İŞLETME YÖNETİMİ I-II

Editörler Doç.Dr.Ali Erbaşı & Yrd. Doç. Dr. Sezar Karaca İŞLETME YÖNETİMİ I-II Yazarlar Doç.Dr.Ali Erbaşı Yrd.Doç.Dr.Yağmur Özyer Yrd.Doç.Dr.Tolga Gök Dr.Müge Aksu Canan Şeker Eylem Bayrakçı Hakan Kırbaş Hüseyin Boz Mert Özgüner Merve İnel Senem Demirkıran Şerban Bakay Ergene Şükran Deniz

Editörler Doç.Dr.Ali Erbaşı & Yrd. Doç. Dr. Sezar Karaca İşletme Yönetimi I-II ISBN: 978-605-5044-63-3 Kitapta yer alan bölümlerin sorumluluğu yazarlarına aittir 1.Baskı 2015 Bu kitabın basım,yayın ve satış hakları Lisans Yayıncılığa aittir.anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik,elektronik veya başka yöntemlerle çoğaltılamaz basılamaz ve dağıtılamaz. Lord Matbaası Lisans Yayıncılık Tahtakale Mah. Hicret Sokak No:8/A Avcılar-İSTANBUL e-posta : lisans@lisansyayincilik.com.tr www.lisansyayincilik.com.tr

ÖNSÖZ Bu kitap, örgün ve uzaktan öğrenim gören; İşletme I, İşletme II, İşletme Bilimine Giriş I, İşletme Bilimine Giriş II, Genel İşletme ve Yönetim ve Organizasyon derslerini alan başta İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, sosyal alanda eğitim veren Meslek Yüksekokulları ve bu alanlarda eğitim gören lisansüstü öğrencilerine, uygulayıcılara ve akademisyenlere derslerinde temel kaynak olarak değerlendirebilmeleri amacıyla hazırlanmıştır. Kitap içeriğinin belirlenmesinde, ders müfredatlarından önemli ölçüde istifade edilmiştir. Anlatılan konular mümkün olduğu kadar örneklerle pekiştirilmiş, böylece daha kolay anlaşılması sağlanmaya çalışılmıştır. Kitabın bölümlerine ilişkin dağılımlar yapılırken, o konuda uzmanlığa sahip olan ve farklı üniversitelerdeki bilgi birikimini harmanlayabilmek için mümkün olduğu kadar farklı üniversitelerde görev yapan ve istekli akademisyenlerin seçimine özen gösterilmiştir. Kitabın ortaya çıkış amacı, yukarıda zikredilen derslerin kombinasyonunu oluşturacak bütünlükte bir kitabın hazırlanması arzusuydu. Buna yönelik olarak kitabımız, içerik ve şekil açısından bütünlük sağlanabilmesi için zikredilen derslerin müfredatları birleştirilerek hazırlanmaya çalışılmıştır. Kitabımız, 13 bölümden oluşmaktadır. Kitabın ilk 7 bölümü İşletme I, İşletme Bilimine Giriş I ve Genel İşletme konularını; sonraki 6 bölümü ise İşletme II, İşletme Bilimine Giriş II ve Yönetim ve Organizasyon konularını içermektedir. İçerik bütünlüğü sağlayabilmek için bölümler, birbirini takip eden numaralar verilerek devam ettirilmiştir. Muhakkak ki kitabın birçok eksiği bulunacaktır. Gözden kaçmış veya düşünülememiş olabilecek bu eksikliklerden dolayı tüm yazarlarımız nezdinde okuyucularımızdan özür diliyoruz. Eleştirileriniz, kitabın sonraki baskılarına ışık tutacaktır. Bu yüzden lütfen eleştirilerinizi bizlerle paylaşınız. Bu kitap, yazılarak basıma hazırlanmasına kadarki süreçlerde Editör, Yazarlar, Türkçe Redaksiyonu, Tasarım ve Basım ekiplerinden oluşan geniş bir takımın çalışmasıdır. Kitabın hazırlanmasında emeği III

geçen tüm yazarlara, tüm süreçlerde koordinasyonu sağlayan Lisans Yayıncılık ilgilileri ve redaksiyon, basım, yayın gibi hizmetleri sunan tüm emektarlara şükranlarımızı sunuyoruz. Kitabın önlisans, lisans ve lisansüstü öğrencilerimize, yöneticilere, akademisyenlere ve konuyla ilgilenen tüm paydaşlarımıza yararlı olacağını ümidiyle... Eylül, 2015 Editörler Doç. Dr. Ali Erbaşı Yrd.Doç.Dr.Sezar Karaca IV

