ANADOLUSUNDA SiGORTA PiYASASı: 1860-1918

OSMANlı ANADOLUSUNDA SGORTA PYASASı: 1860-1918 Dr. Murat Baskıcı Ankara Ünverstes Syasal Blgler Fakültes Özet Yazıda Osmanlı ekonomsnn ondokuzuncu yüzyılda tanıştığı sgortacılık faalyetler ve sgorta pyasasının özellkler ele alınmıştır. Dünya ekonoms le bütünleşme sürecnde tcaret hacmndek artış ve toplumun belrl kesmler çn hayat tarzındak Batılılaşma sgortacılık faalyetn Osmanlı ktsad hayatına getren esas unsurlar olarak görünmektedr. Hem potansyel kazanç mkanı hem de yasal düzenlemeler olmayışı bakunından yabancı şrketler çn cazp br pyasa olsa da, Osmanlı sgorta pyasasının gelşmn sınırlandıran bazı unsurlar belrleneblmektedr. Bunlar arasında şrketlern müşterler aleyhndek uygulamalan, müşterlern şrketler aldatmaya yönelk davranışları, sgorta fkrne karşı dn nanıştan gelen tavır ve kşlern satın alma güçlernn düşüklüğü le geleneksel yardımlaşma bağlannın varlığını sürdürmes gb sosyal ve ekonomk özellkler sayılablr. Yazıda temel kaynak olarak dönemn İnglz Konsolasluk raporlan kullanılmıştır. Imurance Market n the Ottoman Anatola: 1860-1918 Abstract The essay focuses on the nsurance actvtes and the characterstcs of nsurance market that were ncorporated nto the Ottoman economy durng the nneteenth century. Increase n the volume of trade durng the process of ntegraton wth the world economy and the westernzaton of lfe-style for certan parts of the socety are consdered as the basc faetors that ntroduced the nsurance actvtes to the Ottoman economy. Despte beng an attractve market for foregn companes n terms of the potental proft opportuntes t offered and the legal regulatons t lacked, a number of characterstcs whch lmted the development of Ottoman nsurance market are dscernable. Among these are the socal and economc peculartes such as practces of the companes and the customers towards cheatng each other; relgous belefs aganst the dea of nsurance; low level of purchasng power and persstence of the tradtonal charty tes. The prmary source used n the,,"'ssays the contemporary Brtsh Consular Reports.

2 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 Osmanlı Anado14sunda Sgorta Pyasası: 1860-1918 ı. Grş Sgorta, rskl br olayın, meydana gelme olasılığı göz önünde bulundurularak, rsk ortaya çıkhğırlda zararı belrl br oranda (ya da tamamen) karşılamak üzere, bu şle uğraşan thr kuruluşa belrl br zaman dlm boyunca.. ödeme yapılarak sağlanan güvencedlr. Ucret karşılığında böyle br zararı tazmn etmey üstlenen taraf sgortacı ve hm ödemek suretyle olası zararlara karşı kendn ya da malını güvenceye a~an taraf sgortalı olarak adlandırılmaktadır. Sgortacılık günümüzde br ktsad faalyet olarak sahp olduğu sektörel önernn yanısıra, üzerne kurulduğu lşkde karşılıklı güvene ve br zarara uğrama olasılığı hakkında taraoarın eşt blgye sahp olması esasına dayandığından, aynı zamanda kts~t teors lteratüründe de asmetrk blg ya da blg ekonoms başlıkları altında önetbl br nceleme alanıdır. Sgortacılık faalyet Türkye'ye 19. yüzyılda Osmanlı ekonomsnn dışa daha açık br sosyo-ekonomk yapıya kavuşması le grmştr. 1 19. yüzyılda Osmanlı ekonomsnn geçrdğ en öneml değşklk kaptalzm önces lşklern egemen olduğu geleneksel ve dışa nsbeten kapalı br yapıdan dünya ekonoms lc bütünleşmeye başlayan dışa açık br yapıya geçmesyd. Bunu sağlayan temel unsurlar se 1838 Baltalmanı ve onu zleyen dğer serbest tcaret antlaşmaları le 1839 Tanzmat F~rmanı'nın getrdğ yönetm-eğtm-hukuk reformları d. Serbest tcaret antlaşrhalarının Osmanlı dış tcaretn armıcı etks oldu2; yüzyıl boyunca Avrupa'nın bakna malları Osmanlı thalatını arhrırken 1 Dünyada da sgortacılık gelşmn 18 L 19. yüzyıllarda tamamlamışh. Orta çağlarda uzun mesafe tcaretnde "uzmanlaşan" ıtaly~'da ortaya çıkan denz (naklyat) sgortası ancak 18. yüzyılın sonlarında uluslararası br standarda kavuşabld. Yangın sgortacılığının gelşmesnde 1666'dak büyük Londr~ yangını etkl oldu ve Londra'da 1710'da Sun Fre Offce, 1720'de London Assurance ve Royal Exchange, Fransa'da 1786'da lncende kuruldu. A.13.D'ndede 1752'de lk yangın sgort1s1 şrketler kuruldu. Hayat sgortası se Ingltere'de 16. yüzyıldan tbaren uygulanırken, 1sıl gelşmn sanayleşme ve kentleşme le brlkte 19. yüzyılda sağladı. (YÜCESAN, 1960: 9; ELVEREN, 1996:11-12). 2 Esasen Avru pa'nın mamül malları 19. yüzyılın lk çeyreğnden tbaren dünya pyasalanna yayılmaya başlanııştı ve 1838 ve zleyjn tcaret antlaşmalanndan önce de Osmanlı-Avrupa

Murat Baskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.3 tarımsal ürünler de Osmanlı hracatını artırdı. Antlaşmaların etksn daha da hssedlr hale getren se hemen hemen aynı dönemlerde denz taşımacılığında hız ve kargo kapastes olarak adeta devrm yaratarak yaygınlaşmaya başlayan buharlı gemclkt. 3 Dış tcaretn artışı, ülkeye gren her türden tüketm malı, devlet yapısındak reformlar gb unsurlar "batı" tarzı br hayat ve tüketm paternnn en azından varlıklı tcaret kesmler ve saray-üst düzey bürokras arasında yaygınlaşmasını getrd. Bu gelşmelerle 19. yüzyılın ortalarından tbaren Osmanlı ülkes sgorta fkr ve faalyetler le tanıştı. 4 Dış tcaretle uğraşan kesmler, Avrupalı tcarethanelern mallarını sgortalatmaları örneğn zleyerek, denz taşımacılığının rsklern karşılamak üzere naklye sgortası talebne başladı. Doğalolarak bu talepte lman şehrler başı çekyordu. Daha sonraları İstanbul ve İzmr başta olmak üzere öneml mktarda yabancı nüfus ve yerl gayrmüs1m kesm çeren merkezlerde, özellkle bu kesmlern mülkler ve hayatları çn güvence sağlama talepleryle yangın ve hayat sgortalan da şrketlern faalyet dalları arasına grd. Osmanlı sgorta pyasasındak gelşmeler zlemek çn ana kaynak olarak İnglz Konsolosluk Raporları kullanılmıştır 5 Pyasada İnglz şrketler de faalyette bulunduğundan, konsoloslar hem bu şrketlern şkayetler-stekler hem de ülkelernn Osmanlı pyasasındak çıkarlarını gelştrmeye yönelk önerler le Osmanlı sgorta pyasası hakkında blgler aktarmışlardır. Böylece Osmanlı sgorta pyasasının özellklern ve pyasayı ellernde tutan yabancı şrketlern faalyetlern raporlar aracılığıyla takp etmek mümkün olmaktadır. tcaret hacm belrl br yükselş gösteryordu, Böylece sözkonusu tcaret antlaşmalan Osmanlı-Avrupa tcaretndek genşlemenn başlatıcısı değl katkıda bulunucu unsurlarından br olarak düşünülmeldr. 1838 önces Osmanlı-Avrupa tcaret rakamları çn bkz. (Accounts and Papers 1843, Vol 57: 66-7; OWEN, 1981:85; PAMUK, 1984: 140). 3 Buharlı gemclğn öneml Anadolu lmanlarının tcaret hacmler üzerndek etkler çn bkz, (l3askici,2000: 59-134), 4 "Sgorta muamelatının Memalk- Osmanyye'de hang tarhten tbaren tatbk olunduğuna dar kat br malumata destres olunamamıştır [erşlememştr]. Herhalde Tanzmat-ı Hayryye'den ve blhassa Avrupa le yden yye münasebatımızın başladığı tarh olan Kırım Muharebes'nden (1270) sonra memleketmzde ca-yı kabul bulduğuna [kabul gördüğüne] hükmedlmektedr." (Mecelle- Umur-ı Beledyye [bundan sonra MUB), 1995, Glt3: 1150), 5 Inglz hükümetnn lşkde bulunduğu ülkeler hakkında konsoloslukları ve resm görevller le yaptığı yazışmalar aracılığıyla elde ettğ blgler 1824'ten tbaren hükümete rapor ntelğ taşımaya ve 1854'ten tbaren de yıllık olarak basılıp yayımlanmaya başlamıştır. Bu yazışmaların Türkye le lgl olanları "Parlamentary Papers, Accounts and Papers [bundan sonra A&P] (1839-1914),Commercal Reports from Consular OHces n Turkey, amıual reports, Great Brtan" genel başlığı altında derlenmş, raporlar 1914'te dünya savaşı nedenyle keslmştr. Yazıda, bugünkü Cumhuryet sınırları lg alanında olduğundan, IstanbuL, ızmr ve Trabzon konsolosluk bölgelerne at 1854-1914 dönem raporları kullanılmıştır. Adana, Mersn, ıskenderun bölgelern de kapsayan Halep raporları le Bursa ve Edrne raporlarında se sgortacılık le lgl blglere rastlanınamıştır.

4 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4. Osmanlı Sgorta Pyasa~ı 1. Sgortacılığın Osmanlı Ülkeshe Grş Osmanlı ülkesnde sgortacılk faalyetlernn gelşmes esasen k başlık altında nceleneblr. ) Osmanlı dış tcaretndek arhş: Zaman çnde dkkate değer vermllk ve üretm artışları sağlayarnayan, mevcut üretm ve sthdam yapılarını korumaya yönelk ve dış pazardan dok geçmlk üretme dönük özellklere sahp olan Osmanlı ekonomk yapısı, 19. ~üzyılda dış tcarete daha açık hale gelerek değşmeye, nsbeten dnamk ve pyasa snyallerne duyarlı br hale gelmeye başladı. Serbest tcaret antlaşmalarnın Osmanlı dış tcaretn artırıcı etks ve buharlı gemdlğn yaygınlaşması 119. yüzyıl boyunca Osmanlı lmanlarının tcaret hacmn öneml ölçüde artırd~ (Tablo 1). Tablo 1: Öneml Anadolu Lmanlarıfda Tcaret Hacmnn Yükselş İhracat (bn sterln) İthalat (bn sterln) Tcaret Hacm (bn sterln) Lman 1834 1860 1880 1910 183~ 1860 1880 1910 1834 1860 1880 1910 İzmr 1473 1846 3852 4500 602 1 2387 3980 4061 2075 4233 7832 8561 Trabzon 245 1590 516 606 6151 3417 1328 1491 860 5007 1844 2097 (d) Samsun 121 (a) 510 401 1980 133 452 485 1124 254 962 886 3104 Mersn 90 (b) 562 829 64! 426 612 154 988 1441 İskenderun 445 (c) 836 1301 1229 (c) 1278 1399 1674 (c) 2114 2700 Kaynalc (A&P 1843. Vol.57, "Commercal Tarfs and Regu1atons" Part VllI Ottoman Empre: 100-115: A&P lglııllara at Izmr, Trabzon, Halep raporları], a: 1841 b: 1836 c: 1867 d:11909 ı Buna göre 1834-1910arasında! tcaret hacm İzmr'de 4.12 kat, Trabzon'da 2.43 kat, Samsun'da 12.22 kat ve IMersn'de 9.35 kat arth, Karadenz'n.19. yüzyılda uluslararası taşımacılığa 'açılması le önem kazanan Avrupa-Iran tcaretnn Trabzon-Erzurum-Tebrz [güzergahını kullanması da Karadenz'dek tcaret hacmn artırıyordu. 6 Bu Igelşmelern yanısıra denz naklyatında İngltere ve Fransa'nın sgortayı zorjnlu hale getrmes (KAZCAN vd., 1998:29) İstanbul, İzmr, Trabzon gb öneml [lman şehrlernden başlayarak denz (daha sonra kara) taşımacılığında sgorta talebn artırdı. 6 Iran transt tcaret 1870'Iere kadar Ibüyük ölçüde Trabzon'dan geçyordu. ı872'de Batum-Tfls demryolunun açılması l~ bu tcaretn öneml br kısmı Rusya'nın elne geçt. tran transt tcaret rakamları çn A&P Trabzon raporlarında ayrıntılı blgler mevcuttur.

