ISBN (basılı nüsha)

Transkript

1

2

3 ISBN (basılı nüsha) Bu Çalışma Devlet Planlama Teşklatının görüşlern yansıtmaz. Sorumluluğu yazarına attr. Yayın ve referans olarak kullanılması Devlet Planlama Teşklatının znn gerektrmez; Bu yayın 500 adet basılmıştır. Elektronk olarak, 1 adet pdf dosyası üretlmştr

4 TEŞEKKÜR Bu çalışma, Ankara Ünverstes Syasal Blgler Fakültes İktsat Bölümünde tamamlanan ve Doktora Tez Jürs tarafından oy brlğ le kabul edlen doktora tezme dayanmaktadır. Doktora tez çalışmamın her aşamasında engn blg brkm, yakın lg ve önerler le ben yönlendren tez danışmanım Prof. Dr. Aykut KİBRİTÇİOĞLU na sonsuz teşekkür ederm. Tez çalışmam süresnce, blgsnn yanı sıra şne olan saygısı, ttzlğ ve nsan özellklernden edndğm kazanımların benm çn çok kıymetl olduğunu özellkle belrtmek styorum. Ayrıca, doktora tez zleme komtemde ve tez jürmde yer alan, tezn başarıyla tamamlanablmes çn görüş ve düşünceler le bana yol gösteren değerl hocalarım Prof. Dr. Yahya Seza TEZEL ve Prof. Dr. Serdar SAYAN a şükranlarımı sunarım. Bununla brlkte, dğer tez jürs üyeler sayın hocalarım Prof. Dr. İrfan CİVCİR e, Doç. Dr. Hasan ŞAHİN e ve Doç. Dr. Arzu Akkoyunlu-WIGLEY e olumlu eleştrler ve değerl katkılarından dolayı çok teşekkür ederm. Söz konusu tez böylesne değerl hocalarımın takdrleryle başarıyla tamamlamış olmak, hayatımda büyük br onur vesles olacaktır. Bu başarıda emekler olan tüm dostlarımla brlkte değerl arkadaşım Planlama Uzmanı İbrahm DEMİR e, Hacettepe Ünverstes İktsat Bölümü Öğretm Üyes Doç.Dr. Lütf ERDEN e, Planlama Uzmanı Dr. Peln Kale ATTAR a ve Planlama Uzmanı Umut GÜR e çten katkılarından dolayı teşekkür ederm. Ayrıca, tez çalışmam boyunca gösterdkler anlayıştan ve sözkonusu çalışmanın ktap olarak yayınlanması hususunda sergledkler stek ve radeden dolayı değerl yönetclerme şükranlarımı sunarım. Dğer yandan, tez çalışmam süresnce ben her zaman teşvk eden sevgl eşme ve oğluma gösterdkler destek ve özver çn ayrıca teşekkür ederm.

5 v

6 ÖZET Bu çalışmada, öncelkle uluslararası rekabet gücünün tanımı, unsurları ve belrleycler, Porter yaklaşımı ve rekabetç gelşme aşamaları, karşılaştırmalı ve rekabetç üstünlükler ayrımı, kalteye dayalı rekabet ve rekabet gücünü ölçme metodları açıklanmaya çalışılmıştır. Daha sonra, uluslararası endüstr-ç tcaretn tanımı, lk bulguları, teork yaklaşımlar ve ölçme metodları / endeksler rdelenmştr. Bu çerçevede, endüstr-ç tcaretn kavramsal olarak ncelenmes, teorsnn ve temel belrleyclernn ayrıntılı analz, Türkye açısından boyutları, malat sanay alt sektörlerndek durumunun tespt ve gelşmnn ncelenmes mümkün olmuştur. Bu çalışmanın temel araştırma sorununu uluslararası rekabet gücü ve uluslararası endüstr-ç tcaret konularında ayrıntılı olarak yapılan teork değerlendrmeler ve bulgulardan hareketle, sektörler ayrımında uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşknn rdelenmes oluşturmaktadır. Bu kapsamda, son olarak, Türkye malat sanay endüstrler rekabet etme bçmlerne göre kalteye ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler ayrımında sınıflandırılmış ve yılları arasında Türkye malat sanay endüstrlernde panel ver yöntemyle uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşk araştırılmıştır. Böylece, uluslararası rekabet gücü kavramına yüklenlmes gereken anlam ve çerğn rdelenmes çalışmaya dernlk katmakta ve dğer çalışmalardan farklılaştırmaktadır. Bununla brlkte, özellkle, Türkye de malat sanay endüstrlernn rekabet etme bçmne göre sınıflandırılması ve kalteye ve fyata dayalı rekabet eden sektörler ayrımında uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşknn (Türkye örneğ çn) amprk olarak test edlmes lteratüre katkı bakımından öneml / anlamlı görülmekte ve bu çalışmayı dğer çalışmalardan farklı ve aynı zamanda özgün kılmaktadır. Anahtar kelmeler: Türkye, Türkye ekonoms, malat sanay, uluslararası rekabet gücü, endüstr-ç tcaret, kalteye dayalı rekabet. v

7 İÇİNDEKİLER TEŞEKKÜR Sayfa No: ÖZET İÇİNDEKİLER v ÇİZELGELER DİZİNİ x ŞEKİLLER DİZİNİ x KISALTMALAR x GİRİŞ 1 I. ULUSLARARASI REKABET GÜCÜ Uluslararası rekabet gücü tanımı Ülke düzeynde uluslararası rekabet gücü tanımları Sektör ve frma düzeynde uluslararası rekabet gücü tanımları Uluslararası rekabet gücünün unsurları ve belrleycler Porter yaklaşımı Ulusal rekabetç üstünlüğün belrleycler Kümelenme oluşumları ve uluslararası rekabet gücü Karşılaştırmalı üstünlükler ve rekabetç üstünlükler üzerne br değerlendrme Pazarlama faalyetler, değer denklem ve rekabetç üstünlük lşks Rekabetç gelşme aşamaları Kalteye dayalı uluslararası rekabet gücü Ürün kaltes le malyet / fyat lşks Kalteye dayalı rekabet ve göstergeler Kaltenn üç temel gösterges İhracat brm değer ( BD hr ) 49 v

8 Açıklanmış kalte elastkyet Yüksek fyat segmentlernde konumlanma Bazı kalte göstergeler Uluslararası rekabet gücü ölçme metodları / göstergeler Dünya Ekonomk Forumu endeksler Küresel rekabet gücü endeks İşalem rekabet gücü endeks Yen küresel rekabet gücü endeksne geçş Uluslararası Yönetm Gelştrme Merkez (IMD) endeks UNIDO rekabetç endüstryel performans (CIP) endeks İmalat sanay uluslararası rekabet gücü (MECI) endeks Küçük ülke malat sanay uluslararası rekabet gücü (SSMECI) endeks Reel kur ve faktörlern uluslararası rekabet gücü le lşks Reel efektf dövz kuru endeksler (REER) IMF hesaplamaları Brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru Tüketc fyat ndeksne dayalı reel efektf dövz kuru 72 W j Rekabet gücü ağırlık yapısının ( ) hesaplanması Fyat açısından uluslarası rekabet gücü göstergeler Sektörlern görel fyat lşks OECD tarafından hesaplanan fyata dayalı rekabet gücü göstergeler İthalat rekabet gücü İhracat rekabet gücü Toplam rekabet gücü OECD Interlnk modelnde hracat rekabet gücü 79 v

9 Açıklanmış dış tcaret performans endeksler Açıklanmış karşılaştırmalı üstünlükler (RCA) Dış tcaret performans endeksler Yapısal değşm endeksler Dış tcarette uzmanlaşma Rekabet gücünün dğer göstergeler Bölüm özet 84 II. ULUSLARARASI ENDÜSTRİ-İÇİ TİCARET Uluslararası dış tcaretn geleneksel açıklaması ve endüst-ç tcaretn oluşumu üzerne kısa br mukayese Endüstr-ç tcaret tanımı, lk bulgular ve temel teorler, yatay ve dkey endüstr tcaret yapısı ve belrleycler Endüstr-ç tcaret lteratüründe endüstr tanımı Uluslararası endüstr-ç tcaretn tanımı Marjnal uluslararası endüstr-ç tcaret kavramı Uluslararası-endüstr-ç tcaret hakkında lk bulgular Günümüzde endüstr-ç tcaretn boyutu Teork yaklaşımlar Ölçek ekonomler ve/veya ürün farklılaştırılması Frmalar arası stratejk etkleşm Dkey üretm yapısı veya farklılaştırılmış üretm malları Teknk farklılıklar Terchlerde benzerlk (Lnder hpotez) Yen ürün, teknolojk açık ve ürün devreler Uluslararası üretm ve çokuluslu şrketlern endüstr-ç tcaret üzerne yansımaları Çok uluslu şrketlerde uluslararası dış tcaretn yapısı Frma ç tcaret Yatay ve dkey endüstr-ç tcaret yapısı ve belrleycler 122 v

10 Endüstr-ç tcaret ölçme yöntemler / endeksler Balassa endeks Grubel-Lloyd endeksler Aquno Endeks Glejser-Goosens-Eede endeks Loertcscher-Wolter endeks Marjnal endüstr-ç tcaret ölçme yöntemler / endeksler Hamlton-Knest endeks Greenaway-Hne-Mlner-Ellott Ölçümü Brülhart endeksler Grubel-Lloyd Tp A endeks Marjnal endüstr-ç tcaret ve sektörel performans: B endeks Ölçme metodu C Bölüm özet 135 III. TÜRKİYE DE İMALAT SANAYİİNDE ULUSLARARASI REKABET GÜCÜ VE ENDÜSTRİ-İÇİ TİCARET İLİŞKİSİ Çalışmanın kapsamı, yöntem ve vers Türkye de malat sanay endüstrlernn rekabet bçm İmalat sanay sektörlernde endüstr-ç tcaretn boyutu Uluslararsı rekabet gücü le endüstr-ç tcaret üzerne tartışmaların / düşüncelern genel çerçeves Hpotezler ve testler Bölüm özet 160 SONUÇLAR 163 KAYNAKLAR 171 EKLER 185 x

11 ÇİZELGELER DİZİNİ Sayfa No: Çzelge 1: Dünya genelnde üretm, hracat ve doğrudan yabancı sermaye yatırım faalyetlernde gelşmeler 2 Çzelge 2: Ürün kaltes tanımları ve lgl kalte özellkler 41 Çzelge 3: Gelşme aşamalarına göre alt endekslern ağırlıklandırılması 62 Çzelge 4: Uluslararası rekabet gücü faktörler 65 Çzelge 5: İmalat sanay dış tcaretnde endüstr-ç tcaret oranı (%) 100 Çzelge 6: Türkye nn toplam ve malat sanay dış tcaret değerler (mlyon $) 139 Çzelge 7: Rekabet bçmne göre endüstrlern malat sanay çndek payı (%) 143 Çzelge 8: Orta düzeyde kalteye dayalı rekabet eden bazı öneml endüstrlern malat sanay dış tcaret çndek payında görülen gelşmeler 144 Çzelge 9: Fyata dayalı rekabet eden bazı öneml endüstrlern malat sanay dış tcaret çndek payında görülen düşüşler 145 Çzelge 10: İmalat sanaynde ortalama endüstr-ç tcaret oranı 147 Çzelge 11: Kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde yüksek endüstr-ç tcaret artışı gösteren endüstrler 148 Çzelge 12: İmalat sanay genel çn regresyon sonuçları özet 155 Çzelge 13: Kalteye dayalı rekabet eden endüstrler çn regresyon sonuçları özet 157 Çzelge 14: Fyata dayalı rekabet eden endüstrler çn regresyon sonuçları özet 159 x

12 ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa No: Şekl 1: Vermllğn ve vermllk artışının belrleycler 19 Şekl 2: Ulusal rekabetç üstünlüğün belrleycler 27 Şekl 3: Karşılaştırmalı üstünlük, pazarlama faalyetler ve rekabetç üstünlük 34 Şekl 4: Rekabetç gelşme aşamaları 36 Şekl 5: Ulusal rekabetç gelşme sürec 39 Şekl 6: Alt endekslern kompozsyonu 61 Şekl 7: Uluslararası dış tcaretn yapısı 91 x

13 KISALTMALAR AB AET IMD IMF ISIC ISO OECD SITC TÜİK TÜSİAD Avrupa Brlğ Avrupa Ekonomk Topluluğu Internatonal Insttute for Management Development (Uluslararası Yönetm Gelştrme Merkez) Internatonal Monetary Fund (Uluslararası Para Fonu) Internatonal Standard Industral Classfcaton (Uluslararası Standart Sanay Sınıflaması) İstanbul Sanay Odası Organsaton for Economc Co-operaton and Development (Ekonomk İşbrlğ ve Kalkınma Teşklatı) Standart Internatonal Trade Classfcaton (Standart Uluslararası Dış Tcaret Sınıflandırması) Türkye İstatstk Kurumu Türk Sanaycler ve İşadamları Derneğ UN COMTRADE Unted Natons Commodty Trade Statstcs Database (Brleşmş Mlletler COMTARDE Ver Tabanı) UNCTAD UNIDO WEF WTO Unted Natons Conference on Trade and Development (Brleşmş Mlletler Tcaret ve Kalkınma Konferansı) Unted Natons Industral Development Organzaton (Brleşmş Mlletler Sına Kalkınma Örgütü) World Economc Forum (Dünya Ekonomk Forumu) World Trade Organzaton (Dünya Tcaret Örgütü (DTÖ)) x

14 GİRİŞ Özellkle son 30 yılda mal, hzmet ve sermaye hareketlerndek serbestleşmeyle brlkte letşm teknolojsndek hızlı gelşmelern de etksyle ulusal ve uluslararası düzeyde gderek artan çetn br rekabet yaşanmaktadır l yıllarda dünya genelnde ekonomnn uluslararası özellğ, k öneml değşklğn etksyle küreselleşme boyutuna geçmştr. Bu değşmde, deregülasyon poltkaları le blg ve letşm teknolojlernn ekonomk aktvtelerde oynadığı yen rol etkl olmaktadır. Küreselleşme lteratürde genellkle pyasalar, mal sstem, rekabet ve frma stratejler le lşkl br fade olarak kullanılmakta ve daha çok frma davranış ve stratejlernn etkl olduğu br mkroekonomk gelşme olarak düşünülmektedr. Bu özellğyle küreselleşme; dünya genelnde frmalar, hatta bölge ve ülkeler bakımından hayat br önem arzeden uluslararası çetn br rekabetn arkasındak tc unsur olarak görülmektedr (OECD, 1996b: 7). IMF tanımlamasına göre küreselleşme; dünya genelnde, sınır-ötes mal ve hzmet tcaretnn mktar ve çeştllğnde ve uluslararası sermaye hareketlernde artışlar le teknolojnn daha hızlı ve genş br alana yayılmasının da etksyle ülkelern ekonomk bağımlılığının karşılıklı olarak gderek güçlenmesdr (IMF, 1997: 45; Kbrtçoğlu, 2006). Böyle br dünya sahasında, her br frma ç ve dış pyasalarda dünya genelndek tüm frmalarla rekabet etme zorunluluğunda bulunmaktadır. Üretm uluslararası br boyut kazanmakta, üretmde kullanılan hammadde, aramalı, teknoloj, sermaye, hatta şgücü çeştl ülke veya kaynaklardan temn edleblmektedr. Ayrıca dış tcaret, doğrudan yabancı sermaye yatırımları, teknoloj transfer ve sermaye hareketler tbaryle ülkelern brbrne bağımlılığı artmaktadır. Bu süreçte, dış tcaretn yapısı se gderek artan şeklde endüstr-ç özellk kazanmaktadır. Bu bağlamda, gttkçe küreselleşen dünya sahasında dünya genelnde üretmn, dış tcaretn ve doğrudan yabancı sermayel yatırım faalyetlernn geçmş dönemdek yıllık ortalama artışları kısaca Çzelge 1 de özetlenmektedr:

15 Çzelge 1: Dünya genelnde üretm, hracat ve doğrudan yabancı sermaye yatırım faalyetlernde gelşmeler Yıllık ortalama artış (%) Dünya mal üretm Dünya mal hracatı Doğrudan yabancı sermaye grş Dünya genelnde doğrudan yabancı sermayel brmlern (bağlı şrketlern) satışları Dünya genelnde doğrudan yabancı sermayel brmlern hracatı 2,6 7,3 14,8 10,2 8,8 Not Bahse konu Çzelge, WTO (2008) ve UNCTAD (2008) den uyarlanmıştır. Doğrudan yabancı sermaye yatırımlarına at verler yılları arasını kapsamaktadır. Çzelge 1 de görüldüğü üzere, WTO (2008) verlerne göre yapılan hesaplamalarda yılları arasında mktar bazında dünya mal üretm yıllık ortalama yüzde 2,6 oranında artarken, buna karşın dünya mal hracatı değer bazında yüzde 7,3 artmıştır. Özellkle belrtmek gerekrse, bu artışta, yıllık ortalama yüzde 8,4 oranındak malat sanay ürünler hracat artışı etkl olmuştur. 1 Dünya genelnde doğrudan yabancı sermaye grşlernde se (Çzelge 1), UNCTAD (2008) verlerne göre yapılan hesaplamalarda yılları arasında yıllık oratalama yüzde 14,8 oranında artış olduğu görülmektedr. Bu doğrultuda, aynı dönemde, doğrudan yabancı sermayel brmlern (bağlı şrketlern) dünya genelnde satışları ve hracatı sırasıyla yıllık ortalama yüzde 10,2 ve yüzde 8,8 gb yüksek oranlarda artış göstermştr. 2 Dğer taraftan, geçmş yıllarda gelşmş ülkelern dünya tcaretnden aldığı pay aynı sevyelerde kalırken veya azalma gösterrken, Asya ülkelernden kaynaklanan yen güçlü rakplern ortaya çıktığı görülmektedr. Bu bağlamda, yılları arasında dünya hracatı çersnde Avrupa 1 Aynı dönemde, mktar bazında dünya mal hracatı yıllık ortalama yüzde 5,2, malat sanay hracatı se yüzde 6,4 artış göstermştr. 2 Böylece, 1980 l yılların başında doğrudan yabancı sermayel brmlern dünya genelndek uluslararası üretmnn, yaratılan katma değer bakımından toplam dünya hasılası çnde yüzde 5 ler mertebesnde olan payının, günümüzde yüzde 11 ler düzeyne ulaştığı tahmn edlmektedr (UNCTAD, 2006; 2008). 2

16 ülkelernn payı yüzde 43 mertebesnde kalırken, ABD nn payı yüzde 11,2 den yüzde 8,5 e gerlemş; Çn n payı se yüzde 1,2 den yüzde 8,9 a yükselmştr (WTO, 2008). Görüldüğü üzere, günümüzde ster gelşmş, ster gelşmekte ve sterse az gelşmş olsun bütün ülkeler, artan dünya tcaretnden pay alablmek çn brbrleryle çetn br rekabet çersndedrler. En önemls bu yarışta (daha fazla) başarılı olablmek çn rekabet güçlern artırmaya çalışmaktadırlar. İmalat sanay özelnde düşünülürse, şletmelern gelecekte varolablmeler ç ve dış pyasalarda rakplerne karşı sağlayablecekler rekabet gücü üstünlüğüne bağlı olacaktır. Dünya pyasalarında fyat ve fyat dışı unsurlar tbaryle rekabet edeblen frmalar gelşp güçlenrken, rekabette zorlananlar bu pyasalardan çeklmek zorunda kalacaktır. Bu açılardan değerlendrldğnde, uluslararası rekabet gücünün unsurları, temel belrleycler ve ölçüm teknkler (göstergeler) gerek akademk dünyada gerekse tüm ktsad karar alıcılar arasında daha sık ve özenle ele alınır olmuştur l yıllardan bu yana br taraftan uluslararası rekabet gücü ve rekabet gücünün hang yönde değştğ hususunda sektörel konular başta olmak üzere akademk çalışmalar, uluslararası faalyetler ve yerel svl toplum örgütü nsyatfler artarken dğer yandan ülkeler / sektörler / frmalar uluslararası rekabet gücünü gelştrmeye yönelk çeştl yapılanma ve programlarlar ortaya koymaktadır. Ancak, öncelkle belrtmek gerekrse uluslararası rekabet gücünün tanımı, belrleycler, ölçüm teknkler üzernde genel kabul gören br yaklaşım bulunmamaktadır. Uluslararası rekabet gücü üzernde ortak br tanım bulunmaması rekabet gücü kavramına farklı anlamlar yüklenlmesnden kaynaklanmaktadır. Bazıları doğal kaynaklara sahplğn veya düşük malyette üretmn avantajını fade ederken bazıları ler kümelenme yapılanmalarının varlığını, teknolojk gelşmşlğ veya yüksek büyüme gb makroekonomk br göstergey öne çıkarmaktadır. Genelde se, rekabet gücü artışı le ülkenn yaşam standartlarını uzun vadede artırablmes kast edlmektedr (Rekabet Forumu, 2006). Aslında temel mesele rekabet gücünü tek veya sınırlı sayıdak faktörle fade etmenn yetersz olacağıdır. Rekabet gücü, bu faktörlern her brnden etklenmesne rağmen, çok daha karmaşık ve dern br yapı arz etmektedr. Bu faktörler çok sayıda olduğu kadar, ülkelern gelşmşlk sevyesne bağlı olarak önem dereceler de farklı olablecektr. Ayrıca, küresel ekonomdek değşklğn hızlı olduğu da br ver olarak alındığında, rekabet gücünün yleştrlmes çn krtk olan faktörlern zamanla değştkler de açıktır (Lopez-Claros, 2006). 3

17 Bu çerçevede, uluslararası rekabet gücü kavramını soyut br kavram olmaktan çıkarıp, sadece belrl rakamsal göstermlere ve brçok alt göstergenn matematksel toplulaştırılmasına kıyasla rekabet gücü fadesne yüklenen anlamın açıklanması oldukça önemldr. Dğer taraftan, geleneksel dış tcaret teorsnn öngörülernn aksne gelşen ve üzernde düşünülmes önem arz eden br husus, uluslararası dış tcaretn yapısında gözlenen gelşmelerdr. Özellkle Avrupa Ekonomk Topluluğu entegrasyonundan sonra, üye ülkeler arasında beklenen karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı br uzmanlaşmanın olduğu endüstrlerarası tcaretten (aynı endüstr veya ürün grubunda tek yönlü tcaret) farklı olarak endüstr-ç tcaretn (aynı endüstr veya ürün grubunda k yönlü tcaret) görülmes uluslararası dış tcaret konusunda 1960 lı yılların en öneml bulgularını oluşturmuştur (Fontagné ve dğerler, 2005; Lndert ve Pugel, 1996). Bu bağlamda, özellkle mal ve sermaye hareketlerndek lberalleşmenn de etksyle, gelşmş ülkeler başta olmak üzere, Doğu Avrupa ülkelernde olduğu gb gelşmekte olan ülkeler arasındak uluslararası dış tcarette de endüstr-ç tcaretn önem zamanla oldukça artmıştır. Genel anlamda, karşılaştırmalı üstünlüklere göre yapılan endüstrlerarası tcaret br endüstrde hracat br başkasında thalat olarak gerçekleşrken; endüstr-ç tcaret aynı endüstrde (oldukça benzer ürünlerde) hem thalat hem de hracat yapılması durumu olarak karşımıza çıkmaktadır. Oysa, karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı uluslararası dış tcaret teorsne göre (geleneksel dış tcaret teors), dış tcaret ülkelern üretm taraflarındak farklılıklarını kullanmasından kaynaklanır. Bu bağlamda, endüstrleşmş ülkelern ağırlıklı olarak gelşmekte olan ülkelerle tcaret yapmaları beklenr. Çünkü, endüstrleşmş ülkeler faktör donanımı ve teknoloj kapastes bakımından öneml ölçüde benzer durumdadır. Karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı teorye göre, şleneblr araz ve doğal kaynaklardak farklılıklardan kaynaklanablecek brncl ürün tcaret harç, bu ülkeler arasında çok düşük düzeyde tcaret beklenr (Lndert ve Pugel, 1996: 95). Buna karşın çok genel br benzetme olmasına rağmen, Fukasaku (1992), Almanya le Fransa arasındak otomobl tcaretnn görel faktör donanımı farklılığından kaynaklandığının açıklanmasının oldukça güç olduğunu günümüz tcaret bçmne klask br örnek olarak vermektedr. Benzer şeklde, Porter (1990a: 12) a göre, üretm faktörlerne dayalı karşılaştırmalı üstünlüklern, günümüzde dış tcaretn açıklanmasında yetersz kaldığına dar nanç gttkçe güçlenmektedr. Daha genel fadeyle, 4

