ISL107 GENEL MUHASEBE I Doç.Dr. Murat YILDIRIM muratyildirim@karabuk.edu.tr 8. HAFTA Menkulkıymetleraşağıdaki amaçlardoğrultusunda edinilebilir. Güvenlik Amacı: işletmeler sahip oldukları nakit mevcutlarının bir kısmını, ihtiyaten kötü zamanlarda kolayca paraya çevirebileceği varlıklara yatırmak isteyebilir. Kötü zamanlarda kendilerini güvende tutmak amacıyla menkul kıymetedinirler. Yatırım Amacı: işletmeler ileride iyi getiri getireceklerine inandıkları menkul kıymetlere yatırım yapmak isterler. İşte yatırım amacıyla nakit varlıklarının bir kısmı menkul kıymete yatırılabilir. Spekülasyon Amacı: işletmeler şu anda fiyatı uygun olup da yakın zamanda çok iyi bir getiri elde edeceklerine inandıklarında risk alarak menkul kıymetlere yatırım yapabilirler. 4 11 24 Mali Duran Varlıklar ve Muhasebe Kayıtları I Menkul kıymetler ve başlıca özellikleri aşağıda verilmiştir. Hisse Senetleri: Anonim şirket ile sermayesi paylara bölünmüş komandit ortaklıklarda, payları temsil eden bir menkul kıymettir. Hisse senetleri işletmelerde sahipliği gösteren bir belgedir. Tahvil: Anonim şirketlerin ve kamu iktisadi kuruluşlar ile kamu kuruluşlarının ödünç para bulmak için itibari değerleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları borç senetlerine Tahvil denir. Diğer Belgeler: Sermaye piyasasına çıkarılan bir kısım belgeler ise hisse senedi ve tahvilin bazı özelliklerine aynı anda sahip olabilmektedirler. Diğer menkul kıymetlerin muhasebeye kaydedilmesinde ilgili menkul kıymet tahvile benziyor ise tahvil gibi, hisse senedine benziyor ise hisse senedi gibi işlem yapılacaktır. 2 5 İşletmeler ellerindeki atıl kaynakları veya tasarruflarını değerlendirecek menkul kıymetlere (finansal araçlara) yatırım yaparlar. Menkul Kıymet, Ortaklık veya alacaklılık sağlayan, belli bir meblağı temsil eden, yatırım aracı olarak kullanılan, dönemsel gelir getiren, misli nitelikte, seri halinde çıkarılan, ibareleri aynı olan ve şartları SPK ca belirlenen kıymetli evraktır. 3 MenkulKıymetleralışbedelleriilemuhasebeleştirilirler. Menkul kıymetler için yapılan alış giderleri 653 Komisyon Giderleri Hesabına borç kaydedilir. Menkul kıymetlerin alış bedelleri ile satış bedelleri arasındaki olumu fark 645 Menkul Kıymet Satış Karları Hesabınaalacakkaydedilir. in alış bedelleri ile satış bedelleri arasındaki olumsuz fark 655 Menkul Kıymet Satış Zararları Hesabına borç kaydedilir. Geçici yatırım amacıyla satın alınan menkul kıymetler 11 Menkul Kıymetlergrubundatakipedilirken; Uzun vadeli yatırım ve ortaklık amacıyla alınan menkul kıymetler Duran varlıklar içerisinde 24 Mali Duran Varlıklar Grubunda takip edilmektedir. 6 1
11. Grubu 11. Grubu Tek Düzen Hesap Planında kendi içinde aşağıdaki gibi bölümlenmiştir. 11 110 Hisse Senetleri Hs. 111ÖzelKesimTahvil,SenetveBonolar Hs. 112KamuKesimiTahvil,SenetveBonolar Hs. 118 Diğer Menkul kıymetle Hs. 119 Değer Düşüklüğü Karşılığı Hs.(-) 110. Hisse Senetleri Hesabı Alış İşlemi: İşletme Şahin AŞ'nin nominal değeri 10 TL olan hisse senetlerinden Ziraat Bankası aracılığıyla 5.000 adedini tanesi 12 TL den satın alıyor. Banka 180 TL komisyonu da işletmenin hesabından alıyor. 110 Hisse Senetleri 110.03 Şahin A.Ş. 653 Komisyon Giderleri Hs. 01.06.201 Borç Alacak Hisse Senedi satın alınması ŞahinA.