EĞİTİM PSİKOLOJİSİ Editör: Prof. Dr. İbrahim YILDIRIM YAZARLAR Ahmet AKBABA Ahmet ÖZTÜRK Arif ÖZER Emine Arzu ORAL Filiz Dinç YURTAL İbrahim KEKLİK Ümit SAHRANÇ Mehmet DEĞER Mehmet Taki YILMAZ Mehmet YAPICI Nurten SARGIN Özlem KARAIRMAK Ş. Gonca ZEREN 7. BASKI Ankara 2019
EĞİTİM PSİKOLOJİSİ Editör : Prof. Dr. İbrahim YILDIRIM 2019 Bu kitabın basım, yayın, satış hakları Anı Yayıncılık Eğitim ve Danışmanlık San. Tic. Ltd. Şti. ne aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Yayıncı Sertifika No : 16003 Matbaa Sertifika No : 13268 ISBN : 978-605-170-025-0 Kapak Tasarımı : Anı Yayıncılık-Kezban KILIÇOĞLU Mizanpaj : Anı Yayıncılık-Kezban KILIÇOĞLU Baskı : Sözkesen Matbaacılık Adres : İvedik OSB 1518. Sokak Mat-Sit İş Mrk. No:2/40 Yenimahalle-ANKARA Tel : 0 312 395 21 10 KÜTÜPHANE BİLGİ KARTI YILDIRIM, İbrahim EĞİTİM PSİKOLOJİSİ Anı Yayıncılık, 7. Baskı, Ankara/Türkiye 2019, x+654 Sf., 16x24 cm ISBN: 978-605-170-025-0 Eğitim, Eğitim Psikolojisi 1. Gelişim İle İlgili Temel Kavramlar, 2. Duyuların Gelişimi, 3. Eğitsel Sonuçlar ve Öneriler 4. İlk Öğrenme Ortamı, 5. Programlı Öğretim Anı Yayıncılık Kızılırmak Sok. 10/A Bakanlıklar / ANKARA Tel : 0 312 425 81 50 pbx Faks : 0 312 425 81 11 e-posta : aniyayincilik@aniyayincilik.com.tr http:// www.aniyayincilik.com.tr A harfinin evrimi
Ön Söz Öğretmenlik, bir ulusun ve ülkenin geleceğini hazırlama sorumluluğu bulunan önemli ve özel bir uzmanlık alanıdır. Öğretmenlik mesleğinin genel olarak üç yeterlik alanından söz edilebilir: Alan bilgisi, genel kültür ve pedagojik formasyon. Bu nedenle, eğitim sistemleri iyi bir matematikçi değil, matematik öğretmeni; fizikçi değil, fizik öğretmeni; biyolog değil, biyoloji öğretmeni; tarihçi değil, tarih öğretmenine gereksinim duymaktadır. Burada bir matematik öğretmenini matematikçiden farklı kılan, öğretmenin pedagojik formasyona sahip olmasıdır. Bir alan ve ders olarak eğitim psikolojisi, ağırlıklı olarak pedagojik formasyon içerisinde yer almaktadır. Ne kadar yeterli alan bilgisine sahip olursa olsun, eğitim psikolojisi dersi almamış, çocuk ve ergen psikolojisinden anlamayan, bireysel farklılıkları dikkate almayan, üstün ve zayıf yönleriyle öğrencilerini yeterince tanıyamayan, iletişim becerisi kazanmamış kimselerin iyi bir eğitici olmaları beklenemez. İşte, elinizdeki bu kitap, öğretmen yetiştiren yükseköğretim programları ile öğretmenlik sertifikası programlarında ders kitabı olarak okutulmak amacıyla hazırlanmıştır. Ayrıca her kademe ve türdeki okullarda görev yapan öğretmenlerin de kitaptan yararlanabilmeleri amaçlanmıştır. Bu amaçlar çerçevesinde