18 dünya tcaretnn öneml br bölümü benzer faktör donanımına sahp gelşmş sanay ülkeler arasında oluşmaktadır. Aynı zamanda, dış tcaretn büyük br bölümü gderek artan br bçmde, üretm benzer faktör donanımı gerektren ürünlerde meydana gelmektedr. Her k türdek uluslararası dış tcaretn de geleneksel dış tcaret teorsyle açıklanması güçtür. Uluslararası dış tcaretn öneml br bölümü de, çokuluslu şrketlern farklı ülkelerdek bağlı brmler (kuruluşları) arasında oluşan thalat ve hracattan kaynaklanmaktadır. Dğer öneml br husus se, uluslararası dış tcaretn karşılaştırmalı üstünlükler teorsnn temeln oluşturan vasayımların günümüzde malat sanaynn brçok endüstrsnde artık gerçekç olmadığıdır. Günümüz endüsrtrlernn çoğu, karşılaştırmalı üstünlükler teorsnn oluşturduğu döneme kıyasla farklı özellkler göstermektedr. Uluslararası düzeyde yaşanan çetn rekabet ortamında ölçek ekonomsnden yaygın br şeklde faydalanılmakta, yen ürün ve novasyon önem kazanmakta, ürünlern çoğu farklılaştırılmış özellkler arzetmekte ve tüketc terchlernn baskın unsur olduğu yaygın ve sürekl br teknolojk değşm yaşanmaktadır. Bununla brlkte, günümüz dünyasında şrketler; grdlern dünya ölçeğnde tedark etmekte, faalyetlern brçok ülkeye yaymakta, üretm faalyetleryle yetnmeyp tasarım faalyetlerne de uluslararası boyut kazandırmakta, dünya genelne satış yapmakta, ulaştırma ve haberleşme teknoljsndek hızlı gelşmelern de etksyle dğer şrketlerle stratejk şbrlkler gelştrmekte ve tamamen küresel stratejlerle rekabet etmektedrler. Porter (1990a: 33) n belrttğ üzere, uluslararası rekabet baskısı altında olan ülkeler değl, şrketlerdr. Şrketler, her geçen gün küresel rekebette yetknlğn artırmak zorundadırlar (Porter, 1990a). Bu çerçevede, gderek küreselleşen dünyada, br yandan dünya hasılasına oranla dünya dış tcaretnn ağırlığı artarken dğer taraftan uluslararası dış tcaretn ntelğnde yen unsurlar ortaya çıkmıştır. Uluslararası dış tcaretn bu yen unsurları olarak; 1) endüstr-ç tcarette artış, 2) üretm sürecnde yaratılan katma değern çok sayıda farklı coğraf alanlara kaydırılması, 3) süper dış tcaretç 3 ülkelern oluşması ve 4) düşük ücretl ülkelerden yüksek ücretl ülkelere yönelk yüksek mktarda malat sanay hracatı yapılması hususları öne çıkmaktadır (Krugman, 1995: 332). OECD (2002), yılları arasında toplam malat sanay uluslararası dış tcaret çersnde endüstr-ç tcaretn payının örneğn Fransa da yüzde 77,5, Kanada da yüzde 76,2, İngltere de yüzde 73,7, Almanya da yüzde 72,0, ABD de yüzde 68,5, Mekska da yüzde 73,4, Çek 3 Krugman (1995), GSYİH çersnde hracatın payının yüzde 50 den fazla olan ülkeler süper dış tcaretç ülkeler olarak adlandırmaktadır. 5

19 Cumhuryetnde yüzde 77,4, Slovak Cumhuryetnde yüzde 76,0, Polonya da yüzde 62,6, Kore de yüzde 57,5, Japonya da yüzde 47,6, Türkye de yüzde 40 olduğunu göstermektedr. Fontagné ve dğerler (2005) e göre 2000 yılı tbaryle dış tcarette endüstr-ç tcaretn payı, örneğn, Almanya ve Fransa arasında yüzde 88,70, Malezya ve Sngapur arasında yüzde 85,69, ABD ve Kanada arasında yüzde 77,55, Japonya ve Çn arasında yüzde 34,30, ABD ve Çn arasında yüzde 23,25 tr. Bu verler de dkkate alındığında, endüstr-ç tcaretn yatay ve dkey endüstr-ç özellkler farklılık göstermesne ve bu yönüyle de ncelemeye değer olmasına rağmen, gelşmş ülkeler arasında yapılan tcarette yüksek olduğu, ülkeler arasında gelşmşlk farkları arttıkça endüstr-ç tcaretn azaldığı, ekonomk entegrasyonun yüksek olduğu ülkeler arasında yükseldğ lk öne çıkan unsur olmaktadır. Tüm bu hususlar dkkate alındığında, endüstr-ç tcaretn kavramsal olarak ncelenmes, teorsnn ve temel belrleyclernn ayrıntılı analz, Türkye açısından boyutları, malat sanay alt sektörlerndek durumunun tespt ve gelşmnn ncelenmes bu çalışma açısından da öneml görülmektedr. Dğer taraftan, uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasında br lşknn olup olmadığı hususu Türkye malat sanay çn araştırılmaya değer görülmektedr. Bu çerçevede, bu çalışmanın temel araştırma sorununu, uluslararası rekabet gücü ve uluslararası endüstr-ç tcaret hususlarında ayrıntılı olarak yapılacak teork değerlendrmeler ve bulgulardan hareketle, sektörler ayrımında uluslararası rekabet gücü le uluslararası endüstr-ç tcaret arasındak lşknn rdelenmes oluşturmaktadır. Bu çalışmanın temel amaçları: 1- Uluslararası rekabet gücünün ülke, sektör ve frma düzeynde tanımlarının, unsurlarının, belrleyclernn, teork ve ölçme metotları le lgl yaklaşımların ortaya konması, 4 4 Bu bölümde, uluslararası rekabet gücü konusundak sadece rakamsal göstermlerden ve brçok alt göstergenn matematksel toplulaştırılmasından öteye; uluslararası rekabet gücüne yönelk yapılan temel tanımların, rekabet gücü unsurlarının, belrleyclernn, belrgn yaklaşımların ve ölçme metotlarının (göstergelernn) ayrıntılı ncelenmesne ve böylece uluslararası rekabet gücü kavramını soyut br kavram olmaktan çıkarıp rekabet gücü fadesne yüklenlen anlam ve kavramsal çerğn dernlğne rdelenmesne çalışılacaktır. 6

20 2- Uluslararası tcarette ortaya çıkan endüstr-ç tcaretn teorsnn, yapısının, belrleyclernn, ölçme metotlarının analz, 3- Türkye malat sanay endüstrlernn rekabet etme bçmne göre, amprk olarak, kalteye ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler bçmnde ayrıştırılması, 4- Türkye de malat sanay genelnde, kalteye ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler ayrımında endüstr-ç tcaretn boyutlarının ortaya konması ve, 5- Yukarıdak bulgulara dayalı olarak uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret lşksnn, Türkye malat sanaynde dönem verler kullanılarak amprk olarak araştırılmasıdır. Böylece, uluslararası rekabet gücünü soyut br kavram olmaktan çıkarıp rekabet gücü kavramına yüklenlmes gereken anlam ve çerğn rdelenmes çalışmaya dernlk katmakta ve dğer çalışmalardan farklılaştırmaktadır. Bununla brlkte, özellkle, ) Türkye de malat sanay endüstrlernn rekabet etme bçmne göre sınıflandırılması ve ) uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret lşks hakkında uluslararası lteratürde bazı sözel fadelere rastlanmasına rağmen, 5 kalteye ve fyata dayalı rekabet eden sektörler ayrımında bu lşknn (Türkye örneğ çn) amprk olarak test edlmes lteratüre katkı bakımından öneml / anlamlı görülmekte ve bu çalışmayı dğer çalışmalardan farklı ve aynı zamanda özgün kılmaktadır. Bu çerçevede, brnc bölümde uluslararası rekabet gücünün tanımı, unsurları ve belrleycler, Porter yaklaşımı ve rekabetç gelşme aşamaları, karşılaştırmalı ve rekabetç üstünlükler ayrımı, kalteye dayalı rekabet ve uluslararası rekabet gücünü ölçme metodları açıklanmaya çalışılacaktır. İknc bölümde, uluslararası endüstr-ç tcaretn tanımı, lk bulguları, günümüzde endüstr-ç tcaretn boyutu, teork yaklaşımlar ve ölçme metodları / endeksler rdelenecektr. Üçüncü bölümde se, Türkye malat sanay endüstrler rekabet etme bçmne göre kalteye ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler ayrımında sınıflandırılacak, endüstr-ç tcaretn boyutu hesaplanacak ve uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşk sorgulanmaya çalışılacaktır. 5 Örn. Lancaster (1980), Menzler-Hokkanen (1996), Havrylyshyn and Kunzel (1997), OECD (2002), Krugman ve Obstfeld (2003) ve Seydoğlu (2003). 7

21 8

22 BİRİNCİ BÖLÜM ULUSLARARASI REKABET GÜCÜ Mal, hzmet ve sermaye hareketlernde gttkçe artan serbestleşmenn yanı sıra, ulaştırma alanındak ve özellkle letşm teknolojsndek hızlı gelşmelern de etksyle ulusal ve uluslararası düzeyde gderek artan çetn br rekabet yaşanmaktadır. Gttkçe küreselleşen dünyada üretm uluslararası boyut kazanmakta, üretmde kullanılan hammadde, aramalı, sermaye, teknoloj, hatta şgücü çeştl ülke veya kaynaklardan temn edleblmektedr. Ayrıca dış tcaret, uluslararası yatırımlar, teknoloj transfer ve sermaye hareketler bakımından ülkelern brbrne bağımlılığı artmaktadır. Dğer taraftan, rekabetn dünya ölçeğnde küreselleşmes lk bakışta ülkeye (üretm yerne) özgü faktörlern önemn azaltıyor gb görünsede, ülkeye özgü durumun (yerel şartların) önem aslında daha da artmaktadır. Ulusal ekonomk yapıda, değerlerde, kültürde, kurumsal yapıda ve tarh brkmdek farklılıklar genş ölçüde rekabetç üstünlüklere katkı sağlamaktadır (Porter, 1990a: 19). Her şeyden önemls; küreselleşmey, ülke önemnn yern alan br husus olarak görmemek gerekr. Aksne, küresel ölçekte rekabet çn gerekl rekabetç üstünlükler, büyük ölçüde yerel düzeyde (yurt çnde) yaratılmakta ve yerel çerğ yüksek faalyetlerde sağlanan başarılarla sürdürülmektedr. Çünkü, rekabetç olmayan yerel frma ve endüstrlern korunması çn dış tcarete yönelk engellern ve çeştl teşvk araçlarının sınırlandığı br dünya sahasında, rekabetç üstünlüklern temel belrleycler olan, ntelkl şgücü, novasyon yapablme kapastes ve teknolojk gelşm gb yetknlklern gelştrlmes bakımından yurtç ortamın önem gttkçe artmaktadır (Porter, 1990a; 1990b). Dolayısıyla, frmaların konuşlandığı yurtç ortam ve bu ortamın sunduğu ulusal üstünlükler, söz konusu frmaların uluslararası düzeyde rekabet edeblmes bakımından oldukça önem arz etmektedr. Frmalar, ülke koşullarından kaynaklanan bu üstünlüklerle brlkte uyguladıkları küresel stratejlerle küresel ölçekte rekabet gücü veya rekabetç üstünlükler kazanmaktadırlar. Uluslararası başarı, nha olarak ulusal koşulların ve şrket stratejsnn etkn br bleşmnden kaynaklanmaktadır. Frmaların uygulayacakları küresel stratejler, yurtçnde yaratılan bu üstünlüğü destekleyc ve daha da güçlendrc olmaktadır. Uluslararası düzeyde yaşanan çetn rekabet ortamında ülkeler, sektörler, frmalar hatta breyler dah büyük br yarış çersndedrler. Uluslararası 9

23 rekabet gücü çn frma, sektör, ülke bazında mukayeseler yapılmaktadır. Uluslararası rekabet gücü dennce genelde lk olarak akla ülke sevyesnde rekabet gücü gelmesne rağmen, aslında frma veya sektörel bazda rekabet gücü çalışmaları yapılmasının daha anlamlı olableceğ tartışılmaktadır. Bu tartışmalarda, uluslararası rekabet gücü konusunun sadece frmalar veya sektörler açısından zarur olduğu belrtlmektedr. Bu bağlamda, uluslararası pyasalarda rekabet edenn ülke değl, frmalar olduğuna dkkat çeklmektedr. Bu çerçevede, uluslararası rekabet baskısı altında olan ülkeler değl, şrketlerdr (Porter 1990a: 33). Şrketler, her geçen gün küresel rekebette yetknlğn artırmak zorundadırlar. Ülke koşulları, frmalarının uluslararası rekabetç üstünlükler elde edebleceğ uygun br ortamı yaratmak açısından oldukça önemldr ancak bu fırsatları değerlendrmek şrketlern yetknlğne ve uygulayacağı stratejlere bağlı olablecektr (Porter 1990a; 1990b; 2004; Kbrtçoğlu, 1996). Uluslararası rekabet gücü kavramının, özellkle ulusal düzeyde tam olarak anlaşılması ve ktsad lşksnn ortaya konması kısmen güç olup, üzernde yaygın br tartışma söz konusudur (Wgnaraja ve Joner, 2004). Kbrtçoğlu (1996) na göre, uluslararası rekabet gücünün ülke düzeynde hesaplanması neredeyse tamamen anlamsızdır. Gerç ülkeler ve hükümetler açısından endüstrlernn veya frmalarının uluslararası rekabet gücüne sahp olmaları, üretmde uzmanlaşma, sthdam ve dış tcaret denges açısından oldukça önemldr. Ancak, uluslararası rekabet gücü sorunu yalnızca frmalar bakımından yaşamsal br sorundur. Zaten ülkelern brbrleryle olan rekabet, ürettkler ürünlern fyat ve kaltesne dayalı değldr. Ülkeler (hükümetler) mal, hzmet ve sermaye hareketler bakımından gderek küreselleşen br dünyada uygun br yatırım ortamı sunarak daha fazla yabancı sermaye çekeblmek açısından brbrleryle rekabet ederler. Özetle, ülkeler bakımından söz konusu olablecek olan, sadece br tür kuruluş yer rekabetdr (Kbrtçoğlu 1996: 3; 1998a). Benzer şeklde Krugman (1994), br ülkenn uluslararası rekabet gücünün tanımlanması konusunun, br frmanınkne kıyasla çok daha güç / sorunlu olduğunu belrtmektedr. Frmaların uluslararası rekabet gücü bakımından temel kıstas (ölçü) açık ve nettr. İşçlerne, tedarkçlerne ve hssedarlarına olan ödemelern yapamayan frmaların varlığını sürdüreblmes mümkün olamayacaktır. Rekabetç olmayan br frma (şrket), pyasadak konumunu sürdüremeyecek ve mevcut performansını yleştrmedğ takdrde pyasan çeklmek zorunda kalacaktır. Oysa, ülkelern dünya sahnesnden çeklmes gb br durumunun söz konusu olamayacağı, buna karşın ekonomk performanslarına bağlı olarak y veya kötü koşullarda bulunableceğ belrtlmektedr. Ayrıca, ülkelern uluslararası rekabet gücü / ekonomk performansları bakımından kesn ve temel br kıstasın (bottom lne) 10

24 bulunmadığına da şaret edlmektedr. Bu bağlamda, uluslararası rekabet gücü kavramının ülke düzeynde ele alınması ve anlaşılması güçtür (Krugman, 1994: 31) Dğer taraftan, ülkeler gelştkçe, rekabetç üstünlükler ve frmalarının rekabet etme bçm bakımından da değşm ve yleşme gösterrler. Uluslararası rekebet gücü kazanımı açısından, az gelşmş veya gelşmekte olan ülkelerde düşük malyetl şgücü ve ham maddeler gb nspeten ana faktör şartları baskın hususlar olurken, gelşmş ülkelerde ler teknolojye dayalı ürün ve hzmet üreteblme yeteneğ belrleyc olmaktadır. Bununla brlkte, uluslararası rekabet gücü belrleyclernn önem dereces zaman ve mekana göre değşm göstermekte ve dnamk br özellk arzetmektedr. Bu bağlamda, uluslararası rekabet gücünü gelştrmek çn farklı gelşmşlk sevyesndek ülkelern uygulayacakları poltkalar da farklılık arz edeblecektr. Kbrtçoğlu (1996: 2) nun da vurguladığı üzere, zaten yeternce berrak ve üzernde genelde uzlaşılan br tanımı bulunmayan uluslararası rekabet gücünün, unsurları, belrleycler ve göstergeler (ölçme metodları) de brbryle karıştırılmakta ve zhnlerde çnden çıkılmaz şeklde yce karmaşıklığa sebep olunmaktadır. Tüm bu hususlar dkkate alındığında, aslında oldukça karmaşık br çerk arz eden uluslararası rekabet gücünün tanımının, unsurlarının, temel belrleyclernn, belrgn yaklaşımların ve ölçme metodlarının (göstergelernn) sstematk ve ayrıntılı br şeklde ele alınması ve bu çerçevede uluslararası rekabet gücü kavramını sadece rakamsal göstermlere ve brçok alt göstergenn matematksel toplulaştırılmasına dayalı soyut br kavram olmaktan çıkarıp, uluslararası rekabet gücü fadesne yüklenlmes gereken anlam ve çerğn ortaya konulması öneml görülmektedr Uluslararası rekabet gücü tanımı Uluslararası rekabet gücü tanımı, ölçüm teknkler, belrleycler üzernde genel kabul gören br yaklaşım bulunmamaktadır. 6 Bu durum, öncelkle rekabet gücü kavramına farklı anlamlar yüklenlmesnden kaynaklanmaktadır. Bazıları doğal kaynaklar bakımından zengnlğn veya düşük malyette üretmn avantajını önemserken, bazıları uygun ş ortamı ve kümelenme yapılarını, teknolojk gelşmşlğ veya yüksek büyüme gb makroekonomk performansı öne çıkarmaktadır. Genelde se ülkenn yaşam standartlarını uzun vadede artırablmes olarak fade edleblmektedr (Rekabet Forumu, 2006). 6 Örn. bak. Porter (1990a), Renert (1994), Kbrtçoğlu (1996), Durand ve dğerler (1998), Agnger (1998a), İnal (2003), Porter (2004), Wgnaraja ve Joner (2004), Yükseler (2005b), Rekabet Forumu (2006), Snowdon ve Sonehouse (2006) ve Agnger (2006). 11

25 Aslında temel mesele, rekabet gücünü tek faktörle (sınırlı sayıdak) fade etmenn yetersz olacağıdır. Rekabet gücü, bu faktörlerlern her brnden etklenmesne rağmen, çok daha karmaşık ve dern br yapı arz etmektedr Ülke düzeynde uluslararası rekabet gücü tanımları AB tanımlamasında, uluslararası rekabet gücü; ekonomnn yüksek ve gttkçe artan br yaşam standardı le sürdürüleblr yüksek br sthdam sevyes sağlama yetknlğdr (Commsson of the European Communtes, 2002). AB nn başka br tanımlamasında se uluslararası rekabet gücü vermlk artışı tarafından belrlenr. Uluslararası rekabet gücüne sahp (rekabetç) br ekonom, yaşam standardında artışa yol açan yüksek ve sürdürüleblr vermllk artışı sağlayan ekonomdr (Commsson of the European Communtes, 2003: 5). AB Komsyonuna göre, vermlk performansını brçok faktör belrler. Bunlardan klt öneme sahp olanlar aşağıda verlmektedr: Yatırımları canlandırmak çn pyasa reformlarıyla sağlanan fırsatlar, Rekabet düzey, ar-ge harcamalarında artış ve özellkle normal ve meslek eğtm vasıtasıyla beşer sermayenn gelştrlmes yoluyla yenlk yapablme, Teknolojk ve teknolojk olmayan yenlklern ürünlere hızlı br şeklde aktarım kapastes, Blg ve letşm teknolojlernn adaptasyonuyla ş yapma bçmlernn yenden düzenlenmes; Daha yüksek vermllk çn bünyesnde müşevvkler çeren, ç pyasada rekabetç baskının tamamen şlemesn tess eden rekabet düzenlemeler ve tüketcy korumaya yönelk kurallar ve Bütün potansyel kazançların realze edlmesn temn eden mal ve hzmetler çn entegre br pyasa. Avrupa Brlğ Komsyonu nun, 2006 yılı Avrupa Rekabet Gücü Raporu üzerne yaptığı değerlendrmede, Rapor un esas tbaryle, uzun dönemde rekabet gücünün temel gösterges olarak vermllk gelşmeleryle lgl konuların analzne odaklandığı belrtlmektedr. Uluslararası rekabet gücü, br ülkenn veya bölgenn yaşam standartlarında sürdüreblr br artış ve gayr rad şszlk sevyesn mümkün olan en düşük sevyede sağlama vasıtası olarak anlaşılmaktadır (Commsson of the European Communtes, 2006a: 2). Ülke düzeynde uluslararası rekabet gücünün genş kabul gören tanımı, br ekonomnn, sürdürüleblr br temelde, ülke nüfusuna yüksek ve artan yaşam standardı ve çalışmak steyenlere sthdam sağlama yeteneğdr. Uluslararası 12

26 rekabet gücü br ülkenn genel ktsad performansını fade eder (Commsson of the European Communtes, 2006b: 8). Benzer şeklde ABD Uluslararası Rekabet Gücü Poltkaları Konsey (US Compettveness Polcy Councl) kaynaklı br tanımlamayla, uluslararası rekabet gücü, serbest pyasa koşulları altında uluslararası pazarlarda yarışablr düzeyde mal ve hzmet üreteblme ve vatandaşların refah düzeylern sürekl olarak artırablme gücüdür (OECD, 1996a: 13; Natonal Compettveness Councl, 1998; Togan, 1999). Daha genel br OECD tanımlamasına göre uluslararası rekabet gücü; frmaların, endüstrnn, bölgenn, ülkenn ya da ekonomk brlklern uluslararası rekabette sürdürüleblr br bçmde, nsp olarak daha yüksek faktör gelr ve sthdam sevyes yaratablme yetknlğdr (OECD, 1996a: 13; 1996b: 20). Fagerberg (1988: 355), uluslararası rekabet gücünü ödemeler denges sorunlarına yol açmaksızın, ekonomk büyüme ve sthdam artışı başta olmak üzere br ülkenn temel ktsat poltkası hedeflern gerçekleştrme yeteneğ olarak tanımlamaktadır. Buradan hareketle, br ekonomde uluslararası rekabet gücüne sahp olunablmes çn ekonomk büyüme le ödemeler denges ve bunu etkleyen faktörler arasındak lşknn sağlanmış olması gerekllğne şaret edlmektedr. Buna karşın Agnger (1997), uluslararası rekabet gücünün, brçok çalışmada kısaca dış dengede açık vermekszn büyümenn sağlanması olarak ele alındığını belrtmekte, buna karşın kends, uluslararası rekabet gücünü brbryle etkleşm halndek hususları kapsayacak şeklde ve dnamk br perspektfte ele almaktadır. Agnger (1998a: 164) e göre, br ülkenn uluslararası rekabet gücü, ülkenn arzu ettğ (mevcut ve gelecekte) faktör gelrlernde ve nsanları tarafından tatmnkar bulunan ktsad, çevresel ve sosyal br makro ekonomk ortamda dünya pyasalarına yeterl ürün ve hzmet satablme yeteneğdr. Bu yetenek, teknoloj, beşer ve fzk sermaye gb çsel kaynakları da çeren br ülkedek ver kaynaklara bağlı görülmektedr. Dğer taraftan Porter a göre, br mekan (ülke) düzeynde uluslararası rekabet gücünün gerçek ölçümü, bu mekanda kullanılan kaynakların vermllğdr. Ülkeler, yüksek vermllk sevyelernde faalyette bulunmak ve dolayısıyla sermaye çn yüksek getry ve yüksek ücretler mümkün kılan büyük mktarda yatırımı çekmek ve sürdürüleblr kılmak çn uygun br ortam sağlama şeklnde rekabet ederler (Snowdon ve Stonehouse, 2006: 165). Porter (2004: 30), uluslararası rekabet gücünün en sezgsel (lk akla gelen) tanımının, br ülkede üretlen ürünlern dünya pyasalarındak payı olableceğn belrtmektedr. Ancak, bu tür tanımlamanın, br ülkenn kazancının br başkasının kaybına yol açması nedenyle, uluslararası rekabet 13

