ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

Transkript

1 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Seda ÇAKIR ADANA İLİNDE TARIMSAL KURULUŞLARIN TARIMSAL ÜRETİM MALİYETLERİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ TARIM EKONOMİSİ ANABİLİM DALI ADANA, 2005

2 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ADANA İLİNDE TARIMSAL KURULUŞLARIN TARIMSAL ÜRETİM MALİYETLERİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Seda ÇAKIR YÜKSEK LİSANS TARIM EKONOMİSİ ANABİLİM DALI Bu tez 26 / 04/ 2005 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği/Oyçokluğu İle Kabul Edilmiştir. İmza:... İmza:... İmza:... Prof. Dr. Aykut GÜL Prof. Dr. Faruk EMEKSİZ Prof. Dr. Rüştü HATİPOĞLU DANIŞMAN ÜYE ÜYE Bu tez Enstitümü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No: Prof. Dr.Aziz ERTUNÇ Enstitü Müdürü Bu Çalışma Çukurova Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi Tarafından Desteklenmiştir. Proje No:F 2003 YL Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

3 ÖZ YÜKSEK LİSANS TEZİ ADANA İLİNDE TARIMSAL KURULUŞLARIN TARIMSAL ÜRETİM MALİYETLERİ HESAPLAMA YÖNTEMLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Seda ÇAKIR ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARIM EKONOMİSİ ANABİLİM DALI Danışman : Prof. Dr. Aykut GÜL Yıl: 2005, Sayfa : 114 Jüri : Prof. Dr. Aykut GÜL Prof. Dr. Faruk EMEKSİZ Prof. Dr. Rüştü HATİPOĞLU Bu çalışmada maliyet ve tarımsal ürünlerde maliyet kavramına değinilmiş ve ürün maliyetlerinin hesaplanmasında ortaya çıkan sorunlar özetlenmiştir. Bunun yanında diğer ülkelerin ve Türkiye'nin maliyet hesaplama metotları karşılaştırılmış, tarımsal veritabanlarının durumu ve hesaplama yöntemleri incelenmiştir. Ayrıca Adana ve çevresinde tarımsal kuruluşların ürün bazında tarımsal üretim maliyetleri hesaplama yöntemleri ve teknik farklılıkları değerlendirilmiştir. Ele alınan kurumlar Adana Tarım İl Müdürlüğü, Adana Ziraat Mühendisleri Odası, Çukobirlik ve Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü dür. Araştırmada maliyet hesaplayan kuruluşların hesaplama yöntem ve teknik farklılıkları ortaya çıkarılmıştır. Ele alınan her bir kurumun yıllar itibariyle masraf unsurlarındaki değişimler incelenmiş ve ürünlerin toplam masraf içindeki oransal payları bulunarak her bir kurumun hesaplama değer farklılıkları ortaya konmuştur. Anahtar Kelimeler: Üretim maliyeti, buğday, pamuk, mısır, hesaplama yöntemi I

4 ABSTRACT M.Sc. THESIS EVALUATION OF PRODUCTION COST ACCOUNTING METHODS OF AGRICULTURAL INSTITUTES IN ADANA Seda ÇAKIR ÇUKUROVA UNIVERSITY INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES DEPARTMENT OF AGRICULTURAL ECONOMICS Supervisor : Prof. Dr. Aykut GÜL Year :2005, Pages: 114 Jury : Prof. Dr. Aykut GÜL Prof. Dr. Faruk EMEKSİZ. Prof. Dr. Rüştü HATİPOĞLU In this study, cost and agricultural product cost concepts have been reviewed and the problems occured during the computing of production cost were summarized. Beside this, cost accounting methods of Turkey and other countries have been compared and situation of agricultural database and accounting methods were also investigated. On the other hand, accounting procedures and technical differences of agricultural institutions located in and nearby Adana were evaluated based on product. Investigated institutions are Adana Agriculture Province Directorate, Adana Agriculture Enginering Office, Çukobirlik and Tarsus Agricultural Research Institutie. Accounting procedures and technical differences of institutions in computing cost were also investigated. Changes in expenses on a yearly basis of each investigated institution and accounting value differences of each institutions were evaluated by determining the proportions of products in the total expences. Key Words: Production cost, wheat, cotton, maize, accounting method II

5 TEŞEKKÜR Araştırma konusunun seçiminden sonuçlandırılmasına kadar, her aşamada yardımcı olan, değerli katkılarıyla beni yönlendiren, bilgi ve deneyimlerinden faydalanma şansı veren ve çalışmanın başından beri beni hoşgörü ve sabırla karşılayan danışman hocam Prof.Dr.Aykut GÜL e, çalışmalarıma şekil veren ve desteklerini eksik etmeyen Prof.Dr.Faruk EMEKSİZ e, Prof.Dr.Rüştü HATİPOĞLU na bana çalışmalarımda yol gösteren yardım ve katkılarını esirgemeyen Arş.Gör.Mevlüt GÜL, Arş.Gör.Beşir KOÇ a ve Arş.Gör.Hilal IŞIK a en içten teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca tezimin hazırlanmasında maddi ve manevi katkıları ile fedakarlıkta bulunan aileme ve her zaman için yanımda destek olan Ziraat Mühendisi arkadaşım Eda YILMAZ a, çalışmamda yardımcı olan Adana Tarım İl Müdürlüğü, Çukobirlik, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Adana Ziraat Mühendisleri Odası yetkililerine en içten teşekkürlerimi sunarım. Adana, 2005 Seda ÇAKIR III

6 İÇİNDEKİLER ÖZ...I ABSTRACT... II TEŞEKKÜR... III İÇİNDEKİLER...IV ÇİZELGELER DİZİNİ...VII ŞEKİLLER DİZİNİ... X SİMGELER DİZİNİ...XI 1. GİRİŞ Araştırmanın Önemi Araştırmanın Amacı ve Kapsamı ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR MATERYAL VE METOD Materyal Metod DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Maliyet Kavramı Tarımsal Ürünlerde Maliyet Kavramı Avrupa Birliği Ülkeleri, Amerika Birleşik Devletleri ve Türkiye de Tarım Ürünleri Maliyetlerinin Hesaplanması İle İlgili Çalışmalar Avrupa Birliği Ülkelerinde Tarımsal Maliyet Hesaplama Yöntemi Avrupa Birliğinde Tarım İşletmelerinde Tarımsal Maliyet Hesaplama Metodolojisi AB nde Tarımsal Muhasebe Veri Ağına Göre İşletme Büyüklüklerinin Belirlenmesi Amerika Birleşik Devletleri nde Maliyet Hesaplama Yöntemi Türkiye'de Tarım Ürünleri Maliyetlerinin Hesaplanması ile İlgili Çalışmalar Türkiye de Tarımsal Veritabanlarının Durumu ve Maliyet Hesaplama Yöntemi IV

7 4.3. Tarımsal Üretimde Masraf Unsurları Tarımda Maliyet Hesaplama Yaklaşımı Dünya ve Türkiye de Ele Alınan Ürünlerin Ekim Alanları, Üretim ve Verimi Buğday Türkiye de Buğday Üretim Sorunları ve Ürün Maliyetini Etkileyen Faktörler Mısır Türkiye de Mısır Üretim Sorunları ve Maliyetleri Etkileyen Faktörler Pamuk Dünya Pamuk Maliyet Fiyatları Türkiye Pamuk Üretimindeki Sorunlar ve Üretim Maliyetlerini Etkileyen Faktörler ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Tarımsal Maliyet Hesaplayan Kurumların Maliyet Hesaplama Metodolojisi Adana Tarım İl Müdürlüğü Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Çukobirlik Ziraat Mühendisleri Odası Ele Alınan Kurumların Maliyet Hesaplamalarındaki Farklılıklar Seçilen Ürünlerin Kurumlar Arası Maliyet Verilerinin Karşılaştırılması Buğday Maliyetleri Mısır Maliyetleri Seçilen Ürünlerin Ortalama Verimlerinin Karşılaştırılması Buğday Verimleri Mısır Verimleri Pamuk Verimleri Kurumlar Arası Maliyet Unsurlarının, Yıllar İtibariyle Gelişimi ve Analizi Araştırma Bulgularının Değerlendirilmesi SONUÇ VE ÖNERİLER V

8 KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ VI

9 ÇİZELGELER DİZİNİ Çizelge 4.1. İşletmelerin Ekonomik Büyüklük Sınıfları Çizelge 4.2. FADN'ın Bazı Standart Sonuçlarına Göre Ülkelerin Ekonomik Büyüklükleri (2000 yılı) Çizelge 4.3. FADN' ın Bazı Standart Sonuçlarına Göre Ülkelerin Tarımsal Alan ve Büyükbaş Hayvan Varlığı (2000 Yılı) Çizelge 4.4. Dünya Buğday Ekim Alanı Ve Verimi Çizelge 4.5. Buğday Üretiminde Önde Gelen Ülkeler Ve Üretim Miktarları Çizelge 4.6. Yıllara Göre Türkiye Buğday Üretim, Ekim Alanı ve Verimi Çizelge 4.7. Dünya Mısır Üretimi Çizelge 4.8. Ülkelere Göre Mısır Üretimi Çizelge 4.9. Türkiye Mısır Üretimi Çizelge Dünya Pamuk Ekim Alanları Çizelge Ülkeler İtibariyle Dünya Pamuk Üretimi (1000 Ton) Çizelge Türkiye ve Bazı Ülkelerde Pamuk Üretim Maliyetleri (US/da) Çizelge Türkiye Pamuk Üretimi Çizelge Tarım İl Müdürlüğü 2003 Yılı Buğday Maliyeti Çizelge Tarım İl Müdürlüğü 2003 Yılı Pamuk Maliyeti Çizelge Tarım İl Müdürlüğü 2003 Yılı Mısır Maliyeti Çizelge Erkek İşgücü Birimi (EİB) Çevrim Katsayıları Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsüne Göre Buğdayın Dekara Ortalama Üretim Girdi ve Maliyetleri (2002) Çizelge 4.19.Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsüne Göre Ana Ürün Mısırın Dekara Ortalama Üretim Girdi ve Maliyetleri (2002) Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsüne Göre Pamuğun Dekara Ortalama Üretim Girdi ve Maliyetleri (2002) Çizelge Yılı Çukobirlik Pamuk Maliyet Unsurları Çizelge Adana Ziraat Mühendisleri Odasına Göre Yılı Kırmızı Yarı Sert Adana Buğdayı Maliyet Unsurları VII

10 Çizelge Adana Ziraat Mühendisleri Odasına Göre 2003 Yılı Tahmini Pamuk Maliyet Çizelgesi Çizelge Adana Ziraat Mühendisleri Odasına Göre 2003 Yılı 1. Ürün Mısır Maliyeti Çizelge 4.25.Tarım İl Müdürlüğü 2002 Pamuk Maliyetleri Cari Fiyatları Çizelge 4.26.Çukobirlik 2002 Pamuk Maliyeti Cari Fiyatları Çizelge 4.27.Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 2002 Pamuk Maliyeti Cari Fiyatları Çizelge 4.28.Ziraat Mühendisleri Odası 2002 Pamuk Maliyeti Cari Fiyatları Çizelge 4.29.Ele Alınan Kurumlarda Dekara Buğday Reel Maliyetleri Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Reel Mısır Maliyetleri Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Reel Pamuk Maliyetleri Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Ortalama Buğday Verimleri Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Ortalama Mısır Verimleri Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Ortalama Pamuk Verimleri Çizelge Tarım İl Müdürlüğü, Buğday Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Çizelge Tarım İl Müdürlüğü Buğday Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge 4.37.Tarım İl Müdürlüğü, Pamuk Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Çizelge Tarım İl Müdürlüğü, Reel Pamuk Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Tarım İl Müdürlüğü, Mısırın Masraf Unsurlarının Toplam Masraf Unsurları İçindeki % Payları Çizelge Tarım İl Müdürlüğü, Mısır Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Tarsus Araştırma Enstitüsü, Buğday Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Çizelge Tarsus Araştırma Enstitüsünün Buğday Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Tarsus Araştırma Enstitüsü, Mısır Masraf Unsurlarının Toplam Masraf VIII

11 Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Mısır Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Pamuk Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Pamuk Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Çukobirlik Pamuk Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Çizelge Çukobirlik, Pamuk Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası Buğday Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Buğday Masraf Unsurlarının Toplam Masraf Unsurları İçindeki % Payları Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Mısır Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Mısır Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Pamuk Masraf Unsurlarının Gelişimi Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Pamuk Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları IX

12 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 4.1. Tarım İl Müdürlüğü Ürün Maliyet Anket formu (Pamuk maliyet örneği) 46 Şekil 4.2. Ele Alınan Kurumların Dekara Buğday Maliyetleri Şekil 4.3. Ele Alınan Kurumların Dekara Mısır Maliyetleri Şekil 4.4. Ele Alınan Kurumların Dekara Pamuk Maliyetleri Şekil 4.5. Ele Alınan Kurumların Dekara Ortalama Buğday Verimleri Şekil 4.6. Ele Alınan Kurumların Dekara Ortalama Mısır Verimleri Şekil 4.7. Ele Alınan Kurumların Dekara Ortalama Pamuk Verimleri X

13 SİMGELER DİZİNİ FAO : Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü DİE : Devlet İstatistik Enstitüsü AET : Avrupa Ekonomik Topluluğu AB : Avrupa Birliği FADN : Tarımsal Muhasebe Veri Ağı SBK : Standart Brüt Kar ESU : Europa Size Unit TBHV : Toplam Büyükbaş Hayvan Varlığı BBHB : Büyükbaş Hayvan Birimi USDA NAL : Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı Ulusal Tarım Kütüphanesi AgDB : Tarımsal Veri Tabanı AgNIC : Tarımsal Bilgi Ağı Merkezi ABD : Amerika Birleşik Devletleri TMO : Toprak Mahsülleri Ofisi TŞFAŞ : Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi KHGM : Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü TCZB : Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası AÜZF : Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi UBM : Ulusal Bilgi Merkezi APK : Araştırma Planlama Koordinasyonu TEFE : Toptan Eşya Fiyat İndeksi OECD : Ekonomik İşbirliği Kalkınma Teşkilatı ISTA : Uluslar arası Tohum Test Birliği UPOV : Yeni Bitkilerin Korunması Birliği GSÜD : Gayri Safi Üretim Değeri EİB : Erkek İşgücü Birimi XI

14 1. GİRİŞ Seda ÇAKIR 1. GİRİŞ 1.1. Araştırmanın Önemi Maliyet, tüm ekonomik sektörlerde işletmelerin faaliyet sonuçlarının ekonomik yönden değerlendirilmesi açısından önemli olup, işletmelerin koşullarına uygun, rasyonel ve verimli çalışmaları bu ekonomik sonuçlar ile ilgilidir (Güneş ve ark.,1988). Türkiye'de tarım ürünlerinin maliyetinin hesaplanmasında değişik kişi ve kurumlarca farklı yolların izlendiği bilinmektedir. Uygulanan yöntemler genellikle birbirine benzer görünse de, aralarındaki küçük farklılıklar bile sonuçlar üzerinde önemli değişikliklere yol açmaktadır. Örneğin kullanılan faiz oranlarının aynı yıl içinde farklılıklar arz etmesi, yapılan masrafların değerinin saptanması, (sabit) masrafların üretim faaliyetlerine dağıtılması gibi konularda önemli yaklaşım farklılıkların olduğu dikkat çekmektedir (Kıral ve ark., 1999). Tarım ürünlerinin maliyet hesapları; Ürün çeşidine, Maliyetin hangi amaçla hesaplandığına (toplam üretim maliyeti, destekleme fiyatlarının belirlenmesinde vb.), Kullanılan yönteme, Hesaplamayı yapan kişi veya kurumların amaçları gibi faktörlere bağlı olarak değişmektedir. Tarım işletmelerinde daha çok anket yöntemiyle işletme veya ürün bilgilerine ulaşılmaya çalışılmaktadır. Anket yönteminde çoğu kez yöntem, değerleme ve hesaplamalarda farklılıklar ortaya çıkmakta olup, birçok güçlüğü içermektedir. Avrupa ülkelerinde olduğu gibi Tarım İşletmeleri Muhasebe Veri Ağı organizasyonunun kurulması ile daha sağlıklı fiziki ve parasal verilerin toplanması gerekmektedir. Tarım sektöründe üretim maliyetlerinin hesaplanması, sadece tarım işletmelerinde karar mekanizmalarına yarar sağlamakla sınırlı kalmayıp, aynı 1

15 1. GİRİŞ Seda ÇAKIR zamanda devletin destekleme, fiyat, gelir vb. tarım politikalarına da dayanak teşkil edecek veritabanının oluşturulmasına hizmet edilmektedir. Birden fazla üretim faaliyetine bünyesinde yer veren tarım işletmelerinde, muhasebe kayıtları olmaksızın isabetli kararlar almak, üretimi planlamak mümkün değildir. Üretim faktörlerinin ne miktar kullanıldığı, ne kadar çıktı elde edildiği, ürünlerin ne oranda getiri sağladığı ve başarısızlığın nedenlerini bilmek için muhasebe kayıtlarına ihtiyaç vardır. Sürekli zarar eden üretim kolları belirlenip bunlardan vazgeçilebileceği gibi, kâr eden üretim kollarına daha geniş yer de verilebilir. Bundan başka hangi üretim kollarının daha kârlı olduğuna yine muhasebe kayıtları yardımıyla karar verilebileceği gibi, hangi masraf kaleminde tasarrufa gidileceği de anlaşılabilir. Üretim kolları veya şubelerin üretim faaliyetlerinin gelir durumları, üretim maliyetleri, rantabilite ve rasyonellik dereceleri muhasebe kayıtları yardımıyla gerek işletmeler arası ve gerekse işletmenin kendi içinde olmak üzere karşılaştırılmalarına olanak verecek şekilde ortaya konulabilir (Kıral, 1970). Tarımsal maliyet muhasebesi bunlardan başka tarımsal kredi ve finasman için önemli bir unsurdur (Hopkins ve Heady, 1964). Tarımsal maliyet ülkemiz tarımında yaşanan en önemli sorunlardan birisidir. Türkiye'de birçok tarım ürününde verimliliğin dünya ortalamasından düşük, maliyetlerin ise daha yüksek olduğu bir gerçektir. Bunun içindir ki bizim üreticilerimiz her geçen gün artan üretim maliyeti nedeniyle zarar edip üretimden vazgeçmekte ve ürünlerin yurtiçi ve yurtdışı pazarlarda rekabet olanaklarını sınırlamaktadırlar. AB ve ABD gibi ülkeler ele alındığında, işletmeler rasyonel davranarak maliyetleri aşağıya çekmekte, teknolojiye yatırım yapmakta ve verimliliği arttırmaktadırlar. Böylelikle çiftçi geliri yükseltilerek, ülkemiz çiftçisinden çok daha yüksek refah düzeyine ulaşması sağlanmaktadır. Türkiye deki tarımsal üretim maliyetleri yüksekliğinin temel nedenleri aşağıdaki gibi sıralanabilir: Kullanılan teknolojilerin görece geri olması, çağdaş tekniklerin yeterince ve etkin biçimde uygulanmamasıdır. Türkiye' de tarımsal üretim büyük ölçüde doğal 2

16 1. GİRİŞ Seda ÇAKIR koşullardan etkilenmekte, yıldan yıla önemli verim ve üretim dalgalanmaları ortaya çıkmaktadır. Ortalama verim, gelişmiş ülkelere oranla düşüktür. Türkiye de tarımsal işletmeler çok parçalı olup, tarımsal işletme sayısının zaman içerisinde artmasına bağlı olarak her işletme dilimindeki toprak büyüklüğü azalmaktadır. Tarımsal işletmeler genellikle dağınık parçalardan oluşmaktadır. İşletmelerin yaklaşık %57 si, 4 ten çok parçalıdır. Küçük ve çok parçalı işletmelerin egemen olduğu bir tarımsal yapıda, neredeyse optimal teknoloji ve girdi kullanımı olanaksız hale gelmekte, kullanılsa bile birim girdiden alınan verim çok düşük olmaktadır. Diğer bir sorun tarım makinelerinin geri teknolojiyle üretilmesi ve tarım topraklarının ıslah edilmemesidir. Toprağın verimini arttırmaya yönelik toprak ıslahı, sulama ve drenaj sistemlerinin kurulması, tarıma yeni sermaye yatırımını gerektirir. Bu da dışa bağımlı sanayiye yönlendirilen kredilerin azaltılması anlamına gelmektedir ki, bağımlı bir ülkede bunu gerçekleştirmenin olanağı yoktur. Adana ili yurdumuzun Akdeniz Bölgesi nde Çukurova nın en verimli toprakları üzerinde kurulmuş olup; 13 ilçe, 550 köy, 34 belde ve biri büyükşehir olmak üzere 48 mahalli idareden oluşmaktadır. 13 ilçeye bağlı 550 köyde çiftçi ailesi tarım sektöründe çalışmakta olup, bu rakam tarımsal nüfusa tekabül etmektedir. Adana ilinde çeşitli büyüklükte adet tarımsal işletme bulunmaktadır. İlde yetiştirilen önemli tarım ürünleri buğday, mısır, soya, pamuk, karpuz ve narenciyedir (Anonymous, 2000a). Adana ili gerek pamuk ekim alanı gerekse üretim miktarı bakımından önemli bir potansiyele sahiptir verilerine göre Adana da hektar alanda ton pamuk üretimi gerçekleşmiştir. Adana ili Türkiye Pamuk ekim alanlarının %10,77 sine ve pamuk üretiminin %25,54 üne; Çukurova Bölgesi nde ki toplam pamuk ekim alanlarının %51,47 sine ve üretimin %46,32 sine sahiptir. Türkiye pamuk verim ortalaması 291,7 kg/da iken, Adana ortalaması 277,7 kg/da, Çukurova bölgesi ortalaması ise 303,7 kg/da civarındadır (Anonymous, 1998). 3

17 1. GİRİŞ Seda ÇAKIR Buğday tarımının tamamen makineye dayalı oluşu, yetiştiricileri çoğunlukla bu tarıma yöneltmektedir. Ayrıca tanesinin beslenme değeri, taşıma, saklanma ve işlenme kolaylıklarına sahip oluşu buğday tarımını teşvik etmektedir. Türkiye de yaklaşık 9,5 milyon hektar alanda 21 milyon ton buğday üretilmektedir. Adana ili buğday ekim alanı ve üretim miktarı açısından önemli bir potansiyele sahiptir yılı verilerine göre Adana ilinde yaklaşık hektar alanda ton buğday üretimi gerçekleşmiştir. Adana ilinin Türkiye üretimi içerisindeki payı %5,7 dir. Türkiye de ortalama buğday verimi 223 kg/da iken, Adana da 345 kg/da dır (Anonymous,1998). Tahıllar içinde buğday ve arpadan sonra 3. sırada yer alan mısır ülkemizde hibrit tohumluk kullanımının desteklenmesi ile üretiminde artış göstermiştir yıllarında ekiliş alanlarındaki daralmaya rağmen, verimdeki artış nedeni ile 2,2 milyon ton mısır üretilmiştir (DİE, 2001). Adana ili Türkiye mısır ekim alanlarının %17,61 ini oluştururken, üretimin de %41,13 ünü karşılamaktadır yılında Adana da hektar alanda ton mısır üretilmiştir (Anonymous, 1998). Toplam mısır üretim alanlarının %17,61 ine sahip Adana da üretilen mısırın %41,44 ü I.ürün ve %58,56 sı II. ürün olarak üretilmektedir. Adana daki mısır ekim alanlarının %37,36 sında I.ürün ve %62,64 ünde II. ürün tarımı yapılmaktadır. Türkiye ortalaması kg/da olan mısır verimi, Adana da kg/da gibi yüksek düzeydedir. Adana ilinde II. ürün mısır verimi ise ortalama kg/da dır (Anonymous, 1998) Araştırmanın Amacı ve Kapsamı Bu çalışmanın ana amacı şu şekilde sıralanabilir: Ele alınan ürünlerde son 10 yıla ilişkin kurumlararası maliyet hesaplama ve teknik farklılıkların ortaya konulması, kurumlar itibariyle maliyet unsurlarının tanımı ve toplam maliyet içindeki oransal payının belirlenmesi, Maliyet hesabı yapan kurumların, maliyetleri nasıl, ne zaman, hangi yöntemi kullanarak hazırladıklarının belirlenmesi. 4

18 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Seda ÇAKIR 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Açıl (1974), Tarımsal Ürün Maliyetlerinin Hesaplanması ve Memleketimizde Tarımsal Ürün Maliyetlerindeki Gelişmeler adlı eserinde memleketimizde yetiştirilen başlıca tarla ve bahçe ürünleri ile bu maliyetlerin nasıl hesaplanacağı ve toplanacak verilerin neleri kapsayacağının ayrıntılı ve açık bir biçimde vermiştir. Öz (1981), Mısırın Yoğun Olarak Üretildiği Samsun-Sakarya İllerinde İşletme Düzeyinde Üretim Maliyetleri ve Üretim Tekniğinin Ekonomik Yönden Değerlendirilmesi konulu araştırmasında; Samsun ilinde 3 ilçe, 9 köy ve 56 işletme; Sakarya ilinde; 4 ilçe, 8 köy ve 34 işletme olmak üzere toplam 90 işletmeden 1978 yılına ait işletme verileri ile araştırma bölgesindeki mısır üretim tekniğini ve mısır maliyetlerini araştırmıştır. Çalışmada mısır üretiminde yapılan toplam masrafların %35,42'si cari masraflar, %34,61'i işçilik masrafları, %29,02'si tarla kirası ve %0,952'si amortisman masrafı olarak tespit edilmiştir. Varoğlu ve ark. (1983), Pamukta Girdilerin Etkinlikleri ve Maliyetleri konulu araştırmalarında; pamukta dekara maliyetin TL olduğunu ve maliyette en önemli unsurların arazi kirası ve işçilik olduğunu saptamışlardır. Pirinçoğlu (1983), Türkiye de Mısır Üretiminde Verimlilik Ölçümü ve Analizi adlı yayınında; mısır üretiminin gelişimini ve bugünkü durumunu ortaya koyarak, bölgeler ve işletmeler arası verimlilik yönünden karşılaştırmalar yapmış, mısır üretiminde çeşitli girdilerin üretime katkılarının ne ölçüde olduğunu ortaya koymuştur. Dağdeviren ve Ferhatoğlu (1987), Şanlıurfa Yöresinde Pamuk ve Domatesin Üretim Girdileri ve Maliyetleri konulu araştırmalarında; tek ürün bütçe analiz yöntemi ile işletmelerin dekar başına üretim maliyetlerini hesaplanmışlar, her ürünün bir dekar üretimi için harcanan fiziksel girdileri bulmuşlardır yılı rayiçlerine göre dekar başına maliyetin pamukta 5.066,900 TL olduğunu bildirmişlerdir. Sullivan ve Wilson (1988), Ürün Maliyetleri ve Tarımsal Devamlılık konulu araştırmada, 1980'lerde ABD'de buğday, pamuk, mısır, pirinç gibi ürünlerin 5

19 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Seda ÇAKIR ekonomik durumlarını incelemişlerdir. Çalışmada ürünlerin bölgeden bölgeye hatta şehir içinde geniş verim ve maliyet farklılıkları ortaya konulmuştur. Birçok ürün üreticileri genellikle 1980'ler de yüksek maliyet ve düşük fiyattan şikayetçi olması ve pamuğun yetiştirildiği tüm bölgelerde toplam pamuk maliyetlerinin ortalama satış fiyatlarını geçmesi sonucu birçok üretici ya hükümetin desteğine ya da hedef fiyata güvendikleri ortaya çıkmıştır. Güneş ve ark. (1988), Başlıca Tarım Ürünleri Maliyetleri Araştırma Projesi konulu projelerinde; ülkemizde yetiştiriciliği yapılan başlıca bitkisel ürünler (çok yıllık olanlar hariç) için birim alanda kullanılan girdilerin ortalama miktarları, üretim teknikleri, insan işgücü ile makine çeki gücü kullanım düzeylerini saptayarak, birim üretim maliyetlerini hesaplanmışlardır. Araştırma verileri üretim dönemini kapsayan saha çalışmaları sonuçlarıdır. Yurdakul ve Ören (1991), Çukurova Bölgesinde Pamuk Üretim Maliyeti-Satış Fiyatı ve Ekim Alanı İlişkisi konulu araştırmalarında; yılları arasında Çukurova'da pamuk üreticisinin net karında meydana gelen değişmeleri belirlemişlerdir. Seyhan sulama alanlarında pamuk ekiliş, üretim ve verim miktarının da ortaya konulduğu araştırmada, işletmelerde birim alanda belirlenen net karın elde edildiği yıl ile izleyen yılın ekim alanı serisi arasındaki korelasyon katsayısı r = olarak hesaplanmıştır. Güneş (1993), Çukurova da Pamuk Üretimi, Üretim Maliyeti, Fiyat Oluşumu ve Pazarlanması Üzerine Bir Araştırma konulu araştırmasında; 1991/92 döneminde Çukurova'da pamuk üretim maliyetinin 3.212,57 TL/kg olduğunu hesaplamıştır. Bölge tarım işletmelerinde yapılan çalışmada, 63,99 saat/da işgücü, 2,96 saat/da makine çeki gücü kullanıldığını belirlemiştir. Akdemir ve ark. (1994), Çukurova Bölgesi Tarım İşletmelerinde Önemli Ürünlerde Girdi-Çıktı İlişkisinin Değerlendirilmesi ve İzlenmesi adlı projede Çukurova bölgesindeki pamuk, buğday, soya, mısır, karpuz ile ikinci ürün mısır ve soya ürünlerinden elde edilen gelirler ve maliyetleri ürün bazında değerlendirmişlerdir Araştırma 1992 ve 1993 tarımsal üretim dönemlerini içermektedir. Araştırmanın 1992 bulgularına göre mısırın dekara üretim masrafları işletmeler ortalamasında TL dir ve dekara üretim masrafları 6

20 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Seda ÇAKIR içinde en büyük payı %28.6 ile arazi kirası almaktadır yılı bulgularında da ana ürün mısırda dekara üretim masrafları içinde en büyük payı %34.9 ile arazi kirası almaktadır. Abansi ve Catedral (1996), Filipinler de Pamuk Üretiminin Ekonomisi konulu araştırmalarında, Filipinler'de pamuk ticareti ile uğraşanların önemli gelirler elde ettiklerini belirtmişlerdir. Bir birim pamuk üretmek için gerekli yurtiçi maliyetlerin aynı miktardaki pamuk ürününün ithalinden daha az bir maliyetle üretildiğini belirlemişlerdir. Ülkenin rekabet gücünün verimdeki azalmaya ve fiyatlardaki ani düşmelere rağmen sabit olduğunu saptamışlardır. Gül (1996), Çukurova ve Gap Bölgeleri nde Sulu Koşullarda Buğday ve Pamuk Üretim Ekonomisinin Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi konulu araştırmasında Gap ve Çukurova Bölgeleri nin her ikisi içinde önemli sayılan pamuk ve buğday ürünlerini, sulu koşullarda üretim ekonomisi açısından değerlendirmiştir. Her iki ürüne ait ekim alanları, verimler, değişken masraflar ve unsurları, gayrisafi üretim değerleri ve sonuçta brüt karları, her iki bölge açısından karşılaştırmalı olarak incelemiştir. Gündoğmuş (1996), Ankara İli Akyurt İlçesi Tarım İşletmelerinde Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Üretiminin Fonksiyonel Analizi ve Üretim Maliyetinin Hesaplanması adlı araştırmada, Akyurt ilçesi tarım işletmelerinde kuru şartlarda yapılan ekmeklik buğday üretim faaliyetlerinde kullanılan fiziki üretim girdilerinin miktarı ve birim üretim maliyetinin tespiti ile sözkonusu faaliyetin fonksiyonel analizini yapmak amacıyla yürüttüğü çalışmada, araştırma yöresini temsil edecek şekilde toplam 20 köyden 70 işletmeyi, tesadüfü tabakalı örnekleme metodu ile belirlemiş ve bu işletmelerde 1994 üretim yılına ilişkin bilgiler, anket yoluyla saptanmıştır. İncelenen işletmeler ortalamasında ekmeklik buğday üretiminin 2,54 saat insan işgücüne, 1,23 saat traktör çeki gücüne talebinin bulunduğu ve 1 kg ekmeklik buğday maliyetinin 2, TL olduğu saptanmıştır. Coop-Douglas tipi üretim fonksiyonu kullanılarak yapılan fonksiyonel analizde 0,16065 üretim miktarı ile girdiler arasında; Y = 2.32 X 1. X 0, X 0, , X 4 0,0516. X 5. X 0, fonksiyonu elde edilmiştir. Fonksiyona ait çoklu belirlilik 7