kitapta 24 üniteye yer verilmiştir. Eğitim psikolojisi kapsamında Gelişim ve Öğrenme konularının yanına Öğrenciyi Tanıma ve Özel Eğitime Gereksinimi Olan Öğrenciler konuları da eklenmiştir. Bunun yanı sıra, ilk ve en önemli öğrenme ortamı olan Aile ye yer verilmiştir. Ayrıca, her ünitenin sonuna eğitsel sonuçlar ve öğretmenlere öneriler alt başlığı eklenmiştir. Yine, öğrencilerin derse gelmeden önce üniteyi çalışmaları ve üniteyle ilgili olarak kendilerini değerlendirebilmeleri amacıyla, her ünitenin sonuna Değerlendirme Soruları konulmuş ve soruların cevap anahtarı verilmiştir. Bu çerçevede her yazar, kendi ünitesini olabildiğince açık ve anlaşılır olarak hazırlamaya özen göstermiş, özverili ve titiz davranmıştır. Her ünitenin içeriğinden yazarı kendisi sorumludur. Kitapta, dil, imlâ ve düzene ilişkin eksiklikler olabilir. Bu konularda okuyuculardan, öğrencilerden ve meslektaşlarımızdan görüş ve eleştiri beklemekteyiz. Kitabın sonraki baskıları bu görüş ve eleştiriler de dikkate alınarak gerçekleştirilecektir. Kitabın dizgisi ve basılması aşamasındaki özverili çalışmaları için Anı Yayıncılık çalışanlarına teşekkür ediyorum. Kitabın daha nitelikli öğretmen yetiştirme de yararlı olacağına inanıyorum. Dr. İbrahim YILDIRIM
İÇİNDEKİLER ÜNİTE 1 Prof. Dr. Filiz YURTAL EĞİTİM PSİKOLOJİSİNİN KAPSAMI ÜNİTENİN ANA HATLARI...1 Giriş...3 Eğitim Psikolojisinde Araştırma...7 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 12 Değerlendirme Soruları... 13 Kaynakça... 16 ÜNİTE 2 Mehmet Taki YILMAZ BİREYİN GELİŞMESİ ÜNİTENİN ANA HATLARI... 17 Giriş... 18 Gelişim Nedir... 18 Gelişim Psikolojisi... 18 Gelişim Nedir... 19 Ana Hatlarıyla Gelişim Dönemleri... 20 Gelişim ile İlgili Temel Kavramlar... 21 Gelişimin İlkeleri... 22 Gelişimi Etkileyen Faktörler... 23 Kalıtım... 24 Çevre... 26 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 37 Değerlendirme Soruları... 41 Kaynakça... 45 ÜNİTE 3 Mehmet DEĞER DOĞUM SONRASI DÖNEM VE FİZİKSEL GELİŞİM ÜNİTENİN ANA HATLARI... 47 Giriş... 48 Fiziksel Gelişim... 49 Duyuların Gelişimi... 54 İç Salgı Bezleri... 56 Fiziksel Gelişimi Etkileyen Faktörler... 57 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 58 Değerlendirme Soruları... 61 Kaynakça... 63 ÜNİTE 4 Doç. Dr. İbrahim KEKLİK BİLİŞSEL GELİŞİM ÜNİTENİN ANA HATLARI... 65