27 gücünü sıfır toplamlı oyun halne getrdğne şaret edlmektedr. Bu yaklaşımın, ayrıca, ülke üretmn belrl terchler doğrultusunda yönlendrmey, bu amaçla çeştl teşvkler sağlamayı, ücretler düşük tutmayı, ülke parasının değern düşürmey ve bu yolla bütünüyle hracatı artırmayı amaçlayan poltkaların desteklenmesne / uygulanmasına yol açtığına dkkat çeklmektedr. Ancak, Porter (2004) a göre uluslararası rekabet gücüne bu tarz br yaklaşım tamamen kusurludur. Çünkü, teşvkler ulusal kaynakların en verml br şeklde kullanımından uzaklaşmasına yol açablmekte, ücretlern düşüklüğü refah sevyesn düşürmekte, devalüasyon yerl ürünlern yurtdışı pazarlarda görel ucuzlamasına yol açarken yurt dışından satın alınan mal ve hzmetlern fyatını da artırmaktadır. Porter e göre, gerçek uluslararası rekabet gücü vermllkle ölçülür. Vermllğn, br ülkeye yüksek ücretler, güçlü dövz kurunu ve yüksek sermaye getrlern ve bu şeklde yüksek yaşam standardını sürdürme mkanını sağladığı belrtlmektedr. Bununla brlkte, vermllklern arttırdıkları sürece dünya genelnde br çok ülkenn refahını artırablmes mümkün olablmekte, böylece, dünya ekonomsnn sıfır toplamlı br oyun olmaktan kurtulabldğne vurgu yapılmaktadır. Bu çerçevede, Porter (2004: 31) e göre ktsad kalkınmada temel husus, hızlı ve sürdürüleblr br vermllk artışı çn uygun ortamın nasıl yaratılacağıdır. Aynı yaklaşımla, Rekabet Forumu (2006) da rekabet gücünün vermllkten kaynaklandığını, başka br fadeyle, daha az grdyle daha fazla çıktı üretleblmesne bağlı olduğunu belrtmektedr. Bununla brlkte, vermllğ etkleyen brçok faktörün bulunması rekabet gücü kavramına nspeten karmaşık ve dern br çerk kazandırmakta ve bütüncül br yaklaşımla ele alınma gerekllğne yol açmaktadır. Bu çerçevede vermllğn; enflasyon düzey, kamu borç stoğu le kur ve faz hadler gb hususları çeren makroekonomk ortamdan, nsan kaynakları, demografk yapı ve eğtmden, grşmclk ve novasyondan, uluslararası tcarette ve doğrudan yabancı sermaye yatırımlarında dışa açıklıktan, yerl tasarruf ve yurtç yatırımlardan, şgücü pyasasının yapısından, kurumsal ve düzenleyc ortamın yeterllğ ve ntelğ le altyapı yatırımları gb faktörlerden etklendğ belrtlmektedr. Son olarak, yıllık yayınlanan ve ülkelern rekabet gücü sıralamalarını oldukça kapsamlı analz eden Dünya Ekonomk Forumunun ve IMD nn sırasıyla Küresel Rekabet Gücü Raporu ve Dünya Rekabet Gücü Yıllığına göre uluslararası rekabet gücü tanımlarını vermek gerekrse; Dünya Ekonomk Forumu uluslararası rekabet gücünü, br ülkenn vermllk sevyesn belrleyen faktörlern, poltkaların ve kurumların br grubu olarak ele almaktadır (Lopez-Claros ve dğerler, 2006: 3). IMD çalışmaları kapsamında se uluslararası rekabet gücü, br ülkenn, şletmelernn daha fazla değer 14

28 yaratmalarını ve vatandaşlarının daha yüksek refaha sahp olmasını mümkün kılacak br ortamı oluşturma yetknlğ olarak tanımlanmaktadır (IMD, 2007: 15) Sektör ve frma düzeynde uluslararası rekabet gücü tanımları Avrupa Brlğ Komsyonu tarafından br sanay sektörü sevyesnde uluslararası rekabet gücü, küresel pyasada konumunu muhafaza etme ve yleştrme olarak düşünülmektedr (Commsson of the European Communtes, 2006a: 2). Porter (1990a: 173) a göre uluslararası rekabetç endüstrler, rekabetç üstünlük yaratmak ve sürdürüleblr kılmak çn frmalarının yeterl kapastes olan ve bu mkanlarıyla yleştrme ve novasyon yapablen endüstrlerdr. İyleştrme ve novasyon yapablme se; ar-ge, ler düzeyde eğtm ve bunlara benzer gelşmş (modern) faalyet alanlarında yatırımı gerektrmektedr. Porter a göre, frma düzeynde uluslararası rekabet gücünün gösterges, bahse konu frmanın pyasa payı veya vermllğdr. Buna karşın, belrl br mekanın uluslararası rekabet gücü, bu mekanda kullanılan kaynakların vermllğdr (Snowdon ve Stonehouse, 2006: 165). Kbrtçoğlu (1996: 4) na göre yerl br frmanın br hracat pyasasında veya yurtçnde uluslararası rekabet gücüne sahp olması rakp yerl ve yabancı frmalara kıyasla (1) ürün fyatı ve / veya (2) ürün kaltes, teslmde dakklk ve satış sonrası servs gb fyat dışı unsurlar açısından şu anda ve gelecekte aynı durumda veya onlardan daha üstün olması demektr. Ayrıca, yerl br sektörün, yerl frmanınknden farklı olarak, yurt ç ve yurtdışı pyasada yerl br rakb olamayacağından, bu tanım küçük br farkla br sektör çn de aynıdır. Pazarlama faalyetlern de dkate alarak yapılan tanımlamada rekabetç üstünlük, br frmanın rakplerne kıyasla müşterlerne sunduğu daha fazla mal ve hzmet değer üstünlüğü olarak fade edlmektedr (Van den Berg, 2004: 129). Dğer taraftan, Oral (1986) tarafından gelştrlen endüstryel rekabet gücü modelnde, sanay sektöründe faalyet gösteren frmaların uluslararası rekabet gücü sevyesnde ) endüstryel yetknlk (ndustral mastery), ) malyet üstünlüğü ve ) frma ve rakplernn faalyette bulunduğu poltk ve ekonomk ortam olmak üzere üç hususun belrleyc olduğu görülmektedr. Bu çerçevede, frmaların ürün gamını, kapastesn, teknolojsn, makna donanımını, fabrka yern vb. daha y seçerek / kullanarak rakplerne kıyasla daha yüksek endüstryel yetknlğe sahp olablmeler öneml olmakla brlkte, rekabet üstünlüğünün sürdürüleblr olması aynı zamanda en azından bazı grdlernde malyetlernn düşüklüğüne bağlı kılınmaktadır. 15

29 Böylece, bahse konu hususlardan poltk ve ekonomk ortamın dolaylı etks öngörülürken, frmaların uluslararası rekabet gücü üzernde esas tbaryle mevcut (potansyel) ve mevcut (potansyel) karşılaştırmalı konumuna dayalı endüstryel yetknlk le malyet üstünlüğü belrleyc olmaktadır Bu hususlara bağlı olarak, frmaların gerçek ve potansyel uluslararası rekabet gücünün hesaplanması ve bu çerçevede uygun rekabetç stratejlern belrlenmes tasarlanmaktadır (Oral, 1986: 1993; Oral ve dğerler, 1989). Tüm bu tanım ve değerlendrmelerden, makro düzeyde uluslararası rekabet gücü açısından üzernde anlaşılan net br tanımlama güçlüğüne rağmen, uluslararası rekabet gücünün mkro düzeyde tanımlanmasının daha net ve anlaşılablr olduğu görülmektedr. Bu bağlamda, standart br tanımlama olarak, uluslararası rekabet gücü frmaların belrl br pyasada rekabet edeblme, pyasa payını artırablme, büyüme ve kâr edeblme kapastes olarak fade edlmektedr (OECD, 1992: 239; Renert, 1994). Bu çerçevede, mkroekonomk rekabet gücü bakımından ürünlern kalte üstünlüğü, ürün ve üretm teknolojsnde yetknlk, teslmat sıklığı ve pazarlama / satış sonrası hzmetlern önem arz ettğ de belrtlmektedr Uluslararası rekabet gücünün unsurları ve belrleycler Kbrtçğlu (1996), uluslararası rekabet gücünü, ürünün fyatı le kaltes, teslmde dakklk ve satış sonrası servs gb fyat dışı unsurlara dayandırmaktadır. Benzer şeklde Fagerberg (1988), uluslararası rekabet gücünü teknoloj, fyat ve tedark (kapaste yeterllğ) bakımından rekabet edeblme yetknlğyle lşklendrmektedr. Fagerberg ve dğerler (2005) se, uluslararası rekabet gücünü teknoloj, kapaste, fyat ve talep yönüyle rekabet gücü bçmnde ele almaktadır. 7 Agnger (1997: 575), uluslararası rekabet gücü konusunda fyata dayalı rekabet gücü ve teknolojye dayalı rekabet gücü ayrımını yaparak, teknolojye dayalı rekabet gücünü, ler teknoloj alanlarında rekabet edeblme, yenlk yapablme ve en sofstke pyasa segmentlernde var olablme yetknlğ olarak tanımlamaktadır. Bu çerçevede, Agnger(1997) ve Fagerberg ve dğerler (2005) nde olduğu gb bazı çalışmalarda, uluslararası rekabet gücünün fyat dışı unsurları 7 Bu bağlamda, fyata (malyete) dayalı uluslararası rekabet gücü açıkça anlaşılablr olmasına rağmen; teknolojk (teknolojye dayalı) rekebet gücü pyasalarda yen mal ve hzmet üretmnde rekabet edeblme; kapaste yönüyle rekabet gücü teknk, dar, kurumsal vb. kapastelere (yetknlklere) sahp olunarak mevcut teknolojlerden faydalanablme; talep yönüyle rekabet gücü se dünya talep bleşmne uygun br üretm (dış tcaret) yapısına sahp olablme düzey bçmnde ele alınmaktadır (Fagerberg ve dğerler, 2005). 16

30 bağlamında kalteye dayalı rekabet gücünü kame edecek şeklde teknoloj rekabet gücü kavramına yer verldğ görülmektedr. Ancak, kanımca, teknolojk yetknlğn yen ürünler de kapsayacak şeklde malat bakımından daha uygun, dayanıklı ve güvenlr ürün üretmnde baskın unsur olableceğ; buna karşın kalte unsurunun teknolojk yetknlğe lave olarak performans ve donanım gb ürün ntelkler (farklılaştırma), tüketc terchlern karşılayablme, kalte majı (marka) vb. hususları da çerdğ düşünülmektedr. Daha da önemls, fyat dışı unsur olarak, uluslararası kalte ve standartlara uygunluğun dış tcarette başarının ve sürdüreblrlğn ön koşulu halne geldğn belrtmek gerekr (Doğan, 2000; Lages, L.F. ve dğerler, 2004). Dünya pyasalarında gderek artan küreselleşmeyle brlkte, dış tcarette doğrudan koruma engellernn kaldırılmasına veya gttkçe azaltılmasına rağmen, kalte ve standartlara uygunluk ve belgelendrme hususu dolaylı br koruma önlem olarak önemn artırmaktadır. Bu çerçevede, uluslararası rekabet gücü tanımlarından ve yukarıda yapılan açıklamalardan görüleceğ üzere, uluslararası rekabet gücünün fyat ve fyat dışı olmak üzere k tür unsuru ortaya çıkmaktadır. Br sektörün fyat açısından rekabet edeblr olması gerekllğ kolayca anlaşılablr. Bunu malyet rekabet olarak da düşüneblrz. Ancak, fyat dışı rekabet hem daha kapsamlı hem de daha mkro bazlı analzler gerektrmektedr. Fyat dışı başlıca rekabet unsuru olarak, esas tbaryle, ölçülmes nspeten zor olan kalte unsuru öne çıkmaktadır (Kbrtçoğlu, 1996; 1998a; 1998b). Bu bağlamda, uluslararası rekabet gücü unsurları kapsamında, son olarak kalte ve fyata dayalı rekabet gücünün kısaca tanımlarını da vermek gerekr se; fyata dayalı uluslararası rekabet gücü, özellkle olgunlaşmış ve homojen pyasalarda / ürünlerde düşük malyette üretm yeteneğ olarak tanımlanablr (Agnger, 1997: 575). Başka br tanımlamayla fyata dayalı uluslararası rekabet gücü, br ülkenn, rakplernn bulunduğu dış pyasalarda ürünlern satablmesn temn edecek fyat avantajıdır (Drabek ve Olechowsk, 1989: 7). Dolayısıyla, fyata dayalı uluslararası rekabet gücü lteratürde, malyet veya fyat bazlı mukayese olarak ele alınmaktadır. 8 8 Bu bölümde, lerde, 1.6. Kalteye dayalı uluslararası rekabet gücü başlığı altında daha detaylı tartışılacağı üzere, duruma göre, fyat veya kalteye dayalı uluslararası rekabet gücünün yaygın br gösterges olarak hracat brm değerler kullanılmakta ve yapılan çalışmalarda br ülke (ülke grubunun) rakplerne kıyasla görel hracat brm değerlerne dayalı analzler yapılmaktadır. Örneğn, Drabek ve Olechowsk (1989) çalışmasında, br ülke (ülke grubu) nun belrl br pyasada rakplerne kıyasla hracat brm değer farklılığının; nspeten homojen ürünlerden oluşan ham maddeler, tarım ürünler ve yarı şlenmş sına ürünlernde fyat / malyet (fyata dayalı rekabet gücü) farklılığı, ancak moda, üründe yleştrmeler ve üretm teknolojs gb özellklern öneml olduğu ler malat sanay ürünlernde kalte (kalteye dayalı rekabet gücü) 17

31 Tanımlama güçlüğüne rağmen kalteye dayalı uluslararası rekabet gücü se, rekabetç konumu düşük fyattan zyade kalte yleştrmesnn belrledğ daha sofstke ürünlerde, özellkle tüketclern satın alma arzusunu etkleyen ürün ntelkler tbaryle, üstünlük olarak fade edleblr. Uluslararası rekabet gücü analznde, rekabet gücünü artırmaya yönelk doğru poltkaların uygulanması veya uygun tedbrlern alınablmes çn uluslararası rekabet gücünün belrleycler hakkında da yeterl blgye sahp olmak gerekldr. Kbrtçoğlu, (1996) na göre, frma düzeyndek uluslararası rekabet gücünün belrleycler (kaynakları), ülkelern hracatı teşvk eden ve thalatı caydıran yapay rekabet gücü yaratan poltka veya önlemler harç tutulduğunda; frmaların malyetlern, ürünlernn fyatlarını ve ürün kaltes, frma / sektör / ülke majı ve servs gb fyat dışı rekabet unsurlarını etkleyen tüm etkenlerdr Kuşkusuz; stkrarlı poltk, hukuk ve sosyal kurumlar le güçlü makroekonomk poltkaların ulusal refahın yleştrlmes çn gerekl potansyel oluşturacağı, ancak, servetn gerçekte mkroekonomk sevyede, başka br fadeyle frmaların etkn ürün ve üretm teknolojs kullanarak rekabet edeblr mal ve hzmet yaratma yeteneğ le sağlanacağı hususuna dkkat çeklmektedr (Porter, 2004; Lopez-Claros, 2006; Snowdon ve Stonehouse, 2006). Bu çerçevede, br ülkenn vermllğ nha olarak şrketlernn vermllğ le lşklendrlmektedr. Bu bağlamda, yerl frmaları veya yabancı frma bağlı brmler olsun, frmaları rekabetç olmayan br ekonomnn rekabetç olması beklenemeyecektr. Porter (2004), uluslararası rekabet gücü bakımından özel önem atfettğ vermllğn mkroekonomk temellern, Şekl 1 de görüleceğ üzere k lşkl alan üzerne dayandırmaktadır. Bunlar; (1) ülkede rekabet eden yerl şrketler farklılığı olarak ele alındığı anlaşılmaktadır. Dğer taraftan, Fabrzo ve dğerler (2007), br ülkenn dünya hracat brm değerlerne oranından baret görel hracat brm değerlern doğrudan kalte gösterges olarak ele almaktadır. 18

32 veya yabancı bağlı brmlern sofstkelğ, (2) bu frmaların faalyette bulunduğu mkroekonomk ş ortamının kaltesdr. 9 Şekl 1: Vermllğn ve vermllk artışının belrleycler İktsad Gelşmenn Makroekonomk, Poltk, Hukuk ve Sosyal Temeller Şrket İşlemler ve Stratejs Sofstkelğ Mkroekonomk İş Ortamının Kaltes İktsad Gelşmenn Mkroekonomk Temeller Kaynak: Porter (2004: 31). Br ülkenn uluslararası rekabet gücünü belrleyen faktörler arasında, makroekonomk ortam br ön koşul veya merkez br öneme sahp olmakla brlkte, uluslararası rekabet gücünün gelştrlmes bakımından kend başına yeterl olmayıp kurumsal yapı ve ş ortamı gb mkroekonomk hususlar önem arzetmektedr. Dğer taraftan, bu faktörlern önem dereces de ülkelern gelşmşlk sevyesne göre farklılık göstermektedr. Ayrıca, uluslararası rekabet gücünün gelştrlmes açısından krtk olan faktörler küresel anlamda 9 Bu k husus, Uluslararası rekabet gücü ölçme metodları / göstergeler başlığı altında açıklanacak olan ve Porter tarafından Dünya Ekonomk Forumu Küresel Rekabet Gücü Raporu çn gelştrlmş olan şalem rekabet gücü endeksnn ) şrket şlemler ve stratejs le ) ulusal ş ortamının kaltes sml k alt endeksn oluşturmuştur. Dğer taraftan, Porter ve dğerler (2008), br ekonomdek kümelenme yapılanması düzeynn, mkroekonomk rekabetgücünün (vermllğn mkroekonomk temellernn) sözkonusu k bleşenne lave olarak, üçüncü br bleşen şeklnde ayrı br bleşen olarak düşünülmes gerektğn, ancak ver sorunu nedenyle ş ortamı kaltes kapsamında değerlendrldğn belrtmektedr. 19

33 dünya ekonomsndek gelşmelere bağlı olarak zamanla da değşm (gelşm) göstermektedr. 10 Benzer br yaklaşımla, ktsad kalkınmanın lk aşamalarında özellkle doğal kaynaklar ve nüfus artışı önem arzederken, daha sonrak aşamalarda (muhtemelen kş başına gelr le $ arasında olduğunda) yatırımlar önem kazanmakta, daha yüksek gelr sevyesnde se novasyon, blgnn yaratılması ve yayılımı, eğtm ve dğer ntelkl altyapı hususları rekabetç üstünlük kazanımı açısından belrleyc olmaktadır (Agnger, 2006: 169). Bütün bu değerlendrmeler ışığında, uluslararası rekabet gücünün belrleycler ayrıntılı olarak ele alındığında; kş başına sabt sermaye oluşumu,tasarruf oranı, bütçe denges, kamu borcu, enflasyon sevyes, şszlk oranı, reel faz oranı, reel dövz kuru, dış tcaret açığı, doğrudan yabancı sermaye hareketler, ekonomdek çeştllk vb. makro hususlar, eğtm ve sağlık harcamaları, temel blmlerde eğtm sstemnn kaltes, meslek eğtm durumu, okullaşma oranı, kırsal nüfus oranı, 15 yaş altı ve 65 yaş üstü nüfus oranları, bebek ölümler, yaşam beklents vb sosyal hususlar, ülke majı, kültür ve değer sstemler, yol-lman-enerj gb altyapı yeterllğ, brm şgücü malyet, şgücü ntelğ /yeterllğ ve vermllğ, fkr mülkyet haklarının korunması, teknolojk gelşmşlk, ünverste-sanay şbrlğ, blmsel araştırma kurumlarının ntelğ, araştırma-gelştrme ve novasyon yapablme, grşmclk, blg ve letşm teknolojlernden yararlanma, yüksek teknoloj hracatı, stkrarlı br fnansal yapı, fnansal araçlardak çeştllk ve erşm kolaylığı, lgl pyasadak rekabetn yoğunluğu, grd malyetlern olumsuz etkleyen verg vb. yükler, sektördek ortalama frma büyüklüğü (ölçek ekonomler), kapaste kullanım oranı, marka yaratma ve hızlı ürün gelştrme, üretm sstemlernde sağlanan gelşmeler, 11 yerel tedarkç ncelk ve ntelğ, kümelenme boyutu, tam zamanında üretm ve teslmat, yönetm yeterllğ, tanıtım yeterllğ, dağıtım ve satış sonrası kanalların yeterllğ, coğraf konum, dar engeller (mevzuat karmaşıklığı, bürokras vb.), yargı ve güvenlk 10 Porter (1990a; 2004), Snowdon ve Stonehouse (2006), Lopez-Claros (2006), Lopez-Claros ve dğerler (2006) ve Agnger (2006). Örneğn, dünya ekonomk büyümesnde geçmş dönemlerde kaynak donanımındak genşleme etken unsur olarak görülürken, günümüzde yen teknolojlern teknk ve dar uygulamaları vasıtasıyla vermllk artışındak önemne dkkat çeklmektedr ( Lopez-Claros ve dğerler, 2006). 11 Örneğn, geçmş dönemlerde otomobl sanaynde yalın üretm sstemlern yaygın olarak uygulayan Japonya otomobl sanay le ABD otomobl sanay arasındak malyet farkının yaklaşık yüzde 65 nn tam zamanında üretm, ana sanay-yan sanay yapılanması, ürün gelştrmedek farklı yaklaşım gb dar ve teknk olarak sstem anlayışındak farklılıktan kaynaklandığı açıklanmıştır (Fuss ve Waverman, 1992 ; Law, 1991). 20

34 hzmetlernn şleyş, yolsuzluk durumu gb brbrleryle benzeşen veya etkleşm halndek br dz krter (etken) sayılablr. 12 Bu bağlamda, uluslararası rekabet gücü üzernde etkl olan faktörlern çeştllğ dkkate alındığında, rekabet gücünü gelştrmek çn tek br poltka veya sadece belrl br alanda kaydedlen büyük br sıçramanın yeterl olmayacağı, belrl br zaman gerektren brçok münfert alanlardak yleşmelern gerekllğne vurgu yapılmaktadır. Rekabet gücünün gelştrlmes, br sürat koşusu olmayıp maraton yarışı gbdr (Porter, 2004: 32). Bu bağlamda, uluslararası rekabet gücü kavramının kapsamlı br şeklde anlaşılması bakımından üzernde önemle düşünülmes gereken br başka husus da Porter yaklaşımıdır. İlerleyen bölümlerde ayrıntılı olarak ele alınacağı üzere, Porter, uluslararası rekabet gücü kavramının çerğn ve belrleyclern, Ülkelern Rekabetç Üstünlüğü (The Compettve Advantage of Natons, 1990) adlı ktabında, soyut ve toplulaştırılmış br yaklaşımdan zyade, mkroekonomk br bakış açısıyla güncel rekabette yaşanan tüm unsurları çerecek br zengnlğe kavuşturmaya çalışmıştır. Bu yaklaşıma göre, rekabetç üstünlüklern yaratılması ve sürdürülmes ağırlıklı olarak yerl (ulusal) başarıya bağlıdır. Elmas model olarak adlandırılan ulusal üstünlüğün belrleyclernde (kaynaklarında) kaydedlecek gelşmelerle brlkte frmaların uygulayacakları küresel stratejler, uluslararası rekabetç üstünlük kazanımında etken olmaktadırlar Porter yaklaşımı Porter ın rekabetç stratejler gelştrmek, rekabetç üstünlüklern kaynaklarını anlamak ve uluslararası rekabetn temel unsurlarında br çerçeve oluşturmaya yönelk frma ve endüstr temell daha öncek çalışmalarına ve bu alanlardak brkmlerne lave olarak, Ülkelern Rekabetç Üstünlüğü (1990) sml çalışmasıyla, uluslararası rekabet gücü; kapsamlı br araştırma ve ver setne dayalı olarak bütünsel br yaklaşımla ele alınmıştır. Bu yaklaşımda, uluslararası rekabet gücü kavramı, aşağıdan yukarıya veya mkro temelde münfert ülke ve endüstr analzlernden hareketle, rekabetç üstünlükler eksennde br çerçeveye kavuşturulmaya çalışılmıştır (Porter, 1990a; 1990b; Kbrtçoğlu, 1998a; Snowdon ve Stonehouse, 2006). Uluslararası rekabet gücünün mkroekonomk esaslarına lşkn Porter n araştırma ve fkrlernn tartışılması / ortaya konması amacıyla Snowdon ve Stonehouse (2006) tarafından yapılan görüşmede, hayatta çoğu şeyn 12 TUSİAD (1991; 2002), Kbrtçoğlu (1996), Agenor (1997), UNIDO/DSI (1998), ISO (2002), Lages, L.F. ve dğerler (2004), Lopez-Claros ve dğerler (2006), WEF (2006: 2008) ve IMD (2008). 21