Murat Baskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.5 ) Ha ya t tarzı ve tüketm alışkanlıklarındak değşklk: Dış tcarettek artışla brlkte saray, üst düzey bürokras ve yerl zengn sınıfların tüketm alışkanlıklarındak batılılaşma yangın, hayat ve eşya sgortalarını gündeme getrd. Burada krtk önemdek br olay 1870'tek Beyoğlu (Pera) yangını oldu. Beyoğlu, Osmanlı mparatorluğu'nda 19. yüzyılda ortaya çıkan yaşam bçm ve tüketm alışkanlıklarındak değşmn ve sermaye brkmnn smges ntelğndeyd. Yangından daha çok Avrupalıların ve onlarla lşkdek yerl gayrmüslmler ve Levantenler gb görece zengn br nüfus tabakasının etklenmes, tcar çevrelern malları ve mülkler çn yangın sgortası taleplerne yol açtı ve Osmanlı ülkesnde naklye dışında br alanda da yabancı sgorta şrketler faalyete geçt. Bunu hayat ve dğer sgorta branşları zled. Dünyada da gelşmn sürdüren sgortacılık çn Osmanlı İmparatorluğu cazp br pyasa d. Böylece 1880 sonrası dönemde, özellkle Duyun-u Umurnye İdares'nn sağladığı güvence le brlkte, sgortacılık Avrupalı sermaye gruplarının Osmanlı ülkesndek öneml faalyet dallarından br oldu. 2. stanbul ve Anadolu'da Sgorta Pyasasının Gelşm Türkye'de 1860 önces sgorta faalyetler hakkında blg mevcut değldr. Bu döneınde sgortacılık az blnen br faalyett ve ülkede henüz sgortacılık mevzuatı da yoktu. Ülkede lk olarak 1860 tarhl Tcaret Kanunu'nun 29. maddesnde denz sgortası lc lgl br hüküm yer almış, 1864'te Denz Tcaret Kanunu'nda da denz sgortası le lgl hükümler getrlmşt. Bu dönemde muhtemelen pyasada sadece, lmanlarda temslcler vasıtasıyla naklye sgortacılığı yapan yabancı şrketler yer alıyordu. Bunlar steyen müşterlerne yangın ve kaza sgortası da sağlamış gbdr. Yabancı sgorta şrketler hakkındak en esk blg 1862'de stanbul'da Avusturya şrket Runone Adratca d Sgurta (RAS)'nın br acentelk açtığıdır (KAZGAN vd., 1998: 36).7 1873'te Trabzon'da Helveta, Lloyd Susse ve Lyonnase denz sgortası, Gronde se genel sgorta şlemler yapıyor, çok yaygın olmasa da şlemlernn şrketlern temslclkicrn muhafaza etmeye teşvk edecek düzeyde olduğu belrtlyordu (A&P Trabzon 1873 raporu: 1632).8 1884'te se Trabzon'da Relance, Manhemer ve 7 RAS 1874-1896 arasında Türkye'dek faalyetne ara vermş görünmektedr. (SIGORTA REHBERI, 1942: 5, 3.kısım). 8 Denz sgortaları yrm yıl kadar sonra da rağbet görmüyordu ve bunu açıklamak "pek kolay değld" (A&P Trabzon 1894 raporu: 5). Işlemlern yaygın olmamasının sebeb muhtemelen Trabzon tcaretnn 19. yüzyıldak "altm çağı"nın sona ermesyd. Trabzon'un tcaret rakamları 1860'ta ulaştığı zrve değerlern br daha yakalayamamış görünmektedr. Bu durumu ortaya çıkaran sebepler arasında 1869'da açılan Süveyş Kanalı'nm Avrupa le Basra Körfez arasındak denz ulaşımını kısaltması ve Avrupa-Iran tcaretnn yönünün Tmbzon'dan güneye kayması; 1872'de açılan Batum-Tfls demryolunun Iran transt tcaretn bvük ölçüde Trabzon'dan çekmes; Kırım Savaşı'nda müttefk ordularının tedark n1l's~lcs le önem kazanmaya başlayan Samsun'un zamanla br hracat!mam

6 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 La Foncere'n temslclkler vardı I(A&P Trabzon 1884 raporu: 1984).9 Ancak denz sgortası dışındak dallar henüz yaygınlaşmamışh. İzmr'de 1863'te London SJn Insurance Company'nn şube açması le Türkye'de lk defa denz naklyat rskler dışındak rskler karşılayacak br sgorta şrket faalyete geçt vetzmrl tüccarlar pamuk depolarını yangın rskne karşı sgortalattırdı (KURMUŞ, 1974: 90).10 1869'da İsvçre şrket olan Helveta Türkye'de yangın sgortadlığına başladı (SİGORTA REHBERİ, 1942: 5, 86, 3.kısım). Denz naklyat sgortaları br yana bırakıldığında, Osmanlı pyasasına sgorta fkrn getren ve kısa sür~de oldukça hızlı br gelşme gösteren asıl sgortacılık dalı yangın sgortası cf ve Osmanlı ülkesne esas grş 1870'tek büyük Beyoğlu yangını le oldu.11 Yangından özellkle yabancı nüfusun ve onlarla yakın lşkdek yerl çevr~lern etklenmes ve yangının büyüklüğü nedenyle İstanbul'da sgortanın gereğ ve faydaları le lglenlmeye başlandı. Ahşap yapılar dolayısıyla ortaya çıkma htmal yüksek olan ve nüfusun tamamını lglendren yangın rs~ne karşı koruma sağladığından, yabancı şrketler bu alanda faalyetlern eırtırdıkça sgorta fades pyasada özellkle yangın sgortasını çağrıştırır hale geld. London Sun Insurance ve Helveta dışında 1870'te Alman Mannhem, 1872'del İnglz Northern ve North Brtsh, 1878'de Fransız La Foncere ve Alman.Nord Deustche şrketler ülkede yangın - sgortacılığına başladı (SIGORTA ~EHBERI, 1942: I, 1. kısım; 86-146, 3.kısım; KURMUŞ, 1974: 90).12 1880 sonra St dönem se Duyun-u Umumye İdares'nn faalyete geçmes le Avrupa sermaye gruplarına Osmanlı ülkesnde daha rahat hareket etme mkanı verd ve sgortacılık faalyet de bundan etklend. 1889'da yukarıda sayılanların dışında Asscurazon General (Avusturya), Balkan, Bulgara (Bulgarstan), Daca Romana (Romanya), Fondara, Itala (İtalya), Hamburg-Münch, Hanseatsche, Transatlantsche, Preusssche Natonal (Almanya), Urbane (Fransa), Rossa (Rusya) ve 1891'de Fransız Unon (de Pars) faalyetteyd. (SIGORTA REHBERI, 1942:H, l.kısım). halne gelerek önem kazanması sayıl~blr. Trabzon lmanının 1832-1909 tcaret değerler ve açıkbm;ıl;ırı çn bkz. (BASKıCı,20~0: 79-91). 9 Şrket temslcler, smlernden anl;ışıldığı kadan le, Ermen ve Rum Osmanlı vat;ınd;ışları d. ı 10 Pamuk tcaretyle uğr;ışanlar genellkle yerleşk yabancılar ve Levantenlerd. 11 Yangında 3.000 bdar bna yanmıştı J1ebunlar arasında Inglz ve ıtalyan konsolosluklan da vardı. Bu yangından önce de Istarburda yangın sgortası sunan şrketler olduğu şu fadeden anlaşılmaktadır: "1287 [1870-71] tarhnde Beyoğlu'nda cesm br hark zuhur ederek ekser sgortalı ol;ın emlakın Imuhterk olması yüzünden sgorta kurnpanyalan emlk sahplerne 300 bn lra raddesnde tedyatta bulunduktan sonra makbuzlarını o zaman Dhlye nazırı bulunan Şrva~zde Reşad Paşa'ya braz le İstanbul'da vesat- tfyyenn stkmaln stda etmşlerdr." (MUB, 1995,Clt 3: 1126). 12 1870-1880 arasında ülkede toplatn 20 yangın sgortası şrket faalyetteyd. (HATCHERIAN, 1898: 225). La Fonc~e'n ülkede faalyete geçş tarh çeştl kaynaklarda 1878 ve 1880 olarak farklılık göstermektedr. ı

Murat Baskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.7 Sgorta pyasasındak şrket sayısı 1890'larda da hızlı br arhş göstermeye devam ett. Şubat 1893'te Osmanlı Bankası, Düyun-u Umurnye ve Rej İdares başlıca katılımcılar ve her br 10 lralık 40.000 paya bölünmüş olarak İstanbul'da 440.000 Osmanlı Lrası sermaye le "Osmanlı Sgorta Şrket- Umumyyes" (Osmanlı Umum Sgorta Şrket/ La Socete Generale d'assurances Ottomane) kuruldu (A&P İstanbul 1892 raporu: 13; TOPRAK, 1982: 357). Osmanlı l Devlet'nde kurulan "lk" sgorta şrket olup yabancı sermayel d. 13 Şrketn acentelğn Osmanlı Bankası ve Tütün Rejs'nn mparatorluk dahlndek şubeler yürütüyordu. Yen şrketle brlkte İstanbul'da yangın sgortası şrket sayısı 38'e yükselmşt (A&P İstanbul 1893 raporu: 10). Yangın, hayat ve naklyat sgortası dallarında faalyet gösterme nyetndek Osmanlı Umum Sgorta Şrket çn dönemn İnglz konsolosu "rsklern çok büyük olduğu bu şehrdek br sgorta ş çn oldukça küçük görünen br sermayeye sahp olduğu" fkrnde olsa da (A&P İstanbul 1892 raporu: 13) pyasadak dğer şrketler çn cdd br rakp olduğu kısa zamanda anlaşıldı. Adından ve şlemlernde Türkçe kullanmasından dolayı yerl müşterler çeken şrket ayrıca, Osmanlı Bankası ve Düyun-u Umumye İdares'nn desteğyle, zarar durumlarında çabuk ödeme yapablyordu. Yabancı sermayel oluşuna rağmen pyasadak dğer şrketlerce "yerl" br rakp olarak görülüyordu. Önceler sadece İstanbul, İzmr, Trabzon gb büyük lman şehrlernde görülen sgortacılık faalyet 1890'larda hem branş olarak çeştlenmş hem de Anadolu'nun ç kesmlerne de yayılmaya başlamışh. 1894'te İstanbul ve Anadolu'da şube ve temslclkler olan sgorta şrketler Tablo 2, 3 ve 4'te yer almaktadır. Buna göre 1894'te İstanbul ve Anadolu'da denz naklyat sgortasında toplam 40, yangın sgortasında 45, hayat sgortasında se 35 ayrı şrket faalyetteyd. Şrketlern büyük kısmının sadece İstanbul'da temslclğ vardı. Denz naklyat dalında 40 şrketten 9'u (% 22,5), yangın dalında 45 şrketten 14'ü (% 31), hayat dalında 35 şrketten 17's (% 48,5) sadece İstanbul'da faal yet gösteryordu. Denz naklyat dalında 40 şrketten 31'nn, yangın dalında 45 şrketten 43'ünün ve hayat dalında 35 şrketten 34'ünün İstanbul'da temslclğ vardı. Aynı yıl İstanbul dışında faalyet gösteren şrket sayısı se denz naklyat dalında 8, yangın dalında 2 ve hayat dalında 1 d. 1894'te İstanbul'da üç ayrı dalda toplam 76 şrket faalyette d. 14 İstanbul gb büyük br lmanda hayat sgortası dalındak şrket sayısının (34) denz naklyat dalındak 13 "Gerç 1308 11892-931senesnde 'kavann ve nzamat-ı Devlet- Alyye'ye tab olmak şartıyla' br Osmanlı Sgorta Şrket- Um lm yyes tess ve teşkl olunmuş se de bunun da Bank-ı Osman gb yalnız namı 'Osmanlı'dır." (MUB, 1995, Gıt 3: 1151). Osmanlı ülkesnde daha sonra kurulan sgorta şrketler de öneml ölçüde yabancı sermayeye dayanıyordu. 1916'da kurulan Türkye Mll Sgorta Şrket Avusturya, 1918'de kurulan Itthad-ı Mll Şrket Fransız sermayes ağırlıklıydı. 14 1911'e gelndğnde se ıstanbul'da sadece yangın sgortası yapan şirket sayısı 62'ye yükselmşt (A&P İstanbul 1910-11raporu: 20).

8 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 şrket sayısını (31) aşması, 1890'lajda hayat sgortacılığının Osmanlı pyasasındak hızlı gclşmn yansıtıyordu. Br başka büyük lman ola~ İzmr'de 1894'te denz naklyat dalında 20, yangın dalında 25 ve hayat dalında 14 şrket faalyette olup toplamda 41 ayrı şrket mevcuttu. 1900'e gelndğnd~ se İzmr'de, 8' İnglz olmak üzere, toplam 36 sgorta şrketnn bürosu vardı (A&P İzmr 1908 raporu:8).15 Tablolara göre Trabzon'da 1894'te faalyette 6 sgdrta şrket vardır: Marne Insurance Company, La Foncere, Helveta, Manhemer, Campagne Generale de Dresde ve Asscurazon General d Treste. Aynı yıla at Wrabzon İnglz konsolosluk raporunda se şehrde acentalığı ya da şubes bulunan 15 şrket sayılmaktadır. Bunlar, Asscurazon General d Treste harç olmak üzere, yukarıdaklere laveten Brtsh Lloyds, North Brtsh Mercantle and tjorthern Company, The Gresham, The Patrotc, The New York, Ottoman [nsurance Company, Lloyd Susse, La Badose, La Martme Belge ve La Compagne Francfortose'dr (A&P Trabzon 1894raporu: 5).16 Tablo 2, 3 ve 4'e göre 189he Anadolu'da herhang br dalda sgorta şrketlernn temslclğ bulunduğj blnen merkezler İstanbul, İzmr, Samsun, Trabzon, Mersn, Adana, İskendetun, Gresun, Ayvalık, Bandırma, Gelbolu, Çanakkale, Tekrdağ, İzmt, Snop) Edrne, Bursa, Eskşehr, Ankara, Uşak ve Nazll d. Bunlara 20. yüzyıl başlatında Konya da eklenmşt. 1907'de Konya'da 2's İnglz olmak üzere 8 yangın ~e 3'ü İnglz olmak üzere 10 hayat sgortası şrket faalyetteyd (A&P İstanbul 1907 raporu: 22).17Şehrde yangın sgortası pyasasının büyük kısmı Osmanlı ı Bankası tarafın?an temsl edlen "Osmanlı şrketnn clnde" d; daha sonra "br Fransız, k Inglz ve br Bulgar şrket" gelyordu. 1908'de se Konya'da hayat sgortası yapan dört şrketten üçü İnglz ve br Amerkan şrket d (A&P İstanbul 1908raporu: 29).18! ı 15 Zaman <;nde bazı şrketlern, özellkle tarfe rekabet nedenyle, pyasayı terketmş olableceğ düşünüleblr. 16 Asscurazan General d Treste (HATCHERIAN, 1898: '227)'ye göre 1894'te Trabzon'da faalyette, A&P Trabzon 1894 raporun~ göre se faalyette değldr. Aynca North Brtsh and Mercantle ve Narthern (HATCHERIAN, 1898)'de k ayn şrket olarak gösterlrken, A&P Trabzon 1894raporunda tek br şube ~a da temslclk olarak anılmıştu. 17 Raporda şrketlern adları belrtlmemştr. 18 Hayat sgortası şrketlernn sayı~ındak azalış muhtemelen yeterl ş hacmne ulaşamamaları le lglyd. Bu konuyalsonuç bölümünde değnlmektedr.