Giriş... 66 Jean Pıaget... 66 Piaget nin Bilişsel Gelişim Kuramı... 67 Lev Semenovich Vygotsky... 81 Yetişkin Bilişsel Gelişimi... 82 Kadınlarda Bilişsel Gelişim... 85 Dil Gelişimi... 89 Noam Chomsky... 91 Değerlendirme Soruları... 94 Kaynakça... 99 ÜNİTE 5 Doç. Dr. İbrahim KEKLİK CİNSEL GELİŞİM ÜNİTENİN ANA HATLARI... 101 Giriş... 102 Ebeveynler İçin Öneriler... 117 Değerlendirme Soruları... 120 Kaynakça... 124 ÜNİTE 6 Ahmet ÖZTÜRK & Yrd. Doç. Dr. Ahmet AKBABA AHLAK GELİŞİMİ ÜNİTENİN ANA HATLARI... 125 Giriş... 126 Törel (ahlaki) gelişim kuramları... 127 Psikanalitik kuram... 129 Bilişsel gelişim kuramcılarına göre ahlak... 130 Sosyal öğrenme kuramcılarına göre ahlak gelişimi... 136 Değerlendirme soruları... 140 Kaynakça... 143 ÜNİTE 7 Doç. Dr. Arif ÖZER KİŞİLİK GELİŞİMİ ÜNİTENİN ANA HATLARI... 145 Giriş... 146 Freud: Psikanalitik Kuram... 147 Erikson: Psikososyal Gelişim Kuramı... 158 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 165 Değerlendirme Soruları... 167 Kaynakça... 171 ÜNİTE 8 Doç. Dr. Filiz YURTAL ÖĞRENCİYİ TANIMA Ünitenin Ana Hatları... 173 Öğrenciyi Tanımanın Gereği, Amacı, İlkeleri... 174 Gelişim Özellikleriyle Öğrenciyi Tanıma... 177
Sosyal Destek Sistemiyle Öğrenciyi Tanıma... 179 Öğrenciyi Tanımada Tekniklerden Yararlanma... 189 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 191 Değerlendirme Soruları... 193 Kaynakça... 196 ÜNİTE 9 Yrd. Doç. Dr. Emine Arzu ORAL EĞİTİM PSİKOLOJİSİ VE ÖZEL GEREKSİNİMLERİ OLAN ÖĞRENCİLER Ünitenin Ana Hatları... 198 Giriş... 200 Bireysel Farklılıklar... 201 Risk Barındıran Durumlar... 247 Özel Eğitim Gereksinimi Olan Bireyler... 263 Özel Eğitim Gereksinimi Olan Bireyler ve Aileleri... 280 Özel Eğitim Gereksinimi Olan Bireyler ve Öğretmenleri... 282 Değerlendirme Soruları... 286 Kaynakça... 291 ÜNİTE 10 Yrd. Doç. Dr. Ümit SAHRANÇ ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ İLE İLGİLİTEMEL KAVRAMLAR ÜNİTENİN ANA HATLARI... 301 Öğrenme Psikolojisini İnceleme Konusu Nedir?... 302 Öğrenme Psikolojisini Öğrenmekle Ne Kazanırız?... 302 Temel Kavramlar... 303 Davranış... 303 Duyuşsal Davranış ve İlgili Örnekler... 304 Devinsel (Psikomotor) Davranış ve İlgili Örnekler... 304 Bilinçli ve Bilinçsiz Davranış ve İlgili Örnekler... 307 Davranım... 307 Davranışların Karmaşıklığı: Üst-Düzey ve Alt Düzey Davranışlar... 308 Davranışın Temel İşlevleri: Kalım-Uyum- Öğrnenme... 308 Davranış Türleri... 309 Doğuştan Getirilen Davranışlar... 310 Geçici Davranışlar... 314 Sonradan Kazanılan Davranışlar: Öğrenme... 314 Davranış Türleri Arasındaki İlişki... 317 Yaşantı... 318 Performans (Edim)... 319 Eğitim... 319 Öğretim... 320 Davranışların Oluşumu: Uyaran-Tepki-Karşılık... 320 Uyaran... 320 Tepki... 321 Karşılık... 321 Ceza... 323