21 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Seda ÇAKIR katsayısı (R) 2 0,998'dir. Üretim faktörlerine ait üretim elastikiyetleri toplamı ise b i = 1,0328'dir. Yıldırım (1998), Türkiye'de Pamuk Üretimi ve Üreticilerin Yaşadıkları Sorunlar konulu çalışmasında; Çukurova Bölgesinde 1998 yılı pamuk maliyeti, TL/kg olarak hesaplanmıştır. Icac (1999), Dünyada Pamuk Üretiminin Maliyeti konulu araştırmasında pamuk üretim dönemini kapsayan Arjantin, Avustralya, Bolivya, Çin, Hindistan, Pakistan, Suriye, Türkiye gibi ülkelerin pamuk üretim maliyetlerinin karşılaştırılmasını yapmıştır. Maliyet unsurları hesaplanırken birçok ülkenin arazi kirasını ve yönetim giderini üretim maliyetine dahil edilmediği bildirilmiştir. Ayrıca ülkeler arası hektara verimlilik farkının bulunmadığı saptanmıştır. Bu nedenle ülkeler arası maliyet karşılaştırması girdi unsuru olarak yabancı otla mücadele ve çırçırlama maliyetini ve kilo başına maliyeti esas alınarak yapılmıştır. Çalışma sonucunda ABD ve Zimbabwe'de üretim pahalı, Avustralya, Pakistan ve Arjantin'de üretimin daha ucuz olduğu görülmüştür. Sağlam (2000), Adana İli Yüreğir İlçesi Sulanan Alanlarda Pamuk Üretim Maliyeti ve İşletme Başarısını Etkileyen Etmenler konulu araştırmasında, pamuk üretim maliyetleri ve işletme başarısını etkileyen etmenleri, Adana ili Yüreğir ilçesinde sulanan alanlarda tarım işletmeleri düzeyinde incelemiştir. Çalışmada pamukta kullanılan girdi miktarları, işgücü ve makine çeki gücü miktarları ile işletme başarısını etkileyen etmenler işletmeler düzeyinde araştırılmıştır. Araştırma sonucunda, 1997/1998 döneminde pamuk üretim maliyeti TL/kg olarak hesaplanmıştır. İşletmelerde pamuk ekim alanı ve mülk arazisinin fazla olmasının, satış fiyatının ve verimin yüksek olmasının işletmelerde başarıyı olumlu yönde etkileyen önemli etmenler olduğu belirlenmiştir. Parvin ve ark. (2000), Alternatif Pamuk Üretim Sistemleri konulu araştırmalarında; Missisipi pamuk üreticilerinin geleneksel pamuk üretim yollarını çeşitlendirerek, yüksek üretim masrafları ve düşük pamuk fiyatlarındaki mevcut sorunlara yeni alternatif pamuk üretim sistemleri getirdiklerini bildirmektedirler. Getirilen bu sistemlerin dönüm başına daha az işgücü ve makine zamanı kapsadığından kazancı daha da yükselttiği ve toprağı işleme teknolojisini 8

22 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Seda ÇAKIR düşürdüğü tespit edilmiştir. Bu sistemlerden olan dar sıra aralığı ve üretim sistemi birim alana işgücü, enerji ve ekipmanları düşürdüğü, minimum toprak işlemeli sisteminin de değişken masrafları düşürdüğü ortaya çıkmıştır. Johnson ve ark. (2001), Geleneksel Sıra Aralığı Ekilen Pamuğa Karşı Fazla Dar Sıra Aralığı Ekilen Pamuğun Maliyet Karşılaştırması konulu çalışmalarında Teksas taki geleneksel pamuk üretim sistemi ile dar sıra aralıklı pamuk üretim sistemi karşılaştırıldığında, dar sıra aralığı pamuk üretim sisteminde toplam pamuk maliyetlerinin azalmadığını ve iki sistem arasında fazla bir maliyet farkının olmadığını saptamışlardır. Dar sıra aralığı ve geleneksel yöntemde toplam üretim maliyetleri sırasıyla $ 0,73 ve $ 0,72 pound lif bulunmuştur. Budak ve ark. (2001), Türkiye de Bazı Bölgeler İçin Önemli Ürünlerde Girdi Kullanımı Ve Üretim Maliyetleri konulu çalışmalarında Adana ilinde ekonomik yönden önem taşıyan ürünlerin tarımsal ürün maliyetlerini hesaplamışlardır. Ürünlerin sabit ve değişken masraf kalemleri hesaplanarak, bir dekara olan üretim masrafları ortaya konulmuştur. Yılmaz ve ark. (2004), Türkiye deki Pamuk Üretimi İçin Enerji Kullanımı ve Girdi Maliyetlerinin Analizi adlı çalışmaların hektar başına pamuk üretimindeki doğrudan ve doğrudan enerji olmayan girdileri belirlemişler ve girdi maliyetlerini karşılaştırmışlardır. Çalışmada elde edilen bilgiler 65 üreticiden yüz yüze mülakatlar sonucu toplanmış, örnek köyler tabakalı örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre pamuk üretimi için toplam hektar başına 49,73 GJ/ha -1 enerji tüketilmektedir. Dizel enerji tüketimi ise toplam enerji tüketiminin % 31,1'ini oluşturmakta ve bunu gübreleme ve makine enerjisi takip etmektedir. Girdi-çıktı enerji oranı ve enerji verimliliği 0,74 ve 0,06 kg/mj -1 'dır. Çalışmada kg başına pamuk tohumunun net kazancının pamuk üretim maliyetlerini karşılamadığı belirlenmiştir. En önemli masraf unsurları işgücü, makine maliyetleri, arazi kirası ve ilaç masraflarıdır. 9

23 3. MATERYAL VE METOD Seda ÇAKIR 3. MATERYAL VE METOD 3.1. Materyal Araştırmanın ana materyalini, Adana ili ve çevresinde tarımsal ürün maliyet hesabı yapan kurumlara ilişkin son 10 yıla ait buğday, pamuk ve mısır ürünlerinin maliyet unsurları oluşturmaktadır. Konu ile ilgili olarak DPT ve FAO nun istatistik verilerinden ve ilgili ulusal ve uluslararası araştırma bulgularından da yararlanılmıştır. Ayrıca tarım ürün maliyetlerini hesaplayan kurumlarla yüzyüze mülakat yapılmış elde edilen bilgiler de araştırmada yer almıştır Metod Maliyet hesabı yapan kurumlarla (Tarım İl Müdürlüğü, Ziraat Mühendisleri Odası, Tarsus Araştırma Enstitüsü ve Çukobirlik) mülakat yapılarak, ele alınan ürünlerin maliyet unsurlarının hesaplama yöntemleri, teknik farklılıkları ve nedenleri ortaya konulmuştur. Adana Tarım İl Müdürlüğü ve Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nden buğday, pamuk ve mısır ürünlerinin son 10 yıllık maliyet unsurları alınmış, Çukobirlik ten son 10 yıla ait pamuk maliyet verileri alınmış, Adana Ziraat Mühendisleri Odası ndan ise buğday, pamuk ve mısırda son iki yılın maliyet verilerine ulaşılmıştır. Maliyetlerin hesaplanmasında, Adana Tarım İl Müdürlüğü, Adana Ziraat Mühendisleri Odası ve Çukobirlik, ürünlerin parasal değerini hesaplarken, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ürünlerin hem parasal ve hem de fiziki miktarını hesaplamıştır. Çukobirlik ve Adana Ziraat Mühendisleri Odası üreticilerin bilirkişiliğinde piyasa fiyatına göre maliyet bedellerini belirlerken, Adana Tarım İl Müdürlüğü ürünlerin en çok yetiştirildiği üç ilçeye toplam 27 form göndererek, üreticilerin hazırlanan anket sorularına cevap vermeleri istenmiştir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ise maliyet hesaplarını bölge bazında anket yöntemiyle hesaplamakta olup, işletme seçiminde gayeli örnekleme yöntemi kullanmıştır. 10

24 3. MATERYAL VE METOD Seda ÇAKIR Ele alınan tüm bu maliyet verileri 2003 yılı TEFE indeksi kullanılarak reel fiyatlara çevrilmiş ve bugünkü değerlere getirilmiştir. Maliyet analizlerinde her bir kurumun maliyet unsurları önemli masraf kalemi olması dikkate alınarak 8 gruba ayrılmıştır. Bunlar, toprak işleme ve ekim, tohum, gübre, ilaç, arazi kirası, sermaye faizi, yönetim giderleri ve diğer giderler masraf kalemlerinden oluşmaktadır. Her bir kurum için ele alınan ürün masraf unsurlarının, toplam masraf içindeki oransal payları hesaplanmıştır. Böylece toplam masraf içindeki ağırlıkları tespit edilmiştir. Ele alınan kurumların maliyet bedelleri yıllar itibariyle maliyet unsurlarındaki değişim basit indeksle ortaya konulmuştur. Böylece yıllar itibariyle hangi maliyet unsurunun en çok arttığı ve toplam maliyeti hangi unsurların etkilediği tespit edilmiş ve nedenleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. 11

25 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ 4.1. Maliyet Kavramı Genel ifade olarak maliyet kavramı, belirli bir miktar mal veya hizmet üretiminde kullanılan üretim vasıtalarına yapılan harcamaların toplamını ifade etmektedir. Bir ürünün veya hizmetin üretilmesinde çok çeşitli masrafların birleşimi ve üretim süresince değişimi, üründen ürüne büyük ölçüde farklılıklar göstermektedir. Genel bir şekilde yapılan masrafların elde edilen ürüne oranı veya birim ürün başına yapılan masraflar olarak ifade edilen maliyet tüm ekonomik sektörlerde, işletmelerin çalışmalarının ekonomik sonucu özelliğine sahiptir. Firmaların şartlara uygun, rasyonel ve verimli çalışmaları bu ekonomik sonuçla yakından ilgili bulunmaktadır (Kıral ve ark., 1999) Tarımsal Ürünlerde Maliyet Kavramı Tarımsal maliyet muhasebesi, tarım işletmelerinin faaliyetlerinden doğan mali işlemler ve olayları kaydeden, daha sonra bu kayıtları amaca uygun bir şekilde özetleyen, analiz eden ve bunlardan faydalı sonuçlar çıkaran, üretilen ürünlerin birim maliyetlerinin hesaplanmasına olanak veren bir muhasebe dalıdır (Aras, 1988; Kıral, 1970). Üretim masraflarının ve maliyetlerinin hesaplanması tarım işletmelerinde güç ve dikkat gerektiren bir uğraştır. Tarım ürünlerinde gerçek maliyetlerin hassas olarak ortaya konulabilmesi için, maliyet muhasebesinin uygulanmasına gereksinim bulunmaktadır. Tarımsal maliyet muhasebesinin, belki de muhasebenin en güç dallarından biri oluşu ve tutulması için özel bir eğitime ihtiyaç göstermesi nedeniyle ülkemizde geniş ölçüde uygulama alanı bulamamıştır. Oysa birçok gelişmiş ülkede muhasebe kaydına dayanarak, tarımsal ürünlerin maliyetlerinin hesaplandığı görülmektedir. 12

26 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Tarım işletmelerinde maliyetler bölgeden bölgeye ve işletmeden işletmeye değişim gösterdiği için, tarımda standart maliyetlerden söz etmek mümkün olmadığı için her işletmenin kendine ait bir maliyet fiyatı bulunmaktadır. Bugün artık pazara yönelik üretimde bulunan, ihtisaslaşmış sermaye yoğun işletmeler için muhasebe giderek artan bir öneme sahip olmaktadır. Ülke ekonomisindeki değişim ve gelişmeler, uluslararası ilişkilerin artan önemi, dış pazardaki rekabet koşullarına uyum gösterme çabaları, üretilen ürünlerin maliyetlerinin sağlıklı bir şekilde hesaplama ve maliyetleri kontrol altında tutma konusunda duyulan ihtiyacı daha da artırmaktadır (Bursal ve Ercan, 1992). Türkiye de çok büyük işletmeler dışında, tarım işletmeleri muhasebe tutmamaktadırlar. Adana ilinde bilişim üzerine yapılan anket çalışmaları sonucunda, büyük tarım işletmelerinin özellikle şirket statüsünde çalışanların, piyasadaki logo, link ve saire bilgisayar muhasebe paket programları kullandıkları tespit edilmiştir (Gül, 2003). Tarım işletmelerin bulunduğu sosyal ve ekonomik ortamlara paralel olarak ve çiftçinin anlayabileceği tarzda paket programları geliştirilmeli, ayrıca bu programlar tanıtılarak, üreticiler bilinçlendirilmelidir. Bu konuda özellikle Tarım Bakanlığına bağlı yayım şubelerine önemli görevler düşmektedir Tarım işletmelerinde ürün satış fiyatı ile mal oluş fiyatları arasındaki fark üreticiler açısından oldukça önemlidir. Çünkü tarım ürünleri fiyatları genellikle tam rekabet koşullarında oluşmakta ve maliyetler gözönüne alınmamaktadır. Tarımsal ürün üreticisi kısa dönem zarfında genellikle ürünü için pazarda oluşan fiyatı kabullenmek zorunda kalmaktadır. Bu yüzden çiftçinin orta ve uzun vadede üretim planları yapabilmesi için maliyet bilgilerine gereksinimi vardır (Gökalp, 2001). Diğer taraftan tarım sektörü Türkiye açısından önemli bir sektör olup, milli gelirimizin %15'i hala tarımdan elde edilmektedir. Tarımsal istihdam açısından ise aktif nüfusun %45'i hala tarımda istihdam edilmektedir. Ayrıca verimlilik ve gelirler son derece düşüktür. Örneğin tarımda çalışan bir kişi, tarım dışı sektördekinin beşte biri gelire sahip olabilmektedir. 13

27 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Buna karşın tarım sektöründen geçimini sağlayan üreticilerin, hayat seviyelerinin yakından izlenmesi ve iyileştirilmesi hemen hemen bütün ülkelerde vazgeçilmez bir ekonomik ve sosyal politika olarak yer almaktadır. Bu durum hükümetleri ister istemez tarım ürünleri fiyatları ile bunların maliyetleri arasındaki ilişkiyi takip etmeye zorlamakta, tarım politikası karar vericilerin ve uygulayıcıların, tarım ürünleri maliyet çalışmalarına ilgi duymaları kaçınılmaz olmaktadır (Gökalp, 2001). Pazar koşullarının ve fiyat hareketliliklerinin dışında, tarım aynı zamanda yıllar itibariyle değişken doğa koşullarının da geniş ölçüde etkisinde kalmaktadır. Karmaşık bir yapıya sahip, risk ve belirsizlik ile iç içe bulunan tarımsal faaliyet alanında başarılı bir çalışma düzeni kurmak, değişken şartlara uyum sağlayarak, bu başarıyı devam ettirmek oldukça zordur. Birden fazla üretim faaliyetine bünyesinde yer veren tarım işletmelerinde muhasebe kayıtları olmaksızın kararlar almak, üretimi planlamak mümkün değildir. Yapılan bazı yatırım sonuçlarının (meyve bahçesi tesisi, damızlık hayvan yetiştiriciliği vb) uzun dönemde elde edilmesi, çiftçinin hafızasına dayanarak, ne kadar emek ve sermaye harcandığı ve kar veya zarar edip etmediğini tespit etmesi güçleşmekte, hatta imkansızlaşmaktadır (Aras, 1988). Bu durumda işletmeci, hangi üretim faktörlerini ne miktarda kullandığı, buna karşılık ne kadar çıktı elde ettiğini, ürettiği ürünlerden her birinin ne oranda getiri sağladığını veya başarısızlığın nedenlerini bilmek istediği zaman muhasebe kayıtlarına ihtiyaç duyacaktır. İşletmelerin kendi maliyetleri ile diğer işletmelerin birim ürün maliyetlerini karşılaştırarak, işletmenin rasyonel çalışıp çalışmadığı ve göreceli olarak avantaj ve dezavantajların saptanmasına olanak verirler. Maliyet hesaplama işletme faaliyetlerini planlamaya yardımcı olmaktadır. İşletme bütçelerinin hazırlanması, iş plan ve programların yapılmasında maliyet hesapları, müteşebbislere yararlı dokümanları ve esasları sunmakta, işletme ile ilgili kararların alınmasına yardımcı olmasıdır (Kıral ve ark, 1999). 14

28 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Bütün bu nedenler tarım ürünleri maliyet çalışmalarına gerek bakanlıkların, meslek kuruluşlarının ve gerekse üniversitelerin büyük ilgi duymasını sağlamış ve tarım işletmelerinde birim ürün maliyetinin hesaplanmasının önemini göstermiştir. Tarımsal ürün maliyetlerinin hesaplanmasında birtakım sorunlar çıkmaktadır. Bunları şöyle özetlemek mümkündür: Tarım işletmelerine ilişkin hesaplar ile çiftçinin kişisel ve aile hesapları birbirine karışmaktadır. Müteşebbis ve ailesinin işçilik olarak çalıştıkları sürenin maliyet hesabında dikkate alınmasında müteşebbis ve aile fertleri çalışmasa, onların yaptıkları işlerin, yabancı işgücüne ücretle yaptırılacağı ve ikinci olarak da yabancı işgücü istihdam eden işletmeler ile karşılaştırma olanağı sağlanması hususlarının dikkate alınması gerekir. Buna itiraz edenler ise, ortada fiilen yapılan bir ödeme veya giderin olmadığını ve olmayan giderin hesabının yanlış olacağını ileri sürmektedir. Ancak muhasebe tekniği açısından bunların dikkate alınması gerekir (Ünalan ve Özel, 1966). Müteşebbis ve ailesinin gereksinimlerinin giderilmesi için işletmeye ait ürünler maliyet bedeli üzerinden muhasebe kayıtlarında görülmektedir. İşletmelerde bir üretim faaliyetinde birden fazla ürün alınması durumunda bu ürünlerin maliyetlerinin belirlenmesinde de sorunlar bulunmaktadır. Bir üretim faaliyetinden örneğin, buğday ve saman, koyunculukta süt, yapağı, gübre gibi birden fazla ürün alınabilmektedir. Bu durumda ana birleşik ve yan ürün ayırımını çok iyi yapmak gerekir. Tarım işletmelerinde amortismanlar ayrı bir özellik taşımaktadır. Özellikle canlı materyallerde amortisman hesabı, arazi ıslahı, plantasyonlarda amortisman hesabı ayrı bir öneme sahiptir. Tarımda çoğu kez masraflar bir üretim dönemi boyunca yapılmakta ve gelir ise genellikle bir defa elde edilmektedir. Tek yıllık bitkisel üretimde sermaye 6-12 ay arasında bağlı kalırken, antepfıstığı gibi çok yıllık bitkisel ürünlerde ise sermaye 13 yıl kadar bağlı kalabilmektedir. Bu faaliyetlere üretim dönemi boyunca sürekli masraf yapılmakta ve gelir ise bir defa alınabilmektedir. Masraflar yapıldığı zamandaki fiyatlar ile kayıtlara yansıtılırsa, aradan geçen süre 15

29 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR içinde özellikle yüksek enflasyon dönemlerinde hesaplanacak birim ürün maliyetleri gerçekçi olmayabilecektir. Veri teminindeki ve özellikle de verilerin güvenilirliği ile ilgili sorunlar: Maliyet hesaplamada en önemli sorun güvenilir veri kaynaklarının bulunmamasıdır. Bu amaçla yapılacak büyük özel işletmeler ve Devlet Çiftlikleri nde bu amaç için gerekli veriler Tek Düzen Muhasebe Sistemi kapsamında tutulan maliyet hesaplarından elde edilebilmektedir (Kıral ve ark., 1999) Avrupa Birliği Ülkeleri, Amerika Birleşik Devletleri ve Türkiye de Tarım Ürünleri Maliyetlerinin Hesaplanması İle İlgili Çalışmalar Avrupa Birliği Ülkelerinde Tarımsal Maliyet Hesaplama Yöntemi Avrupa Birliğinde Tarım İşletmelerinde Tarımsal Maliyet Hesaplama Metodolojisi Bugün AB'ne üye tüm ülkeler kendi tarımsal yapılarına uygun veri sistemlerine sahip olmakla birlikte, topluluğun ortak tarım politikasının yönlendirilmesi ve üye ülkelerin işletmelerinin karşılaştırılması için aynı baza sahip verilerin oluşturulması gereği ortaya çıkmıştır. Bu amaçla uygulanmaya başlayan Tarımsal Muhasebe Veri Ağı (ing. FADN, alm. INLB, frans. RICA) ilk kez 1965 tarihinde gündeme gelmiştir (Anonymous, 2002a). FADN (Tarımsal Muhasebe Veri Ağı) ın kaynağını, topluluktaki belli bir büyüklüğü aşan ve örneklemeye göre seçilmiş işletmelerden toplanan mikro ekonomik veriler oluşturmaktadır. Seçilen örnek işletmelere ait veriler muhasebe kayıtlarından alınmakta ve verilerin toplanmasında gönüllülük esasına göre çalışılmaktadır. FADN sistemi içinde tarım işletmelerinin sınıflandırılması ise, işletme tiplerine ve ekonomik büyüklüğe göre yapılmaktadır. 16

30 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR AB nde Tarımsal Muhasebe Veri Ağına Göre İşletme Büyüklüklerinin Belirlenmesi Tarımsal işletmelerin sınıflandırılmasında brüt kar baz alınmaktadır. Standart brüt kar (SBK), işletme tiplerinin ve ekonomik işletme büyüklüğünün belirlenmesi için kullanılmakta ve ekonomik işletme büyüklüğü Avrupa Büyüklük Birimi (ESU-Europa Size Unit, EGE- Europaeische Grösseneinheiten) ile ifade edilmektedir (Anonymous, 2003a). İşletme sınıflarına göre elde edilen sonuçların değerlendirilmesi ise; Tarımsal işletme grupların karşılaştırılması, Üye ülkelerin işletmelerinin karşılaştırılması Bölgelerin karşılaştırılması Zamanla ortaya çıkan değişikliklerin karşılaştırılması ve AB'deki tarımsal işletmelerin durumlarının ortaya konması amacı ile yapılmaktadır (Anonymous, 2002b). Belirli bir işletme büyüklüğünü ESU olarak aşan işletmeler ana faaliyet işletmeleri olarak tanımlanmakta ve bu işletmeler FADN'ın ana populasyonunu oluşturmaktadır. Topluluktaki farklı işletme yapıları nedeni ile her üye ülke ayrı bir eşik değere sahiptir. Örneğin bu değer, en yüksek Belçika'da 12 ESU iken, en düşük değere sahip Portekiz'de 1 ESU'dur. 15 üyeli toplulukta yaklaşık 4 milyon tarım işletmesi ana populasyonu ve bu işletmelerden örnekleme yolu ile seçilen yaklaşık tarım işletmesi ise FADN'ın kapsamını oluşturmaktadır. Her örnek işletmeden toplanan veriler yaklaşık değişkenden oluşmakta ve bu veriler ülkelerin irtibat büroları aracılığı ile toplanmaktadır (Anonymous, 2003b). Anket formlarında yer alan değişkenler ise şunlardır; Fiziki ve yapısal veriler. Örneğin; ekim alanları, hayvan mevcudu, işgücü vb, Ekonomik veriler. Örneğin; bitkisel üretim değeri, stok, alım-satım, üretim masrafları, borçlar, üretim kotası ve yardımlar, OTP tedbirlerinin kullanılmasıyla bağlantılı diğer benzeri şeyler. 17

31 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR FADN'ın ana populasyonunu oluşturan tüm işletmeler işletme tiplerine ve ekonomik işletme büyüklüğüne göre sınıflandırılmaktadır. İşletme tiplerine göre sınıflandırma, genel sınıflandırma, temel sınıflandırma, özel sınıflandırma ve özel işletmelerin alt sınıflandırılması olmak üzere dört aşamada yapılmaktadır. Genel işletme sınıflandırılması, ihtisaslaşmış tarla, bahçe bitkileri, ihtisaslaşmış meyve yetiştiren işletmeler, mera hayvancılığı, ihtisaslaşmış hayvancılık işletmeleri, karışık bitkisel üretim ve hayvan yetiştiren işletmeler, hayvansal ve bitkisel üretimin birlikte yapıldığı karışık işletmeler, sınıflandırılmayan işletmeler olmak üzere 9 işletme tipine ayrılmıştır (Anonymous, 2003a). Bir tarım işletmesinin işletme tipi, işletmedeki farklı üretim faaliyetlerinin işletmenin toplam SBK'na nispi katkısına göre bulunmaktadır (Gündoğmuş, 2000). Örneğin, bir işletmenin ihtisaslaşmış tahıl işletmesi olarak adlandırılması için işletmenin toplam SBK'nın en az 2/3' ünü tahılın oluşturması gerekmektedir (Anonymous, 2003a; Anonymous, 2002b). Avrupa Büyüklük Birimi'ne (EGE, ESU) göre işletme büyüklüklerinin belirlenmesi için; 1- Tarımsal işletmede mevcut üretim dallarının tespit edilmesi, 2- Her bir üretim dalının kapsamının belirlenmesi (hektar veya hayvan sayısı), 3- İşletmenin standart brüt karını belirleyebilmek için her bir üretim faaliyeti miktarının uygun standart brüt karla çarpılması, 4- Her bir üretim faaliyeti için hesaplanan brüt karların toplanması sonucu işletmenin toplam standart brüt karının bulunması (tarım işletmesinin toplam üretimi için standart brüt kar), 5- İşletmenin toplam brüt karının ESU'a (1 ESU=1200 ECU) bölünmesi ile ekonomik işletme büyüklüğünün belirlenmesi gerekmektedir (Anonymous, 2003a). Avrupa büyüklük birimine göre işletme büyüklükleri altı ana grupta toplanmaktadır. Buna göre; 4 ESU'den daha küçük işletmeler çok küçük işletmeler, 100 ESU ya eşit ve daha büyük işletmeler ise çok büyük işletmeler olarak tanımlanmaktadır (Çizelge 4.1). 18

32 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Çizelge 4.1. İşletmelerin Ekonomik Büyüklük Sınıfları Gruplar Büyüklük Çok Küçük < 4 Esu Küçük 4 - < 8 Esu Ortalamanın Altı 8- <16 Esu Ortalamanın Üstü 16- <40 Esu Büyük 40 - < 100 Esu Çok Büyük >= 100 Esu 15 üyeli toplulukta 2000 yılı verilerine göre en yüksek ortalama ESU'ye sahip ülke 82,5 ESU ile İngiltere, en düşük ESU'ya sahip ülke ise 7,8 ESU ile Portekiz'dir (Çizelge 4.2). Çizelge 4.2 de Yunanistan ve Hollanda dışındaki tüm üye ülkelerin ESU'ya göre büyüklükleri görülmektedir. Buna göre, İspanya, İrlanda, İtalya, Avusturya ve Portekiz dışında tüm ülkeler 40 ve üzeri ESU'ye sahiptir. Buradan 15 üyeli topluluktaki ülkelerden 8'inin büyük işletmelere, 3 ülkenin ortalamanın üstünde işletmelere ve İtalya'nın 13,7 ESU ile ortalamanın altında işletmelere sahip olduğu ve Portekiz tarım işletmelerinin de küçük işletme olduğu görülmektedir. 19

33 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Çizelge 4.2. FADN'ın Bazı Standart Sonuçlarına Göre Ülkelerin Ekonomik Büyüklükleri (2000 yılı) ÜLKELER Ekonomik Büyüklük Toplam işgücü (yıllık işgücü Ücretlendirilmeyen işgücü Ücretli işçi ESU birimi-eib) Belçika 73,0 1,71 1,49 0,22 Danimarka 79,5 1,41 0,90 0,51 Almanya 56,8 2,02 1,49 0,53 Yunanistan İspanya 16,3 1,38 1,06 0,32 Fransa 56,8 1,82 1,42 0,40 İrlanda 21,3 1,23 1,14 0,09 İtalya 13,7 1,10 0,99 0,11 Lüksemburg 54,3 1,70 1,47 0,23 Hollanda Avusturya 23,5 1,83 1,73 0,10 Portekiz 7,8 1,24 1,09 0,15 Fillandiya 40,0 1,66 1,49 0,17 İsveç 45,0 1,46 1,14 0,32 İngiltere 82,5 2,21 1,29 0,92 Kaynak: FADN sonuçlarına göre, İngiltere ortalama 136,17 hektar ile en yüksek tarımsal kullanılan alana sahipken, bu ülkeyi sırası ile İsveç, Lüksemburg, Fransa, Danimarka ve Almanya takip etmektedir. İtalya ve Portekiz ise en düşük tarımsal kullanılan alana sahiptir 20

34 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Çizelge 4.3. FADN' ın Bazı Standart Sonuçlarına Göre Ülkelerin Tarımsal Alan ve Büyükbaş Hayvan Varlığı (2000 Yılı) Tarımsal Kiralanan Hububat Meyve Yemlik İşlenmeyen Sebze ve Ülkeler kullanılan alan Bağ(ha) Nadas(ha) (ha) bahçesi (ha) alan(ha) alan(ha) çiçek(ha) alan(ha) (ha) Toplam büyükbaş hayvan varlığı Hayvan Süt verimi yoğ. (kg/inek) BBHB/ha Belçika 35,12 26,30 6,90 0,00 0,48 21,42 0,02 0,36 0,90 98,1 2, Danimarka 58,93 14,87 33,63 0,00 0,20 12,77 0,01 4,29 0,30 102,9 2, Almanya 58,39 39,42 24,18 0,30 0,22 22,74 0,22 2,72 0,24 63,6 1, Yunanistan.. İspanya 30,12 9,51 10,85 1,20 4,18 7,94 1,63 1,89 0,30 13,3 0, Fransa 65,19 52,09 22,45 2,17 0,53 28,65 0,20 2,57 0,66 54,8 1, İrlanda 39,82 7,06 2,11 0,00 0,00 37,03 0,01 0,24 0,01 49,2 1, İtalya 11,74 4,28 3,56 0,61 1,43 4,44 0,13 0,20 0,20 6,8 1, Lüksemburg 65,43 30,84 14,15 0,67 0,03 47,30 0,01 0,67 0,00 85,0 1, Hollanda 0.. Avusturya 22,55 7,81 8,77 0,55 0,31 11,61 0,19 1,09 0,11 25,4 1, Portekiz 12,07 3,56 1,69 0,89 1,28 4,00 3,41 0,15 0,17 5,2 0, Kaynak: 21