Murat Baskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.9 Tablo 2: 1894'te Istanbul ve Anadolu'da Denz Naklyat Sgortası Şrketler Sgorta Şrket Şube /Temslclk (Denz Naklyat) Ülke Idare Merkez Merkezler 1 Deutsche Almanya Berln Istanbul, İzmr 2 Deutscher Lloyd Almanya İstanbul, İzmr 3 Dresde Almanya Dresden İstanbul, İzmr, Samsun, Trabzon 4 Fortuna Almanya Berln İstanbul, İzmr, İskenderun 5 Fra ndarto se Almanya Frankfurt İstanbul, Samsun 6 Lloyd Bavaros Almanya Münh İstanbul, İzmr 7 Lloyd Cerman (vertas) Almanya İstanbul 8 Lloyd Hanseatque Almanya Hamburg İstanbul 9 Natonaıer'nıssenne Almanya Stettn İstanbul, Mersn 10 Norddeutsehe Almanya Hamburg İstanbul, ızmr, Ayvalık 11 Mannhem Almanya Mannhem IstanbuL, ızmr, Samsun, Trabzon, ıskenderun 12 Rhenana Almanya Köln İstanbuL, ızmr 13 Transatlantque Almanya Hamburg İstanbul, Ayvalık, Tekrdağ 14 Brtsh & Foregn Marne Ingltere Londra İstanbul, ızmr, Samsun 15 London Assurance Corp. Ingltere Londra Istanbul 16 London & f'roveneal Ingltere Londra İstanbul 17 Martma Insuranee Corp. Jngltere Londra IstanbuL, Gresun 18 Royal Exchange Ingltere Londra İstanbul, Bandırma, ıskenderun 19 Undewrtng & Agency Ingltere Londra İstanbul, İzmr, Bandırma, Assocaton Gelbolu, İskenderun 20 Unon Marne lnsurance Co. Ingltere Lyerpool Istanbul, ızmr 21 Asscurazon Ceneral d Avustı.ırya Treste İstanbul, İzmr, Samsun, Treste İskenderun 22 Lloyd Autrchen (Vertas) Avusturya Treste İstanbul 23 Lloyd Orental Martme Ayusturya Treste İstanbul 24 La Foncere Fransa Pars İstanbul, İzmr, Samsun, Trabzon, Mersn, Tekrdağ 25 Lloyd Franças (vertas) Fransa Pars İstanbul 26 La Natonale Hellenque Yunanstan Atna İstanbul, Mersn 27 ltala ıtalya Cenoya İstanbul, İzmr, ıskenderun 28 Rossa Rusya St.Petersburg Istanbul, İzmr, Gelbolu

10 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 29 Seandnave Martme IsveçYNorveç Istanbul 30 Helveta svlçry! ' St. Gallen Istanbul, ızmr, Trabzon, ıskenderun 31 La Balose Isvçrk Bale Istanbul j 32 Badose Almahya Bade ızmr, Samsun, Çanakkale, ıskenderun ı 33 Rhenshe Westfalshe Loyd Almapya Gladbaeh Çanakkale 34 Wurtembergeose Almanya Stutgart ızmr, Samsun, Çanakkale, ıskenderun 35 Marne Insuranee de IngltJre Londra Samsun, Trabzon Londres 36 Marne Insuranee de IngltJre Lverpool Snop Lverpool 37 Unversal Marne Inglt~re Londra ızmr 38 Loyd de Londres Inglt~re Londra ıskenderun 39 Loyd Autrehen Avustprya 40 C. Cenerale d'assuranees Martme Fransq Kaynak: (HATCHER1AN, 1898: 213 1 216), Vyana Pars Gelbolu İzmr Tablo 3: 1894'te ıstanbul ve Anadölu'da Yangın Sgortası Şrketler Sgorta Şrket Idare Şube/Temslclk (Yangın) Ülke Merkez Merkezler 1 Hamburg-13remen Almany~ Hamburg Istanbul, ızmr, Ayvalık 2 Hamburg-Muneh Almanyd Hamburg Istanbu~ Samsun 3 Hanseatshe Aımany~ Hamburg Istanbul, ızmr 4 La Natonalle Prussenne Almany~ Stettn Istanbul 5 Norddeutsehe Almany~ Hamburg Istanbul, Ayvalık 6 Transatlantque Almanyd Hamburg Istanbul, ızmr, Ayvalık, Nazll, Tekrdağ 7 Allanee Ingltere! Londra Istanbul, ızmr 8 Caledonan Inglterel Istanbul 9 Commereal Unon Ingltereı Londra Istanbul, ızmr 10 Eeonome Ingltere! Londra Istanbul 11 Guardan Ingltere! Londra Istanbul, ızmr 12 Imperal Ingltere! Londra Istanbul 13 Laneashre Inglterel Manchester Istanbul, ızmr 14 London Assurance Inglterel Londra Istanbul ı

MuratBaskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.11 15 London & Lancashre Ingltere Lverpool Istanbul, ızmr 16 North Brtsh & Ingltere Ednburgh Istanbul, ızmr, Çanakkale, Mercantle Gelbolu, Gresun, Eskşehr 17 Northern Ingltere Londra Istanbul, ızmr, Gelbolu, Gresun 18 Norwch Unon Ingltere Norwch Istanbul, ızmr 19 Unon de Londres Ingltere Londra Istanbul 20 Palatne Ingltere Manchester Istanbul, ızmr 21 Patrotc Ingltere Dubln Istanbul 22 Phenx Anglas Ingltere Londra Istanbul, Izmr, Ayvalık, Adana, Mersn, Izmt, Ankara 23 Royal Ingltere Lverpool Istanbul, Izmr, Çanakkale 24 Royal Exchange Ingltere Londra Istanbul, Bandırma, ızmt, Ankara, Iskenderun 25 Scottsh Unon & Ingltere Ednburgh Istanbul Natonal 26 Sun Fre Ingltere Londra Istanbul, Izmr, Çanakkale 27 Assc. General d Treste Avusturya Treste Istanbuı ızmr, Samsun, Trabzon, Iskenderun 28 Runone Adratca Avusturya Vyana Istanbul 29 La Danube Avusturya Vyana Istanbul 30 Phenx Austran Avusturya Vyana Istanbul 31 Urbane Belge Belçka Brüksel Istanbul 32 La Confance Fransa Pars Istanbul, Çanakkale 33 La Foncere Fransa Pars IstanbuL, Izmr, Edrne, Bursa, Tekrdağ, Izmt 34 L'Unon Fransa Pars Istanbul, Izmr 35 L'Urbane Fransa Pars Istanbul, Çanakkale 36 La NatolKlle Hellenque Yunanstan Atna Istanbul, Adana 37 Netherlands Hollanda Zutphen Istanbul 38 Fondara ıtalya Floransa Istanbul 39 Itala ıtalya Genova Istanbul, Izmr, Iskenderun 40 Osmanlı Umum Sgorta Osmanlı Istanbul Istanbul, ızmr, Edrne, Ankara, Nazll,Uşak, ıskenderun 41 Daca Romana Romanya I3ükreş Istanbul, ızmr, Samsun 42 Rossa Rusya St.Petersburg IstanbuL, Izmr, Gelbolu 43 Helveta ısvçre St, Gall Istanbul, ızmr, Trabzon 44 Azenda Almanya Berln Izmr, Çanakkale 45 Lverpool & London Ingltere Lverpool ızmr &Globe Kaynak: (HATCHERIAN. 1898: 226-229).

12 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 Tablo 4: 1894'te Istanbul ve Ana4olu'da Hayat Sgortası Şrketler Sgorta Şrket Ulke Idare Şube/Temslclk (Hayat) ı Merkez Merkezler 1 Banque d'assurance Almanya Stutgart İstanbul sur ve et d'epargne 2 Tentona Almanya Lepzg İstanbul 3 Commercal Unon Ingltere Londra İstanbul, İzmr 4 Economc Ingltere Londra Istanbul 5 Eagle Ingltere Londra İstanbul 6 Gresham Ingltere Londra İstanbul, İzmr 7 Guardan Ingltere Londra Istanbul, İzmr 8 Lancashre Ingltere Manchester İstanbul, İzmr 9 (mperal Ingltere Londra Istanbul 10 London Assurance Ingltere Londra Istanbul 11 General Lfe Ingltere Londra İstanbul 12 London & Lancashre Ingltere Londra İstanbul, İzmr 13 Northem Ingltete Londra İstanbul, İzmr, Gelbolu, Gresun ı 14 North Brtsh & Ingltere Ednburgh Istanbul, İzmr, Gelbolu, Mercantle ı Çanakkale, Gresun, Eskşehr 15 Norwch Unon Ingltere Norwch İstanbul 16 Pellcan Ingltete Londra İstanbul 17 Patrotc Ingltere Dubln Istanbul 18 Royal lnsuranee Ingltere Lverpool Istanbul, İzmr, Çanakkale 19 RoyalExchange Ingltere Londra İstanbul, Ankara, İskenderun 20 Sun Lfe Ingltete Londra İstanbul, İzmr 21 Equtable d'etat Uns AB.q. NewYork Istanbul 22 Mutua! Lfe AB.q. New York Istanbul, Edrne, Ankara 23 New York A13.q. NewYork Istanbul, ızmt 24 L'Anere Avustu\'ya Vyana Istanbul 25 Rtınone Adra tea Italyd Treste İstanbul d Scurta 26 Asscurazon Avustutya Treste Istanbul, İzmr, Samsun, ı General d Treste ıskenderun 27 La Danube Avustu*ya Vyana Istanbul 28 La Royale Belge Belçk~ Brüksel İstanbul 29 La Foncere Frans? Pars İstanbul, İzmr, Trabzon, Tekrdağ 30 L'Unon Frans~ Pars Istanbul, İzmr, Edrne, İzmt 31 L'Urbane Frans~ Pars İstanbul 32 La Natonale Hellenque Yunanstan Atna İstanbul, Adana 33 Rossa Rusv" St.Petersburg İstanbul, İzmr,Gelbolu 34 La Sussc Isvçr~ Lozan Istanbul 35 Uverpoo\ & London Ingltete Lverpool İzmr &Globc Kayna/dHATCHERIAN, 1898: 389-39I).

MuratBaskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.13 İstanbul ve İzmr br yana bırakıldığındaı bu merkezlern Avrupa-Türkye tcaretnde buharlı gem şrketlernn seyr güzergc1hlarındak lmanlar ya da Anadolu'da dönemn demryolu güzergahındak şehrler olduğu görülmektedr. Osmanlı ekonomk yapısında 19. yüzyılda ortaya çıkan ktsad süreç çnde tarımsal ürün ve hammadde üretmnde uzmanlaşan ve ulaşım kolaylıkları nedenyle dönemn dğer Anadolu merkezlerne kıyasla dış pyasalar le tcar lşklern daha fazla gelştğ bu merkezler yabancı sgorta şrketlernn daha fazla lgsn çekyordu. Anılan merkezlern öneml oranlarda gayrmüslm nüfus barındırıyor oluşu da br dğer ortak özellk olarak belrmektedr. 19 Tablo 5: Bazı Anadolu Merkezlernde Toplam. Sgorta Temslclğ Sayılan Yıl Merkez Şrket Sayısı Yıl Merkez Şrket Sayısı 1873 Trabzon 4 1894 Ayvalık 4 1893 İstanbul (a) 38 1894 Ankara 4 1894 Trabzon (b) 6 1894 Gresun 3 1894 Trabzon (c) 15 1894 Adana 2 1894 İstanbul 76 1894 Nazll 2 1894 İzmr 41 1894 Bandırma 2 1894 Samsun 11 1894 Snop 1 1894 İskenderun 11 1894 Bursa 1 1894 Çanakkale 9 1894 Eskşehr 1 1894 Gclbolu 5 1894 Uşak 1 1894 İzmt 5 1900 İzmr (a) 36 1894 Mersn 4 1907 Konya (a) 8 1894 Edrne 4 1911 İstanbul (a) 62 Kaynak: (TABLO 2. 3, 4; A&P Trabzon 1873 raporu: 1632; Trabzon 1894 raponı: 5; Isanbul 907 raporu: 22; Izmr 1900 raponı: 8; Istanbul 1910-11 raponı: 20). *: Naklyat. yangın ve hayat branşları. b: bkz. Tablo 2, 3. 4. a: sadece yangın sgortası şrketler c: A&P Trabzon 1894 raponı: 5. 3. Sgorta Şrketler ve Yangın Teşklatı 1870 Beyoğlu yangını sgorta şrketlern Osmanlı pyasasına çekmenn yanında İstanbul'da modern br tfaye teşklahnın kuruluşuna da yol açmışh. Yangın sgortası şrketlernn çıkarına olduğu halde yen teşklat stenen gelşm 19 Ilgl merkezlerde dönemn toplam ve gayrmüslm nüfusları çn bkz. (KARPAT, 1985).