Ş. ninhisse senetlerinin alınması 60.000 180 60.180 7 10 110. Hisse Senetleri Hesabı 110 Hisse Senetleri Hesabı Hisse Senetleri, anonim şirketin sermayesi belirli paylar karşılığında çıkarılan ve şekli kanunla belirlenmiş bulunan belgelere hissesenedi denir Hisse senedibirortaklıkbelgesidir. Hisse senedi nama ve hamiline yazılı olabilir. Nama yazılı olan hisse senetlerinde, ortaklarınadıyazılıdır. Hamiline yazılı olanlarda ise, ad yazılı değildir; taşıyana aittir ve teslim yoluylaeldeğiştirir. Hisse senedi sahipleri yıl sonunda şirket kar eder ve bunu dağıtmaya karar verirse, sahip olunan pay oranında kar payı (Temettü) alırlar. Şirket kar etmediği veya kar dağıtım yapmadığı zaman hisse senedi sahiplerin bir ödemeyapılmaz. Örnek: Alış değeri 60.000 TL olan hisse senetleri banka aracılığıyla 55.000 TL ye satılıyor. 655 Menkul Kıymet Satış Zararları Hs. 110 Hisse Senetleri 110.03 Şahin A.Ş. Şahin A.Ş. nin Hisse senetlerinin Zararlı satılması 55.000 5.000 60.000 8 11 110. Hisse Senetleri Hesabı 110 Hisse Senetleri Hesabı Hesabın Niteliği: İşletmenin, iştirak amacı dışında, geçici yatırım yapmak amacıyla gelirlerden ve fiyat değişmelerinden yararlanmak, ancak nakit ihtiyacı duyulduğunda satmak üzere satınalınanhissesenetleri 110HisseSenetleriHesabı ndaizlenir. Hesabın İşleyişi: Satın alınan hisse senetleri alış bedeli üzerinden Hisse Senetleri Hesabı borçlandırılarak, satıldıklarında ise, aynı bedelüzerindenalacaklandırılarakkaydaalınırlar. Alış nedeniyle ödenen komisyonlar, hisse senetlerinin kaydi maliyet değeri üzerinden değil de alış bedeli üzerinden yapıldığından Tekdüzen Hesap Planındaki 653 Komisyon Giderlerigiderhesabınakaydedilir. Alış değeri 60.000 TL olan 5.000 adet hisse senedi 65.000 TL den satılmıştır. 110 Hisse Senetleri 110.03 Şahin A.Ş. 645 Menkul Kıymet Satış Karları Hs. Şahin A.Ş. nin Hisse senetlerinin karlı satılması 65.000 60.000 5.000 9 12 2
110 Hisse Senetleri Hesabı Serdemir işletmesi, daha önce hisse senetleri satın alınan Şahin AŞ. nin 12.800 TL kar payı dağıtacağını gelen bir ihbarname ile öğrenmiştir. 108 Diğer Hazır Değerler Hs. 12.800 640 İştiraklerden Temettü Gelirleri Hs. 12.800 Kar payı tahakkuku 12.800 108 Diğer Hazır Değerler Hs. 12.800 Kar payının tahsili 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonolar Hesabı Bu menkul kıymetlerin ortak özellikleri, işletmeler tarafından faiz gelirlerinden veya başka ad altında bir getiriden ve fiyat değişmelerinden yararlanmak amacıyla satın alınmaktadır. Hesabın İşleyişi: İşletme tarafından tahviller alış bedelleri üzerinden borç kaydedilir; bu menkul kıymetlerin elden çıkarılması durumunda yine alış bedeli üzerinden alacak kaydedilir. 13 16 Borçlanma Kağıtları Örnek Tahvil Alış İşlemi : İşletmeler, fiyat değişmelerinden ve faiz gelirlerinden yararlanmak amacıyla ve geçici yatırım niteliğinde özel ve kamu kesimlerine ait tahvil, senet ve bono satın alıp menkul kıymetler olarakvarlıklarıarasınakatabilirler. Tahvili elinde bulunduranlar, o tahvili çıkaran şirketlerden veya kuruluşlardanalacaklıolankişilerdir. Elinde tahvil olan kişi veya kuruluş, şirket kar etsin veya etmesin faiz dönemi sonunda tahvili çıkaran şirketten veya kuruluştan faizalır. Tahvil ihraç eden kurum ya da kuruluş borçlanırken söz konusu tahvilleri satın alan kişi, kurum ya da kuruluşlar ise ellerindeki nakit fazlasını değerlendirmiş veyatırım yapmış olurlar. Serdemir işletmesi 01.01.201. tarihinde Turban AŞ nin 100 TL nominal değerli % 20 faizli 100 adet tahvilinin her birini 100 TL den satın almıştır. Tahvillerin faiz dönemi 1 Ocak-31 Aralık tır. 01.01.201. Borç Alacak 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonolar Hs. 111.01. Tahviller Geçici Yatırım Amacıyla Tahvil Satın Alınması 14 