35 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Toplam büyükbaş hayvan varlığı (TBHV) olarak yine İngiltere ilk sırada yer almakta, İngiltere'yi Danimarka ve Belçika izlemektedir. En düşük TBHV'na sahip ülkeler ise, İtalya ve Portekiz'dir (Çizelge 4.3). Hektara düşen büyükbaş hayvan birimi (BBHB) en yüksek Belçika'da 2,3 BBHB, en düşük Portekiz'de 0,6 BBHB'dir. İnek başına süt verimi İsveç, Finlandiya ve Danimarka'da yüksek iken, en düşük verim İrlanda'da görülmektedir (Çizelge 4.3) Amerika Birleşik Devletleri nde Maliyet Hesaplama Yöntemi Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı Ulusal Tarım Kütüphanesi (USDA NAL) Tarımsal Bilgi Ağı Merkezi (Agricultural Network Information Center = AgNIC) tarafından işletilen AgDB dizini (Agricultural database) tarımsal veritabanları hakkında yayınlanan en kapsamlı bilgi kaynağı olma özelliğini hala korumaktadır (NALUSDA, 2003). AgNIC tarafından yayınlanan dizinde, tarımsal veri tabanları, veri kümeleri ve bilgi sistemlerine ait tarımsal bilgi kaynakları sayısının 1016 civarında olduğu görülmektedir (Cebeci ve Bek, 1999). AgNIC tarımsal veri tabanı listesi incelendiğinde, tarım ve diğer biyolojik bilimlerin hemen her dalı için oluşturulmuş veri tabanları bulunduğu; bunlardan yaklaşık %96'sının Web üzerinde, %4,9'una yakının FTP, Gopher veya bunların herhangi ikisi ve çok az bir bölümünün ise her üç internet ortamında da hizmet verdiği anlaşılmaktadır. AgNIC dizininde her bir tarımsal bilgi kaynağa ait kısa tanıtıcı bilgiler erişim/edinim bilgileriyle birlikte Web üzerinde yayınlanmakta olup listelenen kaynakların başta ABD olmak üzere çoğunluğunun İngiltere, Kanada, Yeni Zelanda gibi ulusal ve FAO gibi çeşitli BM örgütlerine ait uluslararası kökenli veritabanları olduğu görülmektedir. 22

36 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Türkiye'de Tarım Ürünleri Maliyetlerinin Hesaplanması ile İlgili Çalışmalar Birçok ülkede çeşitli amaçlarla tarımsal ürünlerde üretim masrafları ve birim maliyetlerinin hesaplandığı görülmektedir. Türkiye de de tarım ürünleri maliyet hesaplanmasında değişik kişi ve kurumlarca farklı yolların izlendiği görülmektedir. Ülkemizde çeşitli kamu ve özel kesim kuruluşları kendi ihtiyaçlarına yönelik olarak genellikle yerel çalışmalarla ve daha çok anket gibi yöntemlerle işletme veya ürün düzeyinde verilere ulaşmaya çalışmaktadırlar. Bu uygulamalarda çoğu kez yöntemler birbirine benzer görünseler de, aralarındaki küçük farklılıklar bile sonuçlar üzerinde önemli değişikliklere yol açmaktadır. Örneğin; kullanılan faiz oranları, yapılan masrafların değerinin saptanması, sabit masrafların üretim faaliyetlerine dağıtılması gibi konularda önemli yaklaşım farklılıkların olduğu dikkati çekmektedir. Ülkemizde çiftçi muhasebe kaydı genellikle tutulmadığından tarım işletmelerinde maliyetin hesaplanması oldukça güçtür. Bu yüzden daha çok anket yöntemi kullanılarak işletmede üretilen ürünlerin maliyetlerinin hesaplanmasına çalışılmaktadır. Bu maliyet çalışmaları daha çok üniversitelerin Ziraat Fakülteleri Tarım Ekonomisi Bölümleri ve Araştırma Enstitüleri tarafından yapılarak verilere ulaşmaya çalışılmaktadır. Bu maliyet çalışmalarında bir dekara olan üretim maliyetleri hesaplanmakta ve fiziki üretim girdileri ve parasal değerlere yer verilmektedir. Bunun yanında ülkemizde birçok kamu ve özel kurumlar ürün bazında maliyet çalışması yapmaktadır. Başlıcaları; Tarım İl Müdürlükleri, Ziraat Mühendisleri Odası, Çiftçi Birlikleri, Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO), Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi (TŞFAŞ), ve Çukobirlik tir. Bu kuruluşlar genellikle üniversite ve araştırma enstitülerinden farklı olarak anket yöntemi kullanmamaktadır. Maliyet konusuna ilk olarak Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zirai Ekonomi ve İşletmecilik Kürsüsü eğilmiş ve hemen her ürün çeşidi için, bu kürsü 23

37 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR tarafından maliyet çizelgeleri hesaplanmıştır. Daha sonraları, Tarım Bakanlığı adına bastırılan bu çizelgelerin, Tarım İl Müdürlükleri aracılığı ile Tarım İlçe Müdürlüğü elemanları tarafından doldurulmaları sağlanmıştır. Tarım İlçe Müdürlüğü tarafından doldurulup imzalanan ve Tarım İl Müdürlüğü tarafından onaylanan bu çizelgelerde maliyetlerin tespiti yoluna gidilmiştir (Talim, 1973). Sözkonusu çizelgelerde maliyetlerin bir dekara düşen ortalama masraflar esasına göre hesaplanması öngörülmüştür. Maliyet çizelgelerin dökümü 1986 yılına kadar, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu yıldan sonra ise bu uygulama kaldırılmıştır. O dönemde Ziraat Odaları Birliği de benzer çizelgelerden yararlanmıştır. Bu teşkilatta çizelgeler, Tarım İlçe Müdürlüğü ve ilgili müessese müdürü tarafından beraberce doldurulup, onaylanmaktaydı. Ancak bu maliyet hesaplamalarında fiziki üretim girdilerinin tespiti yoluna gidilememiştir. Destekleme konusu ürünlerin maliyeti de Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı ve Türkiye Ziraat Odaları Birliğince hesaplanmaktadır. Ancak son yıllarda desteklemeler kaldırıldığı için maliyeti hesaplanan ürün sayısı azalmaktadır. Eski Toprak-Su Genel Müdürlüğü' ne bağlı çeşitli araştırma birimlerinde de maliyet çalışmalarına yer verilmiş ve bu Genel Müdürlüğün kapatılmasından sonra Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (KHGM), iller bazında öncelikli yörede yetiştirilen ve ekonomik değeri olan ürünlerin maliyetlerini hesaplamaktadır. Bu amaçla ürün maliyetlerinin hesaplanmasının ilke ve yöntemleri ilk olarak 1984 yılında hazırlanıp, 1991 yılında yenilenen bir ana proje olarak KHGM'nün ilgili birimlerine dağıtılmıştır. Böylece maliyetlerin hesaplanmasında homojenlik sağlanması istenmiştir (Kıral ve ark., 1999). Ülkemizde, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, KHGM ve Türkiye Ziraat Odaları Birliği dışında periyodik olarak tarım ürünleri maliyetlerini hesaplayan Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş, başta şekerpancarı olmak üzere, şekerpancarına alternatif olabilecek diğer ürünlerde her yıl maliyet hesaplamaktadır. TŞFAŞ'ce hazırlanan maliyet çalışmalarında, şekerpancarı için üretim masrafları çiftçiler tarafından yapılan ve şirketçe yapılan giderler şeklinde ayrı ayrı gösterilmektedir. TŞFAŞ'ce 24

38 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR hazırlanan maliyetlerde, döner sermaye faizi ve genel idare giderleri dikkate alınmamaktadır (Kıral ve ark.,1999). T.C.Ziraat Bankası, ürünler itibariyle baremleri (ikaz birimleri) belirlemek için 44 bitkisel ve 9 hayvansal üretim faaliyeti için ürün bütçeleri hazırlamıştır. Bunların hazırlanmasında; TCZB şubelerinden elde edilen bilgiler ve Tarım ve Köy işleri Bakanlığı ile Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü'nce hazırlanan maliyet çalışmalarından ve fiyat istatistiklerinden yararlanılmaktadır. TCZB'nın ürünler itibariyle çevirme kredisi miktarını sağlıklı olarak belirleyebilmesi için hazırladığı ürün bütçelerindeki fiziki girdi kullanım seviyeleri ve süreklilik arz eden araştırmalar ile elde edilecek fiziki girdi kullanım seviyelerinden, standart ürün bütçelerinin oluşturulmasında yararlanılabilir. Tarımsal ürün maliyetleri konusunda çeşitli araştırmaların yapıldığı üniversitelerin bu konuda büyük katkıya sahip olduğu görülmektedir. Örneğin, A.Ü.Z.F Tarım Ekonomisi Bölümünce 1988 ve 1990 yıllarında Başlıca Tarım Ürünleri Maliyetleri Araştırma Projesi I ve II adlı iki adet proje ülke düzeyinde yürütülmüş ve sonuçları yayınlanarak kullanıcıların hizmetine sunulmuştur. Bununla birlikte, ülkemizde tarım ekonomisi bölümleri ve araştırma enstitülerinde çeşitli ürün hakkında ve bölgelerde 200'e yakın maliyet analizi yapılmıştır. Tarım sektöründe işletme bazında birincil kaynağa dayalı lokal veriler çoğunlukla akademik çalışmalardan sağlanmaktadır. Kaynak yetersizliği, zaman ve eleman sıkıntısı nedeniyle bu çalışmalarda süreklilik söz konusu değildir. Örneğin, Türkiye de Bazı Bölgeler İçin Önemli Ürünlerde Girdi Kullanımı Ve Üretim Maliyetleri adlı bir proje yürütülmüş olup, bu projede aynı işletmelerde iki yıl üst üste anket uygulanmış ve anketler hem çalışılan, hem de geçmiş yılı kapsayacak biçimde değerlendirilerek ürünlerin üretim maliyetleri ortaya konulmuştur (Budak ve ark., 2001). 25

39 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Türkiye de Tarımsal Veritabanlarının Durumu ve Maliyet Hesaplama Yöntemi Türkiye'de tarımsal veritabanları konusunu tartışan, inceleyen ve üreten bazı çalışmalar yapıldığı ve hatta uluslararası kimlik taşıyan bazılarına entegrasyon yapıldığı bilinmekle birlikte AgNIC (Tarımsal bilgi ağı merkezi) (İng. Agricultural network information center) dizininde herhangi bir Türk veritabanının henüz bulunmadığı görülmektedir. Türkiye'de DİE tarafından geliştirilen Tarım İstatistikleri Veritabanı, DİE Tarım İstatistikleri Şubesi, Ormancılık, Hayvancılık ve Balıkçılık İstatistikleri Şubesi, Tarımsal Fiyatlar ve İç Ticaret Hadleri Şubesi ve Tarımsal İşletmeler İstatistikleri Şubeleri tarafından derlenen istatistik verileri zaman bazında sınıflayarak tek bir ara yüzden erişime açan bir veri tabanıdır (Tamzaralı ve ark, 2000). Ayrıca Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü'nde (KHGM) kurulan Toprak ve Su Kaynakları Ulusal Bilgi Merkezi'nde (UBM) ulusal anlamda konumsal ve konumsal olmayan toprak ve su kaynakları ile coğrafi veriler ve bunların işlenmesi ve analiziyle elde edilen farklı ölçeklerde haritalar üretilmekte olduğu ve üretilen harita ve belgelerin CD, internet, intranet ve basılı materyal aracılığı ile KHGM merkez ve taşra birimleri öncelikli olmak üzere kullanıcıların hizmetine sunulduğu bildirilmektedir (Özden, 2002). UBM'nin toprak veri tabanı, kırsal ve tarımsal altyapı hizmetleri veri tabanı, genel toprak haritası ve raporu, arazi örtüsü kullanımı ve basılı topografik haritalar veri tabanları oluşturulduğu açıklanmaktadır Türkiye'de tarımla ilgili yukarıda bahsedilen çeşitli istatistikler olmasına karşın, işletme düzeyinde sermaye yapısı, tarımsal üretimde maliyet giderleri gibi işletmelerin ekonomik durumunu ortaya çıkaracak mikro düzeydeki verilerde eksiklikler bulunmaktadır. Ayrıca, Türkiye'deki tarım işletmelerinin büyük çoğunluğunu küçük ve parçalı arazi yapısına sahip, hayvansal ve bitkisel üretimin bir arada yapıldığı işletmeler oluşturmakta ve bu işletmelerde muhasebe kaydı da tutulmamaktadır. 26

40 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Türkiye'de FADN benzeri bir veritabanı oluşturma çalışması 1998 yılında başlamış, bu amaçla DİE tarafından 1999 yılında tarımsal işletmelerin ekonomik yapılarını belirlemek için Ege bölgesinde pilot bir çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada SBK değerlerine göre tarımsal faaliyetler 5 ana gruba (işletme tipi) ayrılmış ve işletme büyüklükleri hesaplanmıştır Tarımsal Üretimde Masraf Unsurları Tarımsal üretimde masraftan söz edildiğinde, belirli bir ürünün üretimi için tüketilmesi gereken, diğer bir ifade ile mal ve hizmetlerin parasal değeri anlaşılmaktadır. Bir üretim döneminde elde edilen brüt üretim değeri ile masraflar karşılaştırılarak yapılan faaliyetin ekonomik durumu ortaya konulmaktadır. Bir tarım işletmesinde gayri safi hasılayı elde etmek için yapılan masraflara işletme masrafları denir. İşletme masrafları, A) Sabit masraflar ve B) Değişken masraflar olarak ikiye ayırabiliriz. A) Sabit masraflar: Üretim hacmine bağlı olmayan, mutlaka yapılması gereken masraflardır. Bunlar: Arazi kirası Sigorta Amortisman Sabit sermaye faizi (makine, bina vb.) Vergi Arsa, bina, makine ve tesisler gibi işletmelere sürekli olarak bağlanmış ve amortisman hesabına konu olan değerler sabit sermaye olarak isimlendirilir. Bu sermaye grubunun en önemli özelliği, şeklini değiştirmemesi, uzun yıllar kullanılarak üretime katılmasıdır. Ama bu kullanım sonunda sabit sermayenin yapısında bir eskime, yıpranma payı görülür. Bu eskime ve yıpranmayı karşılamak için amortisman ayrılır. Genellikle tarım işletmelerinde sabit sermaye daha büyük rol oynar (İnan, 1994). B) Değişken masraflar: Üretim hacmine bağlı olarak azalan ve artan masraflardır. 27

41 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Bitkisel üretimde değişken masraflar: Tohum, fidan, fide vb. Gübre, ilaç Yağ, yakıt, tamir vb. Geçici işçilik masrafları Ürün satış ve taşıma masrafı Ürün sigortası Bu sermaye grubunun özelliği, üretime bir kez katılmasıdır. Döner sermaye kullanılınca şeklini ve fiziksel yapısını kaybeder, yeni bir şekle girerek üretilen maddenin yapısına dönüşür. Tarımda tohumluk, yem, gübre ve ilaç. akaryakıt ve diğer hammaddeler döner sermaye grubuna girer (İnan, 1994). Bitkisel üretim faaliyetleri ile ilgili değişken masrafların hesaplanmasında sadece parasal olarak değil; bunların fiziki miktarlarının da dikkate alınması gerekmektedir. Bu masraflar ile ilgili fiziki girdi kullanım bilgileri, işletmenin varsa muhasebe kayıtları, bölgede yapılmış araştırma sonuçları veya anket yolu ile doğrudan tarım işletmelerinden toplanan bilgilerden elde edilmektedir. Bu fiziki bilgiler sayesinde, işletmelerin diğer işletmelere veya yıllara nazaran nasıl hareket etmiş olduğu meydana çıkar ve bunları birbiriyle karşılaştırmak da mümkün olur. Eğer maliyet masrafları yalnızca kıymet üzerinden hesaplanırsa, hammadde ve işçilik ücretlerinde ortaya çıkacak fiyat değişiklikleri yüzünden bu mukayese ve incelemeleri yapmak, müteşebbisi hatalı sonuçlara götürür (Kıral ve ark., 1999) Tarımda Maliyet Hesaplama Yaklaşımı Ürünlerin çeşitliliğine göre maliyetlerin hesaplanmasında farklı hesaplama yöntemleri kullanılabilmektedir. Tarımsal maliyet hesaplarında genellikle, A) Basit maliyet hesaplama yöntemi B) Birleşik maliyet hesaplama yöntemi kullanılır. A)Basit Maliyet Hesaplama Yöntemi: 28

42 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Üretim süreci sonunda tek bir ürün elde ediliyorsa, basit maliyet hesaplama yöntemi kullanılmaktadır. Basit maliyette, faaliyet koluna yapılan masraflar toplamı ve faaliyet sonucu elde edilen ürün miktarına bölünmektedir Birim ürün maliyeti(tl/kg)= Toplam üretim masrafları (TL) / Üretim miktarı (kg) Örneğin,10 dekarlık şekerpancarı üretiminde toplam üretim masrafları TL ve elde edilen ürün miktarının kg olduğu düşünülürse, birim ürün maliyeti: TL/ kg = TL/ kg olarak hesaplanır. B) Birleşik Maliyet Hesaplama Yöntemi Birleşik hesaplama yönteminde bir üretim faaliyetinden birden fazla ürün elde edilmesi halinde, bu faaliyet kolundan sağlanan ürünlerden elde edilen toplam gelir içinde nispi payı düşük olan ürün veya ürünler yan ürün olarak kabul edilmektedir. Diğer ürün veya ürünler ise ana, amaç veya birleşik ürün olarak değerlendirilmektedir. Bu ayrımda, ürünlerin toplam gelir içindeki oranları yanında, işletmecilik amaçları da dikkate alınmaktadır. Bu yöntemde de maliyet hesabında iki farklı yol izlenmektedir. Bunlar; kalıntı yöntemi ve nispi satış değerleri yöntemidir. Kalıntı yöntemi: Bir üretim faaliyetinde, biri ana ürün ve biri de yan ürün niteliğinde olan iki ürün elde edilmesi halinde, kalıntı yöntemi uygulanabilir. Bu yöntemde birim maliyetler bulunurken, ilgili faaliyet kolu için yapılan toplam üretim masraflarından yan ürün geliri çıkarılıp, geriye kalan değer üretilen ana ürün miktarına bölünmektedir. Ana ürün maliyeti (TL/kg) = Toplam üretim masrafları(tl)-yan ürün geliri(tl) / Ana ürün miktarı(kg) Bu hesaplama yönteminde buğday üretim faaliyetini örnek gösterebiliriz. Bir dekara toplam üretim masrafı TL, yan ürün değeri olarak saman geliri TL (saman miktarı*saman fiyatı) ve üretilen tane miktarı 300 kg ise; 1 kg buğday tane maliyeti = ( ) / 300 = TL/kg olarak bulunur. 29

43 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Nispi satış değerleri yöntemi: Birleşik ürün maliyet hesaplama yöntemine konu olan üretim faaliyetlerinde birden çok ürün elde edilmekte ve bu ürünlerden elde edilen gelir miktarları birbirine yakınsa veya bu ürünlerin maliyetleri hesaplanmak isteniyorsa, bu durumda nispi satış değerleri yönteminin uygulanması önerilmektedir. Bu yöntemde faaliyet koluna yapılan masraflar toplamı, her bir bileşik ürüne bunların toplam gayri safi üretim değerine katkı paylarına göre dağıtılır. Daha sonra her ürüne düşen masraf payı, elde edilen ürünlerin üretim miktarına bölünerek, birim ürün maliyetleri hesaplanır (Kıral ve ark., 1999) Dünya ve Türkiye de Ele Alınan Ürünlerin Ekim Alanları, Üretim ve Verimi Buğday Ülkemizde üretimi yapılan tahıl ürünleri içinde en büyük paya buğday sahiptir ve ülkemiz için önemli bir tarım ürünüdür. Buğday gerek insan beslenmesinde gerekse hayvan beslenmesinde temel bir gıda maddesidir. Buğday tüketimi gelişmiş ülkelerde az olmasına karşın, ülkemizde ve kişi başına gelir düzeyi düşük olan ülkelerde ekmeğe dolayısıyla buğdaya dayalı beslenme oldukça fazladır. Ülkemizde yapılan bir araştırmada günlük kalori ihtiyacımızın %60'ının buğdaydan karşılandığı ortaya konulmuştur. Buğday üretimi ülkemizde yaklaşık 2,9 milyon işletmede yapılmakta olup, 15 milyon civarında insan için geçim kaynağı olmaktadır. Tüketim açısından ise, ülkemizin tüm nüfusunu ilgilendirmektedir. Ülkemizde buğday tarımı, büyük ölçüde kuru koşullarda yapıldığı için verim düşük ve dolayısıyla buğday üreticisinin geliri de diğer ürün üreticilerine göre daha azdır. Ayrıca bazı bölgelerimizde buğday üretiminin alternatifi bulunmamaktadır. FAO verilerine göre 2002 yılı itibariyle dünya buğday üretimi 210 milyon hektarlık alanda yaklaşık 573 milyon ton dur (Çizelge 4.4). 30

44 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Çizelge 4.4. Dünya Buğday Ekim Alanı Ve Verimi Yıllar Ekim Alanı (ha) Üretim (ton) Verim (kg/da) Kaynak: FAO, Buğday üretiminde ilk sırayı Çin almaktadır. Bu ülkeyi sırasıyla Hindistan, Rusya, Amerika ve Fransa izlemektedir. Adı geçen ülkeler dünya buğday üretiminin %51,7'sini gerçekleştirmektedirler (Çizelge 4.5). Çizelge 4.5. Buğday Üretiminde Önde Gelen Ülkeler Ve Üretim Miktarları Ülkeler Ekilen Alan (ha) Üretim (ton) Verim (kg/da) Çin Fransa Hindistan Rusya ABD Kaynak: FAO, Bugün ülkemizde ekili-dikili tarım alanlarının yaklaşık %50' sinde hububat, üçte birinde sadece buğday üretilmektedir. Son 20 yılda buğday ekim alanlarında fazla bir değişim görülmemekte olup, ekili alanlar 9-9,4 milyon hektar civarında değişim göstermiştir. Başta buğday olmak üzere hububat ürünlerinin, ülkemiz için hem ekonomik ve hem de sosyal açıdan taşıdığı önem büyüktür. Türkiye'nin hemen hemen her bölgesinde buğday üretimi yapılmaktadır. Çizelge 4.6 da görüldüğü gibi üretimimiz yıllara göre değişmekle birlikte 2001 yılı buğday üretimimiz tondur yılında ise buğday üretimimiz ton olarak belirlenmiş, 2003 de yeniden ton olmuştur (Çizelge 4.6). Türkiye buğday ekim alanlarının yaklaşık %15-16'sı makarnalık buğday üretiminde kullanılmaktadır. Buğday üretimi çoğunlukla kıraç arazide yapıldığından ortalama verimi 210 kg/da dır. 31

45 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Çizelge 4.6. Yıllara Göre Türkiye Buğday Üretim, Ekim Alanı ve Verimi Yıllar Ekim Alanı (ha) Üretim (ton) Verim (kg/da) Kaynak: FAO, web sayfası Türkiye de Buğday Üretim Sorunları ve Ürün Maliyetini Etkileyen Faktörler Üretim ile ilgili sorunlar Normal yıllarda ülkemiz buğday üretiminde kendine yeterli ise de özellikle hava koşullarının iyi olmadığı yıllarda üretimde düşüşler olurken, bazı yıllar hastalıklar (özellikle sarı pas), süne ve kimi zararlılar buğdayın kalitesini büyük oranda düşürdüğünden, kaliteli ürün gereksinimi dışalımla karşılanmaktadır. Dışalımın artmasındaki bir başka önemli etken de dışalım fiyatlarının göreceli düşüklüğüdür (Kün ve ark., 2004). Ülkemiz kaynaklarının en iyi şekilde değerlendirilmesi ve kendi üreticimizin kazanması açısından sanayinin ihtiyaç duyduğu kaliteli buğdayın yurt içinde üretiminin teşvik edilmesi gerekmektedir. Sadece buğday ve arpaya dayalı üretimin yapıldığı topraklarda tek yönlü besin maddesi tüketimi nedeniyle besin maddesi noksanlığı ortaya çıkmakta ve toprak yapısı bozulmaktadır. Mono kültür uygulanan topraklarda bazı zararlı böceklerin popülasyonu artmaktadır. Buğday üretimi yapılan topraklarımızın yapısının düzeltilmesi bakımından münavebe yapılmalı ve bu kapsamda yulaf ekimi desteklenmelidir. Üreticileri bilinçlendirmek amacıyla gerekli eğitim faaliyetlerini yürütmek, üreticilerin ihtiyaç duyduğu teknik desteği vermek gerekir (Anonymous, 2002c). 32

46 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Tohumluk ile ilgili sorunlar Dünya tohumculuğunda üretim ve miktar olarak en önemli yeri UPOV, OECD ve ISTA'ya üye olan ülkeler almaktadır. Avrupa ülkeleri, ABD, Kanada gibi bazı ülkelerde genetik mühendisliğinin ve yüksek teknolojinin çeşit geliştirmede kullanımıyla birlikte daha iyi çeşitlerin geliştirilmesi, üstün genotiplerin ortaya çıkartılması üretime arz edilmesi mümkün olmaktadır. Çeşit ıslahı, çeşitlerin kalite kontrolünün yapılması, tohumluk üretimleri ve çiftçiye dağıtımları dünyanın gelişmiş ve geri kalmış bölgelerinde farklılıklar göstermektedir. Dünya tarımında önemli bir yere sahip Almanya, Fransa, Kanada ve İspanya'da ekili alanların tamamında ıslah edilmiş çeşitler kullanılmaktadır (Anonymous, 2002c). Ülkemizde üretilmekte olan 133 buğday çeşidinin 115 i (%86) kamu araştırma kuruluşlarımız, 11 tanesi özel sektör, 8 tanesi ise üniversiteler tarafından geliştirilmiştir. En önemli sorun uygun çeşidin uygun bölge ve yetiştirme şartlarında yetiştirilmememsidir. Buda verimsizlik ve kalite problemi oluşturarak üretici karını etkilemektedir (Karahan, 2003). Zirai Mücadele ile ilgili sorunlar Günümüzde yaygın bir şekilde uygulanan kimyasal mücadele yöntemi; kolay uygulanması ve kısa sürede sonuç vermesi, dar bir zaman periyodu içerisinde geniş alanlarda mücadeleyle imkan sağlaması gibi olumlu yönlere sahip olmasının yanı sıra, tarımsal ilaçların bilinçsiz kullanılmasından dolayı doğal dengenin bozulması, toprak hava ve su gibi çevre elemanlarında kirliliğe neden olması, besinlerde kalıntı bırakması, hastalık ve zararlılarda, zamanla direnç ortaya çıkarması gibi olumsuz yönleri de bulunmaktadır. Bu nedenle; uygun ve zamanında tarımsal mücadele ilaçlarının kullanılması için, çiftçi eğitimine gereken önem verilmelidir. 33

47 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Buğdayda kalite sorunlarının çözümlenerek (süne zararı, hastalık, uygun çeşit seçimi gibi) buğdayın yemlik olarak kullanımının önüne geçilmeli, tritikale, yulaf ve mısırın yemlik olarak kullanımı sağlanmalıdır (Anonymous, 2002c). Gübreleme ile ilgili sorunlar Kaliteli ve bol ürün alabilmenin yolu, toprağın ve bitkinin ihtiyaç duyduğu makro ve mikro bitki besin elementlerinin bir biçimde toprağa kazandırılmasından geçer. Toprağın ve bitkinin ihtiyaç duyduğu bitki besin element miktarının belirlenmesinde en etkili yöntem, toprak ve yaprak analizi ile mümkündür. Bu nedenle kurulacak toprak ve yaprak analizi laboratuarların sayısının arttırılması ve laboratuarlarda modernizasyona gidilmesi ile yapılan analiz sonuçlarının daha yararlı olması sağlanacaktır (Anonymous, 2002b) Mısır Mısır, ülkemizde tarla ürünleri arasında ekiliş alanları bakımından yedinci sırada (buğday, arpa, nohut, mercimek, pamuk, ayçiçeği), üretim miktarı bakımından ise üçüncü sırada yer alan bir üründür. Hemen hemen ülkemizin tüm bölgelerinde yetiştirilmesine rağmen ekonomik olarak Adana başta olmak üzere Akdeniz Bölgesi nde, Karadeniz Bölgesi nde ve Marmara Bölgesi nde yetiştirilmektedir. Mısır, gerek besin maddesi olarak gerekse glikoz, nişasta, yağ ve yem sanayinin ham maddesi olarak önemli bir üründür. Ülkemizde üretilen mısırın tamamına yakını yurtiçinde tüketilmektedir. İçinde bulundurduğu zengin besin maddesi nedeniyle insan ve hayvan beslenmesinde büyük önem taşımaktadır. Dünyada üretilen mısırın yaklaşık %27'si insan beslenmesinde ve kullanımında %73'ü ise hayvan yemi olarak tüketilmektedir. Mısır tarımının belli ölçüde su istemesi nedeniyle, bu ürünün verimi diğer hububata göre daha yüksektir. Verimin yüksek olması özellikle bu ürünün Çukurova' da ikinci ürün olarak ekimini artırmıştır. 34

48 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Dünyada ortalama 138 milyon hektar alanda mısır ekimi yapılmaktadır. Toplam dünya üretimi ortalama 600 milyon ton, ortalama hektara verim ise 43 ton' dur (Çizelge 4.7). Çizelge 4.7. Dünya Mısır Üretimi Yıllar Ekilen alan (ha) Üretim (ton) Verim (kg/da) Kaynak : FAO, Mısır üretiminde dünyada önde gelen ülkeler Çin, Rusya, Hindistan, Polonya, ABD, Meksika, Brezilya ve Almanya' dır (Çizelge 4.8). Çizelge 4.8. Ülkelere Göre Mısır Üretimi Ülkeler Ekim alanı (ha) Üretim (ton) Verim (kg/da) Çin Rusya Hindistan Polonya ABD Almanya Brezilya Meksika Türkiye Kaynak: FAO, Çizelge 4.7 ve 4.8 karşılaştırıldığında dünya mısır üretiminde önde gelen sekiz ülkenin, dünya üretiminin yarısından fazlasına sahip olduğu görülmektedir. Ülkemizde ise önemli mısır üretim bölgeleri başta Karadeniz olmak üzere Marmara ve Akdeniz Bölgeleridir. Üretimin yaklaşık %85'i bu bölgelerimizde yapılmaktadır. Ülkemizde entansif hayvancılığın gelişmesi ile paralel gelişme gösteren yem sanayi mısıra duyulan talebi arttırmıştır. Ülkemizde hibrit tohumluk kullanımının desteklenmesi sonucu üretimde artış elde edilmiştir yıllarında ekiliş alanlarındaki daralmaya rağmen, verimdeki artış nedeniyle üretim tondan tona yükselmiştir. 35