Karşılık Vermeme... 325 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 325 Değerlendirme Soruları... 326 Kaynakça... 330 ÜNİTE 11 Yrd. Doç. Dr. Ümit SAHRANÇ TEMEL ÖĞRENME ORTAMLARI: AİLE - OKUL - SINIF ÜNİTENİN ANA HATLARI... 333 Giriş... 334 İlk Öğrenme Ortamı: Aile... 336 Aile ve Bilişsel Gelişim: Dil Gelişimi... 339 Aile Öğrenme Ortamının Düzenlenmesi... 340 Temel Öğrenme Ortamları Olarak Okul ve Sınıf... 342 Öğretim İçi Okul ve Sınıf Ortamı... 343 Verimli Okul ve Sınıf Ortamları... 343 Öğretim Dışı Okul ve Sınıf Ortamı... 346 Okul Binası ve Sınıfların Fiziksel Özellikleri ve Düzenlenmesi... 349 Değerlendirme Soruları... 353 Kaynakça... 359 ÜNİTE 12 Yrd. Doç. Dr. Ümit SAHRANÇ ÖĞRENMEYİ ETKİLEYEN ETKENLER ÜNİTENİN ANA HATLARI... 363 Öğrenmeyi Etkileyen Etmenler... 364 Değerlendirme Soruları... 381 Kaynakça... 385 ÜNİTE 13 Doç. Dr. Özlem KARAIRMAK & Yrd. Doç. Dr. Ümit SAHRANÇ KLASİK KOŞULLANMA ÜNİTENİN ANA HATLARI... 387 Watson ve Davranışçı Yaklaşım... 388 Klasik Koşullanma... 389 Klasik Koşullanma Süreci ve İlişkili Kavramlar... 390 Koşullanma İlkeleri... 393 Birden Fazla Uyarana Koşullanma Deneyleri... 397 Değerlendirme Soruları... 407 Kaynakça... 411 ÜNİTE 14 Mehmet Taki YILMAZ EDİMSEL KOŞULLANMA (SKINNER) ÜNİTENİN ANA HATLARI... 413 Giriş... 414 Edim Nedir?... 414 Edimsel Koşullanma İlkeleri... 416 Edimsel Koşullanmada Temel Kavramlar... 417
Batıl İnanç Davranış... 419 Premack İlkesi... 420 Programlı Öğretim... 420 Pekiştireçler... 420 Pekiştireç Türleri... 421 İkincil Pekiştireçler... 422 Olumlu ve Olumsuz Pekiştireçler... 422 Pekiştirme Tarifeleri... 424 Pekiştirme Tarifelerinin Etki Sırası... 425 Ceza... 426 Klasik ve Edimsel Koşullanma Arasındaki Farklar... 428 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 428 Değerlendirme Soruları... 431 Kaynakça... 436 ÜNİTE 15 Doç. Dr. Nurten SARGIN BİTİŞİKLİK KURAMI ÜNİTENİN ANA HATLARI423 Jhon B. Watson... 437 Edwin R. Guthrıe... 441 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 444 Değerlendirme Soruları... 446 Kaynakça... 450 ÜNİTE 16 Doç. Dr. Nurten SARGIN SİSTEMATİK DAVRANIŞ KURAMI ÜNİTENİN ANA HATLARI... 451 Sistematik Davranış Kuramı... 453 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 457 Değerlendirme Soruları... 459 Kaynakça... 462 ÜNİTE 17 Doç. Dr. Arif ÖZER ARAÇSAL KOŞULLAMA:THORNDIKE IN BAĞLANTI KURAMI ÜNİTENİN ANA HATLARI... 463 Giriş... 464 Etki Yasası... 466 Tekrar Yasası... 468 Hazırbulunuşluk Yasası... 469 Çağrışımsal Geçiş... 471 Transferde Benzer Öğeler (Tepki Analojisi)... 472 Ait Olma... 472 Etki Yayılması... 473 Çağrışımsal Zıtlık... 473 Eğitsel Sonuçlar, Ailelere ve Öğretmenlere Öneriler... 474 Değerlendirme Soruları... 476 Kaynakça... 482