ı ı! 14 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 ı sağlayamadığından, şrketler me~eley üstlenerek kendler bazı tedbrler almaya başladı. 1870 yangınında! mevcut teşklahn (tulumbacılar) yetersz kalması ve tazmnat ödeyen sgorta şrketlernn dönemn Dahlye Nazın'ndan ~stanbul'da modern br tfaye donanımı stemeler üzerne hükümet Istanbul'dak teşklatın modernleştrlmesne karar vermşt. Etkn ve modern br teşklata sahp olan Budapeşte'den.Ibuteşklatın kurucusu olan Kant Szecheny adlı subay tfaye uzmanı olarak İstanbul'a getrld. Kont 1874 sonlarında göreve başladı ve kısa sürede çoğu Avrupa başkentndekne eşt etknlkte br tfaye teşklatı kurdu,z "Yen teşklatın pratk etknlğ bakımından, en uygun modellerde yangın merdvenıer,l el merdvenler, baltalar, kovalar, yerl pompalara göre. üstün güçlü nrotorlar geld; sıkı br asker dsplnn sürdürülmes le Istanbul yangınları tarhnde tam br devrm yarahldı...yen sstemnn getrlşnden ber yangırllar ahal çn önceden olduğu gb br dehşet verc olmaktan çıktl." (A&P İstanBul 1876-77 raporu: 878-9). Ancak dönemn mal sıkıntıları ve Osmanlı-Rus SavJşı'nın getrdğ koşullar yen teşklata yeterl kaynak aktarımını engelledğnderl kısa sürede faalyetler durma noktasına. ı geld. "...çoğu Inglz olan sgorta şrıketlernn kayıtları sanırım [tfaye] Tugay[ı] tarafından sağlanan y hzmetn şahtlğn yapmaktadır; önceden neredeyse kesn br kayıp [ntelğnde] olan İstanbul'un [yangın] rsk şmd karlı br yatırım olmuştur. Fakat bu güven hjl cdd şeklde tehdt altındadır."21 Modern teşklat, yen grme~e başladıkları Osmanlı pyasasında yüksek yangın rskne karşı uygun prm oranları belrleyememekten yakınan yangın sgortası şrketlern~ yararına d. 4ncak ödenekszlk yüzünden güç durumda kalması üzerne Istanbul'dak Iııglz konsolos vekl meseley sgorta şrketlernn üstlenmesn öneryord~: ".,.şunu belrtmek son dere~e zorunludur k, Kont hzmet bırakmaya ve ıstanbul'dan ayrılmayazorlarursa, Itfaye Tugayı kısa zamanda paramparça olacaktır.l,osmanlı hükümetnden hzmetln sürmes] çn fonlar sağlamasını rca etmek, korkarım, boşunadır. Avrupa sgorta temslcler çn onu br arada tutma~ın tek yolu meseley kend ellerne almakhr ve bu noktada zleyen önerler dkk~te alınmaya değeblr. Sgorta polçelernn prmlernde br artış le br fon olu$turulablr. Prm mktarı üzerne lave % S uygulanarak br tfaye arabası ve bl-tfaye brlğnn masraflarının karşılandığı. ı Izmr'de bu amaç çn br örnek olduğuna nanıyorum. Bu tedbrn 20 "'';''';Y",",k;l'hn, ne"'" e'mek 1"Kan' S< h;n; ;,m;nde Maor,b>n'd,n b;, de muallm zbt celbolunmuştur. 26 Eylülı 1290 [1874] tarhl... [br nzamname le] dört tabur olmak ve br Istanbul chetnde teşkl11edlmek üzere br tfaye alayı hdas olunduğu gb muahharan br de bahrye tfaye tabut}!tess olunmuştur." (MUB, 1995, Clt 3: 1126). 21 "Zaruret çndek Hükümet Kont Szecheny'nn maaşını yavaş yavaş ayda 200 pounddan 45 pounca düşürmüştür ve bu küçücülk maaş ble öyle düzensz ödenmektedr k, [Kont] son k yıl boyunca dokuz aylık ödeme almıştır ve maaşı sonuçta onbeş ay gerdedr. Brlklernn subayları ve erer şu andh üç-dört aydır maaşsızdır ve Kontun malzemenn yleştrlmes ve mevcut olanların tbmrne fon ayrılması çn yaptığı başvuruların değşmez yanıtı 'para yok'tur." (A&r Istanbul 1879 raporu: 1875). \

MuratBaskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.15 uygulanmasından doğan mktar, bunu Kont Szecheny le [aşağıdak konularda] uyum çnde kullanacak br yerel komtenn kullanımına sunulablr: 1) Subayların ücretnn ödenmes ve kendn gösteren erlern ödüllendrlmesnde; 2) hükümetn bu tür tamrler ısrarla hmal ettğ durumlarda malzemenn tamr ve hzmet yleştrecek lave arabalar ve donanım sağlanmasında. Hükümetn zn elde edleblr, fakat yerl ahal çn olduğu kadar Avrupalılar çn de hayat önemdek böyle br konuda yabancı elçlern temslcler brlğ, otortelerce yapılablecek herhang br karşı koymanın üstesnden gelecektr. Yukarıdak [konuların] sgorta şrketlernn dkkatne sunulmasına olan kanaatm öyle büyüktür k, derhal (29 Mart [1880]) İstanbul'dak şrketlern temslclerne raporumun bu kısmını anlatacağım." (A&P İstanbul 1879 raporu: 1875). Konsolos veklnn önerlernden sonra İstanbul'dak sgorta şrketler sık sık br araya gelerek 1900 yılında somutlaşacak bazı tedbrler üzernde anlaştılarsa da bunlar arasında İzmr'dekne benzer br "ortak" tfaye brlğ yer almadı. 22 Hükümetn aldığı tfaye tedbrlernn yeterszlğ karşısında sgorta şrketler yangın durumunda zararlarını azaltmak çn lave tedbrler almış ve bu konuda öncülüğü İzmr yapmıştı. İzmr'dek sgorta şrketler sgorta polçelerndek prm mktarları üzerne ekledkler lave br payla kend kullanımları altındak küçük br tfaye brlğnn masraflarını karşılıyorlardı. Yukarıdak fadeden 1870'lerde küçük br ölçekte hayata geçrldğ anlaşılan uygulama 1900'e gelndğnde devam edyordu ve genşlemşt. Şehrde 1900 yılında faalyettek 36 sgorta şrketnden 28' ortaklaşa kurdukları ve yıllık ortalama malyet 2.000 pound cvarında olan br tfaye brlğnn üyesyd. Brlk yangın söndürmek çn kullanılacak suyu da kend sağlıyordu; 1899'da İzmr'n su şrket le anlaşılarak her yangın musluğu çn yılda 2 poundluk br ödeme karşılığı kullanım suyu sağlanmıştı. 23 4. Rekabet ve Şrketlern Faalyetler Osmanlı pyasasında yabancı sgorta şrketlernn çoğalışı kaçınılmaz olarak keskn br rekabet getrd. Özellkle yangın sgortası pyasasında şrketler br yandan faalyetlernn karlılığını artırablmek çn yangınla mücadelede hükümetn yetersz kalan tedbrlerne lave tedbrler almaya çalışıyor ve bu konuda ortak davranıyor ancak br yandan da pyasa paylarını mümkün olduğunca genşletmek çn rekabet edyordu. Müşterye doğrudan ulaşmayı sağlayan en kolay rekabet şekl satılan ürünün fyatının düşüklüğü d ve 22 Bu konudak gelşmelere br sonrak alt başlıkta değnlmektedr. 23 "Car olarak şehrn en öneml yerlernde 115 yangın musluğu tfaye brlğ tarafından kullanılmaktadır ve bunlar çeştl defabr büyük yardımları olduğunu spatlamıştır." (A&P ızmr 1900 raporu: 8). Itfaye brlğ 1911'de de faalyetteyd. (A&P İzmr 1911 raporu: 12).

16 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 şrketler özellkle yangın sgortası alanında prm oranlarını düşürerek mücadele etmekteyd. ı 1870'lerden tbaren grdkler Osmanlı pyasası yabancı sgorta şrketler çn Avrupa pyasalarında alışkın ~lmadıkları özellkler gösteryordu. Bunlardan br ahşap bnaların yaygınlığı d: Dolayısıyla yangın sgortası prmler "Türk halkının büyük çoğunluğunun yajadığı ahşap evlern rskn karşılamak üzere yüksek"t. Br dğer özellk "kun~akçllığın yaygın" oluşuydu k sgortacılık faalyetnn karlılığını tehdt eden pr unsurdu. "Büyük Avrupa şrketler farklı mahalleler arasında rsklern dkkatlce paylaşhrarak ş yapmakta"ydı (A&P İstanbul 1892 raporu: 13).24Bu yen~ ve "lgnç" özellkler olan pyasada zorunlu olarak "yüksek" tutulan prmler, ~aman çnde şrketler arasındak rekabetn hareket noktası oldu ve ndrlmeycl başlandı.. Osmanlı sgorta pyasasındaj 1870'lerden tbaren İnglz şrketler büyük paya sahpt ve 1890'larda "önde geı.ıeninglz yangın sgorta şrketler~n çoğu ülkede acentalar kurmuş"tu (A&P Istanbul 1876-77 raporu: 879; A&P Istanbul 1893-97 raporu: 23). Dolayısıyla Osmanlı pyasasında hakmyet mücadeles İnglz şrketler yle dğer ülke şrketler arasında geçmekteyd ve 1890'larda arth. 1882-1892 dönemnde İstanbul'da Iyangın sgortası ç~n yıllık ortalama 85.000 pound ödenmşt ve bu prm gelrhn 45.000 poundu Inglz şrketlerne, 40.000 poundu dğer Avrupa şrketıernel att. Sgortacılık, ortal~ma % 25'l~ br kar bırakan y br ktsad faalyet olarak ntelenyordu (A&P Istanbul 1893 raporu: 10). ı Pyasadak İnglz şrketler rekabet ederken, tbarıarım ve bu tbara uygun karlarım kaybettrecek d~recede düşük oranlardan kaçınmak çn aralarında ortak br prm tarfesı uyguluyordu. Ancak dğer şrketler buna uymadığından "...pratkte tarfede? kaçınmak çn güçlü br eğlm var"dı ve "sstematk olarak prm oranlarını ndrmekte olan yabancı şrketler başarılı şeklde rekabet edyordu".25 İstanb~l'dak İnglz konsolosu "İnglz şrketlernn temslclerne rskler uygun gördükler oranla kabul etme yetks verlmeldr" dyerek prm oranlarını ndre~eyen İnglz şrketlernn sıkınhsım dle. getryordu (A&P Istanbul 1893-97 raporu: 23). Pyasada fyat rekabetn başlatan ve bu suretle pyasa payl~rını genşletmeye çalışanlar pyasaya görece.1 geç gren kncl-küçük şrketlerd. Inglz şrketlernn aralarındak "centlmenlk anlaşması"m boz(a)mamaları temcllde pyasadak tbarıarını küçük şrketler düzeyne düşürmerne kaygısından Ikaynakıamyordu. İnglz şrketler dışındak büyük şrketler de kendlerne duyulan güvenn farkında olmakla brlkte fyat rekabetnden endşelyd. ~ 24 Yabancılar, Levantenler ve yerl gayrlüslmıer le Müslüman-Türk kesmlern mahalleler arasında yangın oranları farklılaştığın8an sgorta şrketler bu yola gdyordu. Bu konuya sonuç kısmında değnlmektedr. 25 "Yabancı şrketler" tabr Inglz olmayan bütün yabancı şrketler fade etmektedr. ı ı

Murat Baskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860.1918.17 1893'te Osmanlı Umum Sgorta'mn kuruluşundan br süre sonra İnglz şrketler prm oranlarını gözden geçrd ve aralarındak ortak prm tarfesnde ndrme gtt. Bu ndrm "bazı hallerde % SO'ye varan ş artışları sağladıysa da" asıl amaç olan kncl bazı şrketler pyasadan çıkarmaya ve pyasadak İnglz şrketlerne "monopol" gücü vermeye yetmed. Dğer şrketler buna yen br ndrmle cevap verdklernden bütün yabancı şrketler pyasa paylarını korumaya devam ett (A&P İstanbul 1893 raporu: 10). Ancak İnglz şrketlernn İstanbul temslclklernn genel merkezler le görüşmeler sonucu stedkler prm oranını belrleme yetks almış olmaları konsolosa göre İnglz şrketlerne muazzam br avantaj sağlamış ve yabancılar arasında şaşkınlık yaratmışh. Çünkü pyasada "hç br yabancı şrket brnc sınıf nglz şrketlernn sahp olduğu prestje sahp değl"d. "[Şmd] ayırım olmaksızın bütün şrketler bağlayacak ve rekabete nokta koyacak [yen br ortak] tarfe yapma yönünde br hareket oluşmaktadır...şmdk tarfe savaşı, sürmes halnde, prm oranlarını düşürmüş olan ve br zarar durumunda [müşter] talepler[n] reddeden çok sayıda knc derecedek şrketn kısa sürede ortadan kalkması le sonuçlanacaktır" (A&P stanbul 1893-97 raporu: 23,26). Konsolosun öngörüsünün gerçekleşp gerçekleşmedğ blnmemekle brlkte zaman çnde yenden ortak br tarfe uygulamasına geçldğ ve bunun da feshyle oluşan rekabet ortamından pyasanın öneml şrketlernn zarar gördüğü anlaşılmaktadır. "Şubat 1897'de [ortak] tarfe feshedldğnden ber, [uygulanan] ndrm sstem Türkye'dek yangın sgortası şrketlernn karlarım cdd şeklde azaltmıştır. İnglz şrketler, sağladıkları daha büyük güvenlrlk sayesnde yabancı rakplernden muhtemelen daha az sıkınh çekmektedr fakat düşük [prm] oranlarlı] ve zarardak [ödemelerdek] arhş kötü br görünüştür. 1900'ün lk onbr ayındak zarar 100.000 poundun üzernde tahmn edlmektedr. 1895'te bu değer 38.600 pound d. Zararlardak bu arhş neredeyse toplanan prmern k katına ulaşmaktadır. Krtk nokta [şrketlern] yerel temslclern] br kez daha [ortak br tarfe etrafında] brleştrmektr." (A&P İstanbul 1899-1900 raporu: 23-25).