İÇİNDEKİLER Önsöz Bölüm 1 İŞLETMENİN TEMEL KAVRAMLARI 1.1. İşletme Kavramı ve İşletme Bilimi 1.2. Ekonomik Mal ve Hizmetler 1.3. İhtiyaç ve İstek 1.4. Talep ve Arz 1.5. Fayda ve Değer 1.6. Üretim ve Üretim Faktörleri 1.7. Girişim ve Girişimcilik 1.8. İşgören 1.9. Tüketim, Tüketici ve Müşteri 1.10. Yenilik 1.11. Marka Bölüm 2 İŞLETMENİN AMAÇLARI VE SORUMLULUKLARI 2.1. Amaç 2.2. Amaçlara Sahip Olmanın Fayda ve Sakıncaları 2.3. Amaçlar Hiyerarşisi 2.3.1.Stratejik Amaçlar 2.3.2.Fonksiyonel Amaçlar (Taktik Amaçlar/hedefler) 2.3.3.Operasyonel Amaçlar 2.4. İşletmenin Amaçları 2.4.1.Ekonomik Amaçlar 2.4.1.1.Kârlılık ve İşletme Değerinin Maksimizasyonu 2.4.1.2.Büyüme III 13 14 15 16 19 20 20 21 22 23 24 26 28 31 32 36 36 37 38 39 39 39 40 41 V

2.4.1.3.Süreklilik 2.4.1.4.Verimlilik 2.4.1.5.Etkinlik 2.4.1.6.Esneklik ve Uyum 2.4.1.7.Yenilik (İnovasyon) 2.4.1.8.Toplam Kalite Yönetimi 2.4.2.Sosyal Amaçlar 2.4.2.1.Çalışma Hayatının Niteliğinin Geliştirilmesi 2.4.2.2.Sosyal Sorumluluk ve Ahlaki Değerler 2.4.2.3. Sosyal Faydayı Arttıracak Yatırımların Yapılması Bölüm 3 İŞLETMENİN EKONOMİ İÇİNDEKİ YERİ VE ÇEVRESİ 3.1. İşletmenin Ekonomi İçindeki Yeri 3.2. İşletmenin Çevresi 3.2.1. İşletmenin İç Çevresi 3.2.2. İşletmenin Dış Çevresi 3.2.2.1. İş Çevresi 3.2.2.2. Ulusal Çevre 3.2.2.3. Küresel Çevre Bölüm 4 İŞLETMENİN SINIFLANDIRILMASI 4.1. Büyüklüklerine Göre İşletmeler 4.2. Faaliyet Alanlarına Göre İşletmeler 4.2.1. Üretim İşletmeleri 4.2.2. Hizmet İşletmeleri 4.2.3. Ticaret İşletmeleri 4.3. Üretilen Mal Çeşidine Göre İşletmeler 4.4. Üretim Araçlarının Mülkiyetine Göre İşletmeler 4.4.1. Özel İşletmeler 4.4.2. Kamu İşletmeleri 4.4.3. Karma İşletmeler 41 42 43 44 44 45 53 53 54 57 59 63 64 66 67 70 70 74 80 83 85 86 87 88 88 89 89 89 90 90 91 VI

4.4.4. Vakıf İşletmeleri 4.5. Hukuki Yapılarına Göre İşletmeler 4.5.1. Gerçek Kişi İşletmeleri 4.5.1.1. Tek Kişi İşletmesi 4.5.1.2. Adi Şirket 4.5.2. Tüzel Kişi işletmeleri 4.5.2.1. Şahıs Şirketleri 4.5.2.2.Sermaye Şirketleri 4.5.3. Kooperatifler Bölüm 5 İŞLETMELERİN KURULUŞ SÜRECİ 5.1. İşletme Kurmanın Önemi 5.2. İşletmenin Kuruluş Nedenleri 5.3. İşletmenin Kuruluş Aşamaları 5.3.1. İşletme Kurma Düşüncesi (İş Fikrinin Belirlenmesi) 5.3.2. Ön Araştırmalar 5.3.2.1. Ekonomik Araştırma 5.3.2.2. Teknik Araştırma 5.3.2.3. Finansal Araştırma 5.3.2.4. Hukuki Araştırma 5.3.3. Ön Proje 5.3.4. Değerlendirme ve Yatırım Kararı 5.3.5. Kesin Proje 5.3.6. Projenin Uygulanması 5.3.7. İşletmenin Faaliyete Başlama Aşaması 5.4. İşletmenin Kuruluş Yeri Seçimini Belirleyen Faktörler Bölüm 6 İŞLETMELERDE BÜYÜME VE KAPASİTE 6.1. Büyüme Nedenleri 6.2. Büyüme Yöntemleri 6.2.1. İç Büyüme 6.2.1.1. Dikey Büyüme 91 91 91 91 93 93 93 95 98 99 101 102 103 105 105 105 105 105 106 106 106 107 107 107 107 108 112 113 114 115 116 116 VII