35 fkrlerden meydana geldğne şaret eden Porter, bu alandak esas rolünün fkr yaratmak, nsanların probleme bakış tarzındak perspektf, başka br fadeyle ana çerçevey değştrmek olduğunu vurgulamaktadır. Çalışmalarını özel olarak akademk topluma ve lteratüre htap edecek şeklde yazmadığını, gerçek dünyadak uygulamalarla hep br lşk ve tutarlılık kurmaya çalıştığını fade ederek, ekonomk poltkalarını oluşturan kamu görevller veya şrket stratejlern oluşturan ş dünyası lderlernn uygulamalarını değştrmey amaçladığını belrtmektedr. Porter (1990a), uluslararası rekabet gücü hususunda kabul görmüş br tanımlamanın bulunmadığına ve daha da önemls hang tanım kabul edlrse edlsn genel olarak uluslararası rekabet gücünü açıklayacak br teornn olmadığına dkkat çekmekte ve sözkonusu çalışmasında ortaya konulan teoryle (yaklaşımla), soyut br bakış açısından öteye gerçek rekabetn tüm karmaşıklığıyla ve genşlğyle ele alındığını belrtmektedr. Bu bağlamda, bahse konu çalışmada ülkelern rekabetç üstünlükler hususunda kapsamlı br teor gelştrmek ve uygunluğunu göstermek çn çok sayıda ülke ve bu ülkelerdek yne çok sayıda endüstrnn ncelendğ görülmektedr (Porter, 1990a: x; Snowdon ve Stonehouse, 2006 ). 13 Porter, ülkelern rekabet gücü le frmaların rekabet gücü arasında yaygın br karışıklığın yapıldığını belrterek, br frmanın rekabet gücü le ülkenn rekabet gücü arasında bast br geçşn olmadığına da dkkat çekmektedr Porter, uluslararası rekabet gücünün frma ve mekan (ülke) düzeyndek farklılığının daha y anlaşılması bakımından, Massachusetts de ayakkabı malatı yapan ve pyasa payını artıran, ancak şçlerne saatte sadece 50 cent ücret ödeyen br şrket örneğ vermektedr. Düşük ücretlern ayakkabı satışlarında bu şrket rekabetç kıldığına, ancak bu durumun, yüksek ücretler alınmasını gerektren, Massachusetts n refahını artırmayacağına şaret edlmektedr. Bu bağlamda Porter, belrl br mekanda refahı nelern artırdığının anlaşılması bakımından, şrketlern başarısının değerlendrldğ durumdaknden farklı göstergelern kullanılması gerektğn belrtmektedr. Ancak şrketlern belrl br coğraf mekanda (ülkede) faalyette bulunduğundan hareketle, şrketlerle ülkelern uluslararası rekabet gücünün brbryle lşkl olduğu da aşkar bulunmakta ve bunlar arasında br sentezn olması gerektğne de vurgu yapılmaktadır yıllık br çalışmayla; Danmarka, Almanya, İtalya, Japonya, Güney Kore, Sngapur, İsveç, İsvçre, İngltere, ABD olmak üzere 10 ülkede her br ülkenn endüstr verlerne, ş ortamı koşullarına ve örnek endüstrlerne dayalı analzler yapılmaktadır. 22

36 Br ülkede makroekonomk stkrarın, güçlü poltk ve hukuk kurumların varlığı sözkonusu ülkede yatırım eğlm ve vermllk artışı sağlanması bakımından oldukça öneml görülmekte, ancak bu durum başlıbaşına vermllğ artırmak çn yeterl bulunmamaktadır. Porter e göre, br ülke dünyada en stkrarlı makroekonomye, y şleyen ve hesap vereblr demokratk poltk br ssteme sahp olablr, ancak başlı başına bu durum refah artışı çn yeterl olmayacaktır. Br ekonomdek vermllğn nha belrleycsnn frmaların vermllğ olduğuna vurgu yapılmakta ve frmaların verml olmasını mümkün kılan unsurların, frmaların sofstkelğ / gelşmşlk sevyes le bulundukları ş ortamının kaltesne bağlı olduğu belrtlmektedr (Porter, 2004; Snowdon ve Stonehouse, 2006).. Buradan hareketle, yne Porter e göre Frmaları rekabetç olmadıkça br ülke ekonoms rekabetç olamaz (Porter, 2004: 31; Porter ve dğerler, 2008: 48). Ancak blhassa belrtmek gerekrse, ş ortamı olarak da fade edlen ülke özellkler frmaların uluslararası başarısında merkez br role sahptr. Bu bakımından, Porter yaklaşımında elmas teors /model kapsamında ele alınan ulusal rekabetç üstünlüğün belrleyclerne büyük önem atfedlmektedr. Sözkonusu hususlar, br ülkede / mekanda rekabette yaşanan tüm unsurları çeren ve frmaların vermllk düzey üzernde temel belrleyc olan doğrudan doğruya ş ortamıyla lşkldr (Snowdon ve Stonehouse, 2006) Ulusal rekabetç üstünlüğün belrleycler Porter (1990a; 1990b) a göre, br ülkenn belrl br endüstrde uluslararası başarı elde etmes; yerel frmaların rekabet ettğ ortamı bçmlendren, rekabetç üstünlük yaratılmasını etkleyen ve başarının sürdürüleblr kılınması çn lgl tüm alanlarda gelşme sağlanması gereken dört genel hususa bağlıdır. Faktör koşulları: Belrl br endüstrde rekabet edeblmek çn gerekl olan, ntelkl şgücü veya altyapı gb üretm faktörlernn durumu. Talep koşulları: Br endüstde üretlen ürünler veya hzmet çn yurtç talep yapısı. İlgl veya destekleyc endüstrler: Uluslararası düzeyde rekabet gücü olan tedarkç ve lgl endüstrlern mevcudyet. Frma stratejs, yapısı ve rekabet düzey: Br ülkede şrketlern oluşumunu, organze yapısını ve yönetmn etkleyen ülke koşulları ve yurtç rekabet durumu. 23

37 Porter e göre, br ülkenn, yukarıda br sstem halnde verlen ve ulusal elmas olarak tanımlanan sözkonusu ulusal üstünlüğün belrleyclernn 14 en elverşl olduğu endüstrlerde veya daha alt endüstr kategorlernde başarılı olma htmal en yüksek olacaktır. İktsad gelşme sürec, frmaların sürekl daha yüksek başarı ve vermlk elde edeblecek şeklde bu elmasın yleştrlmesnden barettr (Porter, 1990a; 2004; Snowdon ve Stonehouse, 2006: 166). Elmas model karşılıklı olarak brbrn etkleyen (güçlendren) br sstemdr. Br belrleycnn etk düzey, dğerlerndek gelşmeğe bağlıdır. Örneğn talep koşullarındak elverşllk, lgl endüstrdek rekabet durumu frmaların bu koşullara yanıt vermesn mümkün kılacak yeterllkte değlse, rekabetç br üstünlüğe yol açmayacaktır. Bununla brlkte, br belrleycdek yleşme dğerlernde de yleşmey tetkleyeblmektedr (Porter, 1990a: 72). Porter (1990a) çalışması çerçevesnde, ulusal rekabetç üstünlüğün temel / genel belrleycler ve bunların başlıca özellkler aşağıda kısaca özetlenmeye çalışılacaktır: Ulusal rekabetç üstünlük açısından etkl olan brnc belrleyc, ülkedek faktör koşullarıdır. Rekabetç üstünlükler açısından faktörlern görel rollernn daha açıkça anlaşılması çn, faktör türler arasında k tür ayrıma gdlmektedr. Brncs, temel ve gelşmş faktör ayrımıdır. Temel faktörler doğal kaynaklar, klm şartları ve lokasyon koşulları le ntelksz ve yarı ntelkl şgücü ve sermaye gb hususları çerrken gelşmş faktörler daha zyade modern letşm altyapısı, öncelk arzeden mesleklerde yüksek düzeyde eğtml şgücü ve sofstke dsplnlerde ünverste araştırma ensttüler vb. kapsamaktadır. Gelşmş faktörler, günümüzde rekabetç üstünlük açısından krtk önem arzetmektedr. Bu faktörlere sahplk, farklılaştırılmış veya özgün ürünler ve tescll üretm teknolojler gb ler derecede rekabetç üstünlükler elde etmek çn elzem görülmektedr. Bu faktörlern gelştrlmes gerek fzk gerekse beşer alanlarda büyük boyutlarda ve sürekl br yatırımı gerektrdğnden, aslında temel faktörlere göre daha kıt ve elde edlmes güç olan faktörlerdr. Ancak bu faktörlern, çoğu zaman temel faktörler üzerne nşa edlerek gelştrldğ de br gerçektr. Üretm faktörler arasındak knc öneml ayırım, genel ve özel faktörler olmak üzere ntelklerne göre yapılmaktadır. Genel faktörler, endüstrlern çoğunda yaygın olarak kullanılan karayolu, demryolu vb. genel ulaştırma 14 Porter, bazı çalışmalarında (örneğn, Porter, 2004; Snowdon ve Sonehouse, 2006) bu hususu ş ortamı / ş ortamının yleştrlmes olarak ele almaktadır. 24

38 altyapısı, şgücü arzı veya sermaye olarak tanımlanablrken, özel faktörler belrl br özellk arzeden altyapı, belrl alanda ntelkl şgücü, belrl alanlarda blg brkm ve daha tanımlı alanlara veya belrgn br endüstrye özgü dğer faktörler olarak belrtlmektedr. Genel faktörler, çoğu ülkede genellkle mevcut olup, eksklğnn gderlmes se daha kolaydır. Özel faktörlern genel faktörlere göre, rekabetç üstünlük açısından daha kesn ve sürdürüleblr br temel oluşturduğuna şaret edlmektedr. En etkl ve sürdürüleblr br rekabetç üstünlük, br ülkenn gelşmş ve özel üretm faktörlernn her ksne brden sahp olduğu durumda elde edleblmektedr. Gelşmş ve özel faktörlern mevcudyet ve ntelğ potansyel olarak erşleblecek rekabetç üstünlüğün sofstkelğn (gelşmşlk düzeyn) ve gelşm hızını belrlemektedr (Porter, 1990a: 79). Ulusal üstünlüğün br dğer öneml belrleycs se, yurtç talep kompozsyonu le talebn boyutu ve büyüme hızı gb talep koşullarından oluşmaktadır. Br çok endüstrde talep, alt ürün gruplarında çeştllk göstermektedr. Br ülkede, dğer ülkelerde rastlanmayan düzeyde, belrl br alt grup ürünlerne yüksek mktarlarda talep olması veya bu ülkenn sözkonusu endüstr ürünlerne olan taleb çersnde bu ürünlern yüksek paya sahp olması durumunda, bu ülkedek frmaların rekabetç üstünlükler kazanması muhtemel görülmektedr. Dğer yandan, ölçek ekonomlernn bulunduğu veya yaparak öğrenmenn mümkün olduğu endüstrlerde genş br yurtç pyasanın varlığının büyük ölçekte yatırım yapılması, teknoloj gelştrlmes ve vermllk artışları yoluyla rekabetç üstünlükler gelştrlmesne katkı sağlayableceğne vurgu yapılmaktadır. Ulusal rekabetç üstünlüğün üçüncü belrleycs, br ülkedek, uluslararası düzeyde rekabetç tedarkç (yan sanayc) ve lgl endüstrlern boyutudur. Belrl br mekanda uluslararası düzeyde rekabet gücü yüksek br yan sanayc varlığı, bunların ürünlern kullanan endüstrlerde öneml br üstünlük oluşturmaktadır. Her şeyden önce, uygun malyet ve kaltedek grdlere daha erken / tam zamanında, daha etkn ve terchl erşm mümkün olablmektedr. Yurtçnde belrl br endüstr çn güçlü br tedarkç frmaların varlığının beklde en öneml yanı, özellkle novasyon ve yleştrme sürecnn daha etkn sürdürüleblmesnn mümkün olmasıdır. Frmalar blgye, yen fkr ve metodlara ve hatta tedarkçnn yaptığı yenlklere daha çabuk erşm sağlayablmekte, araştırma ve gelştrme brkmlernden karşılıklı faydalanma ve müşterek problem çözme yöntemleryle daha etkn br sonuca varablmektedrler. Böylece, dünya standartlarında tedarkçler le bulunduğu endüstr arasındak sıkı lşk ve şbrlkler rekabetç üstünlüğün oluşmasına sebep olmaktadır. 25

39 Frmaların ürettkler ürünlern değer zncrndek faalyetlern koordne edebldğ veya paylaşabldğ ya da ürettkler ürünlern tamamlayıcısı olduğu lgl endüstrlern varlığı da rekabetç üstünlük sağlanması açısından öneml br kazanç oluşturmaktadır. Frmalar; teknoloj gelştrme, malat, dağıtım, pazarlama vb. alanlarda şbrlğne gdeblmektedrler (Porter, 1990a: 105). İlgl endüstrlerdek yurtç frmalar bazen faalyet paylaşımına gttkler gb bazı zamanda ortaklıklar tess edeblmektedrler. Ayrıca, lgl endüstrlerden br endüstrnn uluslararası başarısı tamamlayıcı ürünler çn yaratacağı taleple de dğer endüstr/endüstrler çn tc güç olablmektedr. Ulusal rekabetç üstünlüğün dördüncü genel belrleycs frma stratejs, organzasyon yapısı ve endüstrdek rekabet düzey olarak belrlenmştr. Bu bağlamda, yurç rekabet yapısı le brlkte yen frma oluşumu, frmaların organzasyonu ve yönetm bçm öne çıkmaktadır. Aynı endüstrlerdek frmaların organzasyon bçmnn, hedef ve stratejlernn ülkeler arasında farklılık gösterebldğne vurgu yapılmakta ve belrl br endüstrde, frmaların sözkonusu hususlarda yapacağı seçmler le bu endüstrdek rekabetç üstünlüklern kaynakları bakımından tutarlılığın temnnn ulusal üstünlüğe sebebyet verebleceğ belrtlmektedr. Dğer taraftan yurtç rekabet yapısı, özellkle frmaların novasyon sürecnde öneml br etkye sahp olmaktadır. Porter, ulusal rekabetç üstünlüklern gelştrlmes bakımından yurtç rekabet düzey üzernde önemle durmaktadır. Yurtç rekabetn frmaların novasyon yapması ve gelşm bakımından baskı unsuru olduğu belrtlmekte ancak bunun sadece fyat rekabetyle sınırlandırılmaması, teknoloj alanında olduğu gb dğer rekabet türlernn de daha yüksek düzeyde sürdürüleblr br ulusal üstünlüğe yol açableceğne dkkat çeklmektedr. Bu çerçevede, ulusal rekabetç üstünlük kazanımı bakımından yukarıda fade edlen temel belrleycler ve brbrleryle etkleşmn ortaya koyan ulusal elmas, Şekl 2 de görüldüğü gb, rekabetç olablme bakımından güçlü ve zayıf öneml alanların değerlendrlmes çn br çerçeve sunmaktadır (Porter, 1990b: 8). 26

40 Şekl 2: Ulusal rekabetç üstünlüğün belrleycler Şans Frma stratejs, yapısı ve rekabet düzey Faktör koşulları Talep koşulları İlgl ve destekleyc endüstrler Hükü -met Kaynak: Porter (1990b: 5) Şekl 2 de görüldüğü üzere, k lave değşken bu sstem öneml derecede etklemektedr ve teornn tamamlanablmes bakımından gerekl görülmektedr. Bunlar, şans faktörü (rastlantısal olaylar) ve hükümetn rolüdür. Şans faktörü bağlamında, rekabetç üstünlüğü etkleyen bazı gelşmeler (olaylar) hususunda; temel catlar ve ana teknolojk dönüşümler (örneğn; byoteknoloj, mkroelektronk), petrol şokları gb grd malyetlerndek değşmler, dünya mal pyasalarında ve dövz kurlarındak öneml dalgalanmalar, dış kaynaklı poltk gelşmeler ve savaşlar örnek olarak verlmektedr. Bunlar, frmaların ve genellkle hükümetlern kontroller dışında olup, br ara dönem ntelğnde, ülkenn mevcut sanay yapısının yenden şekllenmesne yol açmakta ve dğerlerne baskın gelecek şeklde bazı ülke 27

41 frmalarına fırsatlar veya tehdtler sunmakta ve böylece brçok endüstrde rekabetç üstünlüğün değşmesnde öneml rol oynamaktadır. Elmas modeln tamamlayan son unsur hükümetn rolüdür. Uluslararası rekabetç üstünlükler bakımından hükümetlern gerçek rolü, rekabetç üstünlüğün dört genel belrleycsn (elmas modeln) etklemek suretyle görülmektedr. Örneğn, devlet yardımları (teşvkler) ve eğtm poltkalarıyla faktör kuşulları, verg poltkaları ve ürün standartları veya regülasyonlarla talep koşulları, anttröst poltkalarıyla yurtç rekabet etklenmektedr. Ayrıca, hükümetler savunma sanay, uçak, demryolu taşıtları vb. ulaşım araçları, nşaat malzemeler gb bazı endüstrlerde öneml br alıcı konumunda bulunmaktadır (Porter, 1990a; 2004). Hükümetler, kısm / dolaylı br rolü bulunmasına rağmen, ulusal rekabetç üstünlükler gelştrlmes hususunda öneml br etkye sahptr. Porter (1990a) a göre, ulusal rekebetç üstünlüğün tek kaynak olarak tamamen hükümet poltkalarına dayandırılması başarısızlıkla sonuçlanacaktır. Başarılı poltkalar, ulusal rekabetç üstünlüğün temel belrleyclernn mevcut olduğu endüstrlerde hükümetn bunları güçlendrme yönündek gayretler le mümkün olmaktadır. Hükümetlern, rekabetç üstünlüğün altında yatan unsurları etkleyebleceğ, ancak başlıbaşına br rekabetç üstünlük oluşturmakta yetersz kalacağı belrtlmektedr. Asıl öneml olan, hükümetn rolünün olup olmadığı değl, ne olması gerektğ hususudur. Hükümetler doğru kuralları ve uygun teşvkler oluşturmalı, verml br ekonomnn gerek duyacağı kamu yatırımlarını yapmalıdır (Porter, 2004: 33). Porter; hükümetlern stkrarlı poltk, hukuk ve sosyal kurumların sağlanması ve makroekonomk stkrarın oluşturulmasında çok öneml br role sahp olduğuna dkkat çekerek, frmaların rekabetç konumunun yleştrmesne yardımcı olmak bakımından br katalzör olarak faalyette bulunması gerektğn belrtmektedr (Snowdon ve Stonehouse, 2006). Hükümet poltklarının ana hedef, ülke kaynaklarını yüksek ve gttkçe artan br şeklde vermllk elde etmeğe yönlendrmektr (Porter, 1990a: 617). Dkkat çeklmeğe değer öneml br husus, uygun hükümet poltkalarının, ülkelern gelşme aşamalarına bağlı olarak farklılık göstereceğdr. Başka br fadeyle, hükümet poltkaları gelşen ekonomnn htyaçlarına uygun şeklde değşm ve gelşm göstermeldr. Hükümetlern, faktör ve yatırım etken aşamalarda 15 ulusal üstünlük gelştrmek hususunda doğrudan etkye sahp olduğu ancak novasyon etken aşamada esas sorumluluğunun frmaların 15 Gelşme aşamaları ve bu aşamaların belrleyc özellkler, 1.5. Rekabetç gelşme aşamaları başlığı altında ayrıntılı olarak ncelenmeğe çalışılmaktadır. 28

42 yenlkç ve dnamk olmalarını mümkün kılacak ve bunun sürdürülmesn sağlayacak br yatırım / ş ortamını tess etmek olduğu belrtlmektedr Kümelenme oluşumları ve uluslararası rekabet gücü Porter yaklaşımında, uluslararası rekabetç üstünlükler gelştrlmes bakımından kümelenme (cluster) oluşumlarının özel br öneme sahp olduğu görülmektedr. Porter, br ülkede vaya belrl br mekanda ş ortamının yleştrlmesnn kümelenmelere yol açtığını, başka br fadeyle kümelenmelern elmas modelnn br türev olduğunu belrtmekte ve kümelenmelern uluslararası rekabet gücünü brçok yolla etkledğne vurgu yapılmaktadır (Porter, 1999; 2004; Snowdon ve Stonehouse, 2006: 168). Kümelenmeler, aynı alandak brbryle lşkl şrketlern ve lgl kurumların mekansal olarak belrl br alanda yoğunlaşmasıdır (Porter, 1999: 78; Snowdon ve Stonehouse, 2006). Kumral ve dğerler (2001: 2) ne göre kümelenme, lgl endüstrlern tanzmnden oluşan belrl br alandak brbryle lşkl şrketler ve kurumlardır. Daha ayrıntılı br tanımlamayla kümelenme, ortak özellkler olan veya tamamlayıcı ntelktek brbryle lşkl şrketlern, tedarkçlern, hzmet sunucuların ve lgl kurumların belrl br alanda coğraf olarak yakın br şeklde gruplaşmalarıdır (Porter, 2004: 33). Bu çerçevede, kümelenme oluşumları çn, bulundukları faalyet ortamı tbaryle brbrne yakın olan frmaların mekansal olarak da daha yakın konuşlanmaları benzetmes yabılablr. Rekabetç üstünlükler gelştrlmes ve bu üstünlüklern sürdürülmesnde şrket bünyesnde olup btenler asıl öneml olmakla brlkte; kümelenmeler vasıtasıyla şrket dışındak / çevresndek mevcut ş ortamının sağlayacağı katkılardan da faydalanma mkanı oluşmaktadır. Genel olarak, malat sanaynde br kümelenme oluşumu çersnde nha mal ve hzmet üretcler, yan sanaycler ve dğer lgl frmalar, makneteçhzat ve parça tedarkçler, uzmanlaşmış altyapı sağlayıcıları ve lojstk frmaları, fnans kuruluşları, kalte-standart ve belgelendrme kuruluşları, kamu ve özel destek / danışmanlık brmler, ünversteler ve araştırma kurumları, düşünce kuruluşları, meslek eğtm kuruluşları, sektörel ve / veya dış tcaret dernekler, hastane gb sosyal kurumlar vb. görülür. 29

43 Kümelenme oluşumlarının, uluslararası rekabet gücü üzerndek ekler şu şeklde özetleneblr (Porter, 1999; 2004; Snowdon ve Stonehouse, 2006): Kümelenmeler, lşkl frma ve endüstrlern vermllğn artırmaktadır. Belrl br kümelenme yapısı çersndek frmalar, lgl kurumlara, uzmanlaşmış tedarkçlere, şgücüne, blg ve teknolojye küme dışındak frmalara göre daha hızlı, kolay, esnek ve böylece etkn br erşm mkanına kavuşmaktadır. Çeştl üretm grdlerne, fnansmana, makne-teçhzata, ntelkl şgücüne, teknk altyapıya ve gerekl blgye erşm kolaylığı, dkey yapılanmalara veya bunların uzak mesafelerden temnne göre daha yüksek etknlk ve esneklk sağlamaktadır. Kümelenmeler, yenlk ve vermllk artışı çn gerekl kapaste mkanı sunarak frmaların daha hızlı büyümesn mümkün kılmaktadır. Müşter terchler / pyasa snyaller ve yenlk fırsatları kümelenmeler çersnde daha kolay drak edleblmekte ve bunları değerlendreblecek şgücü, sermaye ve dğer ntelklere erşm mümkün olablmektedr. Kümelenmeler, yen ş oluşumlarını / grşmclğ tetklemekte ve bunların hayata geçrlmesn mümkün kılmaktadır. Gerekl olan ntelkl üretm faktörlernn ve lgl hzmetlern mahalnde varlığı, başka br fadeyle oluşmuş kaynak brkmne erşm, grş engellern azaltablmektedr. Bu husus, aynı zamanda kümelenme yapısını bzath genşleten ve güçlendren br özellk arzetmektedr. Kümelenme yapıları, frmalara şbrlğ mkanları /fırsatları sunmaktadır. Küme çersnde bulunan frmalar br yandan brbryle rekabet ederken, dğer yandan, özellkle dkey entegre frmalar olmak üzere, brbryle şbrlğ mkanları gelştrmektedrler. Bu çerçevede, Porter (2004: 34 ), kend başına (tecrt halde) frmalardan kümelenme yapılarına geçşn sağlanmasını ve bu kümelenme yapılarının sofstkelğnn daha gelşmş faalyetlere yükseltmesn br ekonomde üstünlük yaratan öneml br husus olarak görmektedr. Çünkü Porter e göre kümelenmeler, frmaların faalyette bulunableceğ etkn üretken yapı yı temsl eder (Snowdon ve Stonehouse, 2006: 168) Karşılaştırmalı üstünlükler ve rekabetç üstünlükler üzerne br değerlendrme Uluslararası rekabet gücü kavramı, anlam bakımından hem mutlak hem de karşılaştırmalı üstünlüklerden farklılık arz etmektedr. Öncelkle belrtmek gerekrse, uluslararası rekabet gücü kavramı, karşılaştırmalı üstünlükler kavramıyla kesnlkle aynı anlamı fade etmemektedr. Çünkü br ülke dğer 30