49 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Nişasta ve nişasta bazlı şeker sanayinin kullandığı girdi mısırdır. Bu sanayi halen yılda ton mısır kullanmaktadır. DİE verilerine göre 2001 yılı itibariyle toplam tahıl ekim alanı içinde mısırın payı %4'dür. Mısır üretim miktarı 2000 yılında 2,3 milyon ton, 2001 yılında 2,2 milyon tondur yılında ise mısır üretiminin 2,1 milyon ton olarak gerçekleştiği tahmin edilmektedir (Çizelge.4.9). Çizelge 4.9. Türkiye Mısır Üretimi Yıllar Ekim alanı (ha) Üretim (ton) Verim (kg/da) Kaynak: FAO, web sayfası Türkiye de Mısır Üretim Sorunları ve Maliyetleri Etkileyen Faktörler Üretim ile ilgili sorunlar Ülkemizin 1 milyon ton mısır açığı bulunmaktadır. Gerek karma yem sanayimizin gerekse diğer sanayi dallarının mısır talebinin karşılanması açısından üretimin arttırılarak ülkemizin ithalatçı ülke konumundan kurtarılması, ülkemiz ekonomisi açısından önemlidir. Hasattan bir veya iki ay önce gümrük vergisi düşürülmekte ve mısır ihtiyacı olanların ucuz ithalatla stok yapmalarına imkan tanınmaktadır. Hasat sezonunda yeniden gümrük vergisi arttırılsa bile üretici ürününü daha düşük satmak zorunda kalmaktadır. Bu da pek çok üründe olduğu gibi mısır bitkisinin de üretici maliyetlerinin altında pazarlamasına neden olmakta ve üretimi arttırmak mümkün olmamaktadır. Özellikle gümrük vergisindeki son değişimin düzeltilerek ucuz ithalatın önlenmesi gerekmektedir. Şu anda mısır üretimimiz, sanayimizin gereksinimi karşılayamadığından ithalat kaçınılmaz olmaktadır. Mısır ekim nöbetine girmesi sağlanarak ekim alanlarının genişletilmesi, modern yetiştirme tekniklerini kullanarak birim alandan elde 36

50 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR edilen verimin arttırılması gerekmektedir. Mısır üretiminin genişlemesi, üretimin desteklenmesine, verimi arttırıcı tedbirlerin alınmasına ve üreticilerimizin bilinçlendirilerek gerekli eğitim faaliyetlerinin verilmesine bağlıdır (Anonymous, 2002d). Tohumluk ile ilgili sorunlar Üretimde ve dağıtımdaki sorunlar tohumluk kullanımında dalgalanmalara yol açmakta, üretici istediği zaman ve yeterli miktarda tohumluk bulamamaktadır. Tohumluk fiyatları üreticiye yüksek gelmekte, bazı tohumluklarda hastalık ve bozuk tohumlukla karşılaşılmaktadır. Hibrit mısır çeşitlerinde üretimde görülen 71 çeşidin 58 adedi (%82) özel sektör ve sadece 13 adedi bakanlık kuruluşları tarafından geliştirilen çeşitlerdir. Bakanlık kuruluşları devrettikleri çeşitlerin çoğunlukla ebeveyn tohumluklarını üretmekte; tohumluk üretiminin tamamına yakını özel sektör tarafından yapılmaktadır. Fakat son yıllarda özel firmalarca satılan tohumluklarda sorunlar yaşanmaktadır. Bu nedenle özel sektörün hem araştırma hem de çalışmalarının kamuda tecrübeli araştırmacılar tarafından desteklenebilmesi için işbirliği sağlanmalıdır (Karahan, 2003). Gübreleme ve zirai mücadele ile ilgili sorunlar Tarımsal mücadele ilaçlarının uygun ve zamanında kullanılması için, çiftçilerimizin eğitimine gereken önem verilmelidir. Üretimi doğrudan etkileyen diğer bir gider gübredir. Kuru tarım bölgelerimizde gübrenin etkinliği sulamaya sıkıca bağlı olduğundan, gübre kullanımı çok yoğun düzeyde değildir. Toprak nem oranı düşük, sulama olanakları sınırlı alanlarda, fazla azotlu gübreleme ürün maliyetlerinin gereksiz yere yükselmesine, girdi kaybına ve çevre kirliliğine yol açabilir (Kün ve ark., 2004). 37

51 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Pamuk Pamuk, tekstilden barut ve film malzemesi yapımına kadar 50 çeşit sanayi kolunun hammaddesini oluşturan en önemli tarımsal ürünlerden birisidir. Lifi ile tekstil, tohumu ile yağ, küspesi ile yem sanayinin önemli hammaddesini oluşturmaktadır. Pamuk ve pamuklu tekstil ürünleri, ihracatımızda da önemli bir yere sahiptir. Ayrıca pamuk; tarımı, çırçırlaması, iplik, dokuma, tekstil, yağ ve yem sanayi ile büyük bir kitleye istihdam yaratmaya devam etmektedir. Son yıllarda bilimsel ve teknolojik alanda kaydedilen yenilikler yanında pamuk lif veriminde sağlanan artış tüm dünyada üretimde miktar ve kalite açısından büyük gelişmeleri de beraberinde getirmiştir. Özellikle çevre ve sağlık konularının kazandığı önem organik pamuk üretiminin yaygınlaşmasına neden olmuştur. Ayrıca, ABD'den gen aktarımı yoluyla elde edilen ve bazı özel karakterleri taşıyan yeni pamuk çeşitlerinin yaygın olarak üretimine başlamıştır. Çizelge 4.10 ve 4.11 de görüldüğü gibi dünyada pamuk en çok Asya, daha sonra Amerika kıtasında ekilmekte ve üretilmektedir. 2000/01 sezonunda toplam ekim alanları rakamlara göre Hindistan %24'lük payı ile birinci, ABD %15,6'lık payı ile ikinci, Çin %12'lik payı ile üçüncü, Rusya %9,3'lük payı ile dördüncü ve Pakistan %8,6'lık payı ile beşinci sırada yer almaktadır. Dünya ekim alanlarında artış kaydedilmemekle birlikte, yüksek lif verimi nedeniyle üretim miktarı önemli ölçüde artmıştır. (2001/02) sezonunda dünya pamuk üretiminin artarak 20 milyon tonun üzerinde gerçekleşmesi beklenmektedir sezonundan sezonu sonuna kadar olan dönem içerisinde dünya pamuk ekim alanları %1 artarken, Türkiye' de %7'lik artış kaydedilmiştir. Söz konusu dönem içerisinde ülkemizde kaydedilen verim artışı dünya ortalama verim artışının üzerinde olmuştur (dünya %43,31, Türkiye %56,59). Ülkemizdeki yine aynı dönemde verimdeki ve üretime açılan yeni ekim alanlarındaki artışın dünya ortalamasının üzerinde gerçekleşmesine bağlı olarak toplam üretim miktarımızdaki artış dünya ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir (Çizelge 4.10). 38

52 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Çizelge Dünya Pamuk Ekim Alanları ÜLKELER 1997/ / / / /02 %PAY (2002/01 * Hindistan ,0 A.B.D ,60 Çin Halk Cum ,9 Pakistan ,6 Bağ.Dev.Top ** ,2 Brezilya ,5 Türkiye ,9 Yunanistan ,2 Avustralya ,5 Toplam (D.dahil) Kaynak: Cotton World Statistics. (*) Tahmin (**)Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan Çizelge Ülkeler İtibariyle Dünya Pamuk Üretimi (1000 Ton) ÜLKELER 1997/ / / / /02 * %PAY A.B.D ,4 Çin ,0 Hindistan ,4 Bağ.Dev. Top ,2 Pakistan ,1 Mısır ,1 Yunanistan ,2 Brezilya ,7 Toplam (D.dahil) Kaynak : World Cotton Statistics (*) tahmin Dünya Pamuk Maliyet Fiyatları Ülkenin rekabet düzeyini belirleyen temel unsurlardan birisi ürün maliyetleridir. Bu yüzden, Türkiye nin pamuk üretim maliyetleri ve maliyet unsurlarının, pamuk tarımı ve dış ticaretinde önemli ülkeler ile karşılaştırılması ve sahip olduğu avantaj ve dezavantajların ortaya konulması büyük önem taşımaktadır. Ülkelere göre değişen pamuk maliyetleri çizelge 4.12 de verilmiştir. Ancak bu çalışma eski yıllara ait olup, farkı vurgulamak amacıyla verilmiştir. Görüldüğü gibi Türkiye'de pamuk üretim maliyeti, emek yoğun üretim yapan Meksika ve Pakistan'ın üretim maliyetine yakın düzeydedir. Meksika da 70,4 US/da, Pakistan da 81,9 US/da, Peru da 57,4 US/da, ABD de 58,8 US/da ve Türkiye de 74,1 US/da değerindedir. Aynı zamanda zirai mücadele ilaçlarının 39

53 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR yoğun kullanımı da bu tabloda görülmektedir. Maliyet farkında göze çarpan bir diğer husus da işçilik ücretleri olup, Türkiye, ABD işçilik ücretlerinden on kat yüksektir. Çizelge 4.12 de görüldüğü gibi Türkiye de pamuk işçiliği (ekim, bakım, hasat) gübre ve mücadele ilaçları diğer ülkelere göre en yüksek değerdedir. Pamuk işçiliği Türkiye de 29,2 US/da iken, bu değer; Meksika da 24,5, Pakistan da 16,1, Peru da 25,6, ABD de 3,1 US/da değerindedir. Gübre maliyetleri Türkiye de 8,5 US/da iken, bu değer; Meksika da 4,6, Pakistan da 8,3, Peru da 7,6, ABD de 6,8 US/da değerindedir (Çizelge 4.12). Mücadele ilaç maliyetleri ise Türkiye de 4,9 US/da iken, bu değer Meksika da 4,9. Pakistan da 18,1, Peru da 2,6. ABD de 7,6 US/da değerindedir. Çizelge Türkiye ve Bazı Ülkelerde Pamuk Üretim Maliyetleri (US/da) Harcama kalemleri Meksika Pakistan Peru ABD Türkiye İşçilik (ekim,bakım, hasat) 24,5 16,1 25,6 3,1 29,2 Makine,Enerji,ekipman 7, ,5 Tohumluk 1,8 0,7 0,9 1,6 1,2 Gübre 4,6 8,3 7,6 6,8 8,5 Mücadele ilaçları 4,9 18,1 2,6 7,6 11,6 Sulama 5,8 1,0 3,3 0,2 2,3 Çırçır,Balya,Nakil 8,3 5,3 6,7 8,2 8,0 Kira 3,9 7,7 0,6 7,5 2,3 Vergi ve Gümrük 4,7 12,0-1,2 - Diğer masraflar 4,7 12,7 10,1 22,6 4,2 Toplam masraf 70,4 81,9 57,4 58,8 74,1 Kaynak: TMMOB/TZMO Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongre Bildirisi, Türkiye, dünya ülkeleri arasında ekim alanı açısından 7., üretim miktarı açısından ise 6. sırada yer almaktadır. Ülkemizde, pamuk üretimi çoğunlukla Ege, Çukurova, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yapılmaktadır. Güneydoğu Anadolu bölgesinde; üretimi yapılan pamukların yaklaşık % 60' ı Nazilli (Ege pamuğu) olmak üzere Sayar 314, Maraş 92 ve Çukurova 1518 (Adana pamuğu) çeşitleri yetiştirilmektedir. Yıllara göre farklılık göstermekle birlikte bölgede GAP alanlarının sulu tarıma açılması ile ekim alanında gözlenen artış ile birlikte verimde sağlanan artış üretimde büyük artışa yol açmıştır. Çukurova Bölgesi nde; aşırı oranda zirai mücadele yapılması lif kalitesini bozmakta, ayrıca yörenin yeknesak bir yapı göstermesi yüksek kalitede pamuk 40

54 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR yetiştirilmesini engellemektedir. Bu bölgede % 80'i Çukurova 1548 çeşidi olmak üzere Deltapine 20 ve 50 ile Stonville çeşitleri yetiştirilmektedir. Son yıllarda ekim alanlarında azalış kaydedilmiş olup, üretim miktarında düşüş gözlenmiştir. Ege Bölgesinde; son yıllarda verim artışına paralel olarak üretimde önemli artışlar sağlanmıştır. Diğer taraftan Antalya Bölgesinde ekim alanı bin hektar, üretim miktarı ise bin ton arasında değişiklik göstermektedir (Çizelge 4.13). Çizelge Türkiye Pamuk Üretimi Bölgeler Ekim alanı (1000 ha) Üretim (1000 ton) Verim (kg/ha) 1997/98 G.D.Anadolu Ege Çukurova Antalya Toplam /1999 G.D.Anadolu Ege Çukurova Antalya Toplam /00 G.D.Anadolu Ege Çukurova Antalya Toplam /01 G.D.Anadolu Ege Çukurova Antalya Toplam /2002 G.D.Anadolu Ege Çukurova Antalya Toplam Kaynak: (Anonymous, 2002d) Pamuk Danışma Kurulu Toplantı Raporu. 41

55 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Türkiye Pamuk Üretimindeki Sorunlar ve Üretim Maliyetlerini Etkileyen Faktörler Üretim ile ilgili sorunlar Türkiye de pamuk tarımı genellikle münavebe yapılmadan sürdürülmektedir. Çünkü, pamuk tarımı yapılan yerlerde birim alandan diğer tarla bitkilerine oranla daha fazla karlı olduğu ve her zaman iç ve dış pazarlarda değer fiyatla satılabildiği için devamlı ekim şeklinde yer almaktadır. Bunun sonucu olarak, sürekli pamuk tarımı yapılan toprakların fiziksel ve kimyasal yapısındaki bozulmalar da etkisini göstermeye başlamıştır. Toprak yorgunluğunun önlenmesi, toprak verimliliğinin korunması ve arttırılmasında, hastalık ve zararlılarla mücadele ve yabancı ot kontrolünün başarılmasında ekim nöbeti uygulaması kaçınılmaz olup, çiftçiye anlatılmalıdır (Emiroğlu ve Gürel, 1997). Tohumluk üretim, dağıtım ile ilgili sorunlar Pamuk tarımında verimi arttırmanın bir yolu da bölgelere uygun tohum çeşitlerinin seçimi ve bu çeşitlerin sertifikalı tohumluluğunun sağlanmasıdır. Pamuk tohumunun hazırlanması ve dağıtımı kamu kurumları, Tarım Satış Kooperatif Birlikleri ile özel sektör ve nüveciler tarafından yapılmakta, pamuk tohumluğunun tamamına yakını her yıl yenilenmektedir. Geleneksel tohum hazırlama tekniklerinin (linterden geçirilmiş havlı tohum) yanı sıra, son yıllarda, havı alınmış (delinte) tohumluk hazırlanmaktadır. Delinte tohumluk kullanımı ile kullanılan tohumluk miktarı %50 azalmakta, aynı zamanda üreticilere ilaçlanmış, çıkış gücü yüksek kaliteli tohumluk verilmektedir. Delinte tohumluluk, tohumluk maliyetinde düşme, hastalıklara ve zararlılara karşı mücadelede başarı, çapa ve seyreltme işlemlerinde tasarruf sağladığından pamuk ekimi yapılan tüm alanlarda kullanılmalı ve kullanılması teşvik edilmelidir. Bu aynı zamanda, ıslah edilmemiş, kontrolü yapılmamış tohumluk kullanımını da engelleyecektir. 42

56 4. DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TARIMSAL MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Seda ÇAKIR Tohumluk temini ve dağıtımında Güneydoğu Anadolu Bölgesi dışında kalan bölgelerde önemli sorunlar yaşanmamaktadır (Anonymous, 2002f). Zirai Mücadele İle İlgili Sorunlar Türkiye de pamuk tarımında aşırı ilaç kullanımının olduğu bilinmektedir. Antalya da yapılan bir araştırmada pamukta aşırı ilaç kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır (Yılmaz, 2001). Yüksek tarımsal mücadele masrafları, GAP Bölgesi dışında kalan pamuk ekim alanlarının azalmasının ve uluslar arası rekabetteki dezavantajının en önemli nedenlerinden biri olarak görülmektedir. 43

57 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA 5.5. Tarımsal Maliyet Hesaplayan Kurumların Maliyet Hesaplama Metodolojisi Adana Tarım İl Müdürlüğü Adana Tarım İl Müdürlüğü 1980'den bu yana birçok üründe tarım ürünleri maliyetlerini hesaplamaktadır. Bu kurumun maliyet hesaplama yönteminde; Tarım İl Müdürlüğü'nden yetkili kişiler ve üreticiler ile beraber doldurulan formlardan elde edilen veriler ile maliyetler hesaplanmaktadır. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından, Adana ilinde ürünün en çok yetiştirildiği (yoğun olduğu) üç ilçe isimi tespit edilip, Adana Tarım İl Müdürlüğü ne gelmektedir. Her ilçeye ürün maliyet çizelgesi adı altında 9 form gitmekte, toplam 27 form doldurulup, Tarım İl Müdürlüğü ne ulaştırılmaktadır. Tarım İl Müdürlüğü ürünler hakkında masraf unsurlarının bedelleri elde edilen veriler sonucunda döküme tabi tutarak tespit etmektedir. Pamuk, mısır, buğday tarımının en yoğun olduğu üç ilçe tabloda belirtilmiş olup, ürün maliyet çizelgesi, bu ürünlerin yoğun olarak yetiştirildiği ilçelerde üretici ve yetkili kişiler arasında ortaklaşa doldurulmaktadır. Adana da buğday tarımının en yoğun olduğu ilçeler İmamoğlu, Karataş, Seyhan; pamukta Ceyhan, Karaisalı, Karataş ilçeleri mısır tarımında Kozan, Seyhan ve Yüreğir ilçeleridir. Şekil 4.1 de Adana Tarım İl Müdürlüğü nün ürün maliyet bedellerini tespit etmek amacıyla pamuk üreticilerine yönelik hazırladığı anket form örneği görülmektedir. Bu formda ürün için kullanılan işçi, işçiye ödenen para, çeki güçleri ve çeki güçlerine ödenen para yer almasına rağmen bu kısım boş bırakılarak sadece masraf unsurlarının parasal bedelleri hesaplanmaktadır. 45

58 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Köyü: Sahibi: Büyüklüğü (da): Ekiliş alanı (da): Ürün miktarı (kg): YAPILAN İŞLEMLER Kullanılan işçi (saat) T.C TARIM ORMAN VE KÖYİŞLERİ BAKANLIĞI PLANLAMA VE KOORDİNASYON KURULU BAŞKANLIĞI PAMUK MALİYET HESABI ÇİZELGESİ İşçiye ödenen Tarih: Ürünün satış fiyatı (TL/kg): Ürünün kime satıldığı: Çeki gücü saat Bir önce ekilen ürün: Tarla kirası E K Ç Lira Makina Hayvan Gübre bedeli Tohumluk bedeli Su bedeli Zirai mücadele ilaç bedeli İŞÇİLİK GİDERLERİ Pamuk çubuğu biçme ve yakma Sonbahar sürmesi Kış sürmesi Çepel toplama İlkbahar sürmesi Tırmık(ekim hazırlık) Taban sürgü Gübreleme işçiliği Ekim Seyreltme ve çapa Ark açma Sulama işçilik ücreti Zirai mücadele işçiliği Çapalama Pamuk toplama (hasat) Çuvallama NAKLİYE Ürünün ambara taşınması Ürünün pazara taşınması DİĞER MASRAFLAR Bekçi Sigorta Diğer masraflar (adı belirtilecek) TOPLAM Yapılan masrafların normal faizi (% den) Genel idare giderleri (toplam masrafın %3 ü) MASRAFLAR GENEL Çeki gücüne ödenen Toplam TOPLAM 1 kg kütlünün maliyeti: Masraflar genel toplamı/ alınan ürün miktarı Şekil 4.1. Tarım İl Müdürlüğü Ürün Maliyet Anket formu (Pamuk maliyet örneği) Kaynak: Adana Tarım İl Müdürlüğü Düşünceler 46

59 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Anket bulgularından elde edilen veriler baz alınarak buğday, kütlü pamuk ve diğer ürünler için birim maliyetler hesaplanmaktadır. Bu maliyet hesaplamasında ürüne ait maliyet kalemleri dikkate alınarak yapılan masraflar toplamının %3'ü genel idare giderleri olarak alınırken, yapılan masrafların faizinde de, tarımsal kredi faizinin yarısı alınmaktadır (yani 6 aylık üretim periyodu olduğu için 6 aylık faiz alınmaktadır). Tarım İl Müdürlüğü maliyetlerin hesaplanmasında, yalnızca o ürüne yapılan giderler gözönüne alınmıştır. Başka bir deyişle tek ürün bütçe analizi kullanılmıştır. Alternatif maliyet prensibinden hareketle, üretimde kullanılan mal ve hizmetler işletmeye ait olsa bile piyasa değeri üzerinden satın alınmış, kiralanmış gibi masraflara katılmaktadır. Bu yüzden masraf unsurlarına amortismanlar eklenmemiştir. Tarım İl Müdürlüğü nce üretici ve yetkili kişiler tarafından ürün maliyetlerini tespit etmek amacıyla doldurulan formlarda üreticilerin bu maliyetlerin devlete gideceği endişesini taşıdıklarından rakamları yüksek söyledikleri gibi gerçeği yansıtmadığı da tespit edilmiştir. Bu yöntemin aksaklıkları ürünlerin fiziki değerleri gözönüne alınmadığından çok sağlıklı maliyet verilerine ulaşılmamaktadır. Her ürünün kendine has masraf unsurları bulunmaktadır. Son 10 yıl içerisinde, Tarım İl Müdürlüğü tarafından hesaplanan buğday, pamuk ve mısır ürünlerinin masraf unsur adlarında yıllar itibariyle değişme olmadığı görülmüştür. Araştırma konusu olan buğday, pamuk, mısır ürünlerinin masraf kalemleri TL/da olarak belirlenmiştir. Aşağıda belirtilen bu ürünlerin masraf unsurları 2003 yılı için örnek olarak verilmiştir. Tarım İl Müdürlüğü nün buğday üretimi için belirlediği masraf unsurları; tarla kirası, gübre, tohum, zirai mücadele bedelleri, ilk sürme, ikileme, diskaro sürgü, taban sürgü, gübreleme işçiliği, zirai mücadele işçiliği, ekim, tohum kapatma, hasat, ürünün pazara taşınması ve diğer masraflardan oluşmaktadır. Ayrıca bu masraf kalemlerine, masrafların normal faizi ve genel idare giderleri eklenmektedir (Çizelge 4.14). 47

60 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarım İl Müdürlüğü 2003 Yılı Buğday Maliyeti Maliyet Unsurları TL/da Tarla kirası Gübre bedeli Tohum bedeli Zirai müc. İlaç bedeli İlk sürme İkileme Diskaro sürgü Taban sürgü Gübreleme işçiliği Ekim Tohum kapatma Zirai müc. İşçiliği Hasat Ürünün Pazara taşınması Diğer masraflar Toplam Masrafların normal faizi (%25) Genel idare giderleri (%3) Genel Toplam Ortalama verim (kg/da) kg danenin maliyeti (kg/da) Ortalama verim (kg/da) kg danenin maliyeti (TL/kg) Ortalama verim (kg/da) kg danenin maliyeti (TL/kg) Kaynak:Adana Tarım İl Müdürlüğü Tarım İl Müdürlüğü nün pamuk üretimi için belirlediği masraf unsurları; tarla kirası, gübre, tohum, su, zirai mücadele ilaç bedelleri, pamuk çubuğu biçme, sonbahar sürmesi, kış sürmesi, ilkbahar sürmesi, taban sürgü, gübreleme işçiliği, sulama işçiliği, zirai mücadele işçiliği, ekim, seyreltme çapa, ark açma, çapalama, hasat, ürünün pazara taşınma masraflarından oluşmaktadır. Ayrıca bu masraf kalemlerine masrafların normal faizi ve genel idare giderleri eklenmektedir (Çizelge 4.15). 48

61 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarım İl Müdürlüğü 2003 Yılı Pamuk Maliyeti Maliyet Unsurları TL/da Tarla kirası Gübre bedeli Tohum bedeli Su bedeli Zirai mücadele ilaç bedeli Pamuk çubuğu biçme Sonbahar sürmesi Kış sürmesi İlkbahar sürmesi Taban sürgü Gübreleme işçiliği Ekim Seyreltme çapa Arık açma Sulama işçiliği Zirai mücadele İşç Çapalama Hasat Ürünün pazara taşınması Toplam Masrafların normal faizi (%20) Genel idare giderleri (%3) Genel Toplam Ortalama verim (kg/da) kg kütlü maliyeti (TL/kg) Ortalama verim (kg/da) kg kütlü maliyeti (TL/kg) Kaynak:Adana Tarım İl Müdürlüğü Tarım İl Müdürlüğü nün mısır üretimi için belirlediği masraf unsurları; tarla kirası, gübre, tohum, su, zirai mücadele ilaç bedelleri, ilk sürme, diskaro sürgü, taban sürgü, gübreleme işçiliği, sulama işçiliği, zirai mücadele işçiliği, ekim, çapalama, boğaz doldurma, hasat, bekçi ücreti, ürünün pazara taşınma masraflarından oluşmaktadır. Ayrıca bu masraf kalemlerine masrafların normal faizi ve genel idare giderleri eklenmektedir (Çizelge 4.16). 49

62 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarım İl Müdürlüğü 2003 Yılı Mısır Maliyeti Maliyet Unsurları TL/da Tarla kirası Gübre bedeli Tohum bedeli Su bedeli Zirai mücadele İlaç bedeli İlk sürme Diskaro sürgü Taban sürgü Gübreleme işçiliği Ekim Çapalama Boğaz doldurma Sulama işçiliği Zirai mücadele ilaç işçiliği Hasat Bekçi ücreti Ürünün pazara taşınması TOPLAM Masrafların normal faizi (%25) Genel idare giderleri (%3) Genel Toplam Ortalama verim (kg/da) 1 kg danenin maliyeti (TL/kg) Kaynak: Adana Tarım İl Müdürlüğü Tarım İl Müdürlüğü nün hesaplamış olduğu maliyet sonuçları Ankara Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Araştırma Planlama Koordinasyon a gitmektedir. Devlet iki yıldan beri taban fiyat açıklamamakta fakat devletin taban fiyat açıkladığı zamanlarda da hesaplanan bu maliyetlerin taban fiyat açıklamasına yardımcı olduğu düşünülmektedir Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Köy Hizmetleri 1947'de kurulmuş olup, değişik isimlerle bugüne kadar gelmiştir. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü ne bağlı olan Tarsus Tarımsal Araştırma, Tarsus yolu üzerinde yer alan bir tarımsal araştırma kuruluşudur. Tarsus Tarımsal Araştırma maliyet hesaplamalarını, bölge bazında anket ve kayıt yöntemiyle hesaplamaktadır. Bölge bazında üreticilerin sağlıklı maliyet (muhasebe) kayıt sistemleri bulunmadığından, Tarsus Tarımsal Araştırma 50

63 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Enstitüsü maliyet hesaplamalarını bölge bazında anket ve kayıt yöntemiyle hesaplamaktadır. İşletme seçiminde amaçlı örnekleme yöntemi, veri toplama aşamasında kayıt ve anket yöntemi, işletme masraflarının belirlenmesinde tek ürün bütçe analiz yöntemi, üretim masraflarının saptanmasında da alternatif maliyet unsuru dikkate alınmaktadır. Alternatif maliyet prensibinden hareketle üretimde kullanılan mal ve hizmetler işletmeye ait olsa bile piyasa değeri itibari ile işletme dışından satın alınmış veya kiralanmış olarak kabul edilmektedir. Verilerin analizinde Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü maliyet hesaplarında tartılı aritmetik ortalama ve yüzdeler gibi istatistiklerden yararlanmaktadır. Araştırmanın yürütülmesi aşamasında ise öncelikle yörenin tanınması amaçlanmaktadır. Bu amaçla ilgili kurum ve kuruluşlarla da görüşülerek araştırma konusu ürünlerin yoğun olarak yetiştirildiği köyler tespit edilmiştir. Tespit edilen köyler ziyaret edilerek tarım işletmelerinin genel yapıları incelenmiş, yörede yaygın olarak uygulanan tarım tekniğini temsil edebilecek işletmeler ve kayıt tutabilecek gönüllü çiftçiler belirlenmiştir. Belirlenen işletmelerde söz konusu ürünlerin yoğun olarak yetiştirildiği alana temsil edebilecek şekilde dağılımına özen gösterilmiştir. Verilerin analizinde, tarımsal işlemler aşağıdaki gibi 5 bölüme ayrılmaktadır. Toprak İşleme ve Ekim- Dikim Bakım İşleri Hasat- Harman- Taşıma Çeşitli Girdiler Ortak Giderler Tarımsal işlem gruplarına göre birim alan maliyetlerini oluşturmak amacıyla öncelikle tarımsal işlemler itibariyle kullanılan işgüçleri, diğer girdi miktarları, ana ürün ve yan /ara ürün miktarları ağırlıklı ortalama yöntemi ile saptanmakta, tarımsal işlemlerin uygulama zamanları ve uygulama sayıları belirlenmektedir. Uygulama sayıları işletmeler arasında farklılıklar göstermekle beraber yaygın olan uygulama sayıları esas alınmaktadır. 51

64 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR İnsan işgücü ile ilgili değerlendirmelerde erkek işgücü birimi (EİB) esas alınmaktadır. İnsan işgücüne ait değerlerin erkek işgücü birimine dönüştürülmesinde kullanılan katsayılar aşağıda çizelge 4.17 de verilmiştir Çizelge Erkek İşgücü Birimi (EİB) Çevrim Katsayıları Yaşı Cinsiyeti Katsayı 0-6 Erkek- Kadın Erkek- Kadın 0, Erkek 1, Kadın 0, Erkek- Kadın 0 Makine ile yapılan işlemlerde makineyi kullanan işgücü ayrıca belirlenmekte olup ekim, gübreleme, ilaçlama ve hasat gibi yardımcı işgücü gerektiren işlemlerde yardımcı insan işgücü dikkate alınmaktadır. Üretim girdilerinden tohum, fide, fidan, gübre, ilaç, ambalaj malzemesi vb. girdilerin birim fiyatları belirlenirken üreticinin söz konusu girdiyi kullandığı dönemdeki fiyatlar dikkate alınmaktadır. Kayıt tutan çiftçinin arazi kendisinin ve işletmesinde yabancı insan ve makine işgücü kullanılmamış ise, işgücü ücretleri ve arazi kirası, aynı köyde anket yapmak suretiyle belirlenmektedir. Üretimde kullanılan ticari gübrelerin birim alanda kullanılan miktarları ve bu gübrelerin fiyatları saf madde üzerinden değerlendirilmiştir. Çiftlik gübresi kullanımında gübrenin tamamının kullanıldığı yıl değerlendirilmiştir. Saf madde miktarlarının gübreye dönüştürülmesi gerektiğinde bu miktarların aşağıda verilen dönüşüm katsayıları ile çarpılması yeterli olacaktır. Amonyum sülfat ( %21 N ) 4,8 Amonyum nitrat ( %33 N ) 3,0 Amonyum nitrat ( %26 N ) 3,8 Üre ( %46 N ) 2,2 Potasyum sülfat ( %48-52 K 2 O 5 ) 2,0 Triple süper fosfat (%42-44 P 2 O 5 ) 2,4 52

