO Normalde, iyotlu bileşiklerin ortalaması %23 MIT, %33 DIT, %35 T 4 ve %7 T 3 şeklindedir.

13 6: kolloidin pinositoz ve sindirimi Tiroid bezi hücreleri apikal yüzeylerinden kolloide yalancı ayaklar (södopotlar) uzatarak pinositik veziküller oluştururlar.

14 7: Tiroid Hormon (TH) salgılanması deiyodinaz T 1, T 2 Kana salınan TH: % ü tiroksin (T 4 ) % 7-10 u T 3 tür. (Ancak birkaç gün içinde T 4 ün ~ yarısı T 3 e dönüşür.)

15 8: kan ile hücrelere taşınması Tiroid H bağlayan plazma proteinleri Protein Plz. kons. (mg/dl) T 4 (%) T 3 (%) Tiroksin-bağlayan globulin (TBG) Transtiretin (TTR, tiroksin-bağlayan pre-albumin) Albumin

16

17

18 T 4 ün vücutta dağılımı

19 Tiroid almaçları (TR) ve genleri a reseptör gen (TRa 1,TRa 2 ): 17. kromozom üzerinde b reseptör gen (TRb 1, TRb 2 ): 3. kromozom üzerinde TRa 1, TRa 2 ve TRb 1 yaygın olarak tüm hücrelerde; TRb 2 ise sadece beyinde bulunur. TRa 2 T 3 hormonunu bağlamaz.

20 Tiroid hormonların etki düzeneği

21 TH etkisi yavaş başlar uzun sürer. T 4 T 3 Latent dönem Maksimum etki 2-3 gün 6-12 saat gün 2-3 gün Yarı ömür ~15 gün ~4 gün

22 Tiroid hormonların genel etkileri

23 Hemen bütün hücrelerde enzimlerin, yapısal/taşıyıcı proteinlerin ve benzerlerinin etkinlik ve derişiminde artışa yol açar. Tiroid hormonları (TH) mitokondri sayısı ve etkinliğini önemli oranda artırır.

24 Na + - K + ATPaz enziminin etkinliğini uyararak iyonların hücre zarından aktif taşınmasını hızlandırır ve artırır. Çoğu endokrin bezde salgı hızını. Net sonuç bazal metabolizma hızının (BMH) artmasıdır.

25 TH büyüme ve gelişme üzerine genel ve özel etkileri vardır. Fetal hayatta ve doğum sonrası ilk yıllarda sinir sisteminin büyüme ve gelişmesindeki rolleri çok önemlidir. Pübertede büyüme ve gelişmenin optimal olması için gereklidirler (normal cinsel gelişim ve doğurganlık için).

26 Tiroid hormonların metabolik (özel) etkileri

27 Protein sentez hızında yükselme olurken uzun dönemde protein yıkımında da artış görülür. Karbonhidrat metabolizmasında hücrelerin glikozu alması, glikolizis, glikoneojenezis ve bağırsaktan glikoz emilimi artar. Vitaminlere gereksinimi arttırır.

28 Lipidleri yağ dokudan mobilize ederek plazmada serbest yağ asidi miktarını yükseltirken hücrelerde oksidasyonu. Plazmada kolesterol, fosfolipid ve trigliserid miktarlarını. Kolesterolün safra salgısı içersinde atılımını indüklerler.

29 THnın kalp üzerine etkisi T 3 miyositler üzerine doğrudan etkilidir. Ayrıca katekolaminler ve sempatik sinir sistemi üzerinden de katkıda bulunur. Kalp atım hızını arttırır. Kalp atım gücü artar, ancak yüksek hormon düzeylerinde. Kan akımı ve kalp debisi.

30 TH ve solunum sistemi O 2 alınması ve CO 2 atılması yükseldiği için solunumun derinliği ve hızı artar. Sonuçta dakika ventilasyonu çoğalır, ancak PaO 2 ve PaCO 2 normal sınırlardadır. Eritropoetin salgısı da uyarıldığından hematokrit hafifçe yükselmiştir. (Bu düzenlemeler, toplam O 2 taşıma yeteneğinin çoğaltılması amacıyladır.)

31 T 4 ve T 3 ün yıkımı Karaciğer, böbrek ve diğer dokular iyodotironin deiyodinaz Tip I : karaciğer, böbrek Tip II : beyin, hipofiz, kahverengi yağ dokusu Tip III: plasenta, beyin

32 TİROİD HORMON SALGISININ DÜZENLENMESİ

33 Kan TH düzeyi azalırsa TRH salgısı artar TSH (tirotiropin) yükselir Tiroid bezinden TH salgısı artar

34

35 TRH'un etki mekanizması Hipofiz hücresi bazal zarındaki reseptörlerine bağlanır ve fosforilaz ikincil haberci sistemi uyarılır çok miktarda fosforilaz C üretilir bir dizi tepkime sonrası TSH salgısında artma

36 TSH'un etki mekanizması Tiroid hücre bazal zarındaki reseptörlerine bağlanır ; adenil siklaz etkinleşir hücre içinde camp yapımı protein kinaz etkinleşir hücre içinde ilgili fosforilasyon basamakları başlar Tiroid Hormon salgısında artma

37 TSH (tirotiropin) etkileri TSH artışından sonra dakikalar içinde TGB nin proteolizi; T T ve 3, 4 iyodotirozinlerin yapımı; tiroglobülinin kolloide salgılanması ve kolloid pinositozu artar. Daha sonra iyodür tutulması, HPO etkinliği artarken, kan akımı da hızlanır.