44 ülkelere kıyasla bütün mallarda mutlak malyet dezavantajına sahp olsa da, bunlar çersnde bazı mallarda mutlaka görel malyet avantajına sahp olacağından, karşılaştırmalı üstünlükler yaklaşımına göre hracat yapablecek mal veya sektörler söz konusu olacaktır. Halbuk, uluslararası rekabet gücü bulunmayan frma veya sektörlern uzun vadede dünya pyasalarında var olması mümkün değldr (Kbrtçoğlu, 1996; 1998a). Kbrtçoğlu (1996), uluslararası rekabet gücü kavramının, karşılaştırmalı üstünlükler kavramına kıyasla mutlak üstünlükler kavramına daha çok benzemesne rağmen, fyat dışı unsuru da çerdğ çn çok daha kapsamlı olduğunu belrtmektedr. Her şeyden önce, uluslararası rekabet gücü kavramı karşılaştırmalı üstünlükler kavramıyla aynı anlamda değerlendrldğ taktrde, uluslararası dış tcaretn Rcardo-var teknolojk farklılıklarla açıklanmasına ndrgeneceğne veya sıkça yapıldığı şeklyle uluslararası rekabet gücü ölçümünde açıklanmış karşılaştırmalı üstünlüklerle (AKÜ (RCA) endeksler) yetnleceğne şaret edlmektedr. Bu bağlamda, Kbrtçoğlu na göre, endüstr-ç tcaret n gderek arttığı günümüz dünyasında, açıklanmış dış tcaret verler kullanılarak oluşturulan AKÜ endeksleryle yapılan ölçümlerde aslında, uluslararası rekabet gücünün karşılaştırmalı üstünlüklerle aynı anlama geldğ şeklndek yanıltıcı kabullenme yatmaktadır. Halbuk, uluslararası rekabet gücü; belrleyc m, sonuç mu yoksa gerçekten br gösterge m olduğu tartışmalı olan tek br göstergeye ndrgenemeyecek kadar karmaşık ve dnamk yönü bulunan br kavramdır (Kbrtçoğlu, 1996: 13). Porter (1990a) çalışmasında, geçmşe kıyasla günümüz değşen uluslararası rekabet koşulları dkkate alınarak, ulusların rekabetç üstünlüğünü açıklamak amacıyla kurgulanmaya / gelştrlmeğe çalışılan yen br teor nn, br ülkenn karşılaştırmalı üstünlüğünün ötesnde rekabetç üstünlüklerne kayması gerektğne şaret edlmektedr Bu bağlamda, sadece karşılaştırmalı üstünlükler teorsnn faktörlere dayalı sınırlı br bçmyle yetnlmeyp, br ülke frmalarının elde edebleceğ rekabetç üstünlüklern bütün yönleryle açıklanması gereğne dkkat çeklmektedr. Yen br teor, pyasa segmentlern, farklılaştırılmış ürünler, teknoloj farklılıklarını ve ölçek ekonomlern dkkate alacak şeklde uluslararası rekabet genş br yelpazede ele almalıdır. Kalte, üründe farklılaştırıcı / belrleyc ntelkler ve yen ürün gelştrme gelşmş endüstr ve endüstr kollarının başarısının temeln oluşturmaktadır (Porter, 1990a: 20). Ayrıca yen teornn, ölçek veya faktör avantajından kaynaklanan statk malyet avantajından öteye, rekabetn dnamk ve gttkçe yenlenen / gelşen br gerçek olduğununun farkında olması gerektğne vurgu yapılmaktadır. 31

45 Porter (1990a) a göre, frmalar uygulayacakları rekabetç stratejler vasıtasıyla, bulundukları endüstrde karlı ve sürdürüleblr br şeklde rekabet edeblmek çn yaklaşım gelştrrler. Bu çerçevede, frmaların rekabetç stratej seçmnde k temel konu belrleyc olmaktadır. Bunlar, frmanın rekabet çnde olduğu endüstrnn yapısı ve bu endüstr çersnde frmanın konumlanma durumudur. Frmanın endüstr çersndek konumlanmasının özünde se, rekabetç üstünlüklernn olduğu; rekabetç üstünlüğün de daha düşük malyet ve farklılaştırmadan oluşan k temel unsurunun bulunduğu belrtlmektedr. Daha düşük malyet, br frmanın ürününü rakplerne mukayeseyle daha etkn br şeklde tasarlaması, üretmes ve pazarlaması olarak tarf edlrken; üründe farklılaştırma ürün kaltes, üründe özel ntelkler veya satış sonrası hzmetler bakımından müşterye özgün ve üstün değer sunma yeteneğ olarak fade edlmektedr. Frmaların her k türdek rekabetç üstünlüğünün rakplerne göre daha yüksek vermllğe yol açacağı belrtlerek, frmaların uzun dönemde başarı durumu, sürdürüleblr rekabetç üstünlüklere sahp olup olmayacağına bağlanmaktadır (Porter, 1990a: 37). Ayrıca Porter e göre, başarılı br ktsad gelşmenn temn çn frmalar, ülkelernn gelşmşlk sevyesne göre rekabet etme tarzlarını değştrmek zorundadırlar. Daha açık br fadeyle, ülkelern gelşmşlk sevyesne bağlı olarak frmalar, faktör donanımı veya karşılaştırmalı üstünlüklere (ucuz şgücü ve doğal kaynaklar) dayalı br rekabetten üstün ya da farklı / özel ürün veya şlemlerden kaynaklanan rekabetç üstünlüklere dayalı br rekabet tarzına geçeblmeldrler (Porter, 2004: 31) Dğer taraftan, karşılaştırmalı üstünlükler, rekabetç üstünlükler ve frma sahplğ arasındak etkleşm üzerne yapılan çalışmada Bellak (1999), frma sahplğnn (yerl veya yabancı) karşılaştırmalı ve rekabetç üstünlüklern her ksnn br sonucu olduğunu açıklamaktadır. Karşılaştırmalı üstünlüğün olduğu ve yerl frmaların rekabetç üstünlüğünün bulunduğu endüstrlerde yerel sahplğn; yabancı frmaların transfer edleblr kaynaklarını karşılaştırmalı üstünlüğün olduğu yerlerdek bu üstünlüklerle brleştrmek stemeler durumunda da yabancı sahplğn (yabancı sermaye yatırımı) oluşması beklenmektedr. Bu bağlamda, Avusturya malat sanay üzerne yapılan çalışmada yabancı sahplğn büyük br bölümünün, Avusturya nın karşılaştırmalı üstünlükler ver alındığında, yerl ve yabancı frmaların rekabetç üstünlük farklılıklarına bağlı olduğu belrtlmektedr. Böylece, yerl (yabancı) sahplğn, br endüstrdek yerl (yabancı) frmaların rekabetç üstünlüklernn varlığına bağlı olduğu saptanmıştır. 32

46 Pazarlama faalyetler, değer denklem ve rekabetç üstünlük lşks Geleneksel dış tcaret teorsnde, karşılaştırmalı üstünlüğe sahp ürünlern üretmnde uzmanlaşılarak hracatının yapılması öngörülmektedr. Ancak karşılaştırmalı üstünlüğün hracatla sonuçlanablmes ve uluslararası pyasalarda rekabetç br konum elde edleblmes çn, sadece düşük malyette üretm veya düşük fyatların yeterl olmadığı, pazarlama faalyetlernn önem arzettğ belrtlmektedr. Bu bağlamda ürünler; tasarımlanmalı, konumlandırılmalı, tanıtılmalı, dağıtılmalı, fyatlandırılmalı ve desteklenmeldr (Van den Berg, 2004: 129). Van den Berg (2004) e göre, pazarlamada, karşılaştırmalı üstünlük term çok nadren kullanılır. Pazarlama, karşılaştırmalı üstünlükler yerne, genellkle, frmaların müşterlerne rakplernden daha yüksek mal ve hzmet değer sunablme üstünlüğüyle lgl olan rekabetç üstünlüklerle lşklendrlmektedr. Bu bağlamda değer; fyatla kısmen lşkl bulunurken, kalteye, güvene, prestje, kolay kullanıma ve pek çok sayıda dğer özellğe de bağlı görülmektedr. Bu çerçevede, Van den Berg (2004) değer kavramını "V ", aşağıdak şeklde açıklamaktadır: V = B P Bu eştlkte "B" ve "P" sırasıyla ürünün faydaları ve fyatıdır. Değer denklem olarak tanımlanan bu eştlkte, "B" term veya ürünün faydaları, ürünün algılanan özellkler olup, tüketcnn değerlernden, kültüründen, geleneklernden, alışkanlıklarından ve reklam gb pazarlama faalyetlernden etklenmektedr. Br malın değer, fyatı düşerse veya algılanan faydaları artarsa yükselmektedr. Karşılaştırmalı üstünlük büyük ölçüde "P" değşkenyle lglyken, pazarlama esas tbaryle "B" termnde yer bulmaktadır. Br malın değernn ölçüsü, potensyel müşterlern, bu mal ve hzmetlern fyatına kıyasla faydalarının dğer frmaların mal ve hzmetlerne göre daha fazla olduğuna dar kna edlme düzeyne bağlı görülmektedr. Van den Berg (2004), bazen dar br fadeyle satış promosyonu, reklam ve pyasa araştırması olarak tanımlanan pazarlamanın; çok daha genşçe, mal ve hzmetlern konseptnn oluşturulması le başlayan, araştırma ve gelştrmeyle, malat şlemlernn tasarımı ve dağıtım ağı le devam eden ve promosyon ve satış faalyetler le son bulan bütün faalyet alanları olarak görüldüğünü belrtmektedr. Pazarlama, br ürünün müşter tarafından algılanan değern artıran faalyetlern bütünü olarak ele alınmaktadır. 33

47 Bu çerçevede; karşılaştırmalı üstünlük, pazarlama faalyet ve rekabetç üstünlük lşks ve etkleşm aşağıdak şematk göstermle oldukça net br şeklde açıklanmaktadır (Van den Berg, 2004: 130). Şekl 3: Karşılaştırmalı üstünlük, pazarlama faalyetler ve rekabetç üstünlük Tüketc htyaçları/değerler Ölçek ekonomler Satış ve dağıtım Tanıtım ve reklam Karşılaştırmalı üstünlük Üretm malyetler Fyatlandırma Algılanan değer Kaynak malyet Ar-Ge Pyasa araştırması Rekabetç üstünlük Teknoloj Rakp ürünlern algılanan değer Kaynak: Van den Berg (2004: 130) Pazarlama faalyetler, Şekl 3 de talk yazılarla gösterlmştr. Burada, promosyon ve reklam faalyetlernn ürünün algılanan değern artırma yönünde katkı sağladığı, fyatlama stratejs ve dağıtım sstemlernn ürünün fyatını ve sahp olma malyetn etkledğ, pyasa araştırmasının hang ürünün ne tür özellklerde üretleceğn belrlemek yoluyla doğrudan malatı etkledğ ve aynı zamanda araştırma-gelştrmeğe de öncülük ettğ belrtlmektedr. Bu çerçevede, pazarlama faalyetler, ürün gelştrme ve üretmn bütün unsurlarıyla lşkldr, çünkü ürünün başarısı algılanan değer le nsanların ona ödemek stedğne bağlıdır. (Van den Berg, 2004: 130). Tüm bu değerlendrmelerden hareketle, br ürünün rekabetç üstünlükler esas tbaryle pazarlama faalyetlerne bağlı görülmesne rağmen; genş anlamda pazarlama faalyetler, br ürünün müşter tarafından algılanan 34

48 değern artıran faalyetlern bütünü olarak fade edldğnden ve ürün gelştrme ve üretmn tüm unsurlarıyla da etkleşm halnde görüldüğünden, rekabetç üstünlük kavramının kalte, güvenlrlk, prestj, satış sonrası hzmetler vb. br çok öneml hususla brlkte karşılaştırmalı üstünlüğü de kavrayan daha genş br anlamı çerdğ söyleneblr. Sonuç olarak, Şekl 3 de görüleceğ üzere, karşılaştırmalı üstünlüğe lave olarak araştırma-gelştrme faalyetlernn ve tüketc htyaçlarına yönelk pazarlama faalyetlernn sonucu ürünün rakp ürünlere göre algılanan değernde sağlanan üstünlükle rekabetç br konuma erşlmektedr Rekabetç gelşme aşamaları Vermllkte yleşme sağlayablmek çn az gelşmş ülkelerde sağlık, eğtm ve altyapı alanlarında yatırım öncelk kazanırken; bu alanlardak vermllk kazançlarını elde etmş daha sofstke ekonomk yapıda, sözkonusu alanlara yatırım vermllkte yleşme sağlamak çn artık yeterl olmayacağından gelşme patkasında ülkelern gelşmşlğne göre poltka öncelkler de değşmek ve gelşmek zorundadır (Lopez-Claros ve dğerler, 2006). 16 Başarılı br ktsad gelşme, br ülkenn ş ortamının, frmalarının gttkçe sofstke ve verml tarzda rekabet edeblmelern destekleyen ve cesaretlendren şeklde yleştğ başarılı br lerleme sürecdr. Farklı gelşme sevyesndek ülkelern sorunları ve fırsatları (uğraş alanları) da tamamen farklılık arz eder (Porter, 2004: 34). Porter e göre, ktsad gelşme ardışık br süreçtr. Örneğn, kş başına gelrn 1000 $ cvarında olduğu düşük sevyelerde, ktsad gelşme çn altyapı yatırımları önem arzederken kş başına gelr açısından $ a erşldğnde, ler düzeyde novasyon yapablme kapastes öne çıkmakta ve buna yönelk uygun kurumsal ve müşvk yapıya gerek duyulmaktadır. Dolayısıyla, ülkelern mkroekonomk uğraş alanı sürekl olarak değşmekte ve gelşmektedr (Snowdon ve Stonehouse, 2006: 166). Ulusal ekonomler, br ülke frmalarının uluslararası rekabettek üstünlüğünün tpk kaynaklarına ve uluslararası düzeyde başarılı endüstr ve kümelenmelernn yapısına ve boyutuna bağlı olarak brçok rekabetç gelşme aşaması gösterr (Porter, 1990a: 545). Bu gelşme aşamaları, Porter (1990a) ve Porter (2004) dkkate alınarak oluşturulan Şekl 4 te görüleceğ üzere 16 Bu durum, lerde, 1.7. Uluslarlararası rekabet gücü ölçme metodları / göstergeler başlığı altında açıklandığı üzere, Dünya Ekonomk Forumu tarafından gelştrlmş olan küresel rekabet gücü endeks hesaplamalarında, belrl br gelşme aşamasındak ülke çn görel olarak daha lşkl (etken) olan gelşme eksenlerne daha yüksek ağırlık vermek suretyle dkkate alınmıştır. 35

49 faktör-etken (factor drven), yatırım-etken, novasyon-etken ve servet-etken 17 olarak sınıflandırılmaktadır. Şekl 4: Rekabetç gelşme aşamaları GELİŞME GERİLEME FAKTÖR ETKEN EKONOMİ YATIRIM ETKEN EKONOMİ İNOVASYON ETKEN EKONOMİ SERVET ETKEN EKONOMİ Grd malyetler Etknlk Özgün değer Kaynak: Porter (1990a: 564; 2004: 34). Ülkeler gelştkçe, rekebetç üstünlükler ve rekabet etme tarzları bakımından yleşme gösterrler (Porter, 2004: 34). Faktör-etken aşamada, düşük malyetl şgücü ve doğal kaynaklar gb temel faktör koşulları rekabetç üstünlüğün ve bu bağlamda hracatın baskın kaynaklarıdır. Bu aşamada, elmas modelndek sadece faktör koşulları br üstünlük arzetmekte olup, hemen hemen tüm gelşmekte olan ülkelern bu gelşme aşamasından geçtğ belrtlmektedr. Bu tür br ekonomdek frmalar fyat bazında rekabet etmekte ve çeştl yollarla tamamen dğer (gelşmş) ülkelerden temn edleblen kısm br ürün veya üretm teknolojsne gerek duymaktadırlar. Dolayısıyla, frmalar dğer ülkelerde tasarlanmış kısmen bast ürünler üretmekte olup, rekabetç üstünlüğün bu tür kaynağı, uluslararası düzeyde rekabet edeblecek ntelktek endüstr sayısını sınırlamaktadır. Faktör etken br ekonomnn, dünyadak ktsad dalgalanmalara, mal fyatlarına ve dövz kuru hareketlerne oldukça duyarlı olduğuna dkkat çeklmektedr (Porter, 1990a; 2004). Yatırım-etken aşamada, rekabetç üstünlüğün baskın kaynağı (belrleycs) yüksek düzeyde yatırım yapma arzu ve yeteneğne dayalı olarak standart ürün ve hzmet üretmnde sağlanan etknllktr. Bu aşamada, etkn 17 Servet etken aşamanın, br gelşme aşaması olarak Porter n çalışmaları da dahl olmak üzere daha sonrak çalışmalarda (Porter, 2004; Lopez-Claros ve dğerler, 2006; Snowdon ve Stonehouse, 2006) ele alınmadığı, gelşme aşamalarının gelşmşlk düzeyne göre sırayla faktör etken, yatırım / etknlk etken ve novasyon etken olarak değerlendrldğ görülmektedr. 36

50 altyapıdak büyük yatırımların, ş alem dostu hükümet uygulamalarının, güçlü yatırım teşvkler ve daha y br şeklde sermayeye erşmn vermllkte öneml yleşmeler mümkün kıldığı belrtlmektedr. Frmalar değer zncrndek yeteneklern daha çok genşletmşlerdr ve üretlen ürün ve hzmetler çok daha sofstkedr. Teknoloj ve tasarım hala büyük ölçüde dışarıdan gelmektedr ancak teknolojnn sadece özümsenmesyle / kullanımıyla yetnlmeyp br taraftan da yleştrlmes çn çaba sarfedlmektedr. Bu aşamadak br ekonomnn, fnansal krzlere ve dışsal sektör spesfk talep şoklarına duyarlı olduğuna şaret edlmektedr (Porter, 2004). Gelşme aşamalarında en ler kademe olan novasyon- etken aşamada se, en gelşmş metodlar kullanılarak ler teknoloj le ürün ve hzmet üreteblme yeteneğ rekabetç üstünlüğün baskın kaynağıdır. Bu aşamadak br ülkenn ekonomsndek endüstrlern büyük br çoğunluğunda elmas modelnn tamamen şler halde, elmas ın bütün belrleyclernn etkl durumda ve brbrleryle en güçlü etkleşm halnde olduğu belrtlmektedr. Böylece, oldukça sofstke br tüketc taleb ve dernlğ olan br kümelenme yapısıyla brlkte, bu merhaledek br ekonomnn ulusal ş ortamı tüm alanlarda güçlü özellkler göstermektedr (Porter, 1990a; 2004). İnovasyon etken aşamada, faktör malyetlerne dayalı rekabetç üstünlüğün önem oldukça azalmakta, buna karşılık gelşmş ve özel faktörler yaratılmakta ve bu faktörler sürekl olarak yleştrlmektedr. Bu aşamadak frmalar, daha çok küresel ölçekte kendne özgü stratejlerle rekabet etmekte, yabancı ülke teknolojs ve üretm metodlarını sadece kullanma ve yleştrmekle yetnmemekte bu teknolojler bzath üretmektedrler. Dolayısıyla uluslararası rekabet gücü açısından bu merhalede, ürün ve üretm teknolojs gelştrme, etkn pazarlama ve buna benzer katma değer yoğun dğer faalyetlerde başarılı olablme özellğ öne çıkmaktadır. Tüm bunlarla brlkte, ler teknolojye ve ürün farklılaştırmasına dayalı br rekabet esas alan novasyon etken aşamadak br ekonomnn, hzmet sektörlernde yüksek br paya sahp olduğu ve dış şoklara karşı esnek br özellk arzettğ belrtlmektedr (Porter, 1990a; 2004). Porter (1990a) a göre şayet ülkeler, ulusal rekebetç üstünlüklern gelştrmek bakımından dnamk br sürec başarıyla yürütebldğ taktrde, lk üç gelşme aşamasını yaşayablrler. Bu süreçte, daha az gelşmş ve düşük vermllğe sahp alt ürün gruplarını terk ederken / kaybederken zamanla daha sofstke rekabetç üstünlüklere yönelm mümkün olmakta ve frmaların başarıyla rekabet edebleceğ endüstr aralığı genşleyeblmektedr. Dğer taraftan servet etken aşama, gelşme aşamaları boyunca lerlerken nhayetnde br gerlemenn yaşanacağı durumdur. Servet etken ekonomdek tc kuvvet veya belrleyc faktör, kazanılmış olan servettr. Ancak bu 37

51 aşamadak sorun, geçmşte elde edlen servetn etken olduğu ekonom bu servet sürdürmeğe yetmemektedr. Çünkü, böğle br ekonomde, her şeyden önce, tüketcden yatırımcıya kadar uzanan genel br motvasyon kaybının olacağı, bu durumun da gerekl yatırımı, novasyonu ve bunların sürekl yleştrlmesn güçleştreceğ belrtlmektedr. 18 Porter e göre novasyon etken aşamada novasyon yapablme ve rekabetç üstünlüğü sürdüreblme kapastes oldukça yaygın olduğu halde, servet etken aşamada rekabetç üstünlüğün sürdürülebldğ endüstrler aralığı daralarak dört genel endüstr kategorsnde mümkün olmaktadır. Bunlardan brncs kşsel varlıklara, yüksek gelre veya lüks htyaçlara bağlı olarak servet brkmnden kaynaklanan sofstke ve gelşmş talebn olduğu endüstrlerdr. İkncs blme, sanata, yüksek eğtme, savunma ve sağlık hzmetler gb dğer sosyal harcamalara geçmşte uzun br zaman boyunca yapılan yatırım nedenyle brkmş yatırım stoğundan kaynaklanan rekabetç üstünlüklern olduğu endüstrlerdr. Üçüncüsü, çok önceden (erken) elde edlen rekabetç üstünlüklern korunabldğ, sgara endüstrs gb güçlü marka tutkunluğunun bulunduğu endüstrler veya üründe ve üretm teknolojsnde öneml br değşmn olmadığı endüstrlerdr. Dördüncüsü, temel faktör üstünlüklernn veya çerlmş servetn korunduğu endüstrlerdr (Porter, 1990a: 558). Porter (1990a), her ülkenn, kend özgün kalkınma patkasında lerledğne vurgu yapmakta ve gelşme sürecnde ekonomnn zledğ yolun ve sahp olduğu endüstrlern, elmas modelne bağlı olarak her br ülkenn özgün özellklernn br yansıması olduğuna dkkat çekmektedr. Bu bağlamda, ülkelern tarhsel brkmnn hal hazırdak üstün ntelkler, davranış normları ve kabul gören değerler, talep yapısını belrleyen htyaç ve terchler le hatta karşı karşıya olunan sorunlar gb hususlar üzernde öneml br rol oynadığı belrtlmektedr. 18 Daha genş blg çn bkz. Porter (1990a: ). 38