17 Borçlanma Kağıtları Menkul kıymet niteliğinde olan çeşitli senet ve bonolar bulunmaktadır. Bunların başlıcalar şunlardır: GelirOrtaklığıSenetleri FinansmanBonosu KarveZararOrtaklığıBelgesi HazineBonoları YatırımFonuKatılımBelgeleri Özel kesime ait tahviller 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonolar Hesabında takip edilir. Kamu kesimine ait tahviller ise 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonolar Hesabında takip edilir. Örnek Tahvil Alış İşlemi : İşletme 01.07.201. tarihinde Turban A.Ş nin 100 TL nominal değerli% 20 faizli 100 adet tahvilinin her birini 110 TL den satın almıştır. Tahvillerin faiz dönemi 1 Ocak-31 Aralık tır. Tahvil için ödenen tutar (110 x 100 Adet) = 11.000 TL 100 x 6 x 20 Bu tutar içinde 6 aylık işlemiş faiz tutarları = x 100 adet =1.000 TL Tahvillerin satın alma değeri = TL 01.07.201. Borç Alacak 111 Özel Kesim Tahvil Senet ve Bono Hs. 198 Diğer Çeşitli Dönen Varlıklar Hs. Geçici Yatırım Amacıyla Tahvil Satın Alınması 1.000 11.000 15 18 3
Örnek Tahvil Satış İşlemi : Örnek: İşletme 01.07.201. tarihinde aldığı tahvillerden nakit gereksinimi nedeniyle 01.10.201. tarihinde tanesini 115 TL den 50 adedinisatmıştır. Tahvilin satış tutarı (115 TL x 50 Adet) = 5.750 TL 100 x 6 x 20 Satın alma tarihine kadar işlemiş olan faiz = x 50 adet = (500 TL) 100 x 3 x 20 Alış tarihinden 01.10.201. tarihine kadar işlemiş faizi = x 50 adet = (250 TL) Tahvillerin değeri = 5.000 TL 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bono Hs. BORÇ 111Özel Kesim Tahvil Senet ve ALACAK BonoHs. Tarih Açıklama Tutar Tarih Açıklama Tutar 01/07 01/10 Borç Kalanı - = 0 ÖzelKesim Tahvil Senet ve Bono Mevcudu 19 22 Örnek Tahvil Alış İşlemi : Örnek Yıllık Faiz Tutarının Tahsili : Serdemir işletmesi 01.01.201. tarihinde Turban AŞ nin almış olduğu tahvilleri 03.08.201. tarihinde 130 TL den satmıştır. 03.08.201. Borç Alacak 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonolar Hs. 111.01. Tahviller 645 Menkul Kıymet Satış Karları Hs. Geçici Yatırım AmacıylaTahvilSatılması 13.000 3.000 Serdemir A.Ş. 31.12. 201. tarihinde aldığı 100 adet tahvilin bir yıllık faiz tutarını, faiz geliri üzerinden % 10 gelir vergisi kesintisi yapıldıktan sonra tahsil etmiştir. 100 x 12 x 20 Bir yıllık faiz tutarı = x 100 adet = 2.000 TL 20 23 Örnek Tahvil Satış İşlemi : Örnek Yıllık Faiz Tutarının Tahsili 01.10.201. Borç Alacak 111 Özel Kesim Tahvil Senet ve Bono Hs. 198 Diğer Çeşitli Dönen Varlıklar Hs. 642 Faiz Gelirleri Hs. Pırıltı A.Ş. Ait tahvillerin 50 adedinin satışı 5.750 5.000 500 250 (Faiz) 193 Peşin Ödenen Vergi ve Fonlar Gv. 200 TL 642 Faiz Gelirleri Hs. Tahvil faizi 31.12.201. Borç Alacak PırıltıA.Ş. %20 faizli 100 TL nominal değerli 100 adet tahvile ait tutarın tahsili 1.800 200 2.000 21 24 4
118 Diğer Hesabı Hesabın Niteliği: Yukarıda ele alınan menkul kıymetlerin dışındaki altın, altın dışı kıymetli maden gibi değerler diğer menkul kıymetler olarak ele alınırlar ve 118 Diğer Menkul Kıymetler Hs nda izlenirler. Hesabın İşleyişi: Diğer grubuna giren değerler satın alındığında, alış bedeli üzerinden bu hesaba borç; satıldığında ise yine alış bedeli üzerinden alacaklandırılır. Bu nedenle hesap borç kalanı veren hesap olup, kalanlar alış bedeli ile gösterilir. Aşağıdakilerden hangisi menkul kıymetlerintaşıdığı özelliklerden biri değildir? a) Nominal değerinin olması b) Dönemsel gelir sağlaması c) Kıymetli evrak olması d) Ortaklık ya da alacak hakkı vermesi e) Yalnızca faiz geliri sağlaması 25 28 in