65 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR DAP (%18-46 P 2 O 5 ) 5,5, 2,1 Kompoze gübre ( ) 5,0, 5,0 Makine ile yapılan işlemlerde, kira bedeli karşılığı olarak makine ve makineyi kullanan insan işgücü birlikte değerlendirilmiştir. Buraya kadar anlatılan fiziki girdilerin ortalama miktarları, maliyet hesaplanan yılın geçerli fiyatları ile değerlendirilerek, ortak giderler dışında kalan masraflar toplamı belirlenmektedir. Tek yıllık ürünler için belirlenen Ortak Giderler; Çeşitli Giderler, Arazi Kirası, Sermaye Faizi ve Yönetim Giderleri unsurlarından oluşmaktadır. Bu gider kalemlerinin ne şekilde saptandığı aşağıda belirtilmiştir. Çeşitli Giderler: Beklenmeyen masrafların karşılanması düşüncesiyle maliyet unsurlarına eklenen bu maliyet unsuru, masraflar toplamının %5 i olarak esas alınmaktadır. Arazi Kirası: Kayıt tutan çiftçinin yetiştiricilik yaptığı arazi kendisinin ise sözkonusu köyde geçerli olan arazi kirası değeri kuru veya sulu olması dikkate alınarak anket yoluyla belirlenmektedir. Sermaye Faizi: Masraflar Toplamı, Çeşitli Giderler ve Arazi Kirası toplamının %25' i sermaye faizinin hesaplanmasında kullanılırken,ayrıca o yıl belirlenmiş olan TC. Ziraat Bankasının bitkisel üretim kredi faiz değeri (Temmuz 1997 tarihi itibariyle %50 ) dikkate alınmaktadır. Tek yıllık ürünlerde 6 aylık dönem üzerinden %25, ikinci ürün yetiştiriciliğinde ise 3 aylık dönem üzerinden %12,5 i alınarak hesaplanmaktadır. Yönetim Giderleri: Masraflar Toplamı, Çeşitli Giderler ve Arazi kirası toplamının %3' ü olarak esas alınmaktadır. Masraflar Toplamı ve Ortak Giderlerin toplamı sözkonusu ürünün birim alandaki üretim maliyetini yansıtmaktadır. Ancak ele alınan ürünün yetiştiriciliği sırasında elde edilen yan ara ürün sözkonusu ise yan ara ürün geliri masraflar toplamından çıkarılarak dekar başına düşen üretim maliyeti belirlenmiştir. Dekara üretim maliyeti bir dekardan elde edilen ortalama ürün miktarına bölünerek, ürünün kg cinsinden maliyeti bulunmuştur. 53

66 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Ürünlerin satış fiyatı belirlenirken; devlet tarafından destekleme alımı yapılan ürünlerde destekleme fiyatları, diğerlerinde ise ürünlerin yoğun olarak satışlarının yapıldığı merkezlerdeki fiyatlar esas alınmıştır. Bir dekar alandan elde edilen ortalama ürün miktarı sözkonusu ürünün kg satış fiyatı ile çarpılmak suretiyle Gayri Safi Üretim Değeri (GSÜD) bulunmuştur. GSÜD den masraflar genel toplamı çıkarılarak fark (dekara net gelir) belirlenmiştir. Araştırma konusu çok yıllık ürünlerin dekara üretim girdi miktarlarının saptanmasında ve masraflar toplamının belirlenmesinde de temel olarak yukarıda anlatılan yöntemler kullanılmaktadır. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün buğday üretimi için belirlediği masraf unsurları; sürüm, ikileme, ekim, tohum kapatma, tohum, gübre, ilaç bedelleri, makine ve el emeği ile yapılan gübreleme ve ilaçlama işçiliği, hasat, nakliye masraflarından oluşmaktadır. Ayrıca bu masraf kalemlerine çeşitli giderler, arazi kirası, sermaye faizi ve yönetim giderleri eklenmektedir (Çizelge 4.18). 54

67 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsüne Göre Buğdayın Dekara Ortalama Üretim Girdi ve Maliyetleri (2002) Yapılan İşlem zamanı işlemler ve sayısı Harcanan işgücü (sa/da) Materyal Birim İnsan Mak 1.Toprak işleme ekim Birim Fiyatı Tutarı (TL) Açıklamalar (TL) Sürüm Ekim(1) 0,19 0,19 Da Gobldisk İkileme Ek.Kas(1) 0,11 0,11 Da Gobldisk Ekim Kasım(1) 0,06 0,06 Da Gübre dağ. Ekim Kasım(1) 0,06 Sa yardımcı Tohum kap. Kasım(1) 0,07 0,07 Sa Diskaro TOPLAM 0,49 0, Bakım İşleri Gübreleme Kasım(1) 0,08 0,08 Da Gübre dağ. Gübreleme Kasım(1) 0,08 Sa Yardımcı Gübreleme Şubat(1) 0,58 Sa El ile İlaçlama Şubat(1) 0,58 Sa İlaç mak. İlaçlama Şubat(1) 0,58 Sa İlaç mak. TOPLAM 0,74 0, Hasat Harman Hasat Haziran(1) 0,11 0,11 Da 3.400, Biçer döver Hasat Haziran(1) 0,11 Sa Yardımcı Nakliye Haziran(1) 1 1 Kg Kamyon TOPLAM 1,22 1, Çeşitli girdiler Tohum 25 Kg Gübre (N) 19 Kg Amon. nitrat Gübre (PO) 8 Kg İlaç 0.3 Kg Amın(2-D4) İlaç 0.4 Kg Topik TOPLAM Masraflar toplamı Ortak Giderler Çeşitli giderler Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri TOPLAM GENEL TOPLAM Verim (kg/da) 450 Satış fiyatı (TL/kg) Üretim maliyeti (TL/da) GSÜD(TL/da) Üretim maliyeti (TL/kg) Fark (TL/da) Kaynak : Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Not : Satış fiyatı tahmini olarak alınmıştır. 55

68 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge 4.19.Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsüne Göre Ana Ürün Mısırın Dekara Ortalama Üretim Girdi ve Maliyetleri (2002) İşlem zamanı Harcanan işgücü Materyal Birim Birim Yapılan ve sayısı (sa/da) Fiyatı işlemler (TL) Tutarı (TL) Açıklamalar İnsan Mak 1.Toprak işlem ve ekim Derin sürüm Mart (1) 0,28 0,28 Da Diğer sürüm Mrt-May(3) 0,46 0,46 Da Gobldisk Tapan çekme Mayıs(4) 0,22 0,22 Da Tapan Ekim Eki-May(1) 0,13 0,13 Da Mibzer Ekim Mayıs(1) 0,13 0 Sa Yardımcı TOPLAM 1,22 1, Bakım İşleri Pulluk Gübreleme May-Tem(1) 0,05 0,05 Da Gübre dağ. Gübreleme May-Tem(1) 0,05 Sa Yardımcı İlaçlama Ağustos(1) Da Pulverizatör Çapalama Haziran(2) 0,31 0,31 Da Trak. Çapa Çapalama Haziran(1) 4,94 Sa El Çapa Sulama May-Agu(1) 3,12 Sa Salma TOPLAM 8,47 0, Hasat Harman Hasat Ey-Eki(1) 0,1 0,1 Da Biçer döver Hasat Ey-Eki(1) 0,1 Sa Yardımcı Nakliye Ey-Eki(1) 0,19 0,19 Kg Kamyon TOPLAM 0,39 0, Çeşitli girdiler Tohum 2.5 Kg Gübre (N) 23 Kg Amon. nitrat Gübre (PO) 10 Kg Triple S.F İlaç 0,7 Kg İntektisit Su Da DSİ TOPLAM Masraflar toplamı Ortak Giderler Çeşitli giderler Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri TOPLAM GENEL TOPLAM Verim (kg/da) 875 Satış fiyatı (TL/kg) Üretim maliyeti (TL/da) GSÜD(TL/da) Üretim maliyeti (TL/kg) Fark (TL/da) Kaynak : Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Not : Satış fiyatı tahmini olarak alınmıştır. 56

69 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsüne Göre Pamuğun Dekara Ortalama Üretim Girdi ve Maliyetleri (2002) İşlem zamanı Harcanan işgücü Materyal Birim Birim Yapılan ve sayısı (sa/da) Fiyatı işlemler İnsan Mak (TL) Tutarı (TL) Açıklamalar 1.Toprak işleme ve ekim Derin Sürüm Kasım-Ara(1) 0,27 0,27 Da Pulluk İkilem Ara-Şub(3) 0,43 0,43 Da Gobldisk Tapan Çekme Mar-Nis(5) 0,31 0,31 Da Tapan Ekim Eki-Nis(1) 0,11 0,11 Da Mibzer Ekim Nisan(1) 0,11 Sa Yardımcı TOPLAM 1,23 1, Bakım İşleri Gübreleme Mar-Haz(2) 0,13 0,13 Da Gübre dağ. Gübreleme Mar-Haz(2) 0,13 Sa Yardımcı Çapalama May-Ha(5) 0,47 0,47 Da Trak.çap Çapalama May-Tem(3) 17,15 Sa Kazma Seyreltme Nis-May(1) 3,96 Sa El ile Ot temizliği Ags-Eyl(1) 2,45 Sa El ile Sulama Haz-Agu(4) 4,33 Sa Salma İlaçlama May-Agu(5) 0,31 0,31 Da İlaç mak. İlaçlama May-Agu(5) 0,31 Sa Yardımcı İlaçlama Tem-Eyl(4) Sa Uçak TOPLAM 29,24 0, Hasat ve Harman Hasat Eyl-Ekm(2) 36,3 Kg El ile Nakliye Eyl-Ekm(2) 0,26 0,26 Kg Kamyon Sap kesme Kasım(1) 0,11 0,11 Da Pacal mak. TOPLAM 36,67 0, Çeşitli girdiler Tohum 7 Kg Gübre (N) 24 Kg Amon. nitrat Gübre (PO) 9 Kg Triple S.F İlaç 1.2 Kg İntektisit Su Da DSİ Ambalaj mal. Da Haral TOPLAM Masraflar toplamı 5.Ortak Giderler Çeşitli giderler Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri TOPLAM GENEL TOPLAM Verim (kg/da) 320 Satış fiyatı (TL/kg) Üretim maliyeti (TL/da) GSÜD(TL/da) Üretim maliyeti (TL/kg) Fark (TL/da)

70 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün mısır üretimi için gerekli bulduğu masraf unsurları;derin sürüm, tapan çekme, tav suyu, ekim, makine ve elemeği ile yapılan gübreleme, ilaçlama, çapalama ve sulama işçiliği, hasat, nakliye, tohum, gübre, ilaç ve su bedelleri girmektedir. Ayrıca bu masraf kalemlerine çeşitli giderler, arazi kirası, sermaye faizi ve yönetim giderleri eklenmektedir (Çizelge 4.19). Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün pamuk üretimi için belirlediği masraf unsurları;derin sürüm, ikileme, tapan çekme,ekim, makine ve el emeği ile yapılan gübreleme, ilaçlama, çapalama, ot temizliği ve sulama işçiliği, hasat, nakliye, sap kesme, tohum, gübre, ilaç ve su bedelleri girmektedir. Ayrıca bu masraf kalemlerine çeşitli giderler, arazi kirası, sermaye faizi ve yönetim giderleri eklenmektedir (Çizelge 4.20) Çukobirlik Çukobirlik, pamuk, soya, yerfıstığı alımları ile üreticilerini destekleyen ve koruyan bir birlik olup, aynı zamanda bulundurduğu merkez entegre ve sanayi tesisleri ile sanayi sektöründe etkin bir kuruluştur. Çukobirlik 1940 yılında Adana, Ceyhan ve Tarsus pamuk tarım satış kooperatiflerinin birleşmesiyle kurulmuştur. Çukobirlik 15 yıldır ürün maliyetleriyle ilgili istatistiki bilgilere sahip bir üretici kuruluş olup, tüm maliyet unsurlarını kendi bünyesinde hazırlamaktadır. Bu maliyet unsurlarını ve fiyatlarını, üreticiler piyasa araştırmasına göre, kendi aralarında belirlemektedirler Çukobirlik çalışanlarıyla yapılan görüşmeler sonucunda, kendi hesapladıkları maliyetleri güvenilir bulmamakta, birebir uygulama yapan Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü gibi kuruluşların maliyet fiyatlarını daha güvenilir ve hesaplamalarda sapmaların daha az olduğu görüşünde olduklarını belirtmektedirler. Çukobirlik, pamuk maliyet unsurlarının sadece parasal değerini hesaplayıp, fiziksel değerlerinden bahsetmemektedir. Yalnız ürünlerin işlem zamanı ve sayısı (hangi ayda kaç defa yapıldığını) bazı yıllar belirtilmekte, bazı yıllar 58

71 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR belirtilmemektedir. Kullanılan materyal de (örneğin dekara ne kadar tohum, gübre ve ilaç kullanıldığı) tüm yılların maliyet çizelgesinde dekara kaç kg tohum ve gübre atıldığı belirtilmektedir. Ayrıca pamuk için yapılan işlemlerden, gübre atımı ve ilaçlamanın hangi aletle yapıldığı belirtilmektedir. Ayrıca Çukobirlik sadece 2003 yılında, üretim esnasında kullanılan traktör ve ekipmanların tamir-bakım giderlerini masraflar unsuruna eklemiştir. Pamuğa ait masraf unsurlarına yapılan harcamaların faizi, genel giderler ve sadece 2003 yılı için amortismanlar eklenerek birim alandaki (dekar) üretim için yapılan giderler toplamı belirlenmektedir. Genel idare giderleri hesaplanırken toplam masraflardan arazi kirası düşülerek, toplam masrafların %3 ü alınmaktadır. Yapılan masrafların normal faizi ise, toplam masraftan tarla kirası düşülerek hesaplanmaktadır. Yıllara göre yıllık faiz miktarı her yıl değişken olup, 6 ay üzerinden hesaplanmaktadır. Faiz oranı yıllara göre değişmekle beraber genel olarak %25 alınmaktadır. Çukobirlik in pamuk üretimi için belirlediği masraf unsurları; tarla kirası, tarla temizliği, derin sürme, aktarma, ekim hazırlığı, tapan, tohum, gübre, ilaç ve su bedelleri, ekim işçiliği, gübre nakil işçiliği, çapalama işçiliği, el kazması ve seyreltme, ark açma, kanal çekme, çuval ve ip masrafı, toplama işçiliği, nakliye, hamaliye ve bekçi masrafı girmektedir. Ayrıca bu masraf kalemlerine, masrafların faizi ve genel idare giderleri eklenmektedir (Çizelge 4.21). 59

72 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Yılı Çukobirlik Pamuk Maliyet Unsurları Maliyet Unsurları TL/da Tarla kirası (ekim ayında ödenir) Tarla temizliği (ekim-kasım ayında yapılır) Derin sürme (felhan ekim- kasım) Aktarma (iki defa Aralık Ocak) Ekim hazırlığı (Mart-Nisan) Tapan (dört defa Mart-Nisan) Tohum bedeli (3 kg* TL/kg Nisan) Ekim işçiliği (Nisan) Gübre bedeli, taban gübre ( TL/kg.40 kg Nisan) Gübre bedeli (üre TL/kg*40 kg Mayıs Gübre nakil işçiliği Gübre atımı (Fırfır + mibzer) Çapalama (makine ile 4 defa) El kazması ve seyreltme Ark açma, kanal açma Sulama işçiliği D:S.İ (sulama + enerji) Zirai ilaçlama Çuval ve ip masrafı İlaçlama gideri (uçak veya pülverizatör) Toplama işçiliği (eylül-ekim) Nakliye (hamaliye ve bekçi masrafı) TOPLAM MASRAF Yapılan harcamaların faizi (yıllık %60'dan) altı aylık %30'dan toplam (Toplam masraf TL-Tarla kirası TL= *%30= Genel giderler=(toplam masraf-tarla kirası) olup genel idare giderleri (genel giderlerin %3'ü *3= Üretim esnasında kullanılan traktör ve ekipman tamir akım gideri Genel masraf toplamı Bir dönüm tarladan 400 kg pamuk elde edilmiş,1 kg kütlü pamuk maliyeti=genel maliyet/alınan ürün miktarı= /400= TL/kg Kaynak: Çukobirlik 60

73 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Ziraat Mühendisleri Odası Ziraat Mühendisleri Odası 10 yıldır tarımsal ürün maliyetlerini hesaplamaktadır. Ziraat Mühendisleri Odası üreticilerle iç içe olduğu için, ürünlerin maliyet fiyatlarını belirlemede zorluklarla karşılaşmamaktadır. Bu kurumda bir ürünün maliyetinin belirlenmesinde başta Ziraat Mühendisleri Oda başkanı olmak üzere 5 veya 6 kişilik komisyon toplanarak ürünlerin piyasa fiyatındaki son gelişmeler göz önüne alınıp, ürünlerin maliyetleri tespit edilmektedir. Tüm masraf unsurlarına, yapılan harcamaların faizi ve genel idare giderleri eklenerek birim alandaki (dekar) üretim için yapılan giderler toplamı belirlenmiş olmaktadır. Genel idare giderleri hesaplanırken toplam masrafların %3 ü alınmakta, yapılan masrafların normal faizi ise, toplam masraflardan tarla kirası düşülerek bu sonucun %25 i alınarak hesaplanmaktadır. Ziraat Mühendisleri Odası da alternatif maliyet prensibinden hareket ettiğinden dolayı amortismanları hesaplamamıştır. Ziraat Mühendisleri Odası nın buğday üretimi için belirlediği masraf unsurları; tarla kirası, tohum, gübre, ilaç bedelleri, ekim, ilk sürme, ikileme, diskaro, tapan sürgü, tohum kapatma, hasat, ürünün pazara taşınma masrafları girmektedir. Ayrıca bu masraf kalemlerine arazi kirası hariç yapılan masrafların faizi ve genel idare giderleri eklenmektedir (Çizelge 4.22). 61

74 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Adana Ziraat Mühendisleri Odasına Göre Yılı Kırmızı Yarı Sert Adana Buğdayı Maliyet Unsurları Masraf Unsurları TL/da Tarla kirası Tohum bedeli Gübre bedeli İlk sürme İkileme Diskaro Tapan sürgü Ekim Tohum kapatma Zir.müc. ilaç bedeli Hasat Ürünün Pazara taşınması TOPLAM Arazi kirası hariç yapılan masrafların normal faizi (%25) Genel idare giderleri ( %3 ) Genel Toplam Ortalama verim 397 kg/da 1 kg danenin maliyeti kg buğdayın tahmini taban fiyatı (%25 üretici karı ile) TL Kaynak: Ziraat Mühendisleri Odası Ziraat Mühendisleri Odası pamuk üretimi için gerekli bulduğu masraf unsurları; tarla kirası, tohum, gübre, ilaç, su bedelleri, ekim, sonbahar, kış ve ilkbahar sürmesi, tapan, el çapası, seyreltme, traktör çapası, tava yapma, sulama işçiliği, gübreleme işçiliği, zirai mücadele işçiliği(uçak ile), hasat, ürünün ambara ve pazara taşınması, çuval ve ip bedelleri girmektedir. Ayrıca bu masraf kalemlerine arazi kirası hariç yapılan masrafların faizi ve genel idare giderleri girmektedir (Çizelge 4.23). 62

75 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Adana Ziraat Mühendisleri Odasına Göre 2003 Yılı Tahmini Pamuk Maliyet Çizelgesi Masraf Unsurları Sulu (TL/da) Tarla kirası Tohum bedeli Sonbahar sürmesi Kış sürmesi İlkbahar sürmesi Tapan Ekim (mibzerle) El çapası, seyreltme Traktör çapası, tava yapma Gübre (kompoze ve üst gübre) bedeli Gübreleme işçiliği Su bedeli Sulama işçiliği Pestisit bedeli Uçak bedeli (insektisit atımı için) Hasat Ürünü ambara taşıma Ürünü Pazara taşıma Çuval ve ip bedeli İşçi nakliyesi TOPLAM Arazi kirası hariç yapılan masrafların normal faizi (% 25) Genel idare giderleri ( %3 ) Genel Toplam Ortalama verim 360 kg/da 1 kg kütlü pamuk maliyeti TL/kg % 25 üretici karı TL/kg 1 kg kütlü pamuk fiyatı TL/kg Kaynak: Ziraat Mühendisleri Odası Ziraat Mühendisleri Odasının mısır üretimi için belirlediği masraf unsurları; tarla kirası, tohum, gübre, ilaç, su bedelleri, ekim, sonbahar, ilkbahar sürmesi, sulama işçiliği, gübreleme işçiliği, uçak ile zirai mücadele işçiliği hasat, ürünün ambara ve pazara taşınması, çuval ve ip bedelleri girmektedir. Ayrıca bu masraf kalemlerine arazi kirası hariç, yapılan masrafların faizi ve genel idare giderleri eklenmektedir(çizelge 4.24). 63

76 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Adana Ziraat Mühendisleri Odasına Göre 2003 Yılı 1. Ürün Mısır Maliyeti Masraf Unsurları 1. ürün Tarla kirası Tohum bedeli Sonbahar sürmesi İlkbahar sürmesi Tohum ilaçlama Ekim (mibzerle ) Traktör çapası,tava yapma Gübre bedeli (kompoze ve üst gübre ) Gübreleme işçiliği Su bedeli Sulama işçiliği Pestisit bedeli Zirai mücadele uçak bedeli Hasat Ürünün pazara taşınması TOPLAM Arazi kirası hariç yapılan masrafların normal faizi % Genel idare giderleri % Genel Toplam Ortalama verim 900 kg/da 1 kg mısırın maliyeti TL/kg TL/kg %25 üretici karı TL/kg 1 kg mısırın fiyatı TL/kg Kaynak: Ziraat Mühendisleri Odası 5.6. Ele Alınan Kurumların Maliyet Hesaplamalarındaki Farklılıklar Ele alınan kurumlarda; buğday, pamuk ve mısır ürünlerinin maliyetlerini hesaplayan kurumlar arasında, maliyet hesaplama metodolojileri karşılaştırılmış, aralarındaki farklılıklar ve aksayan yönler ifade edilmiştir. Ele alınan ürünlerin maliyetlerini hesaplayan kurumlar: 1-Adana Tarım İl Müdürlüğü 2-Adana Ziraat Mühendisleri Odası 3-Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 4-Çukobirlik Ele alınan kurumların hesaplamış olduğu ürünlerin maliyet hesaplama metodolojisinde farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Diğer kurumlardan farklı 64

77 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR olarak; Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü maliyet unsurlarını 4 grupta tasnif ederek ürünlerin fiziki ve parasal değerini hesaplamaktadır. Tarım İl Müdürlüğü, Ziraat Mühendisleri Odası ve Çukobirlik maliyet unsurlarını tasnif etmeden ürünlerin sadece parasal değerini hesaplamakta olup, Çukobirlik bazı girdilerde dekara kaç birim (kg) malzeme kullanıldığını belirtmiştir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün ürün maliyet çizelgesinde diğer kurumlardan farklı olarak; Ortak Giderler adı altında Çeşitli Giderler ve Yönetim Giderleri bulunmaktadır. Çeşitli Giderler, beklenmeyen masrafların karşılanması düşüncesiyle maliyet unsurlarına eklenen masraf unsuru olup, masraflar toplamının %5 ini teşkil etmektedir. Yönetim Giderlerinde ise; Masraflar Toplamı, Çeşitli Giderler ve Arazi Kirası toplamının %3'ü esas alınmaktadır. Tarım İl Müdürlüğü, Ziraat Mühendisleri Odası ve Çukobirlik ise beklenmeyen masraf unsurunu Genel İdare Giderleri adı altında, masraflar toplamının %3 olarak hesaplamaktadır. Sermaye Faizi masraf unsurlarından olup, tüm kurumlarda ortak olarak hesaplanmaktadır. Sermaye faizi hesaplanırken; Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü; Masraflar Toplamı, Çeşitli Giderler ve Arazi Kirası toplamının %25'ini almaktadır. Tarım İl Müdürlüğü; Masraflar Toplamı ve Arazi Kirasının toplamının %25'ini almaktadır. Ziraat Mühendisleri Odası; Arazi Kirası hariç yapılan masraflar toplamının %25'ini almaktadır. Çukobirlik de Arazi kirası hariç yapılan masraflar toplamının %25'ini almaktadır. Ancak bazı yıllar Çukobirlik sermaye faizi hesaplamasında faiz oranını değiştirdiği saptanmıştır. Buradan hareketle ele alınan kurumlarda sermaye faizi için dikkate alınan faiz oranının genellikle değişmediği söylenebilir. Ancak ülkemiz gibi yüksek enflasyon yaşayan ülkelerde faiz oranının sabit olarak alınması doğru bir yaklaşım değildir. Genel İdare Giderleri de tüm kurumlarda hesaplanmakta olup, hesaplama metodolojilerin de farklılıklar bulunmaktadır. Genel idare giderleri hesaplanırken; Tarım İl Müdürlüğü tarla kirası dahil toplam masraf unsurunun %3'ünü almaktadır. Çukobirlik ve Ziraat Mühendisleri Odası toplam masraf unsurunda tarla kirasının değerini hariç tutarak toplam masrafın %3'ünü almaktadır. 65

78 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Tüm kurumlar dekara birim maliyetleri hesaplanmaktadır. Tüm kurumlarda dekar başına üretim maliyeti; bir dekardan elde edilen ortalama ürün miktarına bölünerek, ürünün kg cinsinden maliyetini bulunmaktadır. Tarsus Tarımsal Araştırma diğer kurumlardan farklı olarak maliyet çizelgesinde GSÜD de hesaplamıştır. GSÜD, bir dekardan elde edilen ortalama ürün miktarı, söz konusu ürünün kg satış fiyatı ile çarpılmak suretiyle bulunur. GSÜD den masraflar genel toplamı çıkartılarak fark (dekara net gelir) bulunmaktadır. Ürünlerin satış fiyatına; Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Ziraat Mühendisleri Odası maliyet çizelgelerinde yer vermiştir. Tarım İl Müdürlüğü ve Çukobirlik ise satış fiyatlarına yer vermemişlerdir. Kurumlar arası maliyet hesaplamadaki farklılıkları ortaya koymak için aşağıdaki çizelgelerde dört kurumun 2002 yılı pamuk cari fiyatları verilmektedir. Çizelge 4.25'de Adana Tarım İl Müdürlüğüne ait pamuğun toplam ve genel toplam masrafı verilmiştir. Toplam masrafa, masrafların normal faizi ve genel idare giderleri toplamı eklenerek, genel toplam masraf hesaplanmıştır. Tarım İl Müdürlüğü masrafların normal faizini 2002 yılında %25, genel idare giderlerini de %3 almıştır yılında pamuğun toplam masrafı cari olarak TL bulunmuştur. Bu toplama, masrafların faizi ve genel idare giderleri de eklenerek genel toplam masraf TL olarak bulunmuştur. Dekara ortalama verim 400 kg/da dır. 1 kg kütlünün maliyeti TL/kg olarak bulunmuştur (Çizelge 4.25). Çizelge 4.25.Tarım İl Müdürlüğü 2002 Pamuk Maliyetleri Cari Fiyatları Toplam Masraf Masrafların Normal Faizi % Genel İdare Giderleri % Genel Toplam Ortalama Verim (kg/da) Kg Kütlünün Maliyeti (TL/kg) Kaynak: Tarım İl Müdürlüğü, Çizelge 4.26'da Çukobirlik e ait pamuğun toplam ve genel toplam masrafı verilmiştir. Çukobirlik, masrafların normal faizini %32.5'den, genel idare giderleri de %3 den hesaplanmıştır. Tarım İl Müdürlüğü nden farklı olarak, Çukobirlik 66

79 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR masraflar faizinde ve genel idare giderlerinde arazi kirasını toplam masraftan düşerek hesaplamıştır yılında Çukobirlik pamuk toplam masrafını dekara TL olarak hesaplamıştır. Genel toplam masraf ise TL dir. Pamuğun ortalama verimi 350 kg/da bulunmuştur (Çizelge 4.26). Tarım İl Müdürlüğü maliyet çizelgesinde ürünün satış fiyatına yer vermemiştir. Çizelge 4.26.Çukobirlik 2002 Pamuk Maliyeti Cari Fiyatları Toplam Masraf Masrafların Normal Faizi (6 aylık %32.5) (Toplam masraf-arazi kirası)*% Genel giderler (Toplam masraf-arazi kirası)*% Genel Masraf Toplamı Ortalama Verim( kg/da) 350 Kütlü Maliyeti (TL/kg) Kaynak: Çukobirlik, 2002 pamuk maliyetleri Çizelge 4.27 de Tarsus Araştırma Enstitüsü nün dekara pamuk toplam masrafı ve genel toplam masrafı verilmiştir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün hesaplamış olduğu maliyet çizelgesinde diğer kurumlara göre toplam masrafın daha düşük çıkmasının nedeni, arazi kirası eklenmemiştir. Arazi kirası eklendiğinde diğer kurumlara yakın çıkmaktadır. Toplam pamuk masrafı dekara TL olarak hesaplanmıştır. Genel toplam TL' dir. Çukobirlik, maliyet çizelgesinde ürünün satış fiyatından bahsetmemiştir. 67

80 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge 4.27.Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 2002 Pamuk Maliyeti Cari Fiyatları Toplam Masraf (Arazi kirası hariç) Ortak Giderler Çeşitli Giderler (Masraflar toplamının % 5 i ) Arazi Kirası Sermaye Faizi (Masraflar toplamı+çeşitli giderler+arazi kirası)*% Yönetim Giderleri (Masraflar toplamı+çeşitli giderler+arazi kirası)*% Genel Toplam Verim (kg/da) 320 Kütlü Maliyeti (TL/kg) Satış Fiyatı (TL/kg)** G.S.Ü.D (TL/da)*** Üretim Maliyeti (TL/da) Fark (TL/da) Kaynak: Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü, ** Satış fiyatı tahmini olarak alınmıştır. *** G.S.Ü.D (Dekara ortalama verim* satış fiyatı(tl/kg). Çizelge 4.28 de Ziraat Mühendisleri Odasına ait pamuğun toplam masrafı ve genel toplam masrafı verilmiştir. Genel idare giderleri %3 olarak alınmış, masrafların faizi ise arazi kirası hariç %25 alınmıştır. Dekara pamuğun toplam masrafı TL olarak bulunmuş, genel toplam ise TL olarak hesaplanmıştır. Ziraat Mühendisleri Odası masrafların normal faizini hesaplarken arazi kirasını üreticinin kendi sermayesi olarak düşündüğünden arazi kirasını hariç tutmuşlardır. Ürün maliyetine %25 üretici karıda eklenerek pamuk satış fiyatı hesaplanmıştır. Çizelge 4.28.Ziraat Mühendisleri Odası 2002 Pamuk Maliyeti Cari Fiyatları Toplam Masraf Genel İdare Giderleri %3 (Arazi kirası dahil) Masrafların Normal Faizi % 25 (Arazi kirası hariç) Genel Toplam Ortalama Verim (kg/da) 360 Kütlü Maliyeti (TK/kg) Toplam masraf / Ortalama verim %25 Çiftçi Karı kg Kütlü Pamuk Fiyatı Kaynak: Ziraat Mühendisleri Odası, 2002 pamuk maliyetleri 68