6.2.1.2. Yatay Büyüme 6.2.1.3. Çapraz Büyüme 6.2.2. Dış Büyüme 6.2.2.1. Dış Büyüme Türleri 6.2.2.2. Dış Büyümede Kullanılan Çeşitli Stratejiler 6.3. İşletmelerde Kapasite 6.3.1. İşletmelerde Kapasite Seçimini Etkileyen Faktörler 6.3.2. Kapasite Türleri 6.3.2.1. Teorik Kapasite 6.3.2.2. Pratik Kapasite 6.3.2.3. Fiili Kapasite 6.3.2.4. Atıl Kapasite 6.3.2.5. Optimum Kapasite Bölüm 7 İŞLETME FONKSİYONLARI 7.1. Üretim Fonksiyonu 7.1.1. Üretim Faktörleri 7.1.2. Üretim Sistemlerinin Sınıflandırılması 7.1.2.1. Üretim Yöntemine Göre Sınıflandırma 7.1.2.2. Belirli Bir Sürede Üretilen Miktara Göre Üretim Biçimleri 7.1.2.3. Üretim Sırasında İzlenen Yola Göre Sınıflandırma 7.2. Yönetim Fonksiyonu 7.2.1. Yönetimin Özellikleri 7.3. Pazarlama Fonksiyonu 7.3.1. Pazar Kavramı ve Pazar Çeşitleri 7.4. Finans Fonksiyonu 7.4.1. İşletmenin Finansal Yapısı 7.4.2. Finansman İlkeleri 7.4.3. Finansal Analiz 7.4.3.1. Finansal Analizin Tanımı ve Amaçları 7.4.3.2. Finansal Tablolar 117 119 119 120 121 134 135 139 140 140 140 142 142 146 149 150 151 153 153 153 154 155 156 157 159 160 161 162 163 163 163 VIII

7.4.3.3. Finansal Tabloların Analizinde Kullanılan Oranlar 7.4.3.4. Yeni Finansal Teknikler 7.5. İnsan Kaynakları Fonksiyonu 7.5.1. Personel Tedariki 7.5.2. İşe İntibak / Oryantasyon / Personelin İşe Alıştırılması 7.5.3. Personel Eğitimi ve Geliştirilmesi 7.5.4. Personel Değerlendirmesi 7.5.5. İş Değerlendirmesi 7.5.6. Ücret Yönetimi 7.6. Halkla İlişkiler Fonksiyonu 7.6.1. Halkla İlişkilerde Uyulması Gereken İlkeler 7.6.2. Halkla İlişkiler Faaliyetlerinin Yönetimi 7.6.3. Halkla İlişkilerde Kullanılan İletişim Araçları 7.7. Muhasebe Fonksiyonu 7.7.1. Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri 7.8. Araştırma ve Geliştirme Fonksiyonu (AR- GE) Bölüm 8 YÖNETİM İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLARI 8.1. Yönetim ve Yönetimle İlgili Temel Kavramlar 8.2. Yönetimci ve Girişimci 8.3. Yönetim Kademeleri 8.4. Yönetsel Beceriler 8.5. Yöneticinin Rolleri Bölüm 9 YÖNETİM KURAMLARI 9.1.Bilimsel Yönetim Öncesi Dönem (1880 Öncesi) 9.2.Klasik (Geleneksel) Yönetim Kuramı (1880-1930) 9.3.Neoklasik (Davranışsal) Yönetim Kuramı (1930-1950) 9.4.Modern Yönetim Kuramı (1950-1970) 9.5.Post-Modern Yönetim Kuramı 165 168 169 169 170 170 170 171 171 173 174 175 176 176 177 178 179 181 182 183 185 186 188 190 191 192 192 196 198 200 202 IX