İzlenmesi Günümüzde hisse senetleri ve tahviller artık kağıt üzerine basılmamaktadır. Bu kıymetler ile ilgili olarak ihraçlarından itibaren yapılan alım-satım, rehin etme vb. işlemlerin tümü Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından kaydedilerek izlenir. Menkul kıymetlere ilişkin parasal(alım satım bedelleri, kar payı ödemeleri) hareketler de İMKB Takas ve Saklama Bankası (Takasbank) tarafından gerçekleştirilir. Buna göre Takasbank el değiştiren menkul kıymetlerin bedellerinin yeni sahibine ödenmesini sağlar. Aşağıdakilerden hangisi menkul kıymet değildir? a) Finansman Bonosu b) Alacak Senedi c) Gelir Ortaklık Senedi d) Hisse Senedi e) Devlet Tahvili 26 29 Menkul kıymetler, faiz geliri veya kar payı veya fiyat değişmelerinden yararlanarak kar elde etmek amacıyla geçici bir süre elde tutulmak üzere alınan hisse senedi, tahvil, hazine bonosu, finansman bonosu, yatırım fonu katılma belgesi, kar-zarar ortaklığı belgesi, gelir ortaklığı senedi gibi menkul kıymetleri kapsar. Menkul kıymetlerin alış giderleri 653 Komisyon Giderleri Hesabına borç kaydedilir. Geçici yatırım amacıyla satın alınan menkul kıymetler 11 grubunda takip edilirken; Uzun vadeli yatırım ve ortaklık amacıyla alınan menkul kıymetler Duran varlıklar içerisinde 24 Mali Duran Varlıklar Grubunda takip edilmektedir. Aşağıdakilerden hangisi borçlanma kağıdı değildir? a) Hisse Senedi b) Tahvil c) Gelir Ortaklık Senedi d) Finansman Bonosu e) Kar ve Zarar Ortaklığı Belgesi 27 30 5
Aşağıdakilerden hangisi Hisse Senetlerinin üzerinde yazan parasal değeri ifade eder? a) GerçeğeUygunDeğer b) RayiçBedel c) NominalDeğer d) İtibariDeğer e) KayıtlıDeğer Kaynakça Nalan AKDOĞAN, Orhan SEVİLENGÜL, Tek Düzen Muhasebe Sistemi Uygulaması, Gazi Kitapevi, Ankara. Orhan Sevilengül, Genel Muhasebe, Gazi Kitapevi, Ankara, 2011. Orhan Sevilengül, Çözümlü Muhasebe Problemleri, Gazi Kitapevi, Ankara, 2011. Abdullah Karakaya, Genel Muhasebe Ders Notları, Safranbolu, 2002. Ahmet Vecdi CAN, Sakarya Üniversitesi İİBF İşletme Bölümü Ders Notları Nalan AKDOĞAN, Nejat TENKER, Finansal Tablolar ve Mali Analiz Teknikleri, Gazi Kitapevi. CEMALCILAR, Ö., "Muhasebenin amaçlarına Ulaşmada Muhasebenin Kuramsal Yapısına Bağlılığın Gereği ve Önemi", Muhasebe ve Denetime Bakış, Ocak 2003. 8 No lu TMS-Maddi, Maddi Olmayan Duran Varlıklar ile Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar IASC, International Accounting Standards Committee, International Accounting Standards 1999, London, 1999. 31 34 Teşekkür Ederim Piyasa faiz oranının tahvil faiz oranından yüksek olması durumunda aşağıdakilerden hangisi doğrudur? a) Tahvil,nominaldeğerindendahayüksekbirfiyatla satılır. b) Tahvil,nominaldeğerindendahadüşükbirfiyatilesatılır c) Tahvil,nominalfiyatıüzerindensatılır d) Tahvil,piyasafaizoranınabağlıtutarüzerindensatılır. e) Tahvilinsatışfiyatındaenflasyonoranıdikkatealınır. Sağlıklı ve mutlu bir hafta geçirmeniz temennisiyle, iyi çalışmalar dilerim 32 35 Aşağıdakilerden hangisi gelir ortaklığı senetlerinin özelliklerinden biri değildir? a) Ödemenin yapılamaması hâlinde ortaklığın iflası talep edilebilir. b) Kamu kuruluşlarına devlet bütçesi dışında kaynak sağlar. c) Senet sahipleri mülkiyet ve işletme üzerinde herhangi bir hak sahibi değildir. d) Bazı kamu kurum ve kuruluşlarının gelirlerine, ortak olması için çıkarılan senetlerdir. e) Kamuya ait alt yapı tesislerinin gelirlerinden yatırımcıya anonim ortaklığın ödeme yapmaya yeterli kara sahip olması durumunda gelir sağlamayı amaçlar 33 6