81 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR 5.7. Seçilen Ürünlerin Kurumlar Arası Maliyet Verilerinin Karşılaştırılması Buğday Maliyetleri Çizelge 4.29'da ele alınan kurumlarca hesaplanan birim alana denk gelen buğday üretim maliyetleri dönemi itibariyle verilmiştir. Buna göre ele alınan dönemde Tarım İl Müdürlüğü nce hesaplanan buğday maliyetleri 86,6-162,3 milyon TL arasında değişim göstermektedir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü buğday maliyetleri 102,7-147,9 milyon TL arasında değişim gösterirken, Ziraat Mühendisleri Odası buğday maliyetleri 127,2-142,5 milyon TL arasında değişim göstermiştir (Çizelge 4.29 ve Şekil 4.2). Tarım İl Müdürlüğü ve Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün son 10 yıllık ve Ziraat Mühendisleri Odası nın elinde bulunan 3 yıllık buğday reel ortalama maliyetleri incelendiğinde, hesaplanmış olan ortalamaların birbirine yakın değerler olduğu gözlenmiştir. Çizelge 4.29.Ele Alınan Kurumlarda Dekara Buğday Reel Maliyetleri *Buğday Maliyetleri (TL/da) Yıllar Tarım İl Müdürlüğü Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Ziraat Mühendisleri Odası** Yıllar ort *2003 yılı reel fiyatları (TEFE 2003=100) **: Ziraat Mühendisleri Odası buğday ürününde son üç yıldır maliyet hesaplaması yapmaktadır. 69

82 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Toplam Maliyet TL/da Tarım İl Müdürlüğü Tarsus Tarımsal Araştırma Ziraat Mühendisleri Odası Yıllar Şekil 4.2. Ele Alınan Kurumların Dekara Buğday Maliyetleri Mısır Maliyetleri Çizelge 4.30'da ele alınan kurumlarca hesaplanan birim alana mısır üretim maliyetleri dönemi itibariyle verilmiştir. Buna göre ele alınan dönemde Tarım İl Müdürlüğünce hesaplanan mısır maliyetleri 186,8-247,7 milyon TL arasında değişim göstermektedir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü mısır maliyetleri 174,4-283,8 milyon TL arasında değişim gösterirken, Ziraat Mühendisleri Odası mısır maliyetleri 168,3-215,7 milyon TL arasında değişim göstermektedir (Çizelge 4.30 ve Şekil 4.3). Dekar başına reel mısır maliyet ortalamalarına bakıldığında Tarım İl Müdürlüğü ve Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün hesaplamış olduğu rakamlar birbirlerine yakın çıkarken; Ziraat Mühendisleri Odası nın hesaplamış olduğu reel mısır ortalama mali yeti ise diğer iki kurumun ortalamasından düşük çıktığı gözlenmiştir. 70

83 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Reel Mısır Maliyetleri *Mısır Maliyetleri (TL/da) Yıllar Tarım İl Tarsus Tarımsal Araştırma Ziraat Müdürlüğü Enstitüsü Mühendisleri Odası** Yıllar ort *2003 yılı reel fiyatları (TEFE 2003=100) **: Ziraat Mühendisleri Odası mısır ürününde son iki yıldır maliyet hesaplaması yapmaktadır. Toplam Maliyet TL/da Tarım İl Müdürlüğü Tarsus Tarımsal Araştırma Ziraat Mühendisleri Odası Yıllar Şekil 4.3. Ele Alınan Kurumların Dekara Mısır Maliyetleri Çizelge 4.31'de ele alınan kurumlarca hesaplanan birim alana pamuk üretim maliyetleri dönemi itibariyle verilmiştir. Buna göre, ele alınan dönemde Tarım İl Müdürlüğü nce hesaplanan pamuk maliyetleri 289,9-510,6 milyon TL arasında değişim göstermektedir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü pamuk maliyetleri 302,6-457,9 milyon TL arasında değişim gösterirken, 71

84 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çukobirlik 135,8-298,1 milyon TL, Ziraat Mühendisleri Odası ise 245,4-289,7 milyon TL arasında değişmektedir (Şekil 4.3). Çukobirlik in dekara hesaplamış olduğu pamuk maliyetleri, Adana Tarım İl Müdürlüğü ve Tarsus Araştırma Enstitüsü nün hesaplamış olduğu pamuk maliyetlerine göre oldukça düşüktür. Dekar başına reel pamuk maliyet ortalamaları ve bu ortalamaları hesaplayan kurumlar incel endiğinde, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü en yüksek ortalamayla ilk sırada yer alırken, bu ortalamaya yakın bir diğer ortalama ise Adana Tarım İl Müdürlü ğü nce hesaplanmıştır. Ayrıca Ziraat Mühendisleri Odası nın hesapladığı ortal ama da Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Adana Tarım İl Müdürlüğü nce hesaplanan ortalamalara yakın bir değerdedir. Son olarak da diğer kurumlara gören düşük ortalamayı hesaplayan Çukobirlik kurumu yer almaktadır. Ç izelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Reel Pamuk Maliyetleri *Pamuk Maliyetleri (TL/da) Tarsus Tarımsal Ziraat Yıllar Tarım İl Araştırma Çukobirlik Mühendisleri Müdürlüğü Enstitüsü Odası** Yıllar ort * 2003 yılı reel fiyatları (TEFE 2003=100) ** Ziraat Mühendisleri Odası pamuk ürününde son iki yıldır maliyet hesaplaması yapmaktadır. 72

85 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Toplam Maliyet TL/da Tarım İl Müdürlüğü Tarsus Tarımsal Araştırma Ziraat Mühendisleri Odası Yıllar Şekil 4.4. Ele Alınan Kurumların Dekara Pamuk Maliyetleri 5.8. Seçilen Ürünlerin Ortalama Verimlerinin Karşılaştırılması Buğday Verimleri Çizelge 4.32 de ele alınan kurumlarca hesaplanan birim alana buğday verimleri dönemi itibariyle verilmiştir. Buna göre ele alınan dönemde Tarım İl Müdürlüğü nce hesaplanan buğday verimlerindeki 10 yıllık ortalama 460,2 kg/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsün de 510,5 kg/da, Ziraat Mühendisleri Odasında da son üç yılın ortalaması 564,3 kg/da dır (Şekil 4.5). Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Ortalama Buğday Verimleri Ortalama Buğday Verimleri (kg/da) Yıllar Tarsus Tarımsal Tarım İl Müdürlüğü Araştırma Enstitüsü Ziraat Mühendisleri Odası Yılların ort. 460,2 510,5 564,3 73

86 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Ortalama Verim kg/da Tarım İl Müdürlüğü Tarsus Tarımsal Araştırma Ziraat Mühendisleri Odası Yıllar Şekil 4.5. Ele Alınan Kurumların Dekara Ortalama Buğday Verimleri Mısır Verimleri Çizelge 4.33 de ele alınan dönemde Tarım İl Müdürlüğü nce hesaplanan mısır verimlerinin 10 yıllık ortalamasınd a 854,2 kg/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nde 875 kg/da dır. Ziraat Mühendisleri Odasında da son iki yılın ortalaması 900 kg/da'dır (Şekil 4.6). Tarım İl Müdürlüğü nce belirlenen mısırın yıllara göre verimi anket yoluyla belirlenmiştir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün tespit ettiği mısır verimlerinde 10 y ıl boyunca herhangi bir değişme olmadığı görülmüştür. Halbuki hava koşullarına bağlı, risk ve belirsizliklerle dolu olan tarım sektöründe her yıl aynı verimin elde edilmesi doğru bir yaklaşım değildir. 74

87 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Ortalama Mısır Verimleri Ortalama mısır verimleri (kg/da) Tarsus Tarımsal Yıllar Tarım İl Araştırma Müdürlüğü Enstitüsü Ziraat Mühendisleri Odası* Yıllar ın ort. 854, *Ziraat Mühendisleri Odası mısır ürününde son iki yıldır verim hesaplaması yapmaktadır. Tarım İl Müdürlüğü Verim kg/da Tarsus Tarımsal Araştırma Ziraat Mühendisleri Odası Yıllar Şekil 4.6. Ele Alınan Kurumların Dekara Ortalama Mısır Verimleri Pamuk Verimleri Çizelge 4.34 de ele alınan kurumlarca hesaplanan birim alana pamuk verimleri , dönemi itibariyle verilmiştir. Buna göre ele alınan dönemde Tarım İl Müdürlüğü nce hesaplanan pamuk verimlerinin 10 yıllık ortalamasında 350,7 kg/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nde 321,6 kg/da dır. Çukobirlik te 75

88 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR ise 300 kg/da, Ziraat Mühendisleri Odası nda ise 360 kg/da olarak hesaplanmıştı (Şekil 4.7). Dekar başına pamuk verimlerinde yıllara göre ortalamalara bakıldığında, Ziraat Mühendisleri Odası ve Adana Tarım İl Müdürlüğü nce hesaplanan ortalamalar; Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Çukobirlik in ortalamalarına göre daha yüksektir. Çizelge Ele Alınan Kurumlarda Dekara Ortalama Pamuk Verimleri Ortalama Pamuk Verimleri (kg/da) Tarsus Yıllar Tarım İl Araştırma Çukobirlik Müdürlüğü Enstitüsü Ziraat Mühendisleri Odası* Yılların ort. 350,7 321, * Ziraat Mühendisleri Odası pamuk ürününde son iki yıldır verim hesaplamaktadır. 76

89 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Ortalama Verim kg/da Tarım İl Müdürlüğü Tarsus Tarımsal Araştırma Çukobirlik Ziraat Mühendisleri Odası Yıllar Şekil 4.7. Ele Alınan Kurumların Dekara Ortalama Pamuk Verimleri 5.9. Kurumlar Arası Maliyet Unsurlarının, Yıllar İtibariyle Gelişimi ve Analizi Ele alınan kurumlara ait ürünlerin, maliyet unsurlarına 1993 yılı baz alınarak (1993=100) basit indeks yöntemi uygulanmış, ürün masraf unsurlarının toplam masraf içindeki oransal payları ortaya konularak, toplam maliyeti etkileyen faktörler belirlenmiştir. Tarım İl Müdürlüğü nün hazırlamış olduğu dönemi maliyet masraf unsurlarının bedelleri 2003 yılı TEFE fiyatlarına çevrilerek, her bir masraf unsurunun toplam masraf içindeki oransal payları hesaplanmıştır. Masraflar, önemli masraf kalemleri olması dikkate alınarak,8 gruba ayrılarak hesaplama yapılmıştır. Bu gruplar 1) Toprak İşleme ve Ekim, 2) Tohum, 3) Gübre, 4) İlaç, 5) Arazi Kirası, 6) Sermaye Faizi, 7) Yönetim Giderleri ve 8) Diğer Giderler bedelinden oluşmaktadır. Adana Tarı m İl Müdürlüğü nü n hesaplamış olduğu buğday tarımında toprak işleme ve ekim masraf unsurlarına; ilk sürme, ikilem e, diskaro, ekim ve tohum kapatma bedelleri girmektedir. Diğer girdile re ise, zirai mücadele işçiliğ i, hasat, ürünün ambara ve pazara taşınma masraf kalemleri girmektedir. 77

90 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Adana İl Tarım Müdürlüğü nd en alınan verilere göre Çiz elge 4.35 incel endiğinde döneminde buğday ü retim masrafları içerisinde % 18,8-40,0 arasında arazi kirasının birinc i sırada oldu ğu, buğday kira gelirinin dönemi y ıllara göre ortalaması %28,34 dür. Arazi kirasından sonra en yüksek payı sermaye faizi almakta, toplam masraf içerisindeki payı %16,1-19,5 arasında değişmektedir. Yıllar ortalamasında %18,71 payını almaktadır. Diğer önemli masraf kalemi ise toprak işleme ve bakım masraflarıdır. Bu masraf unsurunun toplam buğday maliyeti içindeki payı %10,7-18,7 arasında değişmektedir. Yıllar ortalamasında %14,97 payını almaktadır. Üretim girdilerinden, toplam masraf içerisindeki en yüksek paya sahip olan gübrenin payı %8,5-14,5 arasında değişmektedir. Yıllar ortalamasında %11,25 payını almaktadır. Diğer giderlerin toplam masraf içindeki payı %6,0-16,2, tohum masraflarının payı %4,1-9,18, ilaç masrafları %2,3-9,0 arasında değişmektedir. Toplam masraf içindeki en düşük payı yönetim giderleri almaktadır. Yönetim giderlerinin toplam masraf içindeki payı %2,3-2,4 arasında değişmektedir (Çizelge 4.35). Çizelge Tarım İl Müdürlüğü, Buğday Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Yıllar Toprak Arazi Sermaye Yönetim Diğer işleme Tohum Gübre İlaç Toplam kirası faizi giderleri giderler ve ekim ,0 9,18 11,9 2,3 31,3 17,2 2,4 10,4 100, ,9 7,45 10,2 7,0 22,2 19,5 2,3 16,2 100, ,6 4,10 14,5 5,7 18,8 16,1 2,3 7,3 100, ,4 7,01 13,1 3,8 32,0 19,5 2,3 6,5 100, ,7 6,01 9,5 3,2 40,0 19,5 2,3 8,5 100, ,2 8,54 8,9 3,2 31,6 19,5 2,3 9,5 100, ,5 8,31 8,5 8,5 30,3 19,5 2,3 10,0 100, ,7 6,54 8,6 6,7 26,4 16,2 2,4 14,2 100, ,2 8,30 14,1 8,2 18,4 19,5 2,3 10,7 100, ,0 7,24 11,7 9,0 28,9 19,5 2,3 6,0 100, ,1 7,46 12,2 4,4 31,9 19,5 2,3 8,8 100,0 Yıllar ort. 14,97 7,28 11,25 5,65 28,34 18,71 2,31 9,85 100,00 78

91 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelgede de görüldüğü gibi Tarım İl Müdürlüğü nün hesaplamış olduğu buğday masraf unsurları 1993 yılı (1993=100) baz alınarak tüm yıllara basit indeks uygulanmış, ele alınan yıllardaki gelişmeler karşılaştırılmıştır. Ele alınan dönemde, üretim masraf unsurları dalgalı bir seyir izlerken, ilaç masrafları devamlı artış göstermiştir. Dönem başında 100 olan toprak işleme ve ekim masrafları dönem sonunda 108 e yükselerek %8 artmıştır. Üretim girdilerinden tohum masraf indeks değeri dönem sonunda 100'e ulaşarak değişme görülmezken, ilaç masraf indeksi dönem sonunda 236'ya ulaşarak %136 artmış, gübre indeks değeri ise dönem sonund a 126,4 e ulaşar ak %26,4 artmıştır. Arazi kirası masraf indeksi dönem sonunda 125,3'e ulaşarak %25,3 artmıştır. Dönem başında 100 olan sermaye faizi masraf indeksi dönem sonunda 139, 3'e ulaş arak % 39,3 artarken, yöne tim giderleri % 19,9 artmış, diğer girdiler masraf indeksi ise dönem sonunda yaklaşık %4 artmıştır. Toplam masraflarda dönem sonunda %23 artış göstermiştir. Re el toprak işleme ve ekim masrafları 1994 yılı nda düşüş göstermiş, diğer yıllar ise reel olara k artmıştır. Buğday reel tohum masrafları 1994, 1995, 1997, 2000 yıllarında düşüş göstermiştir. Diğer yıllar ise reel olarak artarken, ilaç reel masraflarında ise, her yıl artış göstermiştir. Arazi kirası reel masrafları 1994, 1995, 2000, 2001 yıllarında reel olarak düşmüş, diğer yıllar ise artmıştır. Sermaye faizi 1994 yılında reel olarak düşmüş, diğer yıllar ise reel olarak artarken, yönetim giderleri de 1994 yılında reel olarak düşmüş, diğer tüm yıllar reel olarak artmıştır. Toplam masraflar 1994 yılında reel olarak düşmüş, diğer tüm yıllar reel olarak artmıştır (Çizelge 4.36). 79

92 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarım İl Müdürlüğü Buğday Masraf Unsurlarının Gelişimi Toprak Yıllar işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Arazi Sermaye Yönetim Diğer kirası faizi giderleri giderler Toplam ,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100, ,7 63,2 66, ,2 88,1 75, ,1 60,2 164, ,0 125,9 108,3 94, ,9 107,1 154, ,3 158,5 136, ,4 95,6 116, ,4 165,2 142, ,8 106,6 85, ,5 129,7 111,5 104, ,8 115,9 91, ,9 144,8 124,6 122, ,6 83,6 84, ,0 110,6 118,9 159, ,8 107,5 140, ,1 134,6 115,8 121, ,2 111,5 139, ,7 160,0 137,7 81, , , ,3 139,3 119,9 104,1 123 Adana Tarım İl Müdürlüğü nün hesaplamış olduğu pamuk tarımında toprak işleme ve ekim masraf unsurlarına sonbahar sürmesi, kış sürmesi, çepel toplama, çizel, ilkbahar sürmesi, tapan sürgü, ekim, pamuk çubuğu biçme ve yakma bedelleri girmektedir. Diğer girdilere ise; zirai mücadele işçiliği, sulama işçiliği, gübreleme işçiliği, seyreltme ve çapa, ark açma, hasat, çuvallama, ürünün ambara ve pazara taşınması ve bekçi ücret masraf kalem leri girmekt edir. Adan a İl T arım Müdürlüğü nden alınan verilere göre aşağıda detayları belirtilen çizelge 4.37 i incelendiğinde döneminde pamuk üretim masrafları içerisinde %19, 9-36,4 arasında diğer girdilerin birinci sırayı a ldığı, diğer bir deyi şle döneminde pamuğu n, diğer g irdiler masraf uns urları yıllar ortalamasında %27, 19 du r. Diğer girdilerden sonra en yüksek payı, sermaye faizi almaktadır. Sermaye faizinin toplam masraf içindeki payı %17,28-19,53 arasında değişmektedir. Yıllar ortalamasında %18,82 payını almaktadır. Diğer önemli bir masraf kalemi ise arazi kirasıdır. Bu masraf unsurunun toplam masraf içindeki payı %11,6-19,57 arasında değişmektedir. Yıllar ortalamasın da %14,36 payını almaktadır. Üretim girdilerinden toplam masraf içindeki en yüksek paya sahip olan ilacın payı %11,5-20,6, toprak işleme ve ekim masraflarının payı %6,43-14,48, gübre 80

93 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR masrafları %3,62-9,66 arasında değişirken, yönetim giderlerinin toplam masraf içindeki payı %2,34-2,44 arasında dır. Toplam masraf içindeki en düşük payı %0,48-2,44 arasında tohum masrafları almaktadır (Çizelge 4.37). Çizelge 4.37.Tarım İl Müdürlüğü, Pamuk Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Toprak Yıllar işleme Arazi Sermaye Yönetim Diğer Tohum Gübre İlaç Su Toplam ve kirası faizi giderleri giderler ekim ,19 1,17 4,78 11,5 2,42 15,77 17,27 2,41 36,4 100, ,34 0,70 8,25 18,1 1,42 11,16 17,27 2,41 33,2 100, ,51 1,02 6,25 15,4 1,47 11,55 19,53 2,34 31,1 100, ,17 0,48 5,49 17,77 1,45 11,81 19,53 2,34 21,8 100, ,09 0,80 6,48 16,59 2,29 18,64 19,53 2,34 25,2 100, ,80 0,97 3,62 20,60 1,88 16,04 19,53 2,34 25,2 100, ,38 0,88 3,46 18,70 1,68 14,85 19,53 2,34 28,1 100, ,83 1,08 5,47 17,78 3,71 11,82 19,53 2,34 28,4 100, ,43 1,34 8,29 18,09 4,92 12,97 19,53 2,34 26,0 100, ,83 1,79 9,66 17,35 4,70 13,87 19,53 2,34 19,9 100, ,48 1,53 9,63 11,48 1,29 19,57 19,26 2,44 23,3 100,00 Yıl ort 9,37 1,07 6,49 16,66 2,47 14,36 18,82 2,36 27,19 100,00 Dönem başında 100 olan pamuğun toprak işleme ve ekim masrafları dönem sonunda 175,99'a yükselerek %75,99 artmıştır. Üretim girdilerinden tohum masraf indeks değeri dönem sonunda 163 e yükselerek %63 artmış, gübre masraf indeksi dönem sonunda %100,67 artmış, ilaç masraf indeksi %24 artmış, su masrafları ise %33 lük düşüş göstermiştir. Dönem başında 100 olan arazi kirası masraf indeksi dönem sonunda 123,55'e ulaşarak yaklaşık %25 artış göstermiştir. Sermaye faizi masraf indeks değeri dönem sonunda 93,75'e düşerek yaklaşık %6 azalma gösterirken, yönetim giderleri indeks değeri dönem sonunda yaklaşık 100' e ul aşarak değişm e görülmemiş, diğer giderler i se dönem so nunda yaklaşık %36' lık azalış göstermiştir. azalmıştır. Toplam masraf indek s değer i ise dönem sonun da 99, 57 ye aza larak %0,4 Reel toprak işleme v e ekim masrafları tüm yıllarda reel olarak artarken, tohum masrafla rı 1994, 1996, 1997, 1999, 2000 yıllarında reel olarak dü şmüş, diğer 81

94 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR tüm yıllar reel olarak artmıştır. Gübre masrafları reel olarak 1999 yılında düşüş göstermiş, diğer tüm yıllar reel olarak artış gösterirken, ilaç masrafları tüm yıllar reel olarak artmış, su masrafları ise 1994, 1995, 1999 ve 2003 yıllarında reel olarak düşüş göstermiş, diğer tüm yıllar reel olarak artmıştır. Arazi kirası 1994, 1995, 2000 yıllarında reel olarak düşüş göstermiş, diğer tüm yıllar reel olarak artış göstermiştir. Sermaye faizi 2003 yılında reel olarak azalış gösterirken, diğer tüm yıllar atmış, yönetim giderleri ise tüm yıllarda artış göstermiştir. Diğer giderler 1997, 1999, 2000, 2002 ve 2003 yıllarında reel olarak düşüş göstermiş, diğer yıllar ise reel olarak artmıştır. Toplam masraflarda 2003 yılında çok düşük bir azalma olmuş, diğer tüm yıllar artmıştır (Çizelge 4.38). Çizelge Tarım İl Müdürlüğü, Reel Pamuk Masraf Unsurlarının Gelişimi Yıllar Toprak İşleme ve Ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100, ,67 70,95 205,49 188,17 70,01 84,25 119,05 119,05 108,57 119, ,18 108,92 163,12 164,06 75,86 91,31 140,98 121,24 106,49 124, ,08 71,44 201,58 270,87 105,46 131,24 198,29 170,53 104,98 175, ,28 86,93 172,09 182,49 119,97 149,91 143,46 123,37 87,69 126, ,32 121,10 110,29 260,96 112,94 148,18 164,80 141,72 100,72 145, ,31 96,91 93,46 209,23 89,38 121,36 145,75 125,34 99,47 128, ,99 97,26 120,35 162,41 161,01 78,73 118,82 102,18 81,87 105, ,55 164,51 249,11 225,74 291,48 117,98 162,28 139,56 102,58 143, ,49 177,51 234,89 175,18 225,69 102,3 131,32 112,93 63,37 116, ,99 163,00 200,67 124,70 66,86 123,55 93,75 100,79 63,64 99,57 Adana Tarım İl Müdürlüğü nün hesaplamış olduğu mısır tarımında toprak işleme ve ekim masraf unsurlarına; ilk sürme, ikileme, tapan sürgü, ekim, boğaz doldurma, diskaro ve tırmık bedelleri girmektedir. Diğer girdi lere ise, gübreleme işçiliği, zirai mücadele işçiliği, sulama işçiliği, boğaz do ldurma, hasat, ürünün ambara ve pazara taşınma masraf kalemleri girmek tedir. 82

95 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR dö nemi Adan a İl Tarım Müdürlüğü nden alınan ve rilere göre aşağıda detayları beli rtilen çizelg e 4.39 incelendiğinde dönem inde mısır üretim masrafları içerisind e %100,47-77,73 arasında diğer gide rlerin birinci sırayı aldığı, diğer bir değişle dönemi diğer giderlerin yıllara g öre ortalaması %85,54 dür. Diğer giderlerden sonra en yüksek payı arazi kirası almaktadır. Arazi kirasının toplam masraf içindeki payı, %15,59-24,48 arasında değişmektedir. Yılların ortalaması %20,58 dir. Diğer önemli bir masraf kalemini ise sermaye faizi oluşturmaktadır. Sermaye faizinin toplam masraf içindeki payı %17,27-22,65 arasında değişmektedir. Yıllara göre ortalaması %19,39 dur. Masraf kalemlerinden toprak işleme ve ekim masraflarının, toplam masraf içindeki payı %8,34-20,79 arasında değişim göstermektedir. Üretim girdilerinden ilacın toplam masraf içindeki payı %1,99-7,35, suyun toplam masraf içindeki payı %1,56-7,46 dir. Mısır üretim masraflarının, toplam masraflar içindeki en düşük payını yönetim giderleri alırken, bunun toplam masraf içindeki payı %2,34-2,77 arasında değişmektedir (Çizelge 4.39). Çizelge Tarım İl Müdürlüğü, Mısırın Masraf Unsurlarının Toplam Masraf Unsurları İçindeki % Payları Yıllar Toprak işleme Tohum Gübre İlaç Su ve ekim Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderleri Toplam ,85 7,23 12,13 4,64 2,11 24,48 17,27 2,41 82,13 100, ,34 6,88 18,32 7,35 1,56 15,59 17,27 2,41 77,73 100, ,28 5,43 18,74 6,99 2,81 23,87 22,65 2,72 100,47 100, ,37 8,57 14,61 3,65 2,69 22,08 19,53 2,34 84,85 100, ,79 7,51 13,28 3,61 2,48 19,86 19,53 2,34 80,40 100, ,38 8,46 8,58 2,92 2,77 22,87 19,53 2,34 80,86 100, ,94 10,95 9,73 3,38 4,79 21,33 19,53 2,34 87,00 100, ,32 10,96 10,24 2,39 2,90 19,23 19,53 2,34 86,91 100, ,79 8,41 12,86 1,94 3,68 18,05 19,53 2,34 87,54 100, ,10 7,67 10,65 4,34 7,46 18,48 19,53 2,34 87,57 100,00 Yıl ort 14,61 8,20 12,91 4,12 3,31 20,58 19,39 2,39 85,54 100,00 83

96 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge 4.40 da Tarım İl Müdürlüğü nün dekara hesaplamış olduğu mısır reel maliyet unsurlarının gelişimi verilmiştir. Dönem başında 100 olan toprak işleme ve ekim masraf indeks değeri dönem sonunda 184,93'e ulaşarak %84,93 artmıştır. Üretim girdilerinden tohum masraf indeks değeri dönem sonunda 135,93'e ulaşarak %35,93'lük artış göstermiş, gübre masraf indeks değeri dönem sonunda 112,53'e ulaşarak %12,53 artmış, ilaç masraf indeks değeri dönem sonunda %19,92 artmış, su masraf indeks değeri ise dönem sonunda yaklaşık % 353'lük artış göstermiştir. Arazi kirası dönem sonu nda çok fazla değişmemekle birlikte yaklaşık %4 düşüş göstermiştir. D önem başında 100 olan sermaye faizi döne m sonunda %45, 02'lik bi r artış göstermiş, yön etim giderleri is e %36,71 artmıştır. Diğer gi derler dönem sonunda 128,22'ye u laşarak %28,22 l ik bir artış göstermiştir. T oplam maliyetlerde ise dönem sonunda %36,71 lik bir artış görülmüştür. T oprak iş leme ve ekim masrafları reel olarak 1994 yılında düşüş göstermiş, diğer tüm yıllar artmıştı r. T ohum masrafları reel olarak 1995 yılında düşüş göstermiş, diğ er tüm yıllar artarken, gübre masrafları reel olarak 1998 yılında düşüş göstermiş, diğer tüm yıllarda artmıştır. İlaç masrafları ise reel olarak 1994 yıllında düşüş göstermiş, diğer tüm yıllar reel olarak artmıştır. Arazi kirası masrafları reel olarak 1994, 1999, 2000, 2001, 2002 yıllarında reel olarak düşüş göstermiş, diğer tüm yıllar artmıştır. Sermaye faizi, yönetim giderleri, diğer giderler ve toplam masraflar tüm yıllarda artmıştır (Çizelge 4.40). 84

97 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarım İl Müdürlüğü, Mısır Masraf Unsurlarının Gelişimi Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100, ,21 103,09 163,63 171,81 80,06 68,99 108,34 108,54 108,34 102, ,72 78,10 160,77 156,82 138,44 101,47 136,51 127,33 104,09 127, ,58 146,47 148,83 97,42 157,55 111,48 139,81 127,71 123,62 127, ,88 137,68 145,15 103,19 155,83 107,58 149,98 129,82 132,61 129, ,71 148,89 90,08 80,24 167,25 118,95 144,02 123,87 127,34 125, ,69 152,23 80,66 73,35 228,14 87,59 113,70 106,50 100,54 106, ,77 180,96 100,84 61,51 164,01 93,85 135,14 126,44 119,49 126, ,89 126,54 115,39 45,45 186,94 80,23 123,11 116,02 108,85 116, ,93 135,93 112,53 119,92 453,45 96,81 145,02 136,71 128,22 136, 71 Çizelge 4.41'de, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün hesaplamış olduğu buğday tarımında toprak işl eme ve ekim masraf unsurl arına; sürüm, ik ileme, ekim ve tohum kapatma bedelleri girmektedir. Diğer girdilere ise; makine ve el emeği ile yapılan gübreleme i şçiliği, ilaçlama işçi liği, hasa t ve nakliye masraf kalemleri girmektedir. Tarsus Tarımsal Araştırma Ensti tüsü nde buğday tarımında yıllar iti bariyle ilaç kullanmadığından masraf kalemlerinde yer almamaktadır dönemi buğdayın masraf unsurları incelendiğinde, toplam üretim masrafları içindeki en yüksek payı arazi kirası almaktadır. Arazi kirası %18,3-44,1 arasında değişmektedir. Yıllara göre ortalaması %33,19 dur. Arazi kirasından sonra en yüksek payı üretim girdilerinden gübre bedeli almaktadır. Gübre bedelinin payı %7,7-27,3 arasında değişmektedir. Yılara göre ortalaması %17,51 dir Diğer önemli bir masraf kalemini ise sermaye faizi oluşturmaktadır. Bu masraf unsurunun toplam buğday maliyeti içindeki payı %19,6-11,7 arasında değişmektedir. Diğer girdilerin toplam masraf içindeki payı %11,3-16,1, toprak işleme ve ekim masraflarının payı %4,5-16,1, tohum masrafları %6,1-10,7 arasında değişmektedir. Toplam masraflar içerisindeki en düşük payı yönetim giderleri 85