52 Şekl 5: Ulusal rekabetç gelşme sürec Faktör etken Yatırım etken Inovasyon etken Servet etken Kaynak: Porter (1990a: 563) Bu çerçevede, Şekl 5 te görüldüğü üzere, gelşme aşamaları boyunca hareket çok sayıda / farklı patka üzernde olablr ve her ülke çn geçerl olablecek tek br gelşme yolu sözkonusu değldr. Porter (1990a) a göre, ülkeler lk üç gelşme aşaması üzernde hareket ettğ sürece, sağlanan yleşmeler ulusal vermllk artışına yol açacağından, ekonomk refahları artış eğlmnde olacaktır. Ancak, ülkeler mutlaka sözkonusu gelşme aşamalarını kateden br gelşme sürec göstermez. Çoğu ülke, faktör etken veya yatırım etken aşamanın ötesne geçemez Kalteye dayalı uluslararası rekabet gücü Uluslararası rekabet, fyat veya malyet rekabet ve fyat dışı rekabet olmak üzere k türde sınıflandırıldığında, yukarıda (altbölüm 1.2) açıklandığı üzere uluslararası rekabet gücünü de fyata dayalı uluslararası rekabet gücü ve fyat dışı uluslararası rekabet gücü olarak k türde ele almak mümkündür. Fyat dışı rekabet, daha dar anlamda kalteye dayalı rekabet olarak adlandırılablr (Kbrtçoğlu, 1996; 1998a; 1998b; Agnger, 1997; 1998a; 1998b; 2000). Özellkle gelşmş ve gelşmekte olan ülkelern uluslararası rekabet gücü açısından hayat br öneme sahp olan kalte (ürün kaltes) hususunda gerek şletme, ktsat, mühendslk gb lteratürdek farklı dsplnlern farklı yaklaşımları gerekse üretc veya tüketc gb bahse konu ürünle lgl tarafların farklı bakış açıları nedenyle, tanımlanması ve ölçümlendrlmes bakımından üzernde tam br uzlaşı bulunmamaktadır. Bu konuda, kalte 19 Ülke örneklern de kapsayan daha detaylı blg çn bkz. Porter (1990a: ). 39

53 hususunun kompleks çerğ ve her amacı karşılayacak şeklde tanımlama güçlüğü etkl olmaktadır (Garvn, 1984; Kbrtçoğlu, 1998b; Agnger, 2001). Agnger (2001: 4) e göre yüksek kaltel ürünler, tüketcler bakımından değerl bulunan br veya daha fazla lave karekterstklere sahp olan mallardır. Satın alma arzusunu artıran karekterstkler hız, kapaste, boyut, dayanıklılık gb fzksel olarak ölçüleblr veya güvenlrlk, tasarım, prestj gb hssedleblr özellkler olablr. Bu bağlamda Garvn (1984) de, kalte tanımı anlaşılablr br çerçevede ele alınmaya ve yne Garvn (1984; 1987) de ürün kaltesn belrleyen temel özellkler (kalte boyutları) belrlenmeye ve hang özellklern ne tür kalte yaklaşımı açısından temel belrleyc olduğu açıklanmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede, kalte tanımı; 1) felsef yaklaşım, 2) ürün bazlı yaklaşım, 3) tüketc bazlı yaklaşım, 4) malat bazlı yaklaşım, 5) değer bazlı yaklaşım olmak üzere beş farklı bakış açısıyla özetlenmekte ve performans, donanım, güvenlrlk, uygunluk, dayanıklılık, etkn bakım ve onarım yapılablrlk, estetk ve kalte majı ürün kaltesnn sekz temel boyutu olarak ele alınmaktadır (Garvn, 1984; 1987). Garvn (1984; 1987) ve Kbrtçoğlu (1998b) esas alınarak; kalte kavramına yönelk farklı tanımlar le temel kalte boyutları ve aralarındak etkleşm özetle Çzelge 2 de görüldüğü gb düzenleneblr: Öncelkle belrtmek gerekrse, Garvn (1984; 1987) te sekz kalte boyutundan br olarak belrtlen etkn bakım ve onarım (servs hzmetler) yapılablrlk hususu; başka br fadeyle servs hzmetlernn hızlılığı, güleryüzlülük, onarım ve bakımda yetknlk ve özen bu çalışmada uluslararası rekabet gücünün fyat dışı unsurlarından olan kalte gb başlıbaşına br husus olarak görüldüğünden, bu Çzelge kapsamında değerlendrlmemştr. Ayrıca, kalte tanımına yönelk felsef yaklaşım da konu gereğ ele alınmamıştır. Dğer taraftan, Kbrtçoğlu (1998b) çalışmasında, performans özellklernn ürün bazlı yaklaşımla lşksnn kurulmasına ve değer bazlı yaklaşımın B4, B5, B6 ve B7 le lşklendrlmesne rağmen, bu çalışmada performans özellkler ürün bazlı yaklaşımla brlkte tüketc bazlı yaklaşımla da lşkl görülmekte ve değer bazlı yaklaşımı tüm kalte boyutlarıyla lşklendrmenn mümkün olduğu düşünülmektedr. 40

54 Çzelge 2: Ürün kaltes tanımları ve lgl kalte özellkler Tanım yaklaşımı Ürün bazlı yaklaşım Tüketc bazlı yaklaşım Ürün kaltes tanımı Br üründe sahp olunan ntelk (özellk) düzey. Örneğn, br klmdek düğüm sayısı, dondurmadak kaymak mktarı vb. Tüketclern terchlern karşılayablme yetknlğ. Kalte boyutu / özellkler B1: Performans - Br ürünün temel çalışma karekterstkler. Örneğn br otomoblde vmelenme, yer tutuşu, konfor vb; br televzyonda ses, görüntü ve renk netlğ gb. B2: Donanım - Br ürünün temel fonksyonlarına lave kncl karekterstkler. Örneğn, br uçakta bedava çecek, çamaşır maknasında sürekl sıkma çevrm gb. B3: Dayanıklılık - Br ürünün fzksel olarak tahrp olmasına kadar geçen kullanım süres veya tamr mümkün olan br ürünü tamr ederek tekrar kullanmaktansa değştrlmesnn terch edldğ ana kadar geçen süre. - B1: Performans B4: Estetk - Br ürünün görünüşü (güzellğ), lezzet gb kşsel yargılara ve breysel terchlere bağlı özellkler. B5: Kalte majı - Br ürünün nesnel karekterstklernden zyade, maj, reklam ve markaya göre kalte algılaması. 41

55 İmalat bazlı yaklaşım Br ürünün tasarım ve üretmnde önceden belrlenen özellklerne uygunluk sevyes. B6: Uygunluk - Ürün tasarımı ve çalışma karekterstklernn önceden belrlenen standartları karşılama dereces. Aks durumlar çn örnek gösterge: Servsle rtbat düzey veya garant süresnde tamr sıklığı. B7: Güvenlrlk - Ürünün belrl br zaman süresnde arızalanma (kullanım dışı kalma) htmal / sıklığı Değer bazlı yaklaşım Br ürünün kabul edleblr malyettek uygunluğu veya kabul edleblr fyattak performans düzey. Ürün kaltesnn malyet ve fyatıyla brlkte değerlendrldğ bu yaklaşım gderek yaygın kabul görmekte. Yukarıdak yed kalte boyutuyla da belrl ölçüde lşkl olduğu düşünülmektedr. Bahse konu kalte boyutlarının tümü öneml olmakla brlkte frmalar, stratejlerne bağlı olarak bunlar arasından bazı kalte boyutlarına daha fazla önem vereblr ve ürünlernde öne çıkan bu kalte özellkleryle sm (ün) yapablrler. 21 Dğer taraftan kalte unsuruyla ülkelern gelşmşlk sevyes; ürünlern kaltesyle fyatı, malyet, vermllğ, hracat performansı / pyasa payı, hracat kompozsyonu, ürün farklılaştırması, reklam harcamaları, karlılığı gb 21 Garvn (1984), örneğn Japon otomobl üretclernn otomobllernde özellkle güvenlrlk ve dayanıklılık kalte boyutuna ağırlık vererek Amerkan pyasasında yer edndğn belrtmektedr. 42

56 hususlar arasında lşk kurulmakta ve bunlar arasındak etkleşm ncelenmektedr. 22 Özellkle belrtmek gerekrse; Hallak (2006), kalte unsurunun uluslararası dış tcaretn yönünün (patkasının) öneml br belrleycs olduğuna dkkat çekerek, talep yönlü br bakış açısıyla, gelşmş ülkelern yüksek kaltel ürün üreten ülkelerden görel olarak daha fazla thalat yapableceklern ortaya koymaktadır. Fabrzo ve dğerler (2007), Merkez ve Doğu Avrupa Ülkelernn yakın geçmştek yüksek hracat performansları ve artan pyasa paylarında, hracatlarındak teknoloj yoğunluğunun ve ürün kaltesndek artışın etkl olduğunu belrtmekte ve sağlanılan bu gelşmede özellkle kalte yleştrmesnn esas belrleyc unsur olableceğne dkkat çekmektedr. Benzer şeklde, Rodrk (2006), Çn n yüksek hracat artışı ve ktsad büyümesnde, hracat yapısının benzer gelşmşlk sevyesndek ülkelerde beklenen üretm ve hracat yapısına göre çok daha sofstke oluşunun etkl olduğunu belrtmekte ve Çn n ne kadar hracat yaptığından zyade ney hraç ettğnn önemne vurgu yapmaktadır. Bu bağlamda, Çn n başarısının gelecekte de sürdürülmesnn hracat hacmne değl kaltesne bağlı olacağına şaret edlmektedr. Dğer taraftan, uluslararası rekabette kalte unsurunun önem sadece gelşmekte olan ülkelern ktsad performansları açısından sınırlı olmayıp, mevcut karşılaştırmalı üstünlükler dkkate alındığında gelşmş ülkeler çn de kaçınılmaz br değere sahptr. Örneğn, hracat performansını etkleyen faktörler üzerne Portekz ve İngltere hracatçılarına yönelk yapılan öznel çalışmada, dğer hususlara kıyasla ürün kaltesne görel olarak oldukça yüksek önem atfedldğ ve lk sırayı aldığı görülmektedr (Lages, L.F. ve dğerler, 2004) Ürün kaltes le malyet / fyat lşks Ürün kaltes ve malyet arasında lşk hususunda, kalte yaklaşımına bağlı olarak farklı görüşler belrtlmektedr. Bu bağlamda, ürün kaltes ve malyet arasındak lşknn, üründe ne tür br kalte yaklaşımının benmsendğne, dolayısıyla hang kalte boyutunun (boyutlarının) öne çıkarıldığına göre farklılık arzedebleceğ tartışılmaktadır. Bu çerçevede, ürün bazlı br kalte yaklaşımında kalte farklılığı; daha pahalı aksam, parça, malzeme, daha yoğun br şgücü (ntelkl) vb. gerektren ürün performansı, 22 Garvn (1984), Drabek ve Olechowsk (1989), Agnger (1997; 1998b; 2001), Lages, L.F. ve dğerler (2004), Hallak (2006), Rodrk (2006) ve Fabrzo ve dğerler (2007). 43

57 donanımı ve dayanıklılığı gb kalte boyutlarına dayandığından kalte ve malyet arasında aynı yönlü br lşk beklenmektedr (Garvn, 1984). Dğer taraftan, özellkle kaltede uygunluk özellğne (boyutuna) ağırlık verlen malat bazlı kalte yaklaşımında kalte ve malyet arasında ters yönlü br lşk olableceğ ler sürülmektedr. Bu kapsamda, bu yaklaşımdak kalte yleştrme malyetlernn; aks durumda meydana gelecek olan üründe tekrar şlem (düzeltme) yapma, ıskarta- kırıntı-döküntü ve garant malyetlernden daha az olacağı kabul edlmektedr. Kaltede uygunluk boyutunun önem kazandığı malat bazlı yaklaşımda ürünün tasarım ve üretmnde mükemmellk, başka br fadeyle başlangıçta en ysnn yapılması prensb esas olduğundan, güvenlrlğ yüksek br tasarım aşaması ve üretm sürecnde statk kalte kontrolü uygulamasıyla üründe kabul edlemez sapmalar başlangıçta önleneblmektedr. Böyle br yaklaşımda düşük kaltede üretm aynı zamanda lave malyet oluşturan lave düzeltme şler, şe yaramaz malzeme ve parça kalıntıları anlamına gelmektedr. Dolayısıyla, kaltede yleştrme muhtemel hata ve kusurların önlenmesn sağlamakta, bu durum da, uzun dönemde sözkonusu hata ve kusurların yenden düzeltlmes ve tamrnden daha az malyetl görülmektedr. Sözkonusu malyet düşüşünde malatta sağlanılan vermllk kazançlarının etkl olduğu da belrtlmektedr (Garvn, 1984). Bu bağlamda, Kbrtçoğlu (1998a) na göre, genel olarak kalte le lşklendrlen fyat dışı rekabet kavramı, uluslararası rekabet gücünü esnek, başka br fadeyle yalın üretm sstemleryle lşklendrmey kolaylaştırmaktadır lı yıllarda, Japon Toyota fabrkası öncülüğünde gerçekleştrlen esnek üretm sstemnn, Japon otomotv sanaynn kısa sürede, oldukça gelşmş ABD ve Avrupa otomotv sanayne göre rekabet üstünlüğüne kavuşmasında çok öneml br faktör olduğu kabul edlmektedr. Talepte olablecek dalgalanmalar veya tüketc terchlerndek değşmelerden öneml ölçüde etklenmeyecek şeklde ürün çeştllğne gdeblecek br üretm teknolojsn ve fabrka ç yapılanmayı fade eden esnek üretm sstem, aslında sözkonusu şlerden daha genş kapsamlı olarak, üretc-tedarkç ve üretc-satıcı lşklern de kapsamaktadır. Dolayısıyla, bu sstemlerle, tedarkç-üretc-satıcı üçlüsü arasında yüksek br organze yapı tess edlmektedr. Özellkle, blg ve letşm teknolojler le ulaştırma alanında sağlanan gelşmelern de etksyle daha esnek frma ç ve küresel düzeyde frmalar arası yapılanmalar mümkün olmaktadır. Bu bağlamda, 1980 lerde, dünya pyasalarında ktlesel (ser) üretmle rekebet edeblme gderek sınırlı hale gelmekte ve esnek üretm sstemler ortaya çıkmaktadır. Esnek (yalın) üretm 44

58 sstemnn bazı özellkler ve elde edlen kazançlar şu şeklde özetleneblr (Kbrtçoğlu, 1998a; 1998b; Bedr, 1999): Üretmde çok amaçlı tezgahların ve br çok alanda yetenekl şçlern kullanılmasıyla, şçler bast şler yapar konumdan çıkarılarak üretmn şleyş ve üretm teknolojs hakkında alınan kararlara azam ölçüde katılımları sağlanmakta, Vermllğ artan şçlere daha fazla ücret ödeneblmekte, Ölçeğe dayalı üretmn sağladığı malyet avantajlarının üstesnden geleblecek şeklde küçük ölçekl frmalar da uluslararası rekabet edeblmekte, Üretm teknolojs, fyat ve kaltede sürekl yleştrme (Kazen) hedeflenmekte ve frmalar arası (ana-yan sanay) lşklerde uzun döneml lşkler, karşılıklı dayanışma ve güven unsuru tess edlmeye çalışılmakta, Organze br üretc-satış teşklatı yapısıyla mümkün mertebe pyasa snyallerne duyarlı br üretm sağlanılarak, aynı veya benzer grdlern kullanılacağı brden fazla model fabrka çndek teknolojnn esneklğ sayesnde kısm değşklklerle ve daha az zaman kaybı le daha kısa sürede üretleblmekte, Br taraftan yukarıda bahsedlen kazançlar elde edlrken, ayrıca tam zamanında üretm (JIT: Just n Tme) metoduyla, ham madde, ara malları ve nha ürünlerde stok malyet azaltılarak malyet tasarrufları sağlanablmektedr. Tam zamanında üretm ve tedark metodu le, sık aralıklarla ve düşük mktarda, yan anlık üretm htyacına göre br üretm ve tedark yapılmaya çalışıldığından fabrka ç stoklar asgarye ndrleblmektedr. Bu çerçevede, tam zamanında üretm, toplam kalte yönetm ve kapsam veya çeşt ekonomlernn 23 ön plana çıktığı esnek üretm sstemlernn üretm 23 Tam zamanında üretm, kısaca anlık üretm veya gerekl üründen gereken zamanda gerektğ kadar tedark ve üretm anlayışıdır. Toplam kalte yönetm; br organzasyonun rekabet gücünü ürettğ ürünlernn, hzmetlernn, süreçlernn, çalışanlarının ve çevresnn kaltesn sürekl yleştrmek yoluyla artırmaya çalışmasıdır (Kbrtçoğlu, 1998b: 3). Kapsam ekonomler, k veya daha fazla üretm hattında üretlen ürünlern ayrı ayrı frmalarda üretlmesndense aynı frmada üretlmesnn daha az malyetl olması durumudur (Panzar ve Wllg, 1981: 268). Kbrtçoğlu (1998b: 9) na göre, genelde grdlern k frmaya eşt paylaştırılması halnde, tek br frmada üretlmeler durumundak bleşk çıktı, her brnn k farklı frmada üretlmes durumundak çıktı toplamından büyükse kapsam ekonoms elde edlmektedr. Dğer br fadeyle, br tess veya frmada brden çok ürünün brlkte üretlmesnn ayrı ayrı frmada üretlmeler durumuna göre daha az brm malyetl 45

59 sürecnde yaygın olarak kullanılmasıyla, geleneksel üretm teknolojlernde kalte ve malyet arasında var olan aynı yönlü lşk kırılmakta, br yandan ürün kaltesnde artış sağlanırken dğer taraftan malyet düşüşü mümkün olablmektedr (Kbrtçoğlu, 1996; 1998a; 1998b). Alcorta (1994) ya göre, mkroelektronk, blg ve organzasyon teknolojlernde sağlanan gelşmelern de etksyle malat sanaynde öneml yenlkler sağlanmış ve yen teknolojler (donanımlar) 24 (NTs) yaygın br uygulama alanı bulmuştur. Bu bağlamda, tek amaçlı, uzmanlaşmış ser üretm teknolojlernn yerne gderek artan br şeklde blgsayar destekl tasarım - mühendslk ve malat uygulamaları le esnek üretm sstemlernn kullanılması daha kısa sürede ve daha küçük ölçeklerde çok daha genş yelpazede ürün çeştllğ, ürün tasarım ve üretm aşamalarında daha düşük malyetle yleştrme ve esneklk mkanı sunmuştur. 25 Dğer taraftan, söz konusu yen üretm teknolojlern kullanımının üretm, bakım, kalte kontrol, malzeme nakl gb konularda şgücünden; daha etkn malzeme kullanımı ve daha az üretm hatası nedenyle ıskarta ürün (parça) oranındak düşüşlerden dolayı malzemeden; tess alanından, enerj ve stoklama harcamalarından tasarruf sağlayacağı, böylece şgücü, grd, stoklama vb. malyetlerde düşüşe yol açacağı belrtlmektedr. Buna karşın, daha ntelkl şgücü gereksnm nedenyle eğtm harcamalarının ve özellkle sözkonusu yen üretm teknolojlernn (donanımlarının) sabt yatırım tutarlarının yükseklğnn malyet artırıcı etklernn olduğu tartışılmaktadır (Alcorta, 1994). Benzer şeklde, Drabek ve Olechowsk (1989), teknolojk gelşmelern ürün kaltesn etkledğ ancak ürün fyatlarıyla lşksnn net olmadığına dkkat çekmektedr. Üretmde ler teknolojler kullanılarak daha gelşmş ürünlern üretlmes tüketclern satın alma arzusunu ve fyatları artırırken; bu üstün teknolojlern fyat düşüşüne mkan sağlayacak şeklde malyetler azaltıcı katkısının olableceğne de şaret edlmektedr. olması durumu kapsam ekonoms olarak ntelendrlr. Kapsam ekonomsn anlamlı kılan hususlar se ortak grd kullanımı, ortak tess, ortak yönetm, ortak pazarlama mkanlarıdır. 24 Blgsayar numerk kontrollü (CNC) takım tezgahları, endüstr robotları, blgsayar destekl tasarım / blgsayar destekl mühendslk (CAD/CAE) uygulamaları, blgsayar destekl malat (CAM), otomatk klavuzlu araçlar (AGV), otomatk depolama ve boşaltma (AS/RS), esnek üretm sstemler (FMS), blgsayar entegre malat (CIM) vb. (bkz. Alcorta (1994), Kbrtçoğlu (1998b)). 25 Ayrıca Alcorta (1994), yen üretm teknolojler sayesnde, nspeten daha küçük ölçekl frmaların öneml br güçlü yanı olan esneklk (esnek üretm) mkanına büyük ölçekl frmaların da kavuştuğuna dkkat çekmektedr. 46

60 Agnger (1997), üründe ve üretm teknolojlernde / sürecnde novasyonun ürünün brm değer üzerne etksn tartışmakta ve bu bağlamda üretm teknolojlerndek novasyonun grd dağılımını etklemedğ, ürünün belrgn (tanımlı) ve homojen olduğu durumda üretm teknolojlerndek yleştrmenn ortalama malyet, dolayısıyla belrl br kar marjında ürün fyatlarını azaltma eğlmnde olacağını belrtmektedr. Ancak, yne Agnger e göre, sözkonusu durumun aksne üretm teknolojlerndek novasyonun, aşağıdak durumlardan kaynaklanan ürün malyetn / fyatını artırıcı etkler de olablecektr: Her şeyden önce, ) yenlkç frmalar belrl br süre çn pyasa gücü kazanableceğnden pyasa yapısı değşeblr ve pyasada hakm konum elde edeblrler. Ayrıca, ) üründe, tüketcler tarafından değerl bulunablecek tamamlayıcı yleştrmelere yol açablr. Daha da önemls ) görel faktör kullanımına etks nötr olmayablr. Bununla brlkte, üretm teknolojlerndek / sürecnde ve üründe novasyon brlkte ele alındığında da, brm değerler üzernde teork olarak artırıcı veya azaltıcı etklernn olableceğ belrtlmektedr. Ancak, üretm teknolojlerndek ve üründek novasyonun brleşk olarak, malyetler üzerndek etksnn net olmaması buna karşılık tüketc beğensnn kazanılması yönüyle talep artırıcı etklernn olableceğ dkkate alındığında, muhtemelen fyatları artırıcı yönde etklernn görülebleceğ belrtlmektedr (Agnger, 1997). Dğer taraftan, farklı endüstrlerde farklı kalte algılaması olableceğnden hareketle ürün kaltes ve malyet arasındak lşknn endüstrler bazında farklılık gösterebleceğ de tartışılmaktadır. Örneğn, standardze edlmş homojen ürünlerde belrlenen özellklern karşılanma düzey, başka br fadeyle kaltede uygunluk boyutu baskın unsur olableceğnden kalte ve drekt malyetler arasında ters yönlü br lşk; ancak performans özellkler veya sahp olunan donanımın baskın unsur olableceğ farklılaştırılmış ürünlerde ve sermaye mallarında aynı yönlü br lşk beklenleblr (Garvn, 1984). Benzer şeklde Porter (1990a) a göre daha düşük malyette üretm ve üründe farklılaştırmadan baret her k tp rekabetç üstünlüğün brlkte gerçekleştrlmes, mkansız olmamasına rağmen güçtür. Çünkü çoğu durumlarda, özgün br performans, kalte ve hzmet sağlanarak rakplere göre üstünlük elde edlmes doğası gereğ daha yüksek malyetl görülmektedr. Ancak frmaların; malyet azaltılmasını ve üründe daha ler farklılaştırmayı eş zamanlı sağlayacak şeklde teknojlern ve uyguladıkları metodları yleştrebleceğne de şaret edlmektedr. Bununla brlkte frmalar, uzun dönemde, hang tür üstünlüğe daha fazla önem vermes gerektğn belrleyeceklerdr. 47