ÜNİTE 18 Mehmet DEĞER SOSYAL ÖĞRENME KURAMI ÜNİTENİN ANA HATLARI... 483 Giriş... 484 Sosyal Bilişsel Öğrenme Kuramının İlkeleri... 486 Gözlem Yoluyla Öğrenme Süreçleri... 488 Model Alma Yoluyla Kazanılan Ürünler... 490 Eğıtsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 491 Değerlendirme Soruları... 494 Kaynakça... 498 ÜNİTE 19 Doç. Dr. İbrahim KEKLİK BİLGİYİ İŞLEME KURAMI ÜNİTENİN ANA HATLARI... 499 Giriş ve Kuramın Tarihi... 500 Atkinson-Schiffren Bilgiyi İşleme Modeli... 501 Bilgiyi İşleme Kuramı, Öğrenme ve Bellek... 501 Bilgi Çeşitleri... 501 Yürütücü Kontrol (Executive Control)... 505 Bilişsel Süreçler... 507 Sınıf Ortamında Bilgiyi İşleme Modeli... 514 Değerlendirme Soruları... 515 Kaynakça... 519 ÜNİTE 20 Yrd. Doç. Dr. Ş. Gonca ZEREN İŞARET-GESTALT KURAMI ÜNİTENİN ANA HATLARI... 523 Giriş... 524 Değerlendırme Soruları... 537 Kaynakça... 544 ÜNİTE 21 Yrd. Doç. Dr. Ş. Gonca ZEREN GESTALT KURAMI ÜNİTENİN ANA HATLARI... 545 Giriş... 546 Gestalt Kuramında Algılama... 546 Algı Yasaları... 548 Algısal Değişmezlik... 552 Gestalt Kuramına Göre Öğrenmeye İlişkin Temel Kavramlar... 554 Davranışın Belirleyicileri: Fiziksel ve Psikolojik Çevre... 555 Bellek İzi... 556 İçgörüsel /Kavrama Yoluyla/ Seziş Yoluyla Öğrenme... 557 Üretici Düşünme... 558 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 560 Değerlendirme Soruları... 561 Kaynakça... 568
ÜNİTE 22 Mehmet YAPICI YAPILANDIRMACILIK ÜNİTENİN İÇERİĞİ... 569 Giriş... 570 Jean Piaget ve Yapılandırmacılık... 571 Lev Semenovich Vygotsky ve Yapılandırmacılık... 574 Yapılandırmacılığın Doğası... 575 Yapılandırmacı Öğretim Programları... 575 Yapılandırmacı Sınıf... 579 Yapılandırmacı Ders... 580 Yapılandırmacı Öğretmen... 584 Sınıf İçi Etkinliklerde Oluşturmacı İlkeler ve Uygulamalar......585 Yapılandırmacı Ölçme ve Değerlendirme... 588 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 591 Değerlendirme Soruları... 592 Kaynakça... 596 ÜNİTE 23 Mehmet YAPICI NÖROFİZYOLOJİK ÖĞRENME KURAMI ÜNİTENİN İÇERİĞİ... 599 Giriş... 600 Geçmişten Bugüne Beyin... 600 Beyin... 602 Beyin Temelli Öğrenme (Hebb)... 605 Mc Lena nın Üçlü Beyin Kuramı... 607 Beyin Temelli Öğretim İlkeleri... 608 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 610 Değerlendirme Soruları... 612 Kaynakça... 614 ÜNİTE 24 Mehmet YAPICI ETKİLİ ÖĞRETMENLİK STRATEJİLERİ ÜNİTENİN İÇERİĞİ... 615 Giriş... 616 Etkili Öğretmen... 620 Araştırma Bulgularında Öğretmenlik Mesleği ve Nitelikleri... 620 Öğretmenin Rolleri... 627 Öğretmen Tutumları... 632 Ruh Sağlığı Yerinde Öğretmen... 636 Eğitsel Sonuçlar ve Öğretmenlere Öneriler... 649 Değerlendirme Soruları... 650 Kaynakça... 652