98 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR almaktadır. Yönetim giderlerinin payı %1,7-2,5 arasında değişmektedir (Çizelge 4.41). Çizelge Tarsus Araştırma Enstitüsü, Buğday Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,71 10,7 14,9 0 31,93 16,2 2,4 16,0 100, ,4 6,8 26,4 0 29,2 16,9 2,5 11,6 100, ,3 6,1 26,9 0 30,2 16,2 2,4 115, 100, ,1 7,8 27,3 0 29,6 16,2 2,4 11,3 100, ,5 7,5 19,7 0 38,3 16,2 2,4 11,1 100, ,7 6,8 12,2 0 30,3 19,5 2,5 12,7 100, ,1 6,6 9,2 0 44,1 19,6 1,9 11,3 100, ,2 8,3 12,1 0 39,4 16,3 1,6 12,7 100, ,0 7,3 11,0 0 36,6 19,6 1,6 12,5 100, ,7 6,8 24,8 10,3 18,3 14,3 1,9 13,5 100, ,1 9,2 7,7 9,5 27,6 11,7 1,7 16,1 100,00 Yıl ort 8,21 7,66 17,51 1,81 33,19 16,66 2,16 12,75 100,00 Çizelge 4.42'de görüldüğü gibi Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün dönemi dekara buğday reel masraf unsurlarının gelişimi verilmiştir. Dönem başında 100 olan buğday toprak işleme ve ekim masraf indeks değeri dönem sonunda 182,5'e ulaşarak %82,5'lik bir artış göstermiştir. Aynı yaklaşımla üretim girdilerinden tohum indeks değeri dönem sonunda 74,6'ya inerek %25,4' lük bir azalış görülürken, gübre indeks değeri dönem sonunda %54 azalma göstermiştir. Dönem başında 100 olan buğdayın arazi kirası dönem sonunda 75,2'ye düşerek yaklaşık % 24'lük bir düşüş olmuştur. Sermaye faizi indeks değeri dönem sonunda 63,0 olarak %37'lik bir azalış olurken, yönetim giderleri indeks değerinde de %37'lik azalış göstermiştir. Diğer giderler masraf indeks değeri dönem sonunda 87,0' a düşerek %13'lük bir düşüş göstermiş, toplam masraflarda %13 azalmıştır. Toprak işleme ve ekim masrafları reel olarak 1994, 1995, 1996, 1997, 1998 yılarında reel olarak azalma göstermiş, diğer tüm yıllar artmıştır. 86

99 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Tohum masrafları reel olarak tüm yıllarda azalma gösterirken, gübre masrafları 1998, 1999, 2000, 2001 ve 2003 yıllarında düşüş göstermiş, diğer tüm yıllar da artmıştır. Arazi kirası 1995, 1996, 2001, 2002 ve 2003 yıllarında azalmış, diğer tüm yıllar artmıştır. Sermaye faizi 2000, 2001, 2002 ve 2003 yıllarında reel olarak düşmüş, diğer tüm yıllarda artarken, yönetim giderleri ise 1998 yılından itibaren reel olarak düşüş göstermiştir. Toplam masraflar reel olarak 2000, 2001 ve 2003 yıllarında düşmüş, diğer tüm yıllarda reel olarak artmıştır (Çizelge 4.42). Çizelge Tarsus Araştırma Enstitüsünün Buğday Masraf Unsurlarının Gelişimi Yıllar Toprak İşleme ve Ekim Tohum Gübre İlaç Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,0 100,00 100,00 100, ,00 100,00 100,00 100, ,2 75,4 210, ,6 123,1 123,2 85,7 118, ,1 58,4 186,0 0 97,3 102,7 102,7 74,0 102, ,5 78,4 197,4 0 99,6 107,4 107,4 75,9 107, ,8 70,9 133, ,6 101,2 101,2 70,3 101, ,6 73,7 94, ,5 137,9 117,7 91,5 114, ,9 77,3 77, ,2 151,0 98,2 88,2 125, ,7 72,2 75, ,6 93,5 63,7 73,7 92, ,1 56,2 61,2 0 94,5 99,5 57,0 64,2 82, ,7 70,3 182,4 0 63,0 96,6 87,8 92,4 109, ,5 74,6 45,2 0 75,2 63,0 63,0 87,8 87,0 Çizelge 4.43'de Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün mısır masraf unsurlarının toplam masraf içindeki oransal payları verilmiştir. Toprak işleme ve ekim masraf unsurlarına; derin sürüm, tapan çekme, tav suyu, ekim bedelleri girmektedir. Diğer girdilere ise, makine ve el emeği ile yapılan gübreleme işçiliği, ilaçlama işçiliği, hasat ve nakliye masraf kalemleri girmektedir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nden alınan verilere göre çizelge 4.43 incelendiğinde döneminde mısır üretim masrafları içerisinde %17,2-26,60 87

100 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR arasında arazi kirasının birinci sırayı aldığı, diğer bir değişle dönemi mısır kira geliri yıllara göre ortalaması %10,39 dur. Arazi kirasından sonra en yüksek payı diğer giderler almaktadır. Diğer giderlerin payı %15,62-22,11 arasında değişmektedir. Yıllara göre ortalaması %19,01 dir. Diğer önemli masraf kalemi ise sermaye faizidir. Bu masraf unsurunun toplam mısır maliyeti içindeki payı %13,00-19,53 arasında değişmektedir. Yılara göre ortalaması % 16,83 tür. Üretim girdilerinden toplam masraf içindeki en yüksek pay olan gübrenin payı %5,31-19,6, toprak işleme ve ekim masraflarının payı %7,13-16,12, ilaç masraflarının payı %5,21-12,42, su masraflarının payı ise %1,31-4,61 arasında değişmektedir. Yönetim giderlerinin payı %1,93-2,44 arasında değişmekteyken, toplam masraf içindeki en düşük payı %0,44-14,18 ile tohum masrafları almaktadır (Çizelge 4.43). Çizelge Tarsus Araştırma Enstitüsü, Mısır Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,77 9,44 10,74 6,35 2,00 18,89 16,26 2,44 22,11 100, ,68 5,57 19,6 9,98 1,31 17,83 16,26 2,44 18,32 100, ,26 5,14 18,59 8,99 3,65 20,55 16,26 2,44 16,13 100, ,35 5,83 15,57 9,80 2,80 23,33 16,26 2,44 15,62 100, ,95 7,17 12,00 10,04 2,77 23,91 16,26 2,44 17,45 100, ,13 7,45 7,55 12,42 3,73 24,84 16,26 2,34 15,01 100, ,95 0,40 6,79 9,93 4,43 26,60 16,26 2,44 21,03 100, ,74 7,10 8,01 5,96 2,84 24,84 19,53 2,34 21,81 100, ,51 8,10 7,99 5,67 3,24 18,90 19,53 2,34 21,72 100, ,92 14,18 6,40 5,21 4,61 17,72 16,03 1,93 21,72 100, ,12 12,53 5,31 7,02 4,01 20,05 13,00 1,95 19,96 100,00 Yıl ort 10,39 7,53 10,77 8,30 3,21 21,58 16,83 2,32 19,01 100,00 Çizelge 4.44'de Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün döneminde mısırın dekara reel masraf unsurlarının gelişimi verilmiştir. 88

101 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Buna göre dönem başında 100 olan toprak işleme ve ekim masraf unsurları dönem sonunda 129,47'ye ulaşarak %29,47 artmıştır. Aynı yaklaşımla tohum masraf indeks değeri dönem sonunda %25,47 lik bir artış göstermiştir. Gübre masraf indeks değeri dönem sonunda %54 azalırken, ilaç masraf indeks değeri yaklaşık %4 oranında artmış, su masraf indeks değeri de %89,40 lık bir artış göstermiştir. Dönem başında 100 olan arazi kirası dönem sonunda değişiklik göstermemiştir. Sermaye faizi dönem sonunda 75,61'e düşerek yaklaşık %25 oranında azalırken, yönetim giderleri de dönem sonunda %25 azalmıştır. Diğer giderler dönem sonunda yaklaşık %14 azalırken, toplam masraf indeks değeri de dönem sonunda %6 lık bir azalma göstermiştir. Toprak işleme ve ekim masrafları 2003 yılında reel olarak artmış diğer tüm yıllar reel olarak azalmıştır. Tohum masrafları 1998, 2002 ve 2003 yıllarında reel olarak artmış diğer yıllar reel olara azalmıştır. Gübre masrafları 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003 yıllarında reel olarak düşmüş, diğer yıllarda artmıştır. İlaç masrafları 2000, 2001, 2002 yıllarında reel olarak düşmüş, diğer yıllar artmıştır. Su masrafları 1994 yılında düşüş göstermiş, diğer tüm yıllar artmıştır. Arazi kirası 2001, 2002, yıllarında reel olarak düşmüş, diğer yıllarda artmıştır. Sermaye faizi 2001, 2002, 2003 yıllarında reel olarak düşmüş, diğer yıllarda artmıştır. Toplam masraflar ise, 2001, 2002, 2003 yıllarında düşmüş, diğer yıllarda reel olarak artmıştır (Çizelge 4.44). 89

102 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Mısır Masraf Unsurlarının Gelişimi Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100, ,93 67,93 210,30 181,15 75,20 108,69 115,15 115,15 95,40 115, ,36 58,42 185,94 152,15 195,67 116,85 107,39 107,39 78,30 107, ,50 69,20 162,56 173,00 156,68 138,40 112,06 112,06 79,16 112, ,05 91,21 134,26 190,03 166,36 152,02 120,07 120,07 94,72 120, ,45 106,17 94,57 263,33 250,41 176,96 161,60 129,28 91,31 134, ,48 81,21 77,82 192,50 272,90 173,25 147,76 118,21 116,96 120, ,78 76,42 75,84 95,53 144,19 133,74 101,68 101,68 100,29 101, ,85 70,93 61,55 73,88 133,82 82,75 99,34 79,47 81,24 82, ,19 125,99 50,04 68,90 193,15 78,75 82,92 66,34 75,73 83, ,47 125,47 46,79 104,56 189,40 100,38 75,61 75,61 85,59 94,5 Çizelge 4.45'de Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün pamuk masraf unsurlarının toplam masraf içindeki oransal payları verilmiştir. Pamuk tarımı toprak işleme ve ekim masraf unsurlarına; derin sürüm, ikileme, tapan çekme, ekim bedelleri girmektedir. Diğer girdilere ise gübreleme, çapalama, seyreltme, ot temizliği, sulama, ilaçlama, hasat, nakliye ve sap kesme masraf kalemleri girmektedir dönemi masraf unsurları incelendiğinde pamuğun toplam üretim masrafları içindeki en yüksek payını diğer girdiler oluşturmaktadır. Diğer girdiler % 36,7-48,2 arasında değişmektedir. Diğer girdilerden sonra en yüksek payı sermaye faizi almaktadır. Sermaye faizi %14,06-19,53 arasında değişmektedir. Diğer önemli masraf kalemi ise arazi kirasıdır. Bu masraf unsurunun toplam pamuk masrafı içindeki payı %15,08-9,34 arasında değişmektedir. Üretim girdilerinden toplam masraf içindeki en yüksek pay ilacındır. İlaç %7,84-16,25, toprak işleme ve ekimin payı %4,77-9,25, gübre %2,85-12,33, su masrafları ise %1,52-5,83 arasında değişmektedir. Yönetim giderleri %2,07-2,44 arasında değişirken, toplam masraf içindeki en düşük pay %0,99-2,83 ile tohum masraflarınındır (Çizelge 4.45). 90

103 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Pamuk Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,49 0,94 5,64 8,46 1,76 9,79 16,26 2,44 48,2 100, ,65 0,99 12,33 10,61 1,53 11,05 16,26 2,44 39,1 100, ,60 1,18 12,06 9,84 2,72 13,12 16,26 2,44 36,7 100, ,55 1,22 9,73 10,46 2,32 14,53 16,26 2,44 37,5 100, ,24 1,34 7,48 10,72 1,73 14,89 16,26 2,44 39,9 100, ,55 1,89 4,81 7,89 2,37 15,78 19,53 2,34 39,8 100, ,77 1,17 3,83 7,84 5,83 15,08 19,53 2,34 39,6 100, ,75 1,20 4,28 13,70 1,52 11,42 16,26 2,44 43,4 100, ,51 2,83 4,56 11,20 1,87 9,34 19,53 2,34 40,8 100, ,95 1,35 3,47 13,89 2,51 11,57 17,27 2,07 39,9 100, ,25 1,33 2,85 16,25 2,17 13,54 14,06 2,11 38,4 100,00 Yıll ort 6,30 1,40 6,45 10,98 2,39 12,73 17,04 2,34 40,37 100,00 Çizelge 4.46'da Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün dekara reel pamuk masraf unsurlarının gelişimi verilmiştir. Dönem başında 100 olan pamuğun toprak işleme ve ekim masraf indeks değeri dönem sonunda 129,24'e ulaşarak yaklaşık %29'luk bir artış göstermiştir. Aynı yaklaşımla üretim girdilerinden tohum masraf indeks değeri dönem sonunda %28,09 artarken, gübre masraflarında yaklaşık %54 azalma olmuştur. İlaç masrafları %74, su masrafları ise %11'lik bir artış göstermiştir. Dönem başında 100 olan arazi kirası dönem sonunda 125,47'ye yükselerek yaklaşık %25 oranında artmıştır. Sermaye faizi masraf indeks değeri dönem sonunda 125,43'e yükselerek yaklaşık %25 artmıştır. Yönetim giderleri masraf indeks değeri ise dönem sonunda yaklaşık %21 azalırken, diğer giderlerde dönem sonunda %27'lik bir azalma göstermiştir. Toplam masraf indeks değeri ise dönem sonunda %10 azalmıştır (Çizelge 4.46). 91

104 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Pamuk Masraf Unsurlarının Gelişimi Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100, ,00 100,00 100, ,88 101,90 210,48 120,77 83,53 108,69 96,32 96,32 78,19 96, ,22 109,55 186,41 101,43 134,70 116,85 87,20 87,20 66,51 87, ,71 121,10 160,76 115,33 123,02 138,40 93,29 93,29 72,56 93, ,72 142,52 132,44 126,68 97,97 152,02 99,95 99,95 82,71 99, ,96 221,20 93,67 102,41 147,46 176,96 131,90 105,52 90,71 109, ,66 139,80 76,35 104,27 372,16 173,25 135,16 108,13 92,46 112, ,14 125,38 74,62 159,21 84,91 114,63 98,32 98,32 88,57 98, ,09 224,11 60,05 98,51 78,81 70,93 89,34 71,48 62,96 74, ,94 114,84 49,10 131,24 113,74 94,50 84,93 67,94 66,21 79, ,24 128,09 45,85 174,27 111,53 125,47 125,43 78,43 72,33 90,71 Çizelge 4.47'de Çukobirlik pamuk masraf unsurlarının toplam masraf içindeki oransal payları verilmiştir. Toprak işleme ve ekim masraf unsurlarına; tarla temizliği, derin sürme, aktarma, ekim hazırlığı ve tapan bedelleri girmektedir. Diğer girdilere ise; ekim, makine ve el emeği ile yapılan gübreleme işçiliği, sulama işçiliği, ilaçlama işçiliği, çapalama işçiliği, toplama işçiliği, seyreltme ve çuval ve ip masrafları girmektedir. Toplam masraf içindeki en yüksek payı diğer giderler almaktadır. Diğer giderler %26,14-35,72 arasındadır. Diğer giderlerden sonra en yüksek payı ilaç masrafları almaktadır. İlaç masraflarının toplam masraf içindeki payı %13,62-26,34 arasında değişmektedir. Diğer girdilerden sonra en yüksek payı arazi kirası almaktadır. Bu masraf unsurunun toplam pamuk maliyeti içindeki payı %10,52-22,42 arasında değişmektedir. Sermaye faizi masraflarının toplam masraf içindeki payı %10,43-32,52, toprak işleme ve ekim masraflarının %4,71-7,07, gübre masrafları %2,43-5,90, su masrafları %1,77-5,57 arasında değişmektedir. Yönetim giderleri %0,19-1,99 arasında değişirken, toplam masraf içindeki en düşük pay olan tohum %0,51-1,26 arasında değişmektedir (Çizelge 4.47). 92

105 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Çukobirlik Pamuk Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,07 0,94 2,60 20,82 5,57 16,28 16,35 1,96 28,42 100, ,20 0,76 2,45 26,34 4,32 15,25 16,55 1,99 26,14 100, ,58 0,51 5,90 23,70 3,69 16,00 16,41 1,97 26,05 100, ,48 0,70 5,06 22,14 1,77 18,98 15,82 0,19 28,85 100, ,60 0,80 3,81 19,02 2,22 18,53 16,92 1,88 30,25 100, ,98 0,82 2,30 21,34 4,10 20,52 15,52 1,86 26,57 100, ,71 1,01 3,36 22,42 3,59 22,42 10,43 1,96 30,09 100, ,71 1,01 3,36 22,42 3,59 22,42 10,43 1,96 30,09 100, ,75 0,73 2,43 17,07 3,23 15,60 16,48 1,98 35,72 100, ,51 1,16 3,20 13,62 2,32 10,52 32,52 1,66 29,49 100, ,27 1,26 3,65 15,18 2,59 13,31 20,79 1,92 35,02 100,00 Yıl ort. 6,07 0,88 3,46 20,37 3,38 17,25 17,11 1,75 29,69 100,00 verilmiştir. Çizelge 4.48'de Çukobirlik in dekara pamuk reel masraf unsurlarının gelişimi Dönem başında 100 olan pamuk toprak işleme ve ekim masraf indeks değeri dönem sonunda 125,47'ye yükselerek %25,47 oranında artmıştır. Aynı yaklaşımla üretim girdilerinden tohum masraf indeks değeri dönem sonunda %91, ilaç masrafları ise %3 artarken, su masraf indeks değeri %35 azalmıştır. Dönem başında 100 olan arazi kirası indeks değeri dönem sonunda 115,57'ye yükselerek yaklaşık %15 artmıştır. Sermaye faizi indeks değeri dönem sonunda 179,72'ye yükselerek dönem sonunda yaklaşık %80 artarken, yönetim giderleri masraf indeks değeri ise dönem sonunda %38,45 artarken, diğer giderler dönem sonunda %74,2 artmıştır. Toplam masraf indeks değeri ise dönem sonunda 141,34'e ulaşarak yaklaşık %41 artmıştır (Çizelge 4.48). 93

106 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Çukobirlik, Pamuk Masraf Unsurlarının Gelişimi Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100, ,97 61,73 71,75 96,6 59,22 71,51 77,27 77,27 70,23 76, ,00 50,16 206,60 103,85 63,67 89,69 91,53 91,53 83,63 91, ,89 69,71 182,11 99,67 29,81 109,26 90,67 90,07 95,13 93, ,00 75,01 128,62 80,26 35,08 100,01 90,92 84,18 93,46 87, ,16 80,77 81,49 94,67 68,06 116,42 87,69 87,69 86,36 92, ,50 118,99 142,47 118,82 71,08 151,97 70,36 109,63 116,82 110, ,63 78,73 94,27 78,62 47,03 100,56 46,56 72,74 77,30 72, ,58 106,30 127,66 112,18 79,38 131,13 137,88 137,87 171,96 136, ,04 198,31 196,87 104,83 66,63 103,61 135,48 135,48 166,32 160, ,47 191,03 198,12 103,08 65,63 115,57 179,72 138,45 174,20 141,34 Çizelge 4.49'da Ziraat Mühendisleri Odası buğday reel masraf unsurlarının dönemi gelişimi verilmiştir. Dönem başında 100 olan toprak işleme ve ekim masraf indeks değeri dönem sonunda 77,66'ya düşerek yaklaşık %22 azalmıştır. Aynı yaklaşımla üretim masraflarından tohum masraf indeks değeri dönem sonunda %6 lık bir artış gösterirken, gübre masraf indeks değeri dönem sonunda 123,84'e yükselerek yaklaşık %23,84 artmıştır. İlaç masraf indeks değeri ise dönem sonunda 99,51'e düşerek fazla değişme olmamıştır. Dönem başında 100 olan arazi kirası dönem sonunda 90,98'e düşerek yaklaşık %9 azalma olmuştur. Sermaye faizi indeks değeri dönem sonunda 67,58'e düşerek yaklaşık %33'lük bir azalma olurken, yönetim giderleri de 94,41'e düşerek yaklaşık %5 azalmıştır. Toplam masraflar da dönem sonunda 89,25'e düşerek yaklaşık %10 azalmıştır (Çizelge 4.49). 94

107 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası Buğday Masraf Unsurlarının Gelişimi Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,00 100,00 100,00 100, ,00 100,00 100,00 100,00 100, ,98 103,62 118,43 99, ,16 67,63 95,70 91,04 90, ,66 106,14 123,84 99, ,98 67,58 94,41 91,99 89,25 Çizelge 4.50'de dönemi buğday masraf unsurlarının toplam masraf içindeki oransal payları verilmiştir. Adana Ziraat Mühendisleri Odası ndan alınan verilere göre, aşağıda detayları belirtilen çizelge 4.50 incelendiğinde döneminde buğday üretim masrafları içerisinde %23,13-24,38 arasında arazi kirasının birinci sırayı aldığı, diğer bir deyişle dönemi buğday kira geliri yıllara göre ortalaması %23,70 dir. Arazi kirasından sonra en yüksek payı sermaye faizi oluşturmaktadır. Sermaye faizi %14,63-19,53 arasında değişmektedir. Diğer önemli bir masraf kalemi ise toprak işleme ve ekimdir. Bu masraf unsurunun toplam buğday maliyeti içindeki payı %13,56-16,66 arasında değişmektedir. Üretim girdilerinden toplam masraf içindeki en yüksek pay olan gübrenin toplam masraf içindeki payı %11,90-16,51, diğer girdilerin payı %9,91-10,22, ilacın payı %10,58-11,79 arasında olup, diğer giderler %10,22-9,91 arasında değişmektedir. Tohum masrafının toplam masraf içindeki payı %5,95-7,07 arasında değişmekte olup, yönetim giderleri de toplam masraflar içindeki %2,35-2,49 paya sahiptir (Çizelge 4.50). 95

108 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Buğday Masraf Unsurlarının Toplam Masraf Unsurları İçindeki % Payları Toprak Yıllar işleme Arazi Sermaye Yönetim Diğer Tohum Gübre İlaç su ve kirası faizi giderleri giderler Toplam ekim ,66 5,95 11,90 10, ,13 19,53 2,35 9,91 100, ,38 6,83 15,60 11, ,38 14,63 2,49 10,00 100, ,56 7,07 16,51 11, ,58 14,79 2,48 10,22 100,00 Yıl ort 14,87 6,62 14,67 11, ,70 16,32 2,44 10,04 100,00 Çizelge 4.51'de Ziraat Mühendisleri Odası nın dönemi reel mısır masraf unsurlarının toplam masraf içindeki oransal payları verilmiştir. Çizelgeye göre toplam masraf içindeki en yüksek payı diğer girdiler almaktadır. Diğer girdiler %87,65-89,80 arsında değişmektedir. Diğer girdilerden sonra en yüksek payı arazi kirası almaktadır. Arazi kirası % 29,70-32,44 arasında değişmektedir. Üretim girdilerinden toplam masraf içindeki en yüksek pay gübrenindir. Bu masraf unsurunun toplam masraf içindeki payı %16,22-16,33 arasında değişmektedir. Sermaye faizi %13,01-13,56, tohum masrafları %10,69-11,59, toprak işleme ve ekim masrafları ise %6,14-7,13 arasında değişmektedir. İlacın toplam masraf içindeki payı %5,10-6,53 arasında, su masrafları ise %1,19-2,78 arasındadır. Toplam masraf içindeki en düşük pay %2,52-2,53 arasında yönetim giderleridir (Çizelge 4.51). Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Mısır Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,13 10,69 16,33 6,53 1,19 29,70 13,56 2,52 87,65 100, ,14 11,59 16,22 5,10 2,78 32,44 13,01 2,53 89,80 100,00 Yıl ort 6,63 11,14 16,28 5,82 1,98 31,07 13,28 2,53 88,73 100,00 Çizelge 4.52'de Ziraat Mühendisleri Odası mısır reel masraf unsurlarının dönemi gelişimi verilmiştir yılı baz (2002=100) alınarak masraf unsurlarının gelişimi incelenmiştir. 96

109 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Dönem başında 100 olan toprak işleme ve ekim masraf indeks değeri dönem sonunda 110,42'ye yükselerek yaklaşık %10 artmıştır. Aynı yaklaşımla üretim girdilerinden tohum masraf indeks değeri dönem sonunda 'a yükselerek yaklaşık %38 artmış, gübre masrafları ise yaklaşık %27 artmıştır. İlaç masraf indeks değerinde dönem sonunda değişme olmazken, su masraf indeks değeri %200 artmıştır. Dönem başında 100 olan arazi kirası masraf indeks değeri dönem sonunda 140.0' a ulaşarak yaklaşık %40 artmıştır. Sermaye faizi masraf indeks değeri dönem sonunda 122,9'a ulaşarak % 22,9 artarken, yönetim giderleri masraf indeks değeri yaklaşık %28 artmıştır. Dönem başında 100 olan diğer giderler dönem sonunda 131,32'ye ulaşarak % 31 artarken, toplam masraflar dönem sonunda %28 artmıştır (Çizelge 4.52). Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Mısır Masraf Unsurlarının Gelişimi Toprak Arazi Sermaye Yönetim Diğer Yıllar işleme Tohum Gübre İlaç Su Toplam kirası faizi giderleri giderler ve ekim ,42 138,89 127, ,0 122,9 128,98 131,32 128,16 Çizelge 4.53'de Ziraat Mühendisleri Odasının dönemi reel pamuk masraf unsurlarının gelişimi verilmiştir. Dönem başında 100 olan toprak işleme ve ekim masraf indeks değeri dönem sonunda 94,78'e düşerek yaklaşık %6 lık bir azalma olmuştur. Aynı yaklaşımla tohum masraf indeks değeri dönem sonunda %8 azalmıştır. Gübre masraf indeks değerinde dönem sonunda fazla değişme olmazken, ilaç masraf indeks değeri %20 azalmıştır. Su masraf indeks değeri ise dönem sonunda %36 artmıştır. Dönem başında 100 olan arazi kirası masraf indeks değeri dönem sonunda 111,54'e yükselerek yaklaşık %11 lik bir artış olmuştur. azalmıştır. Sermaye faizi indeks değeri dönem sonunda 89,40 a düşerek %10,6 oranında 97

110 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Diğer giderler dönem sonunda %20 azalırken, toplam masraflar ise %6 azalma göstermiştir (Çizelge 4.53). Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Pamuk Masraf Unsurlarının Gelişimi Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 100, ,78 92,42 101,40 79,67 136,58 111,54 89,40 94,8 80,52 94, yıllarında Ziraat Mühendisleri Odası tarafından yapılan pamuk maliyeti ile ilgili çalışmalardaki veriler kullanılarak pamuğun masrafl unsurlarının toplam masraf içerisindeki oransal dağılımları hesaplanmış ve veriler Çizelge 4.56 da verilmiştir. Buna göre toplam masraf içindeki en yüksek payı diğer girdiler almaktadır. Diğer girdiler kalemi hasat, işgücü masraflarından oluşmaktadır. Bu masraf kaleminin payı yıllar itibariyle %26,41-30,84 arasında değişim göstermektedir. Diğer girdilerden sonra en yüksek payı arazi kirası almakta, toplam masraf unsuru içerisinde %20,37-24,16 arasında pay almaktadır. Diğer önemli bir masraf kalemi ise sermaye faizidir. Bu masraf unsurunun toplam pamuk maliyeti içerisindeki payı %14,67-15,43 arasında değişmektedir. İlaç masraflarının toplam masraf içindeki payı %12,08-14,26, gübre masraflarının payı %8,96-9,67, toprak işleme ve ekim masrafları % 5,95-5,91, tohum masrafları %2,50-2,55 arasında değişmektedir. Su masraflarının, toplam masraf içindeki payı ise %1,43-2,07, yönetim giderleri %0,25-2,49 arasında değişmektedir (Çizelge 4.54). 98

111 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Çizelge Ziraat Mühendisleri Odası, Pamuk Masraf Unsurlarının Toplam Masraf İçindeki % Payları Yıllar Toprak işleme ve ekim Tohum Gübre İlaç Su Arazi kirası Sermaye faizi Yönetim giderleri Diğer giderler Toplam ,91 2,55 8,96 14,26 1,43 20,37 15,43 0,25 30,84 100, ,95 2,50 9,67 12,08 2,07 24,16 14,67 2,49 26,41 100,00 Yıl ort. 5,93 2,52 9,31 13,17 1,75 22,27 15,05 1,37 28,62 100, Araştırma Bulgularının Değerlendirilmesi Ele alınan kurumların hesaplamış olduğu buğday, pamuk, mısır masraf unsurlarının toplam masraf içindeki oransal paylarının değer farklılığını belirtmek için kurumların toplam masraf içindeki oransal payları belirtilmiştir. Budak ve arkadaşları (2001) tarafından Adana da yapılan çalışmada buğday üretiminde yapılan toplam masrafların %26,63 ü tarla kirası bulunmuştur. Araştırma sonucunda, son 10 yılın ortalama reel maliyet verilerine göre; Tarım İl Müdürlüğü nün hesaplamış olduğu buğday masraf kalemlerinin toplam masraf içindeki oransal payları önem sırasıyla %28,34 arazi kirası, %18,71 sermaye faizi, %14,97 ile toprak işleme ve bakım yer alırken, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün buğday masraf kalemlerinin toplam masraf içindeki oransal payları son 10 yılın ortalamasına göre %33,19 arazi kirası, %17,51 gübre, %16,66 sermaye faizi yer almaktadır. Ziraat Mühendisleri Odası'nın buğday maliyetlerinde son 3 yılın ortalamasına göre %23,7 arazi kirası, %16,32 sermaye faizi, %14,87 toprak işleme ve bakım masrafları yer almaktadır. Budak ve arkadaşları (2001) tarafından Adana da yapılan çalışmada pamuk üretiminde yapılan toplam masrafların %19,63 ü tarla kirası bulunmuştur. Tarım İl Müdürlüğü nün 10 yılın ortalama reel verilerine göre pamuk masraf kalemlerinin toplam masraf içindeki oransal paylarında %27,19 diğer girdiler, %18,82 sermaye faizi, %16,66 yla ilaç masrafları yer almaktadır. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nde son 10 yılın ortalama pamuk verileri analizinde %40,37 diğer girdiler, %17,04 sermaye faizi, %12,73 arazi kirası, %10,98 ilaç masrafları yer almaktadır. Çukobirlik in son 10 yılın veri analizinde %29,69 ile diğer girdiler, 99