18 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 Tablo 6: Türkye'de Bazı Sgortd Şrketlernn Çeştl Branşlarda Faalyete Geçş Tarhler London Helveta Branşların Faalyete Geçş Tarh Şrket Yangın Naklyat Hayat Kaza vd. Sun Tnsurance 1863 1869 North Brtsh 1872 Northem 1872 Nord Deulsche 1878 1878 La Foneere 1878 Unon 1892 1892 1892 Osmanlı Umum Sgorta Şrket 1893 1893 Asscurazon General (a) 1896 1896 1896 Runone Adratka 1896 1899 1896 Aachen & Munch 1897 Magdeburger 1904 AlIance 1911 1911 Mannhem 1915 1870 İtthad-ı Mll Osmanlı Sgorta Ş. 1918 İzmr Naklye Sgorta Şrket 1917 La Danube 1893 Vctora de Berln 1895 Natonal 1902 İhtyat-! Mll Hayat Sgorta O.A.Ş. 1911. Kaynak: (S/ GORTA REHBERI, 1942: 1. kısım-i, 3, kısım-5; KURMUŞ, 1974: 90; TOPRAK, 1982: 360-3). a: Haıchenan (1898)'e göre Asscurazon General 1894'tefaalyettedr, evcut tan e savaşını ıtırme yonun e eg ım, muşten enn şır et ere güvenn artırma ve pyasaya önelnh br rakp olarak gren Osmanlı Umum. Sgorta Şrket le rekabet etme gb sebeplerle brleşnce, ıstanbul'da faalyette bulunan sgorta şrketler arasında her konuda ortak hareket etme fkr oluşmaya ve güçlenmeye başladı. İnglz şrketlernn öncülüğünde başlayan çabalar sonucu 1898'de 44 şrketn temslcs br brlk etrafında örgütlenmek ve yangın sgortasında ülke genelnde hrtak br prm tarfes hazırlamak üzere br M 'f b" ı... d k' "l'.. '1'. k 1

Murat Baskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.19 araya geld. 12 Temmuz 1900'de gerçekleşen toplantıda Istanbul'da Faalyette Bulunan Yangın Sgorta Şrketler Sendkası (Syndcat des Compagnes d'assurances contre I'ncende operant a Constantnople) adı altında br brlk kurulması, 1 Ağustos 1900'den geçerl olmak üzere ortak br yangın tarfes uygulanması ve şrketlern faalyetlern denetleyecek sürekl br denetm mekanzması oluşturulması kararlaştırıldı. Sendka üyes şrketler yangınlara en kısa sürede müdahale etmek, kurtarma şlerne yardım etmek, yangının neden hakkında soruşturma yapmak gb şler çn aralarında ekpler oluşturdu ve masraflarını üstlend; tfaye teşklatının yleştrlmes çn br komsyon kurulması sağlandı. Komsyonda İstanbul tfaye şef, Harbye Nezaret ve Şehremanet temslcler bulunuyordu. Komsyon hükümete, yangın anında tfayecler ve tulumbacılan taşımak üzere Şrket- Hayrye'nn sürekl olarak harekete hazır br vapur bulundurmasını kabul ettrd (SİGORTAREHBERİ, 1942: VII-IX, 1. kısım). Londra'dak Fre Offce Cornrnttee ve Pars'tek Syndcate Ottornan de Pars özellkle üye olmayan şrketlerle mücadele konusundak talmatları le İstanbul'dak sendkaya yol gösteryordu. Sendka'nın grşmler le önce 1 Kasım 1900'de ve daha sonra da 19 Nsan 1901'de ortak br tarfe yürürlüğe kondu. Yen tarfenn o günün şartlarında "prmler uygun oranlarda tutmaya ve kasıtlı yangınları azaltmaya yönelk olumlu etkler görüldü." (A&P İstanbul 1899-1900 raporu: 25; A&P İstanbul 1901 raporu: 28). Sendka, mesleğn cddyetne yakışmayan hareketler, sgorta malyetn yükselten uygulamaları, sgortalı ya skonto yapmak çn grşlen yıkıcı rekabet engelleyc tedbrler de aldı. Ancak üye olmayan şrketler makulolmayan fyatlar uygulayarak rekabete devam ettğnden bu oluşum, tarfey ve dğer önlemler etkl br şeklde uygulamakta başarılı olamadı; pyasayı bütünleştrme çabaları sonuçsuz kaldı. Osmanlı sgorta pyasası ancak aşağıda değnlecek olan Brnc Dünya Savaşı yıllarındak kanun düzenlemeler le br derecede bütünlüğe kavuştu. 1900'de İstanbul'da kurulmuş olan Sendka'nm üye sayısı 1909'da 49'a ve 1912'de 54'e yükseld. Sendka 1916'da 81 üye le Türkye'de Çalışan Sgorta Şrketler Cemyet adını aldı (SGORTA REHBERİ, 1942:X-Xıı, 1. kısım). (Bkz.Tablo 7).

20 Ankara Ünversıtes SBF Dergs. 57-4 Tablo 7: 1916'da "Türkye'de Çalışpn Sgorta Şrketler Cemyet"nn Üyeler No Sgorta Şrket ı No Sgorta Şrket 1 Aachen & Munch 42 London Assurance Corporaton 2 Abclle 43 Le Phenx 3 Alla nce de Berln 44 Le Temps 4 Allance de Londres 45 Mannhem 5 Ancre 46 Norske Llovd 6 Asscurazon General ı 47 Natonal Beneft 7 Balose 48 Natonale de Stettn 8 Badase 49 Natonal Unon 9 Brtsh Domnons 50 Le Nord 10 Brtsh Foregn Marne 51 North Brtsh and Mercantlle 11 Casse Patemelle 52 Northem 12 Central ı 53 N ederr hensche 13 Commercal Unon 54 North West Deutsche 14 Cologne Accdent 55 Nord-Deutsche 15 Consoldated 56 Norwch Unon 16 Consortull1 57 Norwch Unon Lfe 17 Cornp. Generale de Assurances Mar:tmes 58 Orel 18 Düsseldorfer 59 Phenx of London 19 Dcutschc Transport 60 Premere Compagne Autrchenne 20 Danube de Venne 61 Premere Compagne Hongrose 21 Dresdner Allgemcne Verscherunsgdsell 62 Provdenta 22 Deutsche Rück-un-M t-versch.ces. 63 Patrotc 23 Contnentale 64 Palatna 24 Erste Ocsterrechsche 65 Les Provnces Reunes 25 Equtable des Etats-Uns 66 Rentenanstalt 26 Foneere 67 Runone Adratca, 27 Fredrch Wlhelm 68 Rossa 28 Genera la de Ilucarest 69 Royal 29 Geneml 70 Royal Exchange 30 euardan 71 Salamandra 31 eladbach 72 State 32 Gresham 73 Sun 33 Geneml Lfe 74 Osmanlı Umum Sgorta 34 Hamburg Ilremen 75 Scottsh Unon and Natonal 35 Haut-Rhn 76 Unon de Pars 36 Helveta 77 Unon of London 37 Lloyd de Cologne 78 Urbane 38 La Susse 79 Vctora de Berln 39 Lancashre 80 Western 40 Lverpool & London & Clobe 81 Yorkshre 41 London & Lancashre ı Kaynafe (SİGORTA REHBERİ. 1942: 1. kısım-xlii).

MuratBaskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.21 İstanbul'dak tarfe savaşına benzer gelşmeler aynı dönemde br başka öneml pyasa merkez olan İzmr'de de yaşanıyordu. Şehrdek sgorta şrketler "kapsanacak rskler ve alınacak prm oranlarını düzenleyen br tarfeye uymakta" d. Ancak 1890'ların sonunda, sgorta şrketlernn kurduğu ortak tfaye brlğn destekleyen ama ortak tarfe anlaşmasına uymayan "belrl" yabancı şrketler arasındak rekabet "cddleşmşt". 1899 Şubatında İnglz şrketlernn öncülüğü le tarfe anlaşmasının ertelenmes ve her şrketn rskler kends çn uygun gördüğü orandan kabul etmes kararlaşhrıldı. İnglz şrketler bu adımı "şüphesz kendlerne atfedlen büyük güvene dayanarak atmışh" (A&P İzmr 1897-99 raporu: 21).26 İstanbul ve İzmr'dek benzer gelşmeler sonucu pyasada öneml paya ve tba ra sahp olan İnglz sgorta şrketler, tarfe rekabetnden zarar görmemek çn genel merkezlernden standart br tarfe yerne "pyasaya uygun" oranlı tarfelere geçmelerne zn verlmesn stemş, zn alınması sonucu prm oranlarını ndrerek tarfe rekabetne katılmış ve bu suretle küçük ve düşük tbarlı şrketler pyasadan br derece dışlamışlardı; polçeler arasında öneml br fyat farkı kalmayınca, ahal tbarı yüksek ve çoğu İnglz olan şrketlere yöne lyord u. Yüksek yangın rsk nedenyle tbarlı frmalarca başlangıçtan tbaren yüksek tutulan prm mktarlarının sebep olduğu müşter kayıplarını azaltmak çn getrlen ortak (ve makul) prm mktarları br müddet sonra hem İstanbul'da hem de İzmr'de yenden yükseld. Prmlern yüksek olmasının sebeb yangın rsknn gerçekleşme olasılığının yüksek ve sgorta şrketlernn ödedkler tazmnatların fazla oluşuydu. "Etkn br pols şef" ve "yabancı şrketlere at br tfaye brlğ"nn "kundakçılığı" azaltmasına rağmen İzmr'de 1911'e gelndğnde sgorta şrketlernn ödemeler arthğı çn "prmler yüksek"t ve "daha da yükselme eğlm varoidı (A&P İzmr 1911 raporu: 12; A&P İzmr 1911-1912 raporu: 8). 1912'de se yangınlardan kaynaklanan zararlar toplam prm gelrlern aştığı çn "prm oranlarının arhrılması gündemde" d (A&P İzmr 1912-1913 raporu: 16). Aynı dönemde İstanbul'da da yangınlar çok sayıda zayıf yabancı şrketn tasfyesne yol açmışh ve yangın sgortası prmlernn yükseldğ yen br tarfe hazırlanmaktaydı (A&P İstanbul 1910-11 raporu: 20). Pyasadak bütün sgorta şrketler çn öneml br rakp Osmanlı Umum Sgorta Şrket d. Çünkü Osmanlı Bankası, Duyun-u Umurnye İdares, Tütün Rejs ve "dğer kamu kuruluşlarının" desteğne sahp olduğundan ödeme öncelkler elde edeblyor ve böylece hem İnglz hem de dğer yabancı şrketlerle rekabet konusunda öneml br avantaj sağlıyordu (A&P İstanbul 26 Istanbul'dak ortak tarfe uygulamasının Şubat 1897'de kaldırılması ve serbest tarfeler le Inglz frmalarının başarılı oluşu örneğ göz önünde tutularak genel merkezlerden gelen talmat le Izmr'de de k yıl sonra, Şubat 1899'da, ortak tarfe uygulaması kaldınlmıştı.

22 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 1899-1900 raporu: 24) 20. yüzyılınlbaşında bu avantajın pyasaya yansıması şu örnekte kendn göstermektey1: 1901'de İstanbul'da meydana gelen yangınlarda sgorta şrketlernn karşıladığı 69.880 poundluk toplam zararın 11.200poundu (% 16) Osmanlı Umam Sgorta'ya att. Pyasadak 14 İnglz şrket 22.680 pound (% 32) ve dğer yabancı şrketler 36.000 pound (% 51/5) ödernede. bulunmuştu (A&P Istanbul 1901raporu: 28). Yangın sgortası pyasasınaklere benzer gelşmeler hayat sgortası alanında da görülüyordu. Osmarlıı pyasasında 1890'larda önem kazanmaya başlayan hayat sgortası dalında :'IAmerkan frmaları önde ve avantajlı" dp A.BD. frmaları avantajlarını "Inglz frmalarının temslclerne müsaade etmedkler br yol le rekabet Jderek" sağlıyorlardı. Buna göre Amerkan frmalarının acentaları yen br rrlüştery sgortalamak çn lk yılın prmn almıyor, onun yerne her polçe }enlenşnde küçük br komsyon alıyordu. Oysa nglz şrketlernn acentaları, lk yılın prmnden % 10 ve polçe yenlemelernden % 5 komsyon aııyordu. "Böylece, sgortanın tümüyle yen br şeyolduğu br ülkede br müş!ter doğal olarak, kendsn tam orandan sgortalayan [nglz] şrket yernellk yıl çn hçbr ücret stemeyen [Amerkan] şrketne gtmekte"yd ve "Inglz sgorta acentaları bu eğlm tersne çevrmede çareszd" (A&P İstanbul 1899-1900Iraporu:24). 20. yüzyıl başlarında naklyat, yangın ve hayat sgortaları dışında eşya ve kaza sgortaları da yaygınlaşmıştı.irossa sgorta şrket, kaza, seyahat kazaları ve "vtrn kırılmaları" çn sgorta mkanı sunuyor, La Metropolten her dns ev ve. "mobl ya"yı sgortalıyordu (Surp ~ırgç Ermen Hastanes Aylık Dergs Eylül 1999 Sayısı ek: 36,55)., "Temslclern seçmnde gös!terleceközen ve yangın durumunda hemen ödeme yapma, şn kaymağına hakm olmayı sağlamaya devam edecektr" (A&P İstanbul 1899-1900raporu: 23) fadjs şrketler çn temel amaç olan pyasada yer ednmenn ve bu yer ve kazançıa+nı korumanın sımnı yansıhyordu. Pyasaya yen grecek şrketler çn temslg seçm hayat önemdeyd çünkü muğlak tbarlı br temslc "ş mahveder"d (A&P İstanbul 1908 raporu: 30). 20. yüzyıl başlarında verdkler lanlarda ıla Metropolten "taşradan ddd acentalar", L'Unverso se "kablyetl ve tcar kref olan mahall acentalar" arıyordu (Surp Pırgç Ermen Hastanes Aylık Dergs Eylül 1999Sayısı ek: 31/ 41). Osmanlı ülkesndek sgorta şrketler faalyetlernde bankalarla yakın şbrlğ çndeyd. Pek çok ~gorta şrket bell başlı merkezlerde şubeler /temslclkler açmakla brlkte, başta Osmanlı Bankası olmak üzere 27 1880'lern ba~ına kadar Türkye'de (blnmeyen hayat sgortası dalında lk olarak br Amerkan ~rket faalyete geçmşt (A,&P tstanbu11893-1897 raporu: 26; Istanbul 1899-1900 raporu: 2S). 1894'e gelndğnde üç~ Amerkan 36 şrketn faalyette olduğu sektörde Amerbn EqulabIe Lfe Insuranee Co. lderlerden bryd (ELVEREN, 1996: 16).

MuratBaskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.23 yabancı bankalar komsyon karşılığında sgorta şrketlernn şlemlerne yardımcı oldu. Bunlardan bazılan Tablo 8'de yer almaktadır. Ayrıca Deutsche Orent Bank'ın İstanbul, Edrne, Bursa, Adana, Tarsus, Mersn ve Deutsche Palastna Bank'ın Van şubelernde Alman sgorta şrketlernn şlemler yürütüldü (KAZCAN vd., 1998: 56). Tablo 8: Bazı Sgorta Şrketlernn Türkye'de Çalıştıkları Bankalar Sgorta Şrket Branş ÇalıştığıBanka Osmanlı Umum Sgorta Genel Osmanlı Bankası Unon Genel Osmanlı Bankası Les Provnee Reunes Yangın Wener Bank-Veren Ca sse Paternelle Hayat Credt Lyonnas Phenx Autrehen Yangın-Hayat Credt Lyonnas Equtable Lfe [nsuranee Hayat Credt Lyonnas Kaynafe: (5urp Pırgç Ennen Hastanes Aylık Dergs Eylül 1999 Sayısı ek: 12-39). Şrketler, bakr Osmanlı sgorta pyasasında mümkün olduğunca pay kapablmek ya da mevcut paylannı koruyablmek çn bazen düşük ş hacmlerne rağmen temslclklern kapatmayablyordu. Örneğn Trabzon'dak İnglz konsolosunun fadesne göre "paranın kıt ve yangınlann nadr olduğu br yerde hayat ve mal sgortası bürolan çn az ş mkam olacaktl" Ancak yıl boyunca çok az polçe düzenlemelerne rağmen 1894'te şehrdek sgorta acentası sayısı 15'e ulaşmıştı (A&P Trabzon 1894 raporu: 5). Bazen de şrketler yen canlanmakta olan br pyasayı rakplerne kaptırmamak çn brbr ardına aym merkeze yönelyordu. Konya'da, demryolunun gelşnden sonra brbr ardına pyasaya gren şrketler sonucu 1907'de yangın dalında 8, hayat dalında 10 sgorta şrket faalyette d. (A&P İstanbul 1907 raporu: 22). 5. Pyasayı Düzenleme Çabaları Osmanlı ülkesnde sgortaya yönelk lk hükümler 28 Temmuz 1850 tarhl Kanunname- Tcaret'te yer alıyordu ve denz sgortalarına lşknd. 1864'te Denz Tcaret Kanunu'nda yne tamamı denz sgortası hakkında olan düzenlemeler getrld ve bu hükümler 1906'ya kadar hakkında br düzenleme bulunmayan kara (mal) sgortalarına da uygulandı (KAZCAN vd., 1998: 35).28 Ancak bu düzenlemeler, faalyetlerne tam br serbest çnde devam eden yabancı şrketler denetm alhna alablecek ve müşterler aleyhne olan 28 1864 Ekmnde yürürlüğe gren kanun Ingltere'den alınmıştı.

24 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57.4 uygulamaları düzelteblecek türden değld. Hukuk mevzuat ve kontrol boşluğu Osmanlı sgorta pyasasında 1870 sonrasındak hızlı gelşme dönemnde kendn hssettrmeye başladı. Hakkında yasal düzenlemeler olan, nüfusun ancak uluslararası tcaretle lgl ve genellkle lman şehrlernde bulunan çok küçük br kesmn lglendren denz sgortalan, uluslararası genel kabuller nedenyle görece oturmuş ve ön planda olmayan br daldı. Ülkede sgorta denldğ zaman lk akla gelen nsbeten yen br dalolan ve İstanbul, İzmr gb büyük pyasalar başta olmak üzere nüfusun tamamım lglendren yangın sgortası d. Bu dalda sgorta fkr ve uygulamasının mahyet ahal tarafından anlaşılıncaya kadar şrketler zarara uğratacak türde kasıtlı zararlar (örneğn kundakçılık) az sayıdaydı. Şrketler de sgorta fkrnn yayılması düşüncesyle taahhütlernde ve ödemelernde dürüst davramyorlardı. Zaten pyasada "şn kaymağına hakm olmayı sağlamak" çn en öneml unsurlardan br "yangın durumunda hemen ödeme yapmak" d (A&P İstanbul 1899-1900 raporu: 23). Fakat zaman çnde yangınlar çoğalmaya ve kasıtlı oldukları anlaşılmaya başlandı. Şrketlere göre 1890'larda durum endşe verc boyu tlarda ydı. Öte yandan yabancı br şrketn ülkede br temslclk açması çn kanum ya da malf herhang br yükümlülük gerekmedğnden cazp Osmanlı pyasası kısa zamanda çok sayıda şrketle dolmuştu. Ülke koşullarını y tanımadan kolay kar edleblecek br pyasa olduğu düşüncesyle pyasaya gren bazı şrketler yeterl tbara sahp olmayan hatta bazen kötü nyetl olablen yerl temslcler tarafından pyasa stratejler ve ekspertzler bakımından sustmale uğradı. 29 Bu durum hem sgorta şrketlern hem de müşterlern zarara uğrath ve sgorta pyasası hakkında olumsuz kanaatler oluşmasına yol açh. Sgorta şrketler müştery, müşter de şrket potansyel "aldatıcı" olarak göreblyordu. Şrketler normal yangınlann ödemelernde güçlük çıkarmak, doğru ya da yanlış hbarlar üzerne tek taraflı olarak sözleşmeler fesh etmek gb uygulamalara yöneld. Ödenmeyen tazmnatlar, kasıtlı yangınlar, zararın tesbt sırasındak anlaşmazlıklar sık sık görüleblyordu. 30 Pyasadak meslek dayamşma eksklğ de bu olumsuzlukları artırıyordu. Meslek dayanışma br yana 1890'lann sonuna kadar p yasadak şrketler arasında keskn br rekabet devam ett. Her br şrket genel merkezlernden aldıkları talmatlara göre ve Osmanlı makamlarının kontrolünden uzak br şeklde faalyette bulunuyordu. Denz sgortasının uluslararası ntelğ nedenyle prm oranlarında ve dğer uygulamalarda br problem yaşanmasa da, haklarında br duzenleme bulunmayan yangın ve hayat sgortalarında tam br karmaşa hakmd. 29 "l3ur;ıd;ı ş y;ıp;ıc;ık br frm;ı çn şnn ehl br temslc bulmak zorunlu" d (A&P İstanbul 1892 raporu: 13). Temslc seçmnn önemne yukarıda değnlmşt. 30 Serm;ıycs y;ıb;ıncı ol;ın ama adındak Osmanlı bares nedenyle yerl br şrket olarak algıbnan Osmanlı Umum Sgorta Şrket' nn de "ahalden zyade kend menfaatn dtşüntnek hususunda... dğer ecneb şrketlerden farkı yoktu." (MUB, 1995, Clt 3: 1151).

MuratBaskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.25 Osmanlı pyasasındak yabancı sgorta şrketler yerl müşterlere sattıkları polçeler kend dllernde (İnglzce-Fransızca) düzenlyorj 1, adil kaptülasyonlardan yararlanarak, anlaşmazlık halnde şrketn kurulu olduğu ülke mahkemelern yetkl gösteryordu. Böylece Osmanlı vatandaşları şrketler karşısında dezavantajlı oluyor, yabancı ülkelerde dava takp etme mkam bulamayan büyük br müşter kesm sgorta tazmnatından mahrum kalıyordu. Kend ülkelerndek yasalara uygun kurulmamış ve yasalolarak br sonuç alınamayacak şrketlere rastlanıldığı gb, hayall br yabancı şrketn şubes ya da acentası olarak faalyete geçp pyasayı dolandıran kötü nyetller de görülüyordu. 32 Ayrıca sgortacının sgorta sözleşmesn tek taraflı olarak feshetme hakkı da vardı k, bu sgortalının karşı karşıya olduğu en büyük problemd. Ülkede faalyete geçme konusunda tescl ve br sermaye zorunluluğu aranmadığından pyasaya grş ve çıkış tamamen serbestt. r yasanın yabancı sgorta şrketlernn çıkarları doğrultusunda şleyşne karşı hükümetn uygulayableceğ hükümler yoktu. Bu amaçla Tcaret Nezaret'nn çalışmaları le 1887'de br nzamname hazırlandı ve Osmanlı Devlet'nde faalyette bulunmak steyen sgorta şrketlerne ruhsat alma ve tescl şartı getrld. Buna göre yabancı ülkelerde kurulmuş anonm şrketler hükümetten ruhsat almadan Osmanlı topraklarında şube açamayacak, acenta tayn edemeyecekt. Şrket, faalyetler konusunda, önce ülkesnn konsolosluğunun onayladığı br belge y Tcaret Nezaret'ne sunacak, faalyet konularında devlet yasalarına, kamu düzenne ve genel ahlaka ters düşen br yön olmadığı takdrde şrkete ruhsat verlecekt. Ruhsat alan şrket üç ay çnde Osmanlı topraklarında şlern yürütecek br vekl tayn etmek ve sürekl br kametgah adres göstermek zorundaydı (TOPRAK, 1982: 75). Ancak dönemn mevcut adıı kaptülasyonları nedenyle, yabancılan lglendren hükümler çeren yasa ve tüzükler sefaretlern onayı olmaksızın yürürlüğe gremyordu. Sefaretlern traz ettğ 1887 nzamnames uygulanamadı ve yabancı şrketler hükümetten zn almadan pyasaya grmeye ve faalyet göstermeye devam ett. Hükümet Mart 1906'da, br yabancı anonm şrketler ve sgorta şrketlernn bundan sonra tab olacağı hükümler çeren br nzamname ve dğer de Kara Tcaret Kanunu'na eklenen ve sgortacılığı düzenleyen maddeler olmak üzere k yen düzenleme yaph. Kara Tcaret Kanunu'na eklenen 25 madde Osmanlı hukukunda kara sgortalarına lşkn getrlen lk hükümlerd 31 Osmanlı LJmum Sgorta Şrket se polçelern Türkçe düzenlyordu (MUB, 1995, Gıt 3: 1151). 32 1884'te Isbııbul'da kendn Equtable Lfe şrketnn temslcs olarak tanıtan br kş "saf' nsanlara hayat sgortası yapmıştı ve şrket bundan son derece rahats1zdı (HATCHERIAN, 1898: 385), Bursa, ızmr ve Aydın cvarındak şüphel br Belçka şrket çn bkz. (TOPRAk, 1982: 74). Sahte şrketler konusuna Inglz konsolosu da dkkat çekyordu: "Istanbul ve ç bölgelerde [pyasa hakkında] blgsz halk arasında sahte şrketlern faalyetler/zn engellenmes yolunda alınacak önlemler şüphesz İnglz sgortacılığının yararınadır." (A&P Istanbul 1906 raporu: 22).