Bölüm 10 YÖNETİMİN FONKSİYONLARI 10.1. Planlama Fonksiyonu 10.1.1. Planlamanın Türleri 10.1.2.Planlamanın İlkeleri 10.1.3. Planlama Süreci 10.2. Örgütleme Fonksiyonu 10.2.1. Örgüt İlkeleri 10.2.2. Organizasyonlarda Bölümlere Ayırma 10.2.3. Örgüt Yapısının Türleri 10.3. Yöneltme Fonksiyonu 10.3.1. Yöneltme Fonksiyonunun Temel Unsurları 10.3.1.1. Güç, Etkileme ve Emir 10.3.2. Liderlik 10.3.2.1. Liderlik Yaklaşımları 10.3.2.2. Liderlik Tarzları 10.3.3. Motivasyon 10.3.3.1. Motivasyon Teorileri 10.4. Koordinasyon Fonksiyonu 10.4.1.Koordinasyon Türleri 10.4.2.Koordinasyon Teknikleri 10.5.Denetim Fonksiyonu 10.5.1. Denetim Kavramı ve Önemi 10.5.2. Denetim Sürecinin Aşamaları Bölüm 11 ÖRGÜT KURAMLARI 11.1. Koşul Bağımlılık (Durumsallık) Kuramı 11.2. Kaynak Bağımlılığı Kuramı 11.3. Örgütsel Ekoloji Kuramı 11.3.1. Örgüt Toplulukları 11.3.2. Yapısal Durağanlık 11.3.3. Topluluğun Dinamikleri 11.3.3.1. Yoğunluk Bağımlılığı Kuramı 11.3.3.2. Kesim Genişliği Kuramı 203 204 205 206 207 208 208 210 211 212 212 212 213 214 214 215 216 219 219 220 220 221 221 223 225 226 231 233 234 235 236 236 237 X

11.3.3.3. Kaynak Bölünmesi Kuramı 11.3.3.4. Niş 11.4. İktisadi Örgüt Kuramları 11.4.1. Vekalet Kuramı 11.4.2 İşlem Maliyetleri Kuramı 11.5. Kurumsal Kuram 11.6. Postmodern Örgüt Kuramı 238 238 238 238 240 243 245 248 Bölüm 12 GÜNCEL YÖNETİM VE ORGANİZASYON YAKLAŞIMLARI 12.1. Amaçlara Göre Yönetim 12.1.1. Amaçlara Göre Yönetimin Aşamaları 12.1.2. Amaçlara Göre Yönetimin Özellikleri 12.2. Çatışma Yönetimi 12.2.1. Çatışma Türleri 12.2.2. Çatışma Yönetimi Stratejileri 12.3 Stres Yönetimi 12.3.1. Örgütsel Stres Faktörleri 12.3.2. Bireysel Stres Faktörleri 12.4. Kriz Yönetimi 12.4.1. Krizin Temel Nedenleri 12.4.2. Kriz Süreci ve Yönetimi 12.5. Risk Yönetimi 12.6. Değişim Yönetimi 12.7. Kariyer Yönetimi 12.8. Takım Yönetimi 12.8.1. Takım Üyelerinin Özellikleri 12.8.2. Takım Tipleri 12.8.3. Takımların Yarar ve Sakıncaları 12.9. Kıyaslama (Benchmarking) 12.10. İşgören Güçlendirme (Empowerment) 253 254 254 255 256 256 258 258 259 260 260 261 262 264 264 266 267 267 268 269 269 271 272 XI

Bölüm 13 GÜNCEL YÖNETİM VE ORGANİZASYON YAKLAŞIMLARI II 13.1.Örgüt Geliştirme ve Örgütsel Öğrenme 13.1.1.Örgütsel Öğrenme Teorisi 13.1.2.Örgütsel Öğrenme Süreci 13.1.3.Örgütsel Öğrenme Kapasitesi 13.2.Etiklik 13.3.Kurumsal Yönetim 13.4.Entelektüel Sermaye 13.5.Küçülme (Downsızıng) 273 274 275 276 278 278 280 282 283 286 XII