112 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR %20,37 ilaç, %17,25 arazi kirası bulunmaktadır. Ziraat Mühendisleri Odası nın son 3 yılın ortalama verilerine göre pamukta %28,62 diğer girdiler, %22,27 arazi kirası, %15,05 sermaye faizi, %13,17 ile ilaç masrafları yer almaktadır. Akdemir ve arkadaşları (1994) tarafından yapılan çalışmanın 1992 ve 1993 yılı bulgularında, ana ürün mısırda üretim masrafları içinde en önemli payı, %28,6 ve %34,9 ile arazi kirası yer almaktadır. Gül (1998) tarafından yapılan çalışmada, incelenen işletmelerde ana ürün mısırın dekara üretim maliyetleri içindeki en yüksek payı %30 ile arazi kirası yer almaktadır. Arazi kirasından sonra dekara üretim maliyetleri içerisinde önemli ikinci girdi ise gübredir. Gübre girdisinin işletmeler ortalamasında payı %21,3 tür. Tarım İl Müdürlüğü nün hesaplamış olduğu son 10 yılın ortalama verilerine göre mısır masraf kalemlerinin toplam masraf içindeki oransal payları içinde %85,24 diğer girdiler, %20,58 arazi kirası, %19,39 sermaye faizi, %14,61 toprak işleme ve ekim masrafları önemli yer tutmaktadır. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün son 10 yılın ortalama verilerine göre mısır masraf kalemlerinin toplam masraf içindeki oransal payları içinde %21,58 arazi kirası, %19,01 diğer girdiler, %16,83 sermaye faizi, %10,77 gübre masrafları yer almaktadır. Ziraat Mühendisleri Odası nın son 2 yılın ortalama verilerine göre mısırda toplam masraf içinde %88,73 diğer girdiler, %31,07 arazi kirası, %16,28 gübre masrafı, %13,28 sermaye faizi önemli yer tutmaktadır. Seçilen ürünlerin kurumlar arası maliyet ve ortalama verimlerinin karşılaştırılması yapılmıştır. Buna göre her bir kurumun hesaplamakta olduğu dekara toplam maliyetlerinde ve verimlerinde farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Tarım İl Müdürlüğü buğday maliyetlerinde yılları arası, mısırda , pamukta verilerine sahiptir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü buğday, pamuk ve mısırda yılları arası verilere sahip olup, Ziraat Mühendisleri Odası buğday da yılları arası, mısır ve pamuk da ise yıllar arası verilere sahiptir. Çukobirlik de ele alınan ürünlerden yılları pamuk verilerine sahiptir. Buna göre; Tarım İl Müdürlüğü buğday maliyetleri 86,6-157,3 milyon TL/da, Tarsus Tarımsal Araştırma 102,7-156,2 milyon TL/da, Ziraat Mühendisleri Odası 100

113 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR 168,3-215,7 milyon TL/da arasında hesaplamaktadır. Pamuk maliyetlerinde ise Tarım İl Müdürlüğü 291,2-510,6 milyon TL/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 302,6-457,9 milyon TL/da, Ziraat Mühendisleri Odası 245,4-289,7 milyon TL/da arasında hesaplamaktadır. Devlet İstatistik Enstitüsü nün Tarım İstatistikleri (1998) yılı özetinde, Adana da buğday verimi 395,2 kg/da, mısır verimi 891,0 kg/da, pamuk verimi 277,2 kg/da olarak bulunmuştur. Budak ve arkadaşları (2001) tarafından Adana da yapılan çalışmada, incelenen işletmelerde ortalama buğday verimi 435,46 kg/da ve pamuk verimi 371,2 kg/da olarak bulunmuştur. Ortalama buğday verimlerinde Tarım İl Müdürlüğü 460,2 kg/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 510 kg/da, Ziraat Mühendisleri Odası 564,3 kg/da hesaplarken, ortalama mısır verimlerinde Tarım İl Müdürlüğü 854,2kg/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 875 kg/da, Ziraat Mühendisleri Odası 900 kg/da olarak hesaplamıştır. Kurumlar arası ortalama pamuk verimlerinde Tarım İl Müdürlüğü ve Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 350,7 kg/da hesaplarken, Çukobirlik 300 kg/da, Ziraat Mühendisleri Odası da 300 kg/da olarak hesaplamıştır. Tarım İl Müdürlüğü, Ziraat Mühendisleri Odası nın ortalama arazi kiraları ile Budak ve arkadaşları (2001) tarafından Adana da yapılan çalışmada toplam buğday masraf kalemleri içindeki arazi kirası payının birbirine yakın değerler olduğu görülmüş, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nde ise bu üç değerden biraz yüksek bulunmuş fakat çok uç bir oran bulunmamıştır. Ziraat Mühendisleri Odası, Çukobirlik, Budak ve arkadaşları (2001) tarafından Adana da yapılan çalışmada, arazi kirasının toplam pamuk masraf kalemleri içindeki oransal payının yaklaşık olduğu, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Çukobirlik in bu oranların biraz altında kaldığı fakat çok uç oransal farklılıkların ortaya çıkmadığı görülmüştür. Ziraat Mühendisleri Odası, Akdemir ve arkadaşları (1994) ve Gül (1998) tarafından Adana da yapılan çalışmalarda toplam ana ürün mısır masraf kalemleri içinde arazi kirası payının yaklaşık olduğu görülmüş, Tarım İl Müdürlüğü ve Tarsus 101

114 5. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Seda ÇAKIR Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün bu oransal değerlere göre biraz düşük hesapladığı fakat bu değerlerden de çok uzak olmadığı görülmektedir. Tarım İl Müdürlüğü nün dekara hesaplamış olduğu buğday verimleri Budak ve arkadaşları (2001) yılında Adana da yapılan çalışmadaki buğday verimi ile karşılaştırıldığında birbirine yakın fakat Adana Ziraat Mühendisleri Odası ve Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü nün ise çok yüksek hesapladığı görülmektedir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Adana Ziraat Mühendisleri Odası dekara mısır verimlerinde yaklaşık değer bulurken, Tarım İl Müdürlüğü daha az bulmuştur. Tarım İl Müdürlüğü, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Budak ve ark (2001) tarafından yapılan çalışmada dekara hesaplanan pamuk verimlerinin birbirine yakın bulunduğu, Çukobirlik ve Ziraat Mühendisleri Odası nın düşük bulunduğu ortaya çıkmıştır. 102

115 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Seda ÇAKIR 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Bu çalışmada, Adana ili ve çevresinde tarımsal üretim maliyetleri hesaplayan kurumların, tarımsal üretim maliyetleri hesaplama yöntemleri ve hesaplamadaki teknik farklılıkları ürün bazında ortaya konularak değerlendirilmiştir. Çalışmada ele alınan kurumlar; Adana Tarım İl Müdürlüğü, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Çukobirlik ve Ziraat Mühendisleri Odası dır. İncelenen ürünler ise buğday, pamuk ve mısırdır. Kurumlarda maliyet hesaplama metodolojisi pamuk ürünü baz alınarak ve 2002 yılı maliyet verileri kullanılarak aralarındaki hesaplama farklılıkları ortaya konulmuştur. Ayrıca Adana Tarım İl Müdürlüğü, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Çukobirlik kurumlarının son 10 yıllık, Adana Ziraat Mühendisleri Odası nın son 2 yıllık maliyet unsurlarındaki değişim basit indeksle ortaya konularak masraf unsurlarındaki değişimler incelenmiş ve toplam maliyeti oluşturan masraf unsurlarının oransal payları hesaplanarak değerlendirilmiştir. Ele alınan kurumlar karşılaştırıldığında, kurumlarca hesaplanan ürün maliyetleri, birim alan (dekar) başına verilmektedir. Kurumlar arası buğday, mısır ve pamuk maliyet unsurlarını oluşturan masraf adlarının birbirine benzer olduğu fakat yıllar itibariyle maliyet değerlerinde farklılıklar olduğu görülmektedir. Adana Tarım İl Müdürlüğü, Çukobirlik ve Ziraat Mühendisleri Odası ürünlerin maliyet unsurlarını tasnif etmeyerek sadece ürünlerin parasal değerini hesaplarken, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü maliyet unsurlarını; toprak işleme ve ekim, bakım işleri, hasat-harman-taşıma, çeşitli giderler ve ortak giderler adı altında 5 gruba ayrılmakta, maliyet unsurları fiziki ve parasal değer olarak verilmektedir. Tarım İl Müdürlüğü o yıl ürünlerin parasal değerlendirmesini yaparken, ürünlerin en çok yetiştirildiği üç ilçeye anket uygulayarak masraf değerlerini belirlemektedirler. Çukobirlik ise bir üreticiler kuruluşu olduğundan, ürünlerin maliyet değerlerini kendi bünyelerinde üreticilerin bilirkişiliğinde piyasa fiyatlarına göre ürün maliyetlerini belirlemektedirler. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü, 103

116 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Seda ÇAKIR ürünlerin maliyet tespitini, bölge bazında anket yöntemi uygulayarak maliyet verilerine ulaştıkları ortaya çıkmıştır. İşletme seçiminde amaçlı örnekleme yöntemi, veri toplama aşamasında kayıt ve anket yöntemi, işletme masraflarının belirlenmesinde tek ürün bütçe analiz yöntemi ve üretim masraflarının saptanmasında ise alternatif maliyet unsuru dikkate almıştır. Ayrıca Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ürünlere uygulanan tarımsal işlemlerin uygulama zamanını ve sayılarını belirlemiştir. Uygulama sayıları işletmeler arasında farklılık göstermekle beraber yaygın olan uygulama sayıları esas alınmıştır. İnsan işgücü ile ilgili değerlendirmelerde erkek işgücü birimi (EİB) esas alınmıştır. Makine ile yapılan işlemlerde makineyi kullanan işgücü ayrıca belirlenmiştir. Üretim girdilerinden tohum, fide, fidan, gübre, ilaç, ambalaj malzemeleri vb. girdilerin birim fiyatları belirlenirken üreticilerin söz konusu girdiyi kullandığı dönemdeki fiyatlar dikkate alınmıştır. Ayrıca maliyet çizelgelerinde ürünlerin Gayri Safi Üretim Değerini (GSÜD) ve net gelirlerini hesaplamış olup ürünlerin satış fiyatına da yer vermiştir. Ziraat Mühendisleri Odası ise bir ürünün maliyetinin belirlenmesinde başta Ziraat Mühendisleri Odası başkanı olmak üzere 5-6 kişilik komisyon oluşturularak ürünlerin piyasa fiyatındaki son gelişmeleri inceleyerek ürünlerin maliyetlerini tespit etmektedirler. Tüm bu kurumlarla yapılan yüzyüze mülakat sonuçlarında Çukobirlik kendi hesapladıkları ürün maliyetlerini güvenilir bulmadıklarını ancak, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü gibi birebir uygulama alanları olan kurumların hesaplarını daha güvenilir ve gerçeğe daha yakın bulduklarını belirtmişlerdir. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ise maliyet hesaplarında güvenilir oldukları ortaya koyduğu verilerle tespit edilmiştir. Tarım İl Müdürlüğü ise üreticilerle-yetkili kişiler arasında doldurulan anket formlarındaki maliyet bedellerini inandırıcı bulmadıklarını, maliyetlerin yüksek gösterildiğini söylemektedirler. Ayrıca anket formlarında ürünlerin fiziki değerlere ait sorular olmasına rağmen, uygulamada sormadıkları belirtilmektedir. Maliyet hesaplamalarında; sermaye faizi tüm kurumlarda ortak masraf kalemleri olup, hesaplanma yöntemlerinde farklılıklar vardır. Sermaye faizi hesabında Tarım İl Müdürlüğü masraflar toplamının %25 ini alırken, Çukobirlik ve 104

117 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Seda ÇAKIR Ziraat Mühendisleri Odası masraflar toplamından arazi kirasını düşerek genel masraflar toplamının %25 ini almaktadır. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ise masraflar toplamı, çeşitli giderler ve arazi kirasının toplamının %25 ini almaktadır. Yönetim giderleri (genel idare giderleri) de tüm kurumlarda ortak masraf kalemleri olup, hesaplama yöntemlerinde farklılıklar bulunmaktadır. Yönetim giderlerin hesaplanmasında, Tarım İl Müdürlüğü ve Ziraat Mühendisleri Odası toplam masrafların %3 ünü almaktadır. Çukobirlik arazi kirası hariç masraflar toplamının %3 ünü almaktadır. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ise yönetim giderleri altında genel idare giderlerini hesaplamakta olup, masraflar toplamı, çeşitli giderler ve arazi kirası toplamının %3 ünü almaktadır. Ayrıca ele alınan kurumlardan farklı olarak Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü çeşitli giderler altında masraf kalemini hesaplamaktadır. Çeşitli giderler masraflar toplamının %5 i olarak almaktadırlar. Seçilen ürünlerin kurumlar arası maliyet ve ortalama verilerinin karşılaştırılması yapılmıştır. Buna göre her bir kurumların hesaplamakta olduğu dekara toplam maliyetlerinde ve verimlerinde farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Buna göre; Tarım İl Müdürlüğü buğday maliyetleri 86,6-157,3 milyon TL/da, Tarsus Tarımsal Araştırma 102,7-156,2 milyon TL/da, Ziraat Mühendisleri Odası ise 127,2-142,5 milyon TL/da arasında hesaplamaktadırlar. Mısır maliyetlerinde Tarım İl Müdürlüğü 186,8-247,7 milyon TL/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 174, ,857 milyon TL/da, Ziraat Mühendisleri Odası 168,3-215,7 milyon TL/da arasında hesaplamaktadırlar. Pamuk maliyetlerinde ise Tarım İl Müdürlüğü milyon TL/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 302,6-457,9 milyon TL/da, Ziraat Mühendisleri Odası 245,4-289,7 milyon TL/da arasında hesaplamaktadırlar. Ortalama buğday verimlerinde Tarım İl Müdürlüğü 460,2 kg/da, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 510,5 kg/da, Ziraat Mühendisleri Odası 564,3 kg/da hesaplarken, ortalama mısır verimlerinde Tarım İl Müdürlüğü 854,2 kg/da, Tarsus Tarımsal Araştırma 875 kg/da, Ziraat Mühendisleri Odası 900 kg/da olarak hesaplamışlardır. Kurumlar arası ortalama pamuk verimlerinde Tarım İl Müdürlüğü 105

118 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Seda ÇAKIR ve Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü 350,7 kg/da hesaplarken, Çukobirlik 300 kg/da, Ziraat Mühendisleri Odası 300 kg/da olarak hesaplamışlardır. Kurumlar arası maliyet unsurlarının yıllar itibariyle toplam masraf içerisindeki oranları incelendiğinde; Tarım İl Müdürlüğü nün buğday üretiminde toplam masraf içindeki en yüksek payı yıllar ortalamasında sırasıyla %28,34 arazi kirası, %18,71 sermaye faizi, %14,97 toprak işleme ve ekim, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü buğday üretiminde toplam masraf içindeki en yüksek payı yıllar ortalamasında %33,19 ile arazi kirası, %17,75 ile gübre bedeli, %16,66 ile sermaye faizi almaktadır. Ziraat Mühendisleri Odasının son üç yılın ortalamasına göre toplam masraf içindeki en yüksek pay sırasıyla %23,70 arazi kirası, %16,32 sermaye faizi, % 14,87 ile toprak işleme ve ekim masraflarına aittir. Tarım İl Müdürlüğünün mısır üretiminde toplam masraf içindeki en yüksek payı yıllara göre ortalamasında sırasıyla, %85,54 diğer giderler, %20,58 arazi kirası, %19,39 sermaye faizi alırken, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü yıllara göre ortalamasında %21,58 arazi kirası, %19,01 diğer giderler, %16,83 sermaye faizi almaktadır. Ziraat Mühendisleri Odasının son iki yılın ortalamasına göre %88,73 ile diğer girdiler, %31,07 arazi kirası, %16,28 ile de gübre bedeli yer almaktadır. Tarım İl Müdürlüğünün pamuk üretiminde toplam masraf içindeki en yüksek payı yıllar ortalamasında sırasıyla %27,14 diğer giderler, %18,82 sermaye faizi, %14,36 arazi kirası alırken, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü yıllar ortalamasında sırasıyla %40,32 diğer giderler, %17,04 sermaye faizi, %12,73 arazi kirası almaktadır. Çukobirlik yıllar ortalamasında pamuğun toplam masraf içindeki % payları sırasıyla %26,69 diğer girdiler, %20,37 ilaç, %17,25 arazi kirası alırken, Ziraat Mühendisleri Odası son iki yılın ortalamasında %28,62 diğer giderler, % 22,27 arazi kirası, %15,05 sermaye faizi almaktadır. Ele alınan tüm kurumlarda ürünlerin toplam masraf içindeki % paylarında en düşük masraf unsurunu yönetim giderleri almaktadır. Tarım İl Müdürlüğünün buğday üretimi için yaptığı toplam masraflar dönem başında 100 iken dönem sonunda 123 e yükselerek %23 artmıştır. Dönem başında 100 olan Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü buğday toplam masrafları 106

119 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Seda ÇAKIR dönem sonunda 87,0 a düşerek %23 azalmıştır. Ziraat Mühendisleri Odası nın son üç yılın veri analizinde dönem başında (2001=100) 100 olan buğday toplam masrafları dönem sonunda 89,25 e düşerek %10,75 azalmıştır. Tarsus Tarımsal Araştırma, Enstitüsü pamuk üretimi için yapılan toplam masraflar dönem başında 100 iken dönem sonunda 90,71 e düşerek yaklaşık %10 azalırken, Tarım İl Müdürlüğü dönem sonunda 99,57 de kalarak toplam masraflarda dönem başına göre değişme olmamıştır. Çukobirlik dönem başında 100 olan toplam masraflar dönem sonunda 141,34 e ulaşarak %41,34 lük artış olmuştur. Ziraat Mühendisleri Odasının son iki yıllık verilerine göre dönem başında (2002=100) 100 olan toplam masraflar dönem sonunda 94,04 e düşerek yaklaşık %6 azalmıştır. Tarım İl Müdürlüğü tarafından hesaplanan mısır üretim toplam masrafları dönem başına göre dönem sonunda %36,71 artarken, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü hesaplamalarında %5,5 azalmıştır. Ziraat Mühendisleri Odasının son iki yıllık verilerine göre dönem başında (2002=100) 100 olan toplam mısır masrafları dönem sonunda yaklaşık %28,16 lık artmış göstermiştir. Sonuç olarak, ele alınan kurumlardaki maliyet farklılıklarının başlıca nedenleri şu şekilde belirtilebilir: Verim farklılıkları, iklim ve toprak koşullarındaki farklılıklar, kullanılan girdi miktarlarındaki ve fiyatlarındaki farklılıklar ve son olarak da hesaplama yöntemlerindeki farklılıklar. Yukarıda belirtilen sorunlara ilişkin çözüm önerileri ise aşağıdaki gibi sıralanabilinir; Ülkemiz tarımsal işletmelerinin yapısal sorunlarına rağmen kurumlar arası maliyet hesaplamalarındaki farklılığı gidermek amacıyla mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde Amerika ve diğer Avrupa ülkelerinde olduğu gibi tarımsal muhasebe veri ağı sistemine geçilmeli, tüm tarımsal veriler bilgisayar ortamında kayıtlı olmalıdır. Böylece tarımsal işletmeler, tarım politikalarına karar verenler açısından daha sağlıklı veriler elde edebilir, ülke politikasına gereken yön verilmesi sağlanabilir. 107

120 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Seda ÇAKIR Tarımsal maliyet hesabı yapan kuruluşların özellikle Araştırma Enstitüleri, Üniversiteler, Tarım İl Müdürlükleri, Birlikler ve Ziraat Mühendisleri Odaları bölge bazında birlik olarak koordineli çalışmaları yararlı olacaktır. Dünya piyasalarında tarımsal ürün pazarına sahip olabilmek açısından, maliyetlerin dünya fiyatlarına yaklaşması gerekmekte, bunun gerçekleşmesi açısından mevcut tarımsal tekniğin yerine teknoloji ağırlıklı tarıma ağırlık verilmesi gerekmektedir. Tüm tarımsal maliyet hesabı yapan kuruluşların tarım politikalarına karar vericilerin sağlıklı ve kolay bir şekilde karar alabilmeleri için, standart maliyet hesaplama yöntemi kullanılarak homojenize bir sistem oluşturulmalıdır. Ayrıca, ürünlerin maliyet hesaplarında sadece parasal değerleri hesaplanmamalı fiziksel değerlerine de önem verilerek daha sağlıklı maliyet sonuçlarına ulaşılmalıdır. Daha çok anket yöntemiyle maliyet hesaplayan kuruluşların, elde ettiği verilerin güvenirliğini sağlamak için, soruların cevaplandırılmasında gönüllülük ilkesi aranmalı, üreticilerde güven uyandırarak mümkün olduğunca kritik sorular sorulmayarak, çapraz soruların sorulmasına dikkat edilmesi gerekmektedir. Maliyet hesabına eklenen faiz oranlarının, ülkemiz gibi yüksek enflasyon yaşayan ülkelerde, faiz oranlarının sabit olarak alınması doğru bir yaklaşım değildir. Bu yüzden hesaplamalarda faiz oranlarının değişmesi gerekmekte ve faiz oranlarının güncel olarak maliyet hesaplarına yansıtılması gerekmektedir. Tarım sektörünün iklim koşullarında değiştiği düşünülürse, Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Ziraat Mühendisleri Odası nın yıllar itibariyle hesapladığı mısır verimlerinin değişim göstermemesi hesaplanan verimlerin güven vermediğini göstermektedir, bu yüzden verim hesaplarında daha sağlıklı bilgilerin sunulmasına dikkat edilmelidir. 108

121 KAYNAKLAR ABANSI, C.L., and CATEDRAL, I.G., Economics Of Cotton Production in The Philippines. Cotton Research Journal (Philippines). (Jan-Dec 1996). V. 9 (1-2) Ssued Nov 1997, p. AÇIL, A.F., Tarımsal Ürün Maliyetlerinin Hesaplanması ve Memleketimizde Tarımsal Ürün Maliyetlerindeki Gelişmeler. T.C. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü, Yayın No: 567, Ankara. AKDEMİR, Ş., ŞENGÜL, H., GÜL, A; YURDAKUL, O., BEK, Y., ÖREN, N., ve BİNİCİ, T., Çukurova Bölgesi Tarım İşletmelerinde Önemli Girdi- Çıktı İlişkisinin Değerlendirilmesi ve İzlenmesi. Türkiye Bilimsel Ve Teknik Araştırma Kurumu, Tarım ve Ormancılık Araştırma Grubu, Proje No: TAOG-941, 128 sayfa, Adana. ANONYMOUS, Tarım İstatistikleri Özeti Devlet İstatistik Enstitüsü, ISSN Ankara a. Adana Tarım İl Müdürlüğü web sitesi/adana İli Tarımsal Yapı b TMMOB/TZMO Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongre Bildirisi a. Gemeinschaftsausschuss des INLB- Definition der variablen in der INLB-Standartergebnissen, AGRİ.G.3 Analyse der Lage der landwirtschaftlichen Betriebe, Brüssel b. www. europa.eu.int c Ürün Raporları, Buğday. T.C. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı Web Adresi, d. Ürün Raporları, Mısır. T.C. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı Web Adresi, e. Pamuk Danışma Kurulu Toplantı Raporu f. Ürün Raporları, Pamuk. T.C. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı Web Adresi, g. Tarsus Tarımsal Araştırma Enstitüsü Buğday, Pamuk, Mısır Kayıtları, Tarsus / Mersin. 109

122 a. forum.europa.eu.int b. Adana Tarım İl Müdürlüğü Proje İstatistik Şubesi Kayıtları, Adana c. Çukobirlik Pamuk Maliyetleri Veri Kayıtları d. Adana Ziraat Mühendisleri Odası Buğday, Mısır ve Pamuk Maliyet Kayıtları, Adana. ARAS, A., Tarım Muhasebesi. T.C. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi. BUDAK, F., BUDAK, D., DAĞISTAN, E., Çukurova da Tarımsal Ürün Maliyetleri Üzerine Bir Araştırma. Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü Yayınları, Proje Raporu , Yayın No:64, Nisan, Ankara. BURSAL, N., ve ERCAN, Y., Maliyet Muhasebesi İlkeler Ve Uyulama, Der Yayınları, 4. Basım, İstanbul. CEBECİ, Z., ve BEK, Y., Türkiye Zootekni Bilgi Sistemine Doğru. 3. Tarımda Bilgisayar Uygulamaları Sempozyumu; 3-6 Ekim 1999, Çukurova Üniversitesi, Adana. DAĞDEVİREN, İ., ve FERHATOĞLU, H., Şanlıurfa Yöresinde Pamuk ve Domatesin Üretim Girdileri ve Maliyetleri Üzerine Bir Araştırma. T.C. Köy Hizmetleri Şanlıurfa Araştırma Enstitüsü Yayınları, Şanlıurfa. DİE, Tarımsal Yapı (üretim, fiyat, değer) T.C. Başbakanlık D.İ.E; Yayın No: 2457, Ankara. EMİROĞLU, Ş., GÜREL, A; Pamuk Üreticileri İçin Teknik Bir Sohbet, TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, Mart-Nisan Bülteni, İzmir. FAO, Food And Agriculture Organization Of The United Nations Web Sayfası ( GÜL, A., Çukurova ve Gap Bölgelerinde Sulu Koşullarda Buğday ve Pamuk Üretimi Ekonomisinin Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi. Ç.Ü Ziraat Fakültesi Dergisi. Cilt 11 Sayı 2 S Adana. GÜL, M., Yüreğir İlçesi Sulanan Alanlarda Mısırda Üretim Maliyetleri Ve Üretici Sorunları Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi (Yayınlanmamış), Adana. GÜL, A., Tarımsal Bilişim Sonuç Raporu. Akademik Bilişim Konferansı, 3-5 Şubat 2003, Çukurova Üniversitesi, Adana. 110

123 GÜNDOĞMUŞ, E., Ankara İli Akyurt İlçesi Tarım İşletmelerinde Ekmeklik Buğday (Triticum aestivu L.) Üretiminin Fonksiyonel Analizi ve Üretim Maliyetinin Hesaplanması. Tr. J. Of Agriculture and Forestry, TÜBİTAK Yayınları, 22 (1998) GÜNDOĞMUŞ, E., Tarım İşletmelerin Avrupa Birliği Sistemine Göre Sınıflandırılması: Konya İli İhtisaslaşmış Tahıl İşletmeleri Örneği. TZOB Yayınları, Ankara. GÜNEŞ,T., KIRAL, T., ARIKAN, R., BÜLBÜL, M., ÇETİN, B., TATLIDİL, F.F., ALBAYRAK, N., MEŞHUR, M., ÇELEN, H., Başlıca Tarım Ürünleri Maliyetleri Araştırma Projesi I. TMO Alkasan Atl. İşl. Mdl. Matbaası, sayfa: 25-28, Ankara. GÜNEŞ, E., Çukurova Bölgesinde Pamukta Üretim Maliyetleri, Pazar Fiyatları Üzerine Bir Araştırma. A.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi (Yayınlanmamış), 140 sayfa, Ankara. GÖKALP, H.Y., Türkiye de Bazı Bölgeler İçin Önemli Ürünlerde Girdi Kullanımı ve Ürün Maliyeti. (Önsöz kısmı), Proje Raporu , Yayın No:64, Nisan, Ankara. HOPKINS, J.A., and HEADY, C.O., Farm Records And Accounting, 5. Edition. Iowa State Univrsity Press, Ames, Iowa, USA. ICAC, Cotton Today, İNAN, H., Trakya Üniversitesi, Tekirdağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Tarım Ekonomisi Kitabı. Hasat Yayınları, Tekirdağ. JOHNSON, P., NELSON, J., BLACKSHEAR, J., Cost Comparison of UNR Versus Conventional Row Cotton: A Preliminary Analysis. Proceedings of the Beltwide Cotton Conference, Volume 1: (2001), National Cotton Council, Memphid TN, USA. KARAHAN, S., Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Uluslararası Tohumculuk Sempozyumu. ATO Salonu, Ankara. 111

124 KIRAL, T., Ziraat İşletmelerinde Defter Tutumu Şekilleri ve Mukayesesi. T.C. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü (Basılmamış Doktora Tezi). KIRAL, T., KASNAKOĞLU, H., TATLIDİL, F.F., FİDAN, H., ve GÜNDOĞMUŞ, E., Tarımsal Ürünler İçin Maliyet Hesaplama Metodolojisi ve Veritabanı Rehberi. Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü Yayınları, Proje Raporu , 143 sayfa, Ankara. KÜN, E., ÇİFTÇİ, Y., BIRSIN, M., ULGER, C., KARAHAN, S., ZENCİRCİ, N., ÖKTEM, A., GÜLER, M., YILMAZ, N., ATAK, M., ZMO-Türkiye Ziraat Mühendisliği-6.teknik-Kongresi. Tahıl ve Yemeklik Dane Baklagiller Üretimi Ankara. NALUSDA, Agriculture Related Information Systems, Databases, and Datasets. AgNIC, Agriculture Network Information Center. Latest Version Of AgDB Replaced with AgNIC Search.(27/01/2003). ÖZDEN, M., Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Toprak Ve Su Kaynakları Ulusal Bilgi Merkezi. Türk Tarım Dergisi, Sayı 144, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayınları, Ankara. PARVIN, D.W., COOKE, F.T., and MARTIN, S., Alternative Cotton Production Systems. Missisippi State University, Deparment of Agricultural Economics Research Report , USA. PİRİNÇOĞLU, N., Türkiye'de Mısır Üretimde Verimlilik Ölçümü ve Analizi. Milli Prodüktivite Merkezi Tarım Şubesi Yayın No: 275, 61 sayfa, Ankara. SAĞLAM, C., Adana İli Yüreğir İlçesinde Sulanan Alanlarda Pamuk Üretim Maliyetleri ve İşletme Başarısını Etkileyen Etmenler. Ç.Ü Ziraat Fakültesi Dergisi, Cilt 16, Sayı 2, S.33-38, Adana. SULLIVAN, G., and WILSON, G., Crop Costs And Farm Survival. 73:2: ABI/INFORM Global, USA. TALİM, M; Ege Bölgesi Gediz Havzasında Bazı Önemli Tarımsal Ürünlerde Maliyet, Ege Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları No: 225, Bornova, İzmir. 112

125 TAMZARALI, G., ÖZLER, İ., ve ALPAY, S., Tarım İstatistikleri Elektronik Veri Tabanı. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarım ve Köy Dergisi, sayı: 132, Ankara. TZOB, Zirai ve İktisadi Rapor, Türkiye Ziraat Odaları Birliği Yayınları, Ankara. ÜNALAN, S., ve ÖZEL, S., Zirai Maliyet Muhasebesi. Doğuş Matbacılık, Ankara. VAROĞLU, M., KAYAOĞLU, İ. A., ve TOSUN, G., Pamukta Girdilerin Etkinlikleri Ve Maliyetleri. Tarım Ve Orman Bakanlığı, Pamuk Araştırma Dergisi, Ankara. YILDIRIM, Ş., Türkiye'de Pamuk Üretimi ve Üreticilerin Yaşadıkları Sorunlar. Tarım ve Yaşam Dergisi (5), Ankara. YILMAZ, İ., Antalya İli Merkez ve Serik İlçeleri Ova İşletmelerinde Buğday ve Pamuk Üretiminde Girdi Kullanımı ve Üretimin Fonksiyonel Analizi. Türkiye Ziraat Odaları Birliği Yayınları No:207, Ankara. YILMAZ, İ., AKÇAOZ, H., ve ÖZKAN, B., An Analysis of Energy Use and Input Costs for Cotton Production in Turkey. Renewable Energy, 30/2, YURDAKUL, O., ve ÖREN, N., Çukurova Bölgesinde Pamuk Üretim Maliyeti, Satış Fiyatı Ve Ekim Alanı İlişkisi. Çukurova 1.Tarım Kongresi Ocak, sayfa: Adana. 113

126 ÖZGEÇMİŞ 1978 yılında Tarsus da doğdum. Orta ve lise öğrenimimi İskenderun da tamamladım.1998 yılında Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümüne girdim yılında bu bölümden mezun olduktan sonra aynı yıl kendi bölümümde yüksek lisans öğrenimine başladım.. 114