38

39 TH AZ SALGILANMASI (Hipotirodizm) Primer hipotiroidizm Sekonder hipotiroidizm

40 Primer hipotiroidizm Gelişimsel ve kalıtsal anomaliler Otoimmun tiroiditis (Hashimoto hst.) Diyetteki iyot eksikliğine bağlı endemik kolloid guatr Ameliyat sonrası (post-op) Sekonder hipotiroidizm Hipofizer veya hipotalamik patoloji sonucu gelişebilir.

41 Hipotiroidik insanlarda Deri kalın, kuru ve sarımsı (karotenemi), saçlar seyrek Ses boğuk, kısık ve yavaş Zihinsel etkinlik ve bellek zayıf, bazı hastalarda ağır zihinsel belirtiler Plazma kolesterolü yüksek Bazal metabolizma hızı 40, 50

42 Miksödem: Erişkin hipotiroidizm sendromuna genellikle, özgün deri değişikliklerini belirtmek için miksödem adı verilir. Guatr Tiroid bezinin büyümesi

43

44

45 Kretenizm: doğuştan hipotiroidili çocuklar Hipotalamus hipofiz tiroid ekseninin herhangi bir noktasındaki doğumsal anomali kretenizme yol açabilir. Fiziksel ve mental gelişme geriliği son derece belirgindir. Özellikle doğumdan sonraki ilk aylarda aşırı büyük, adeta ağızdan dışarı taşan dil uyarıcı olmalıdır.

46

47 Tanı: Fizik muayene ve anamnez Kan TH, TGB, TSH ve TRH düzeyleri Ultrasonografi, Sintigrafi, MR İnce İğne Aspirasyon Biyopsisi (öz.nodül varsa)

48 Tedavi: Çoğunlukla sentetik T ; 4 Endemik guatrda iyot; Gerekiyorsa kemateropatik, cerrahi ve/veya radyolojik yaklaşım ile yapılır.

49 Tedavi: öncesi ve sonrası

50

51 TH FAZLA SALGILANMASI (Hipertirodizm) Tiroide ait sebepler Tiroid dışı sebepler

52 Tiroide ait sebepler Basedow-Graves hastalığı, soliter toksik adenom, toksik multinoduler guatr, tiroiditler Tiroid dışı sebepler Eksojen TH verilmesi (iyatrojenik hipertiroidi), ektopik tiroid dokusu, TSH/TRH salgılayan tümörler

53

54 Basedow-Graves hastalığı Kanda TSH benzeri maddeler (büyük bir olasılıkla otoimmün olarak gelişen immunoglobulin yapıda antikorlar, tiroid stimulan immunoglobulin -TSİ) T 3 ve T 4 salgısında büyük artış TSH salgısı çok az

55 Tirotoksikozda bulgu ve belirtiler Kilo kaybı ( iştaha rağmen) Sıcağa dayanıksızlık, nabız basıncının artması, çarpıntı Sıcak ve yumuşak deri Eksoftalmi (göz kürelerinin dışa fırlaması)

56

57 Kas kasılması üzerine olumsuz etki (kas güçsüzlüğü) Ellerde ince tremor (kas tonüsünü kontrol eden sinapslardaki hiperaktiviteden dolayı olduğu düşünülmekte) BM hızında % artış Bol terleme, MSS üzerine etki ile aşırı sinirlilik ve endişe

58 Tanı: Fizik muayene ve anamnez Kan TH, TGB, TSH ve TRH düzeyleri Ultrasonografi, Sintigrafi, MR İnce iğne aspirasyon biyopsisi (öz.nodül varsa)

59 Tedavi: Radyoaktif iyot (ABD ve Kanada da baskın seçenek) Anti-tiroid ilaçlar Sempatolitik ilaçlar; Cerrahi (kısmi veya tam), Kematöropatik ve radyoaktif müdahale

60 Kaynaklar Review of Medical Physiology. Ed:Ganong WF, Berne&Levy Physiology, Ed.Koeppen BM and Stanton BA, Mosby Elsevier, 6 th edition,2010 Vander İnsan Fizyolojisi, Eds: Widmaier EP, Raff H ve Strang KT; Çev Ed: Demirgören S, Textbook of Medical Physiology. Eds: Guyton AC., Hall JE. Elsevier Saunders, 11 th Edition Principles of Anatomy and Physiology.Eds:Tortora G.J & Grabowski, 9 th Ed John Wiley & Sons Inc.,