26 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 (SİGORTAREHBERİ, 1942: nt 3. kısım). Nzamname le yabancı anonm şrketlere ve sgorta şrketlerne belrl br "temnat akçes"n Osmanlı Bankası'na. ödeme yükümlülüğü getrlyordu. Ancak kaptüler ayrıcalıklarını sürdürmek steyen konsolosluklar bu nzamnameye de traz ett. 33 Bütün yabancı şrketlern aynı mevzuata tab olması stenmedğ gb, yangımn genşlernemes çn mahall darelerce yıktınlacak evlern bedellernn de sgorta şrketlernce ödenmesne lşkn br maddeye de traz edlyordu. Osmanlı hükümet sefaretlern trazım kabul etmeynce bu düzenleme de yürürlüğe konaroadı (TOPRAK, 1982:76-77). Osmanlı Devlet 1 Ekm 1914 tarhnden geçerl olmak üzere Osmanlı topraklarında yaşayan yabancıların kaptülasyon olarak blnen bütün mal, ktsad, adl ve dar ayrıcalıklarını kaldırınca sgorta pyasası üzerndek yasal düzenlemelere sefaretlern traz mkanı da kalmadı. 13 Aralık 1914'te Eeneb Anonm ve Sermayes Eshama Münkasım Şrketler le Eeneb Sgorta Şrketler Hakkındak Kanun-u Muvakkat çıkarıldı ve ülkede faalyette bulunan bütün yabancı şrketlere tcaret sclne tescl ve temnat gösterme zorunluluğu getrld, Tcaret ve Zıraat Nezaret'ne bağlı ve sgorta şrketlernn şlemlern zleyp denetleyecek br Sgorta Müdüryet kuruldu; şrketler yangın, hayat, denz naklyat gb bütün sgorta şlemler çn temnat akçes ödeyecek, sgorta tazmnatları şrketn Osmanlı topraklarında şube ve acentalanmn bulunduğu mahalde ödenecekt. Sgorta şrketler tcar tbarı sağlam temslcler atayablecek ve sgorta polçelernde yer alan koşullar genel ahlak ve kamu düzenne aykırı olamayacaktı. Aynı tarhl "Temettü Vergs Hakkında Kanun-u Muvakkat" le Osmanlı topraklarında faalyette bulunan bütün şrketler gelr vergsne tab tutuldu. Sgorta şrketlerne yangın ve denz naklyat sgortası polçeler üzernden % 3 ve hayat sgortası polçeler üzernden % 2 oramnda verg kondu. 23 Mart 1916 tarhl br kanunla da yabana şrketlern şlem ve yazışmalarında Türkçe kullanılması zorunluluğu getrld (TOPRAK, 1982: 78-79; KAZCAN vd., 1998: 54). İtthat ve Terakk Parts'nn "Mll İktsat" poltkası dönemne rastlayan bu hükümler sgorta pyasasım düzenlernede etkl oldu. 34 33 Örneğn Inglz elçlğ Mart 1906 tarhl k düzenlemenn "bu halleryle kabul edlemez ntelkte oldukları"m hükümete bldrmşt (A&P tstanbul1906 raporu: 22). 34 Ancak savaştan sonra sgorta pyasasında şlern yne esk seyrne döndüğü anlaşılmaktadır. "Memleketmz sgorta teşklatı hususunda stklal ve serbestye malk değldr. Kaptllasyonların mevcudyet her devlete mensub sgorta şrketlernn Memalk- Osmanyye'de bla-kayd ü şart cra-yı faalyet etmesne meydan vermektedr. Harb- Umum esnasında devletçe kaptülasyonlar lağvedldğ zaman 3 Teşrnsan 1330/1914 tarhnde br kanun-u muvakkat neşredlerek anonm ve sermayes eshama münkasm şrketer le blmum sgorta şrketler hakkında bazı ahkam ve esasat vaz olunmuş se de mütarekeden sonra Düvel- Müttefka'ca kaptülasyonların lağvı kabul edlmedğ chetle kanun-u mezkurdan muntazır olan fayda kttm edlememştr. Bnaenaleyh ecneb şrketler mensub oldukları devletlern kanununa tevfkan hala muamelede devam etmekte ve Memalk- Osmanyye'de Türkçe'nn gayr ve Türklern

MuratBaskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.27 Hükümetn Müslüman-Türk kesmn tcaret hayahna daha aktf şeklde kahlmasını teşvk eden poltkaları sonucu, yerl sermaye grupları da sgortacılık faalyetn düşünmeye başladı ve yerl ve yabancı sermayenn ortak olduğu bazı şrketler kuruldu. Yabancılar da hem yen düzenlemeler hem de savaş koşulları nedenyle tamamen yabancı şrket olarak algılanmaktansa bünyelernde yerl sermaye bulundurmayı uygun buluyorlard~. 1916'da Mll Sgorta Şrket (Avusturya sermayes le) ve Vatan Sgorta Şrket, 1918'de İtthad-ı Mll Sgorta Şrket (Fransız sermayes le) kuruldu. Pyasadak keskn rekabet karları mnmum düzeylere ndrdğnden, sgortacılık sadece ç pyasada çalışablecek yerl sermaye gruplarını cezbetmyordu. Yabancı şrketler se Osmanlı pyasasında umdukları kadar kar etmese ya da zarar etse ble bunu dğer pyasalardak gelrler le karşılayablyordu. 35 Tablo 9: 20. Yüzyıl Başlannda Istanbul ve Anadolu'da Şube/Temslclkler Olan Bazı Sgorta Şrketler Sgorta Şrket Kuruluş İdare Merkez! Faalyet Tarh Sermaye Grubu Alanları Rossa St. Petersburg/Rus Yangın, hayatı naklyat, kaza La Metropolten" Fransız Yangın La NewYork" Fransız Hayat L'Unverso" ıtalyan Naklyat North Brtsh and Merchantle 1809 Inglz Yangın, hayat, denz naklyat Unon 1828 Pars /Fransız Yangın, hayat Casse Paternelle" 1841 Pars/Fransız Hayat Star" 1843 Inglz Hayat Premer Hongtrose" 1857 Av-Mac. Hayat anlamadığı lsanjarla evrk ve senedat teat eylemektedr, Ahal kanununu blmedğ, lsanını anlamadığı br ecneb şrketle muameleye mecbur olduğu çn ledelhace br htlaf zuhurunda blhassa ecneb şrketlern dare- merkezyyeler mensub oldukları devletlern memlknde olduğu çn kame ve takb- davaya muvaffak olamamakta ve bnnetce zarar görmektedr. Esasen sgorta hesebatı Türklern münevverlernn ble kolaylıkla hata edemeyeceğ derecede yüksek ve karışık olduğu chetle halk bu yüzden de azm zararlara duçr olduğu gb şrketlerle ahal arasında akd- mukaveleye tavassut eden Ermen, Rum smsarıarın ber-mu'tad yaptıkları hleler de bahsedlen zararları taz'f etmektedr." (MUB, 1995, Clt 3: 1150). 35 1905'den sonra Osmanlı Devlet'nde faalyette bulunan sgorta şrketlernn sayısı 120 cvarındaydı (KAZCAN vd.,1998: 72). Fakat herhang br dönemde faalyette bulunan şrket sayısını tam olarak belrleyeblmek çok güçtür. Bunun en öneml sebeb, pyasaya gren şrketler belrleyeblmenn nsb kolaylığına rağmen pyasadan çeklen şrketler belrlemenn güçlüğüdür.

28 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 Phenx Autrchen Fredrch Wlhelm' Natonal' Les Provnces Reunes' Osmanlı Umum Sgorta 1860 v. ıyana/avm- ac. Yangı, n hayat 1866 Berln/ Alman Hayat 1882 Bükreş/ Romanya Genel 1887 Brüksel/Belçka Yangın Şrket 1893 İstanbul/Yabancı Yangın, hayat, kaza Ihtyat-ı Mll Hayat Sgorta O.A.Ş. ~911 Istanbul Hayat ızmr Naklye Sgorta Şrket 1917 İzmr Naklyat Türkye MllSgorta Şrket (a) 1917 İstanbu1/Ayustlrya Itthad-ı Mll Osmanlı Sgorta Şrket (b) 1918 İstanbul/Fransız Osmanlı Mll Umum Sg'orta Şrket 1918 Istanbul Genel Iktsat Anonm Şrket (c) 1918 Istanbul/Türk Kaynak: (Surp PtrgçErmen Hastanes Ayltk Dergs Eylül 1999 Sayısı ek: 12-49; TOPRAK, J 982: 360-5 ; KAZCAN (vd.].1998:58-65; ÖKÇÜN. 1997:226]. *: 1894'te ülkede mevcut olmayıp daha sonrafaalyete geçen yabancı şrketler. a: Avw,tlıryCllı Phenx de Venne şrket büyük ortak d. b: FranslZ Unon şrke t tarafından kurulmuştur. c: Sgortacılıgm yams ıra komsyonculuk ve bankacılık şlemler le de Uğraşmak amact gt]den şrket 1933'tefeshedlmştr.. Sonuç: Dsmanlı Sgorta Pyasasının Bazı Özellkler 1838 (ve dğer) serbest tcaret antlaşmalarının etks ve denz ulaşımında devrm ntelğnde ol an buharlı gemlern yaygınlaşması le kısa sürede artan Osmanlı-Avrupa tca ret hacm ülkeye naklye sgortaclığını getrmşt. 1870 sonrasında se yangın, hayat, kaza, eşya sgortaları gderek hızlanan br şeklde günlük hayata grm eye başladı. Genş Osmanlı pyasası bütün sgorta dallarında, kaptüler ayrıcalıklardan yararlanan Avrupalı sermaye gruplarının lgsn çekyordu. Ancak şrketlern pyasadak tavırları, hükümetn sgorta pyasasını düzenleme de geç kalışı, nüfusun öneml br kesmnn dn kaygılarla sgorta faal yetne olumsuz bakışı, yabancı şrketlern tcar hayattak avantajları, yurtç serma ye brk mnn yeterszlğ gb unsurlar Osmanlı ekonomsnde sgorta p yasasının potansyel gelşme mkanlarını kısıtladı ve Osmanlı dönemnde sgortacıl ık yerl sermayenn lglendğ br ekonomk faalyet ol (a)madı. P yasanın ş sınırlandıran unsurlar eyş le zaman çnde ortaya çıkan ve pyasanın gelşmn şu genel başlıklar altında toplanablr: ) Şrketlern da vranışları: Brnc Dünya Savaşı dönemne kadar Osmanlı sgorta pyasasındak sgorta şrketler faalyetlerne başlama, sürdürme ve btnne konusunda'h erhang br yasal düzenlemeye tab olınayıp tam br serbest çndeyd. Şrketler kar maksmzasyonu güdüsüyle ve genel

MuratBaskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.29 merkezlernden aldıkları talmatlara göre hareket edyor, sgorta polçelern kend dllernde düzenlyor, anlaşmazlık halnde kend ülkelerndek mahkemeler yetkl gösteryor, sgortayı dledkler zaman feshetme hakkını saklı tutuyordu. İlk olarak Avrupa'nın önde gelen sgorta şrketler pyasaya grmşt ve smlern duyurmak, sgorta fkrnn yayılmasım sağlamak amacıyla taahhütlern yerne getryordu. Prmler mümkün olduğunca düşük tutablen, tazmnat ödemelern vaktnde yapan, yetenekl temslclere sahp olan br şrket pyasada derhal y br tbarın sahb oluyordu. Ancak zamanla kasıtlı yangınların çoğalması ve pyasaya sonradan gren "knc derece" şrketlern yarattığı rekabet pyasaya ve önde gelen şrketlere zarar vermeye başladı. Prm rekabet nedenyle fyatı ucuzlayan sgorta hzmetnde müşter rsklernn ve zararların arhnası üzerne şrketler kend çıkarlarını ön plana aldı. Kanun denetmszlkten de faydalanan şrketlern taahhütlern yerne getrme konusundak stekszlkler, müşternn blmedğ dllerde polçe düzenlenmes, sahte şrketlern dolandırıcılığı gb gelşmeler halk arasında sgortacılık çn olumsuz kanaat oluşturuyordu. Öte yandan şrketlern ahşap bnaların yüksek yangın rskn karşılamak çn yüksek prm oranları belrlemes de sgortayla yen tamşmakta olan ve geçmlk düzeyde yaşayan nüfusun fazla olduğu br ekonomde müşter potansyeln sınırlıyordu. "Paranın kılolduğu br yerde hayat ve mal sgortası büroları çn az ş mkanı olacak"tı (A&P Trabzon 1894 raporu: 5); çünkü potansyel müşter grubunun büyük br kesm bütçelernden sgorta çn ayıracakları payı, günümüz ktsat teorsndek fadesyle, "cepten çıkan malyet" (out of pckket costs) olarak görüyor ve fazla ağırlıklandırıyordu. ) Müşterlern davranışları: 1890'lardan tbaren artan kasıtlı yangınlar Osmanlı sgorta pyasasının şleyşn etkleyen br unsurdu. Kasıtlı yangınların yaygınlığı ve nüfusun çoğunluğunun yaşadığı ahşap bnaların normal koşullarda dah( yangın rsknn fazlalığı nedenyle yangın sgortası prmler yüksekt. İstanbul'da 190D'de ve İzmr'de 1912'de olduğu gb, sgorta şrketlernn br yıl çnde yangınlar çn ödedkler tazmnat tutarı sık sık o yılın yangın sgortası prmler gelrn aşıyordu ve zaten yüksek olan prmlern daha da artırılması düşünülüyordu (A&P İstanbul 1899-1900 raporu: 23; A&P İzmr 1912-1913 raporu: 16). Her k şehrde de özellkle Müslüman-Türk nüfusun oturduğu mahallelerde kundakçılığın yaygın olduğu belrtlyordu. Sgorta kavramı le yen tanışan ve bunu br kazanca dönüştürebleceğn düşünen yerl kesmlern yerleşm brmler le sgorta kavramına aşna olan yabancı nüfusun yerleşm brmler arasındak yangın oranlarındak farklılık sgorta şrketlernn dkkatn çektğnden "büyük Avrupa şrketler farklı mahalleler arasında rsklern dkkatlce paylaştırarak ş yapmakta"ydı. İstanbul'da "kundakçılık yaygın" olduğundan "burada ş yapacak br frma çn [şrket çıkarını gözetecek] şnn