61 Dğer taraftan, konu ürün kaltes ve fyatı açısından ele alındığında; Garvn (1984) e göre, yüksek kaltel ürünler ancak yüksek malyetlerle elde edleblyor ve ktsat teorsndek normal öngörüler doğrultusunda ürün malyet le fyatı arasındak lşk paralel se ürün kaltes ve fyatı arasında poztf br lşk beklenleblr. Ancak, bu durumda, tüketclern yüksek fyat ödemeye razı olacak şeklde ürünün kaltesn değerlendreblecek yeterl blgye sahp olduğu varsayılmaktadır. Şayet tüketcler yeterl blgye sahp değlse bu lşk beklenldğ gb sağlanmayablr. Çünkü tüketc terchler yönüyle yüksek fyatın yüksek kalte gösterges olarak algılanma durumu, üretcler malyetlerden / kalteden farklı (yüksek) br fyatlandırma stratejne teblr. Bu bağlamda Garvn (1984), amprk çalışmalarda kalte ve fyat arasında net br lşk yönü görülmedğn belrtlmektedr. 26 Ayrıca, kalte algılaması çn ürünün fyatından başka, ürün markası, satıldığı mağaza majı, ülke majı gb çok daha farklı blgnn göz önüne alındığı durumlarda kalte ve fyat arasındak lşk çok daha zayıflayablr. Son olarak belrtmek gerekrse Agnger (1997), tüketclern satın alma arzusunun, yatay ve düşey ürün farklılaştırılması sayesnde artırılableceğne dkkat çekmektedr. 27 Agnger (2001: 4), farklı kaltedek malların pyasada tedarğ ve satışı durumunu düşey ürün farklılaştırması olarak adlandırmakta ve daha yüksek kaltel ürünler çn, pazarını kaybetmekszn, daha yüksek fyat ödemeğe razı olunacağını belrtmektedr. Ancak yne Agnger (2001) tarafından, yen ürünlern genellkle daha yüksek kaltel ürünler olduğu belrtlmekte ve bunların daha y malzeme ve daha üstün üretm şlemler kullanıldığında daha düşük malyetle üretlebleceğ fade edlmektedr. 26 Gözleme dayalı çalışmalarda, ürün kaltes ve fyatı arasında ağırlıklı olarak aynı yönlü lşk saptandığı; ancak verye dayalı ürün kategorler detayında se ürün kaltes ve fyatı arasında dayanıksız tüketm mallarında zayıf veya ters yönlü lşk, yüksek düzeyde blgye sahp olunan dayanıklı tüketm mallarında aynı yönlü lşk belrlendğ belrtlmektedr. 27 Yatay ürün farklılaştırılması, bazı tüketclern terch ettğ ürünlere yakın özel yen ürünlerden veya tüketclern ürün çeştllğne atfettğ değerden dolayı br fyat prmne yol açablecektr. Düşey ürün farklılaştırılması se, üründe novasyon nedenyle bütün tüketcler tarafından üstün değer atfedlen ürünlern üretmdr. Dolayısıyla, belrl br pyasada farklı özellkler bulunan ürünler farklı fyatlarla karşılaşablecektr (Agnger, 1997: 573). Daha açık fadelerle, yatay ürün farklılaştırılması breysel tüketclern terchlernde farklılık gösterdğ veya breysel br tüketcnn blhassa çeştllk terch bulunduğu duruma (k farklı çeşd favor terchn k brmne terch) karşılık gelmektedr. Buna karşın düşey ürün farklılaşrtırılması, tüm ürün çeştlernn aynı fyattan sunulduğu durumda bütün tüketclern daha yüksek kaltel malı terch etmes olarak fade edlmektedr. Bu durumda, yüksek kaltel mallar, ürünün tüketcler açısından değerl olan en azından br karekterstğ bakımından daha fazlasını sunar (Agnger; 2001: 4, 8). 48

62 Kalteye dayalı rekabet ve göstergeler Kalteye dayalı rekabet, düşük fyatta rekabet etme durumuna kıyasla kaltede yleştrmenn tüketclern satın alma arzusu açısından öneml olduğu rekabetç br ortamı fade etmektedr. Bu çerçevede, kalteye dayalı rekabet eden endüstrler rekabetç konumlarını düşük fyattan zyade kalte yleştrmesnn belrledğ endüstrler olarak tanımlanmaktadır (Agnger, 2001: 6). Agnger (2001), daha yüksek kaltede ürün üretmn, özellkle yüksek malyetl üretclern (ülkelern) uluslararası rekabet gücünü korumaları çn gerekl br ön koşul olarak görmektedr Kaltenn üç temel gösterges Kalte anlayışına yönelk farklı bakış açıları nedenyle çok daha farklı kalte göstergeler türetmek mümkün olmakla brlkte, kalte hususu le fyat ve kalte rekabet, farklı değerlendrmeler mümkün kılablecek ) hracat brm değer ) açıklanmış kalte elastkyet ve ) yüksek fyat (kalte) segmentlernde konumlanma olmak üzere üç ayrı yaklaşımla ele alınablr. İknc gösterge, endüstrlere odaklanırken (fyat elastk veya kalte elastk), üçüncü gösterge endüstrlerdek kalte konumuyla (düşük veya yüksek kalte segment) lgldr. Brnc gösterge se net olmayıp, dğer her k gösterge hakkında da blg çereblecektr (Agnger, 1997; 1998a; 1998b; 2000; 2001; Stengg, 2001) İhracat brm değer ( BD hr ) İhracat brm değer, toplam hracat değernn karşılık gelen mktarına (metre, ltre, kg vb.) bölümüyle elde edlmektedr. Brm değerlern kaltenn br gösterges olarak kullanılmasındak mantık, tam blg varsayımında, daha yüksek fyattan satılan ürün çeşdnn daha düşük fyata satılandan daha yüksek kaltede olması gereğdr (Greenaway ve dğerler, 1994b). Düşük kaltedek hraç ürünlern, hracat brm değerlernn düşük olması beklenmektedr. Bu bağlamda, Drabek ve Olechowsk (1989) 1980 l yılların lk yarısında, Doğu Avrupanın Merkez Planlı Ekonomlernn (ülkelernn) Avrupa Ekonomk Topluluğuna yaptığı hracatta belrl rakp ülkelere göre bu ülkelern hracat brm fyatlarındak düşüklüğün, fyat rekabetnn baskın olableceğ nspeten homojen ürünlerden oluşan ham maddeler ve tarım ürünlerne kıyasla malat sanay ürünlernn hracat brm değerlerndek düşüklükten kaynaklandığını göstererek bu duruma esas tbaryle sözkonusu ülkelern hraç ürünlerndek görel kalte farklılıklarının (düşüklüğünün) sebep olduğunu açıklamaktadır. 49

63 Daha yüksek brm değerlern, sözkonusu ürünlern daha sofstke veya daha yüksek derecede şlem görmüş olduğunu ve tüketcnn bu ürünlerden satın alma arzusunun daha fazla olduğunu gösterdğ kabul edlmektedr. İhracat brm değer, brçok hususu 28 çerebleceğnden kapsamlı veya genel kalte gösterges olarak algılanablr. Brm değerlern yükseklğ, genel olarak talep düzeyne ve fyatlara bağlı olduğu gb endüstr veya mal grubunda daha yüksek kaltel ürün segmentlerne geçş ya da dğer kalte artırıcı ürün karekterstklerne sahplk gb özellkle kalte durumunu da yansıtablmektedr (Agnger, 2000). Dğer taraftan br ülkenn veya sektörünün toplam hracat ve thalat değerlernn mukayesesnde, net dış tcaret farklılığının mktar farklılığından mı yoksa kalte prmnn etksnden m olduğu da konu ednlmektedr. Bu çerçevede, kalte prm, normal hracat değernn thalat brm fyatlarıyla hesaplanmış hpotetk hracat değernden farkı olarak tanımlanmakta ve hracat ürünlernn thalata göre kalte farklılığının toplam hracata katkısı bulunablmektedr (Agnger, 2001; Stengg, 2001). Ancak, brm hracat değerlernn bazı avantajlarının yanı sıra öneml dezavantajları veya yorum güçlüğü de bulunmaktadır. Her şeyden önce, brm değerler kullanılarak yapılan fyata dayalı çalışmalarda sektörel bazda ve ülkeler arasında çok detay ürün kategorlerne nleblmek mümkün olablmektedr. Ancak, genel olarak ler teknoloj veya ntelkl şgücü yoğun endüstrlerde yüksek brm değerler beklenrken, dğer taraftan tekstl endüstrs gb ağırlığı düşük olan mallarda beklentlern aksne yüksek brm değerler görüleblmektedr. Ayrıca, dahlde şleme rejm veya harçte şleme rejm gb dış tcaret uygulamaları görel brm fyatları etklemektedr. Bununla brlkte, kalte üstünlüğünden zyade arz durumunun etkn olduğu kıymetl metaller gb endüstrlerde / mallarda da brm değer yüksek çıkablmektedr. Ayrıca, pyasa gücü yüksek frma ürünlernde de yüksek brm değerler mümkün olablecektr. En önemls, sadece brm değerne göre yapılan br analzde yüksek brm değerlern, üretm malyetnn yükseklğnden m yoksa kalteden m kaynaklandığının belrgn olmamasıdır. Başka br fadeyle, bahse konu br ürünün brm değerlernde baskın unsur malyet (fyat) mı yoksa fyat dışı unsurlar, yan kısaca kalte mdr? sorusu koşullara bağlı olarak sağlıklı cevaplanması gereken br husustur. 28 Örneğn, Agnger (2000: 11) e göre brm hracat değerndek artış ) dayanıklılık, güvenlrlk, uygunluk, esneklk artışının, ) üstün malzeme veya ntelkl şgücü kullanımının, ) tüketc terchlerne özel ürün üretmnn, v) üründe oldukça hassas şlemenn, v) yen fonksyonların, bakım veya hzmet mkanları sunulmasının ve v) daha y tasarım ve reklam faalyetlernn her brnn br sonucu olablecektr. 50

64 Özellkle heterojen ürünler, tüketc veya yatırımcılar tarafından faydalı (değerl) görülen ne kadar fazla karekterstğe sahpse, brm değerler o denl yüksek olablecektr. Başka br fadeyle, dğer kısm vermllk göstergelerne benzer şeklde, brm ağırlık başına daha çok veya ntelkl şgücü yada sermaye kullanımı gb başka grdler artıyorsa brm değerler artacaktır. Ancak, üretlen çıktı mktarı malzeme yönüyle kullanılan grd mktarının aynısı ve aynı zamanda malzeme en öneml grd unsuruysa, yan üretm sürecnde yaratılan katma değer düşükse, brm değerler malyetn (fyatın) br gösterges olablecektr (Agnger, 1998b). Sözkonusu hususlara bell ölçüde daha sstematk olarak cevap bulablmek ve brm değerler malyet ve kalte yönüyle kısmen de olsa ayrıştırablmek çn, açıklanmış kalte elastkyet yaklaşımı le kalte veya fyata dayalı rekabet eden endüstrler; endüstrlerdek farklı fyat segmentlernde konumlanma yaklaşımına göre se her br endüstrdek kalte boyutu saptanmaya çalışılmaktadır Açıklanmış kalte elastkyet Agnger (1997), brm değerlern bazı endüstrler çn y br fyat gösterges olmasına rağmen bazı endüstrlerde fyat dışı rekabet gösterges, yan daha tanımlı br fadeyle kalte gösterges olableceğn ler sürmektedr. Bu bağlamda, kanımca oldukça şlevsel olan, kalteye dayalı rekabet eden endüstrler ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler ayrımı yapılmaktadır (Agnger, 1997; 1998a; 1998b; 2000; 2001; Stengg, 2001). Şayet ürünler görel olarak daha homojen se ve brm değerler (brm fyatı) ağırlıklı olarak malyet yansıtıyorsa, düşük malyetl ülkelern daha yüksek mktarlarda ürün hracat etmes (mktar olarak net hracatçı), dğer taraftan yüksek malyetl ülkelern mktar olarak daha az ürün hrac etmes beklenr. Ancak, yüksek brm değerlerne sahp ülkeler sözkonusu ürünlerde mktar olarak net hracatçı konumunda se bu duruma thal edlen ürünlere göre hrac ürünlerdek kalte farklılığının etken olacağı belrtlmektedr. İthalat brm değerlerne ( BD th ) göre hracat brm değerler ( BD hr ) daha yüksek olan endüstrler thalata göre daha düşük hracat mktarlarına sahpse fyat elastk olarak adlandırılmakta ve brm değer farklılıkları le mktar denges zıt yönlü şaret göstermektedr. Fyat elastk endüstrler: BD hr < BDth Qhr > Q th veya ters. 51

65 Dğer taraftan, kalte elastk endüstrler, hracat ve thalat brm değer farklılıkları le mktar denges aynı yönlü şaret gösteren endüstrler olarak açıklanmaktadır. 29 Kalte elastk endüstrler: BD hr > BDth Qhr > Q th veya ters. Bu çerçevede, endüstrler üç kategorye ayrılarak kalte ve fyat rekabetne göre, rekabet gücü açısından kaltenn öneml olduğu sektörler açıklanmış yüksek kalte elastk sektörler (yüksek AKE), nspeten daha az öneml olduğu sektörler orta düzeyde kalte / fyat elastk sektörler ve fyat rekabetnn baskın olduğu sektörler açıklanmış düşük kalte elastk (fyat elastk) sektörler (düşük AKE) olarak sınıflandırılmaktadır. 30 Ayrıca, yüksek AKE sektörlern toplam hracattak oranından düşük AKE sektörlernn oranının çıkarılması le de netake hesaplanablmektedr. Ayrıca Agnger (1997; 1998a; 1998b), fyat veya kalteye dayalı rekabet eden sektörler dış tcaret performanslarıyla da lşklendrmekte ve bu çerçevede dört kategorye ayrıştırmaktadır. 1. Kategor: Başarılı kalte rekabet gösteren sektörler: Talebn veya en sofstke pyasa segmentnde başarılı br uzmanlaşmanın yansıması olarak kaltenn öneml olduğu, br ülkenn daha yüksek brm değerlerne rağmen 29 Agnger (2001), açıklanmış kalte elastkyetnn özellkle brm değer olarak ölçülen ürün sofstkelğ ve ürün farklılaştırılması le güçlü br lşksnn (korelasyonunun) olduğunu göstermektedr. 30 Agnger (1997), dış tcarette sözkonusu fyat ve mktar lşksne bağlı olarak, Almanya nın Japonya, A.B.D., dğer AB ülkeler ve İsvçre le tcaretnde kalte ve fyat rekabetn analz etmektedr. Ayrıca, her br endüstr çn 18 ülke tbaryle fyat ve mktar lşks belrlenmekte ve endüstrler (net)aynı yönlü lşkye sahp ülke sayısına göre kalte rekabet yoğunluğu bakımından sıralanmakta ve sınıflandırılmaktadır. Agnger (2001), AB nn 30 ülke le yaptığı kl tcarette endüstrler tbaryle sözkonusu lşky ncelemektedr. Her br endüstr çn, kl tcarette aynı yönlü fyat ve mktar lşksne sahp ülke oranınındak yükseklğn bahse konu endüsrde kaltenn önemn gösterdğ kabul edlmektedr. Bu çerçevede, endüstrler en yüksek orana sahp olandan en düşüğe doğru sıralanmakta ve lk üçte brlk grup, açıklanmış yüksek kalte elastk endüstrler, knc üçte brlk grup açıklanmış orta düzeyde kalte elastk veya orta düzeyde fyat elastk endüstrler, son üçte brlk grup se açıklanmış düşük kalte endüstrler olarak sınıflandırılmaktadır. Benzer metodun, Stengg (2001) tarafından AB tekstl ve hazır gym sanaynn, 30 ülke le, 150 alt segmentte kalte rekabetnn yoğun olduğu segmentlern belrlenmes amacıyla uygulandığı görülmektedr. Bu çalışmada da, AB nn tekstl ve hazır gym sanaynde kl tcaretnde, thalat ve hracat brm fyatları le mktarları arasında en fazla aynı yönlü lşkye sahp ülke sayılarına karşılık gelen segmentler lk sırada olmak üzere, lk 50 alt endüstr grubu yüksek kaltel segment, knc grup orta düzeyde kaltel segment, son 50 lk grup düşük kalte segment olarak sınıflandırılmaktadır. 52

66 mktar olarak net hracata sahp olduğu sektörlerdr. Bu durum, özellkle gelşmş ülkelern erşmeğ hedefledğ br yapıdır. 2. Kategor: Fyat rekabet gücü düşük sektörler: Fyat elastk mallarda (endüstrlerde), br ülkenn yüksek üretm malyetlernden kaynaklanan yüksek brm fyatlarından dolayı dış tcaret açığı verdğ durumdur. 3. Kategor: Başarılı fyat rekabet gösteren sektörler: Fyat elastk mallarda (endüstrlerde), br ülkenn düşük brm fyatlarından dolayı dış tcaret fazlası verdğ durumdur. 4. Kategor: Yapısal probleml sektörler: Br ülkenn düşük fyatlarına rağmen dış tcaret açığı verdğ sektörlerdr. Kuşkusuz yukarıdak sınıflandırma ülkelere özgü olup, aynı endüstrnn farklı ülkelerde farklı kategor de yer alması muhtemeldr. Bununla brlkte, 1. Gruptat endüstrler teknolojk veya dnamk uluslararası rekabet gücü bakımından en fazla umut vaad eden sektörlerdr. Şayet yüksek malyetl ülkelern, endüstrlernn öneml br bölümü yüksek brm değerlere sahp ve hracat fazlası veren br yapı arzedyor se gelecektek rekabet bakımından y br hazırlık çnde oldukları fade edlmektedr (Agnger, 1998a; 1998b) Yüksek fyat segmentlernde konumlanma Açıklanmış kalte elastkyet metodunda kalte rekabet düzeyne göre endüstrler sınıflandırılırken, bu metodla endüstr çnde kalte konumlandırılması ncelenmektedr. Br endüstrde yüksek fyat segmentlernde konumlanma düzey; daha hassas şlemler ve yen br ürün tasarımıyla yüksek kaltel segmentlere geçş veya pyasa farklılaştırılması gb yöntemlerle endüstr çersnde (belrl ürünlerde / segmentlerde) kalte düzeynn artırılmasını fade etmektedr. Brnc metod endüstrler arası kalte farklılığını yansıtırken bu metod daha zyade endüstr bünyesndek kalte durumunun analzyle lgldr. Bu metodta, oldukça alt endüstr kategorlernden hareketle toplulaştırılmış endüstr grupları, malat sanay veya ülkenn toplam hracat veya thalatının fyat segmentlerne göre net konumuna ulaşılablmektedr. İhracat açısından ele almak gerekrse, öncelkle br ülkenn veya ekonomk brlğn detaylı endüstr kategorlernn her br çn dış tcarette bulunan ülkelere 31 yapılan hracat brm fyatları vektörü bulunmaktadır. Her br endüstrde hracat brm fyatlarının (örneğn 30 ülke le tcaret analz edlyorsa her br endüstr çn 30 hracat brm fyatlarının) en yüksek değere sahp üçte br yüksek fyat segment (YFS), daha sonrak üçte brlk grup ortalama fyat segment (OFS) ve en düşük üçte brlk grup düşük fyat 31 Agnger (2000), AB nn 30 ülke le yaptığı dış tcaret analz etmektedr. 53

67 segment hracatı (DFS) olarak sınıflandırılmaktadır. Sözkonusu endüstr gruplarındak fyat segmentlerne at hracat tutarları toplanarak, br üst endüstr grubunun yüksek, ortalama ve düşük fyat segmenndek hracat tutarlarına (oranlarına) erşleblmekte ve bu metod takp edlerek daha üst endüstr grupları, malat sanay veya toplam hracattak fyat yapısı / konumlanması tespt edleblmektedr. Ayrıca, yüksek fyat segmentl hracat oranından düşük fyat segmentl hracat oranı farkı alınarak br endüstr grubunun, malat sanaynn veya ülke hracatının fyat segmentlerne göre net konumu (NetFSK) bulunablmektedr (Agnger, 2000). NetFSK = YFS DFS dr. Bu çerçevede, br endüstrde yüksek fyat segmentlernde konumlanma oranı bahse konu endüstrde kalte düzeynn öneml br göstergesn sunmaktadır. Br endüstrnn, gerek açıklanmış kalte elastkyet derecesndek gerekse yüksek fyat segmentlernde konumlanma oranındak yükseklk kalteye dayalı rekabet çnde olduğunu; kalteye dayalı rekabet gücünü destekleyecek poltkalar sürdürmesn, dğer yandan fyat rekabetn öne çıkaracak stratejlerden uzaklaşması gerektğn göstermektedr (Agnger, 2000). Agnger (2000) hracat brm değer, kalte elastk endüstrler oranı (netake) ve fyat segmentlernde konumlanma (netfsk) göstergelerne dayalı olarak kalte düzey le gelşmşlk sevyes, ntelkl şgücü, ar-ge, blg ve letşm teknolojler harcamaları ve kalte sertfkasyonu arasında aynı yönlü br lşknn olduğunu göstermektedr. Ayrıca endüstrler tbaryle, emek ve sermaye yoğun endüstrlern aksne teknoloj yoğun endüstrler le kalte düzey arasında yne aynı yönlü güçlü br lşk tespt edlmektedr Bazı kalte göstergeler Kalte algılamasındak farklılıklar, farklı kalte tanımlamaları (yaklaşımları) ve kaltenn çok yönlü boyutu dkkate alındığında kalte rekabetnn ve kalteye dayalı rekabet gücünün farklı açılardan analz ve zamanla gelşmnn zleneblmes bakımından, br çoğu benzer blg çermesne rağmen, yukarıda belrtlen üç temel kalte göstergesyle brlkte dğer bazı göstergeler toplu olarak aşağıda verlmektedr (Agnger, 2001): Katma değerde kalte yoğun / kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern oranı (net AKE üretm), 2. İhracatta kalte yoğun endüstrlern oranı (netake hracat), 32 İhracat bazlı sözkonusu göstergelern her br aynı zamanda katma-değer bakımından da oluşturulmaktadır. 54

68 3. İhracatta, endüstrlern yüksek kalte segmentlernn / sektörlernn oranı (netfsk), 4. İhracat brm değer ( BD hr ), 5. İthalat brm değer ( BD th ), 6. Görel brm değer ( BD hr / BD th ), 7. Katma değerde batık malyetl endüstrlern (teknoloj ve pazarlama etkn) oranı, 8. İhracatta batık malyetl endüstrlern (teknoloj ve pazarlama etkn) oranı, 9. Katma değerde ntelk yoğun endüstrlern oranı, 10. İhracatta ntelk yoğun endüstrlern oranı, 11. Katma değerde yüksek düzeyde blgye dayalı hzmetlere sahp endüstrlern oranı, 12. İhracatta yüksek düzeyde blgye dayalı hzmetlere sahp endüstrlern oranı, 13. Katma değerde yüksek düzeyde ürün farklılaştırmasına sahp endüstrlern oranı, 14. İhracatta yüksek düzeyde ürün farklılaştırmasına sahp endüstrlern oranı, 15. Katma değerde küresel endüstrlern (dışa açıklık) oranı, 16. İhracatta küresel endüstrlern (dışa açıklık) oranı. Sözkonusu göstergelerden, 1, 2 ve maddelerde belrtlen göstergeler, endüstr sınıflandırmalarına dayalı olarak daha sağlıklı br analz çn hracatla brlkte katma değer de konu ednmekte ve bu göstergelerde zamanla gözlenen değşm endüstrler arasındak kalte düzey değşmn yansıtmaktadır. Dğer taraftan, 3. gösterge endüstr bünyesnde kaltel konuma geçş veya endüstr çersndek kalte değşmn göstermektedr. İhracat veya thalat brm değerler her k hususu da kapsayablmektedr göstergeler kalte yleştrme mkan ve ortamı sunan, endüstrlern ürün farklılaştırma derecesn ve dışa açıklık boyutunu yansıtmaktadır. 55

69 1.7. Uluslararası rekabet gücü ölçme metodları / göstergeler Uluslararası rekabet gücü, ekonomnn genel, endüstr (sektörel) veya frma boyutunda ele alınmaktadır. Uluslararası rekabet gücü, belrl br metodolojye ve kapsamlı br ver setne bağlı olarak br taraftan Dünya Ekonomk Forumu (WEF) ve Uluslararası Yönetm Gelştrme Merkez (IMD) tarafından gelştrlen endekslerle saptanırken, dğer taraftan Brleşmş Mlletler Sına Kalkınma Teşklatının (UNIDO), Uluslararası Para Fonunun (IMF), Ekonomk İşbrlğ ve Kalkınma Teşklatının (OECD) gelştrdğ farklı yöntemlerle ve dğer çeştl hesaplamalarla ölçülmekte ve gelşm ncelenmektedr. Bu bağlamda uluslararası rekabet gücü ölçüm teknkler (göstergeler): Dünya Ekonomk Forumunun Küresel Rekabet Gücü Raporunda yayınlanan küresel rekabet gücü endeks le şalem rekabet gücü endeksne ve bunların alt endekslerne, Uluslararası Yönetm Gelştrme Merkeznn Dünya Rekabet Gücü Yıllığında yayınlanan uluslararası rekabet gücü endeks ve alt endekslerne (IMD Endeksler), IMF çalışmalarına dayalı brm şgücü malyetn ve değşk fyat ndekslern esas alan reel efektf dövz kuruna, OECD çalışmalarına dayalı thalat fyatına, hracat fyatına ve toplamda fyat rekabet gücüne, UNIDO Sına Kalkınma Raporu 2002/2003 Rekabetç Endüstryel Performans (CIP) Endeksne, sektörlern görel fyat lşksne, nsp pozsyon gelşmelerne, brm şgücü malyetne, hracat kar marjlarına, vermllğe, açıklanmış karşılaştırmalı üstünlüklere, ve dğer çeştl göstergelere dayalı olarak yapılablmektedr Dünya Ekonomk Forumu endeksler Dünya Ekonomk Forumu tarafından yıllık olarak yayınlanan Küresel Rekabet Gücü Raporunda (Global Compettveness Report), ülkelern uluslararası rekabet gücünün saptanması ve gelşmnn gözlemlenmes 56