30 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 ehl br temslc bulmak zorunlu" d (A&P İstanbul 1892 raporu: s.13). Nsan 1901'de yürürlüğe konan yen ortak prm tarfesnn de "kasıtlı yangınları azaltmaya yönelk" etkler olduğu söylenyordu (A&P İstanbul 1901raporu: 28). İzmr'de Şubat 1899'da yürürlüktek ortak tarfe uygulaması kaldırılarak şrketern prm oranlarını serbestçe belrlemes kararlaşhrılmışh. Fakat konsolosa göre "müşterler arasında ayırım yapılmaksızın kabul edlecek rsklern sadece kundakçılığı arhracağı korkusu var"di. "Görece çok az evn sgortalandığı şehrn Türk mahallernde hemen hemen hç yangın olmaması olgusu bu görüşü güçlendrmekte"yd (A&P İzmr 1897-99 raporu: 21). Bu fadeden çıkan sonuç prm oranlarının yükseklğ le evlern sgortalatma oranı düşük kalan br kesmn, prmlern ndrlmes sonucu sgorta sahn alableceğ ve sonra da bunu sgorta şrketlerden tazmnat almak çn br fırsat olarak değerlendrebleceğ htmalnn yükseklğdr. Bu tp br davranış sgorta fkr ve anlayışının tam olarak yerleşmedğ ve şrketierle müşterler arasında tam br güvenn oluşmadığı br pyasa arkaplanında anlamlandırılablr. 36 Karşılıklı güvenn yerleşmedğ pyasada kundakçılık sürüyordu ve 1911 başlarında "öncek yıııara oranla daha fazla kontrol alhna alınmış"h (A&P İzmr 1911 raporu: 12).37 Böylece pyasadak şrketler br klemle karşı karşıya d: yüksek prmler uygulanırsa müşter portföyü daralıyor, düşük prmler uygulanırsa düşük gelrl olup sgorta tazmnatını kolay br kazanç yolu olarak gören müşterler sgorta satın alableceğnden şrketn zarar olasılığı arhyordu. Sgortaolıkta rskn havuzlanması olarak blnen "ortalama" br prm oranı uygulanması da çözüm değld. Çünkü ortalama prmlere dayanan şrket yangın halnde müşterlerne ortalama br tazmnat ödeyeblrd; oysa yüksek gelrl olan ve değerl konutlarda oturan müşterler böyle br durumda zararlarının tamamını karşılayamayacakları çn sgorta sahn almayacaklardi. 38 Bu nedenle Osmanlı 36 Bu davrmıış günümüz ktsat teorsnde "blg asmetrs" başlığı altında ncelenmekte ve "moral hazard" olarak adlandırılmaktadır. Breyler br rske karşı sgortalı değlken rsk gerçekleşrse ortaya çıkacak zararın tamamından sorumlu olacaklarından rskn gerçekleşmemes çn azam dkkat göstermekte, fakat sgortalı oldukları zaman bu korumanın derecesne/mktarına güvenerek rskn gerçekleşme olasılığını artırıcı davranışlarda bulunablmektedr. 37 Trabzon'da se yangın sgortacılığının yen yayıldığı dönemde "yangınlar nadr"d (A&P Trabzon 1894 raporu: 5). 38 Bu davranı~ günümüz ktsat teorsnde "blg asmetrs" başlığı altında ncelenmekte ve "adverse selecton" olarak adlandırılmaktadır. Breyler sgortalandıkları rskn gerçekleşme olasılığını sgorta şrketnden daha kesn olarak blyorsa, şrketn belrledğ prmler rskn gerçek olasılığını yansıtmayacak ve şrket müşterler bakımından ters br seçm yapmış olacaktır. Yukarıdak örneğe dönersek, brey sgorta şrketnn belrledğ orandan sgorta satın alsa ve şrket tarafından "normal rskl" br müşter olarak görülse ble aslında sgortayı satın aldığı andan tbaren kasten yangın çıkartıp şrketten tazmnat almayı düşünüyor olablr. Bu dunımda şrketn yangın rsk çn belrledğ prm oranı o müşternn gerçek rsk olasılığını yansıtmamakta ve şrket o müşter örneğnde "ters br seçm" yapmış olmaktadır,

Murat Baskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918.31 pyasasındak yangın sgortası şrketler kendler çn uygun prm oramm belrlemekte br hayl güçlük çekmş, kasıtlı yangınların yaygınlığı yüzünden müşterlere normal yangınlarda da ödeme güçlükler çıkarmış ve şrket-müşter lşks karşılıklı güvene dayanmamış görünmektedr. ) Dn kaygılar: Müslüman nüfusun namşları ve kaderclk ve tevekkül gb duyguları gereğ sgorta ya karşı oluşu, pyasa hacm üzernde öneml br kısıt d. Dönemn şer' hukukunda sgorta le lgl br hüküm bulunmamakla brlkte dn gereğ kaderc olan halk sgorta yı "Frenk" ş ve cadı kabul ederek dn esaslara aykırı buluyor, sgorta yaptırıldığı takdrde Allah'ın radesne karşı gelnmş olunacağı düşünülüyordu. Sgortayı şans oyununa benzettkler çn karşı çıkanlar da vardı. 1870 Beyoğlu yangınından sonra sgorta polçeler çıkarmaya başlayan şrketler Şeyhülslam'dan, sgortamn dn açıdan uygun olduğunu belrten br fetva almışlardı. Fetva nsanların Allah tarafından verlen varlıkları koruma hakkına sahp olduklarını belrtyordu. Böylece Müslümanlar da dn açıdan "sakıncasız" olduğu "onaylandığı" çn yangın sgortası satın almaya başladı. Ancak yne de sgortaya karşı olumsuz bakış sürüyordu (ELVEREN, 1996: 3()-31 ).39 Bu olumsuz dn kanaat kırmak çn Fransız sgorta şrket Unon 1911'de br müştersn, hayat sgortasımn "meşruyet" hakkında br fetva alması çn Şeyhülslam'a sevkett. 1913 tarhl cevab fetvaya göre sgorta bedelnn helal olablmes çn sgorta şrketnn yabancı br ülkede bulunması ve sözleşmenn böyle br şrketle yapılması gerekyordu. Yan ülkede kurulmuş br sgorta şrketyle yapılacak br sgorta sebebyle alınacak sgorta bedel helal olmayacaktı (SİGORTA REHBERİ, 1942: ıv-v, 1. kısım; KAZGAN vd., 1998: 13, 56). Karar dönemn dn otortesnn sgorta kavramına bakışım göstermes bakımından lgnçtr. Bu bakış Müslüman-Türk nüfus kesmnn sgorta satın almaya yönelşn güçleştrdğ kadar sgorta sektöründe yatırıma yönelşn de gecktrmştr. Osmanlı Devlet'nde ancak 1916 sonrasında yabancı sermaye lc ortaklık kurarak faalyete geçen yerl şrketler görülmüştür. v) Sosyal ve ekonomk yapı: Ülkenn sosyal ve ekonomk yapısı da sgorta pyasasını yakından etkled. Daha önce değnlen kşlern satın alma güçlernn düşüklüğünün yanısıra modern şehr hayahna ve sosyal devlet anlayışına geçşn geckmes le (joncaların orta sandıkları gb) toplumdak geleneksel dayanışma lşklernn büyük ölçüde devam etmes kşler bunlar dışında br güvence aramaya yöneltmyordu. 19. yüzyılın knc yarısında Avrupa'da sgorta sektörünün gelşm, sanayleşme ve şehrleşme sonucu "yalnızlaşan" modern toplum nsanının güvence arayışının arhşı le lşklyd. 39 Bu fetvaya rağmen "...sgorta meselesnde unsuf-1 Islam öteden ber muhterz br vazyettedr. Müslümanlar sgorta muamelatmm esasat-ı Islamyye'ye mugayr olduğuna tkad ederek emlakni sgortaya vaz etmekle kaza ve takd r- lahye muhalefet etmş olacaklarını zannetmektedrler." (MUB, 1995, Clt 3: 1151). 1908'de hala "hayat sgortası dndar Konya'da önyargı le karşılaştığından [bu alanda] çok az ş yapılablyor"du. A&P Istanbul190R raporu, s.30.

32 Ankara Ünverstes SBF Dergs. 57-4 Oysa Osmanlı toplumunda böyle br tecrübe yaşanmamışlı ve 1922 gb geç br tarhte ble hala ahaly sgortanın faydalarına kna etmeye yönelk çabalar sürüyordu. 4o Bu özellkler ışığında Osmanlı sgorta pyasası le lgl br de tesbt yapmak mümkündür; pyasa zaman çnde "eksk rekabet" özellkler ağır basan br yapıdan daha "rekabetç" br yapıya yönelmş gbdr. Yasal düzenlernelern eksklğ ve müşterler nezdndek tbarian, pyasadak şrketlere br dereceye kadar monopol gücü sağlıyordu. Müşterlern salın aldıkları hzmet konusunda "tam blgye sahp olmayışı" da bu monopol gücüne katkıda bulunuyordu. Müşterler yabancı dlde düzenlenmş sözleşmeler nedenyle aleyhlerne olablecek pek çok hususu blmyor, şrketlern belrledğ prm oranları hakkında da net br fkre sahp olamıyordu. çünkü şrketler prm düzeylern ekonomk temellerden yoksun br şeklde tamamen pyasadak tbariarına göre belrleyeblyordu. Pyasadak şrket sayısı artlıkça, şrketler Osmanlı pyasasındak paylarını korumak ya da genşletmek çn genel merkezlernn zn verdğ ölçüde br fyat ndrmne gtt; aralarında "ortak" br prm tarfes uygulama çabaları şrketlern sundukları hzmetn fyalını yakınlaşhrıyordu. Sürdürülebldğ ölçüde "tek fyat" uygulaması ve özellkle şrketlern hareket alanını belrleyen 1908 sonrasındak hukuk düzenlemeler pyasanın daha "rekabetç" br yapıya geçşn sağlamış görünmektedr. Kaynakça PARLlAMENTARY PAPERS, ACCQUNTS and PAPERS (1855-1914), Commercal Reports from Consular O{{ces n Turkey (annual reports, Great Brtan) (Türkye'dek konsolasıardan Londra'ya gönderlen tcaret raporlarının Istanbul, ızmr, Trabzon konsolasluk bölgelerne at cltler). ACCQUNTS and PAPERS (1843), Commercal Tar{{sand Regulatons Part V/II,Qttoman Empre, Vol. 57. BASKıCı' M. Murat (2000), Ondokuzuncu Yüzyılın Iknc Yansında Osmanlı Imparatorluğu'nda Iktsad ve Sosyal Dönüşüm (A.Ü. S.B.E. Yayımlanmamış Doktora Tez). 40 "Sgorta a'sar-, ahrde hdas edlmş br usül olmak tbaryle bunun çn kütüb- kadme- lslamyye'de mümsek aramak b't-tab doğru değldr. Şu halde sgortanın kumara, pyangoya ve sar talh oyunlarına teşbh edldğ anlaşı1lyor...fakat sgortanın bunlarla mukayeses doğru olmaytp...br müslm emlakn sgorta ettrmekle blaks hem kendnn hem de mlletnn servetnden br cüzünü teleften, zıya'dan kurtarmış ve bnnetce efradından olduğu unsur-ı Islam'ın ledelhace dne ve dünyaya hzmet etmş olur. Sgortadan alınacak para le tekaüd ve mazulyet çn hükümetten alınan maaş arasında zerre kadar fark olmadığından ulema'yı lslamyye tekaüd ve mazulyyet maaşını traz etmeyerek seve seve aldıkları gb hç olmazsa br "kle" kavl bularak halkı sgortadan tenfr değl blaks teşvk ve terğb etmeler de arzu olunur hususattandır. Dğerlernden sarf-ı nazar yalnız Meşrutyet'ten sonra ıstanbul'da babadan kalma yegane servet olan hanes yanan yrm bn Müslüman alesnn sgortasızlık yüzünden duçar olduğu zarar düşünülürse bu şte ne derece stcal lazım geldğ takdr olunur." (MUB, 1995, Clt 3: 1151).

Murat Baskıcı. Osmanlı Anadolusunda Sgorta Pyasası: 1860-1918 33 ELVEREN, Al Haydar (J996), Evo/uUon of the Turksh Irısurance Sector and the Rensurance Monopoly (Ankara: T.C. Başbakanlık Hazne Müsteşar!'! Ekonomk Araştırmalar Genel Müdürlü!,!ü Araştırma ve Inceleme Dzs No:2). HATCHERIAN, N. (1898), Le Fonctonnemenl de L'Assurance en Turque (Pars: Extrat de la Revue Intematonale des Assurances). KARPAT, Kemal (1985), Oltoman Popu/alon /830-1914 (Madson: Unversty of Wsconsn Press), KAZGAN, H/SOYAK, A/.KORALTÜRK, M. (1998), Cumhuryel'n 75 Yıllık Sgortacısı Koç AlIanz (Istanbul), OSMAN NURI (ERGIN) (1995), Mecelle. Umür.ı Beledyye Clt 3 (Istanbul: Istanbul Büyükşehr Beledyes Kültür Işler Dare Başkanlı!,!' Yayınları, No: 21). OWEN, R. ( 981), The Mdd/e Easl rı the World Economy /800.19/4 (London and New York: Methuen). ÖKÇÜN, Gündüz (1997), "1909.1930 Y,lIarı Arasında Anonm Şrket Olarak Kurulan Bankalar,' Iktsal Tarh Ya,tları (Ankara: Sermaye Pyasası Kurulu Yayını No: 58): 213.278. PAMUK, Şevket (1984), Osmanlı Ekonoms ve Dünya Kaptalzm (/820-1913) (Ankara: Yurt Yayınları). SIGORTA REHBER 1942 (Istanbul: 1944). SURP PIRGç ERMEN HASTANESI AYlıKDERGISI (1999), Surp Pırgç Emıen Hastanes 1900-1910 Salnamelerııde Ilan ve Reklam/ar (Istanbul: Eylül 1999 Sayısı ekl). T.C. TICARET BAKANllGI SGORTA MURAKABE KURULU (J974), Cumhuryetn 50. Yılmda Sgortacılığımız (Istanbul: Yayın no: 15). TOPRAK, Zafer ( 1982), Türkye'de "MllIktsal" /908./9/8 (Ankara: Yurt Yayınlar,). YÜCESAN, Osman (1960), Yangın Sgorta/arı Kadeler ve Tatbkaıı (Istanbul: Sgorta Tatbkatçı]arı Cemyet Neşryatı, No:2).