70 amacıyla küresel rekabet gücü endeks (global compettveness ndex) ve şalem rekabet gücü endeks (busness compettveness ndex) k ayrı endeks olarak yayınlanmıştır. Dünya Ekonomk Forumunun, ülkelern uluslararası rekabet gücünün saptanmasında kullandığı kapsam ve metodolojsn son yıllarda sürekl olarak güncelledğ ve devalı olarak br değşm çnde olduğu gözlenmektedr. Daha önceler, ülkelern rekabet gücünü değerlendrmek çn Jeffrey Sachs ve John McArthur tarafından gelştrlen büyüme rekabet gücü endeks (growth compettveness ndex) kullanılırken; rekabet gücünün daha genş (kapsamlı) ölçülmesnde vermllğ etkleyen çok sayıda faktörün çerleblmes amacıyla, Küresel Rekabet Gücü Raporundan başlayarak Xaver Sala- Martn tarafından gelştrlen küresel rekabet gücü endeks kullanılmaya başlanmıştır. Dğer taraftan, Dünya Rekabet Gücü Raporlarında 2008 yılına kadar knc br genel endeks olarak yayımlanan Porter ın şalem rekabet gücü endeks, br ekonomde vermllk artışı sağlanması bakımından etkl olan şrketlere özgü faktörlere özel önem vererek, uluslararası rekabet gücünü belrleyen mkroekonomk detayları analz etmektedr (Lopez-Claros, 2006). Küresel rekebet gücü endeks ve şalem rekabet gücü endeksnn brleştrlmesnn faydalı blgy gzleyeceğ endşesyle, 33 her ksnn ayrı ancak uluslararası rekabet gücü bakımından tamamlayıcı göstergeler olarak muhafaza edlmes terch edlmştr (Snowdon ve Stonehouse, 2006). Ancak 2008 yılında yayınlanan Küresel Rekabet Gücü Raporu da tek ve tamamen bütünleşk br endeks oluşturmak gayesyle, küresel rekabet gücü endeks le şalem rekabetgücü endeksnn önümüzdek yıllarda brleştrlerek yen küresel rekabet gücü endeks nn türetlmes / yayınlanması yolunda çalışmaların olduğu görülmektedr (Porter ve dğerler, 2008) Küresel rekabet gücü endeks Uluslararası rekabet gücünün ölçülmesnde, daha önce gelştrlen büyüme rekabet gücü endeksne farklı bölgelerde yer alan ve farklı kalkınma (gelşme) problemler gösteren ülkelere özgü ve uluslararası rekabet gücü açısından öneml görülen dğer brçok faktörün de dahl edlmesyle Dünya Ekonomk Forumu çn daha kapsamlı yen br rekabet gücü model (küresel rekabet gücü endeks) gelştrmş ve lk olarak, Küresel Rekabet Gücü 33 Bu bağlamda Porter, her k endeksn yüksek oranda lşkl olmasına rağmen, vermllğ yüksek bazı ülkelern dnamzm eksklğ veya ters durum nedenyle, brçok ülkenn sözkonusu endekslern her brnde dğerne göre farklı sıralamalarda yer alabldğne şaret etmektedr (Snowdon ve Stonehose, 2006). 57

71 Raporunda takdm edlmştr. 34 Küresel rekabet gücü endeks, daha öncek büyüme rekabet gücü endeksnn ele aldığı kavram ve fkrler daha da gelştrmekte ve dernleştrmektedr (Lopez-Claros ve dğerler, 2006; Lopez- Claros, 2006). Küresel rekabet gücü endeksnde vermllk ve rekabet gücüne etk eden krtk faktörler bütüncül br yaklaşımla, 12 grup (gelşme eksen) halnde ele alınmıştır. Bunlar; Yönetc Görüşler Araştırması ve ülke verlernden hareketle elde edlmş her br çok sayıda alt göstergeler çeren; 35 oluşmaktadır kurumlar, - altyapı, - makroekonom, - sağlık ve lköğretm, - yüksek öğretm ve meslek eğtm, - mal pyasası etknlğ, - şgücü pyasası etknlğ, - fnansal pyasa etknlğ, - teknolojk durum, - pyasa boyutu, - ş alem sofstkelğ ve - novasyondan Ancak, bu hususlardan brs veya br kısmındak lerlemenn uluslararası rekabet gücü çn tek başına yeterl olamayacağı belrtlerek, rekabetç br ekonom çn bu alanlarda kapsamlı ve brbrleryle uyumlu poltkaların uygulanması gerektğne dkkat çeklmektedr. Bu bağlamda, Lopez-Claros ve dğerler (2006: 5), örnek olarak, şgücü pyasasındak katılıkların ve dğer kurumsal eksklern yen mezunların uygun ş mkanlarına erşmn güçlendrdğ durumda eğtme yönelk harcamalardak artışın uluslararası Küresel Rekabet Gücü Raporunda ana rekabet gücü gösterges olarak küresel rekabet gücü endeksne tamamen geçş sağlanmıştır Küresel Rekabet Gücü Raporunda, 110 un üzernde değşkenn analz edldğ 134 ülke kapsanmıştır. 36 Küresel Rekabet Gücü Raporu , uluslararası rekabet gücü bakımından bu temel gruplardan her brnn önemn, yüklenlen anlamı ve kapsamını ele alıp açıklamaktadır (ayrıntılı blg çn bkz. Sala- Martn ve dğerler (2007)). 58

72 rekabet gücü üzerndek etksnn sınırlı olableceğn, yaygın olarak yolsuzluk ve sustmaln olduğu yerlerde kamu fnansmanın kontrol altına alınması gb makroekonomk ortamı yleştrmeğe yönelk çabaların başarıya ulaşmasının güçleşeceğ ve toplumsal desteğnn azalableceğn, ç pyasanın korunmasından kaynaklanan rant arayışının getrsnn yüksek olduğu durumlarda novasyona, yen teknolojlere ve yönetm uygulamalarına yatırım hususunda ş alemnde yeterl steğn olamayacağını belrtmektedr. Dğer taraftan, daha önce, 1.2. Uluslararası rekabet gücünün unsurları ve belrleycler ve 1.5. Rekabetç gelşme aşamaları başlıkları altında açıklandığı üzere, uluslararası rekabet gücü kavramını, zamandan ve blhassa mekandan bağımsız olarak ele almak, kesnlkle doğru br yaklaşım olmayacaktır. Dolayısıyla, bütün bu onk gelşme eksen belrl ölçüde tüm ülkeler çn önem arz etmesne rağmen, her brnn görel önem dereces ülkelern gelşmşlk sevyelerne bağlı olacaktır. Bu husus, Dünya Ekonomk Forumu küresel rekabet gücü endeksnde dkkate alınarak, sözkonusu gelşme eksenler üç alt endeks halnde organze edlmş ve her brne belrl br gelşme aşamasına karşılık gelen krtk br önem atfedlmştr. Bu bağlamda, Küresel Rekabet Gücü Raporlarında, küresel rekabet gücü endeks metodolojs genel hatlarıyla aşağıdak şeklde belrlenmştr (Lopez- Claros ve dğerler, 2006; Sala- Martn ve dğerler, 2007): Ülkeler gelşme patkasında lerlerken ücretlern artma eğlmne greceğ, bu durumda daha yüksek gelr sürdüreblmek çn şgücü vermllğnde yleşme olması gerektğ fkrnden hareket edlmş ve ücret sevyesnn br gösterges olarak kş başına GSYİH sevyes esas alınmıştır (Lopez-Claros ve dğerler, 2006: 11). Bununla brlkte, hal hazırda, ülkelern gelşme aşamalarının belrlenmesnde kş başına GSYİH sevyesyle brlkte, brncl ürünlern hracattak payı 37 knc br krter olarak alınmakta ve ülkeler gelşmşlk sevyeler (gelşme aşamaları) bakımından üç sınıfa ayrıştırılmaktadır. Bu çerçevede, sözkonusu endeks, belrl gelşme aşamasındak br ülkenn uluslararası rekabet gücü bakımından daha çok lşkl olduğu gruplara (gelşme eksenlerne) görel olarak daha yüksek ağırlık vermek suretyle düzenlenmektedr. Daha önce, 1.5. Rekabetç gelşme aşamaları başlığı altında daha ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, faktör etken gelşme aşamasındak ülkeler başta ucuz şgücü ve doğal kaynaklar olmak üzere faktör donanımlarına dayalı olarak, düşük vermllkte ve fyat temelnde rekabet etmekte ve ürün 37 Bu kapsamda, hracatının yüzde 70 nden fazlasını brncl ürünlern oluşturduğu ülkeler büyük ölçüde faktör etken olarak kabul edlmştr. 59

73 kompozsyonu ana mallara dayanmaktadır. Bu gelşme aşamasında rekabet gücünü sürdürmek çn rekabet gücü esas tbaryle, y şleğen kamu ve özel kurumlar (gelşme eksen 1), uygun altyapı (gelşme eksen 2), stkrarlı makroekonomk çerçeve (gelşme eksen 3) ve sağlıklı okur yazar şgücü (gelşme eksen 4) le lşklendrlmştr. Daha sonra, gelşmşlk sevyesndek artışla brlkte ücretler artarken, ülkeler etknlk etken gelşme aşamasına 38 hareket etmekte olup, üretmde daha etkn üretm süreçlernden yararlanmaları ve daha yüksek kaltede üretm yapmaları gerekl görülmektedr. Bu noktada, uluslararası rekabet gücü öneml ölçüde yüksek eğtm ve meslek eğtm (gelşme eksen 5), etkn mal pyasaları (gelşme eksen 6), y şleyen şgücü pyasası (gelşme eksen 7), sofstke (gelşmş) fnansal pyasalar (gelşme eksen 8), genş yerl veya yabancı pyasa (gelşme eksen 9) ve mevcut teknolojlerden faydalanma yeteneğ (gelşme eksen 10) nn belrleyc olduğu br durum arz etmektedr. Son olarak, ülkeler novasyon etken gelşme aşamasına hareket ederken, yüksek ücretler ve yaşam standardını ve dolayısıyla uluslararası rekabet gücünü sürdüreblmeler özellkle yen ve özgün ürün gelştrme ve üreteblmesne bağlı görülmektedr. Bu aşamada, frmaların uluslar arası rekabet gücünde en sofstke üretm şlemlern kullanarak yen ve özgün / farklı mallar üreteblmeler (gelşme eksen 11) ve novasyon (gelşme eksen 12) yapablmeler etkl olmaktadır. Şekl 6: Alt endekslern kompozsyonu 38 Bu aşama, Porter tarafından yatırım etken gelşme aşaması olarak ele alınmıştır (Porter, 1990a; 2004; Snowdon ve Stonehouse, 2006). 60

74 Temel Gerekler Kurumlar Altyapı Makroekonomk stkrar Sağlık ve lköğretm Faktör etken (drven) ekonomler çn temel belrleycler Etknlk Artırıcı Yüksek eğtm ve meslek eğtm Mal pyasası etknlğ, İşgücü pyasası etknlğ, Fnansal pyasa etknlğ, Teknolojk durum, Pyasa boyutu Etknlk etken ekonomler çn temel belrleycler İnovasyon ve Sofstke Faktörler İş alem sofstkelğ İnovasyon İnovasyon etken ekonomler çn temel belrleycler Kaynak: Sala- Martn ve dğerler (2007). Şekl 6 da görüleceğ üzere, uluslararası rekabet gücü açısından önem arzeden (belrleyc olan) onk gelşme eksen üç alt endeks halnde organze edlmş olup, her br belrl br gelşme aşamasına karşılık gelen krtk br önem arz etmektedr. Bu çerçevede, temel gerekler alt endeks faktör etken gelşme aşamasındak ülkeler çn krtk olan gelşme eksenlern, etknlk artırıcı alt endeks etknlk etken aşamadak ülkeler çn krtk olan gelşme eksenlern ve novasyon ve sofstke faktörler alt endeks novasyon etken aşamadak ülkeler çn krtk olan gelşme eksenlern çermektedr. Bu suretle, br yandan alt endeksler elde edlrken, dğer yandan ülkelern gelşmşlk aşamasına bağlı olarak, önem derecesne göre her br alt endeks farklı ağırlıklandırılmakta ve ağırlıklandırılmış alt endekslerden hareketle nha olarak küresel rekabet gücü endeksne ulaşılmaktadır (Çzelge 3). Çzelge 3: Gelşme aşamalarına göre alt endekslern ağırlıklandırılması 61

75 Gelşme Aşamaları Kş başına GSYİH (USD $) Temel gerekler alt endeks Etknlk artırıcı alt endeks İnovasyon ve sofstke faktörler alt endeks 1. Aşama: Faktör etken 1.aşamadan 2.aşamaya geçş 2. Aşama: Etknlk etken 2.aşamadan 3.aşamaya geçş < % 60 % 35 % 5 % 40 % 50 % Aşama: İnovasyon etken > % 20 % 50 % 30 Kaynak: Sala- Martn ve dğerler (2007: 8) den uyarlanmıştır. Çzelge 3 den görüleceğ üzere, endeks hesaplaması çn, gelşme aşamalarının tayn amacıyla, kapsanan bütün ülkeler çn uluslararası karşılaştırılablr ücret verler elde edlemedğnden, yaygın olarak kullanılan br yaklaşım olarak, pyasa dövz kurunda kş başına GSYİH vers kullanılmıştır. Bu üç kategornn sınırları arasına düşen ülkeler, geçş ülkeler olarak alınmakta ve bu ülkelern gelşmşlk sevyesne bağlı olarak uygulanacak ağırlıklar da değştrlmektedr. Böylece, bu metodojye dayalı olarak uluslararası rekabet gücünün saptanmasında, belrl br ülkenn uluslararası rekabet gücü açısından en krtk olan gelşme eksenlerne (belrleyclere) daha fazla ağırlık verlmes mümkün kılınmaktadır İşalem rekabet gücü endeks Uluslararası rekabet gücü çn makroekonomk, poltk, hukuk ve sosyal koşullar öneml olmakla brlkte, bu alanlardak gelşmelern gerekl olduğu ancak tek başına yeterl görülmemes gerektğ belrtlmekte ve br ekonomdek vermllğn nha belrleycsnn bu ekonomdek frmaların vermllğ olduğuna dkkat çeklmektedr (Porter, 1990a; 2004; Lopez-Claros, 2006; Snowdon ve Stonehouse, 2006). Bu görüşün br yansıması olarak, Dünya Ekonomk Forumu çn Porter tarafından gelştrlen şalem rekabet gücü endeks ülkeler esas tbaryle 62

76 mkroekonomk rekabet gücüne göre sıralamaktadır. İşalem rekabet gücü endeks le, ülkelern ş ortamı şartları le şrket operasyonları ve stratejler açısından rekabetç konumu belrlenerek mevcut refah sevyelernn sürdürüleblrlğ bakımından br değerlendrme mkanı sunulmaktadır. Mkroekonomk rekabet gücü ndeks olarak da adlandırılan şalem rekabet gücü endeks, mevcut vermllk sevyes üzerne odaklanmakta ve kş başına GSYİH sevyesnn, dolayısıyla ülkenn yaşam standardının belrleyclern kapsamaktadır (Snowdon ve Stonehouse, 2006). Bu kapsamda, küresel rekabet gücü raporu e kadar (dahl) küresel rekabet gücü endeksne lave olarak yayınlanan şalem rekabet gücü endeks, ) şrket operasyonları ve stratejs le ) ulusal ş ortamı kaltesnden 39 oluşan k alt endeksle brlkte genel sıralamayı açıklamaktadır Yen küresel rekabet gücü endeksne geçş 2008 yılı Küresel rekabet gücü raporu da, önceler her br ayrı olarak yayınlanan küresel rekabet gücü endeks le şalem rekabet gücü endeksnn brleştrlp tek ve bütünleşk yen br küresel rekabet gücü endeksne geçşn amaçlandığı, bu amaçla yen endeksn metodolojsnn büyük ölçüde gerçekleştrldğ ve önümüzdek yıllarda uygulamaya geçleceğnn düşünüldüğü görülmektedr. Yen küresel rekabet gücü endeks olarak adlandırılan sözkonusu endekste vermllğn belrleyclernn analz edleceğ ve uluslararası rekabet gücünün ölçümünde makro ve mkro faktörlern brlkte ele alınacağı belrtlmektedr. Makroekonomk rekabet gücü makroekonomk poltkalar le sosyal altyapı ve poltk kurumlarla lşklendrlrken; mkroekonomk rekabet gücü esas tbaryle şrket şlemlernn sofstkelğ ve ş ortamının kaltesne dayandırılmaktadır (Porter ve dğerler, 2008) Uluslararası Yönetm Gelştrme Merkez (IMD) endeks IMD Dünya Rekabet Gücü Yıllığında, çok yönlü ve detaylı göstergelerden hareketle ülkelern genel rekabet gücü sıralaması ortaya konmaktadır Ulusal ş ortamı kaltes alt endeksnn, Porter n ulusal rekabetç üstünlüğün belrleycler bağlamında gelştrdğ ve daha önce 3.Porter yaklaşımı başlığı altında açıklanmaya çalışılan elmas modelnn br uygulaması olduğu görülmektedr (ayrıntılı blg çn bkz. Porter, 2004) yılı Dünya Rekabet Gücü Yıllığında 331 krtere (belrleycye) dayalı olarak 55 ülkenn uluslararası rekabet gücü sıralaması yapılmıştır. Endeks hesaplamasında kullanılan blgler ulusal, uluslararası kuruluşlar le dünya genelnde belrlenmş 52 adet şbrlğ halndek kuruluştan ve yönetc görüşler araştırmasından temn edlmekte ve 2 3 ü statstk verlere, 1 3 ü yönetc görüşler araştırmasına 63

77 IMD Dünya Rekabet Gücü Yıllığı, şletmelern uluslararası rekabet gücünü destekleyen ortamın oluşturulması ve sürdürülmes bakımından ülkelern yetknlğn analz ederek br sıralama sunmaktadır (Rosselet- McCauley, 2008: 472). IMD Dünya Rekabet Gücü Yıllığında, br ekonomnn uluslararası rekabet gücünün sadece GSYİH ve vermllğe ndrgenemeyeceğn, çünkü şletmelern aynı zamanda poltk, sosyal ve kültürel hususlarla da uğraşmak zorunda olduğu belrtlmektedr. Bu nedenle ülkelern, şletmelernn uluslararası rekabet gücüne katkı sağlayan en etkn yapıya, kurumlara ve poltkalara sahp br ortamı sunmaları gerektğne şaret edlmektedr ( Rosselet-McCauley, 2008). Bu çerçevede, çok sayıda krterden (belrleycden) hareketle her br beş alt faktörden oluşan ekonomk performans, hükümet etknlğ, ş alem etknlğ ve altyapı faktörlerne dayalı olarak ekonomnn genelnn uluslararası rekabet gücüne ulaşılmaktadır. Çzelge 4: Uluslararası rekabet gücü faktörler Ana Faktörler Alt Faktörler dayanmaktadır yılında, yönetc görüşler araştırması kapsamında cevap (ger dönüş) alındığı belrtlmektedr. 64

78 Ekonomk performans (80 krter) Ülke ekonomsnn makroekonomk değerlendrlmes: Yerel ekonom, Uluslararası tcaret, Uluslararası yatırım, İsthdam, Fyatlar. Hükümet etknlğ (73 krter) Hükümet poltkalarının, uluslararası rekabet gücüne katkı sağlama boyutu: Kamu fnansmanı, Malye poltkası, Kurumsal çerçeve, İşalemne lşkn mevzuat, Sosyal çerçeve. İşalem etknlğ (70 krter) Ulusal ortamın, şletmelern yenlkç, karlı ve sorumlu br yapıda faalyette bulunmasını destekleme boyutu: Vermllk, İş gücü pyasası, Fnans, Yönetm uygulamaları, Tutum ve değerler. Altyapı (108 krter) Temel, teknolojk, blmsel ve beşer kaynakların ş alemnn htyaçlarını karşılama boyutu: Temel altyapı, Teknolojk altyapı, Blmsel altyapı, Sağlık ve çevre, Eğtm. Kaynak: Rosselet-McCauley (2008), Methodolgy and Prncples of Analyss, IMD World Compettveness Yearbook

79 IMD Rekabet Gücü Yıllığında, ülkelern genel uluslararası rekabet gücü sıralamasının yanı sıra, her br ülkenn uluslararası rekabet gücü ana faktörler ve alt faktörler tbaryle ayrıntılı olarak analz edlmekte, güçlü ve zayıf yanları ortaya konmaktadır. Ayrıca, her br temel faktör kapsamındak tüm krterler bazında ülkelern uluslararası rekabet gücü sıralaması sunulmaktadır UNIDO rekabetç endüstryel performans (CIP) endeks UNIDO Sına Kalkınma Raporu 2002/2003 te gelştrlen rekabetç endüstryel performans endeks, ülkelern malat sanay ürünlern rekabetç br yapıda üreteblmes yetknlğ üzerne odaklanır (UNIDO, 2002: 42). Bu endeksle, her br eşt ağırlığa sahp dört değşkene dayalı olarak ülkelern uluslararası rekabet gücü ölçülmektedr. 41 Bunlar; Kş başına malat sanay katma değernden, Kş başına malat sanay hracatından, İmalat sanay katma değer çnde orta ve ler teknoloj faalyetlern oranından, İmalat sanay hracatında orta ve ler teknoloj faalyetlern oranından oluşmaktadır İmalat sanay uluslararası rekabet gücü (MECI) endeks Wgnaraja ve Joner (2004) n Wgnaraja ve Taylor (2003) den yaptığı aktarıma göre; Wgnaraja ve Taylor tarafından gelştrlen bu endeks, UNIDO nun rekabetç endüstryel performans endeksne benzer özellkler arzetmekte ve aşağıda verlen üç göstergeye dayalı olarak oluşturulmaktadır: Kş başına malat sanay hracatı (1999), Yıllık ortalama malat sanay hracatı büyümes ( ), Toplam mal hracatında teknoloj yoğun hracatın yüzdes (1984). 41 UNIDO Sına Kalkınma Raporu 2002/2003 te bu endeks kapsamında 87 ülke çn 1985 ve 1998 yılları sıralaması oluşturulmuştur. Ayrıca, 2005 yılı UNIDO Sına Kalkınma Raporunda, bu türdek analzlerde bahse konu dört değşkene lave olarak GSYİH çnde malat sanay katma değer oranı le toplam hracatta malat sanay hracatı payının da konu ednldğ görülmektedr. 66

80 Bu değşkenlern ağırlığı, hracatın teknolojk yoğunluğuna en yüksek ağırlığı vermek suretyle, sırasıyla yüzde 30, yüzde 30 ve yüzde 40 olarak belrlenmştr (Wgnaraja ve Joner, 2004) Küçük ülke malat sanay uluslararası rekabet gücü (SSMECI) endeks Wgnaraja ve Joner (2004) tarafından gelştrlen bu endeksle, özellkle ver sorunu ve özel hususları nedenyle, yaygın olarak kullanılan dğer kapsamlı endekslern metodolojsyle uygunluk arzetmeyen küçük ülkelern uluslararası rekabet gücü saptanmaya çalışılmaktadır. 43 Bu endeks; Kş başına malat sanay hracatı (2001), Yıllık ortalama malat sanay hracatı büyümes ( ), GSYİH da malat sanay katma değer yüzdes (1999) değşkenlernden oluşmaktadır. Endeks hesaplamalarında, her br değşkene 0 le 1 arasında değer verlmek suretyle ağılıklandırılarak nha endeks belrlenmektedr. Üç değşkenn ağırlığı, kş başına malat sanay hracatına en yüksek ağırlığı vermek suretyle, sırasıyla yüzde 40, yüzde 30 ve yüzde 30 olarak belrlenmştr (ayrıntılı blg çn bkz. Wgnaraja ve Joner, 2004: 23) Reel kur ve faktörlern uluslararası rekabet gücü le lşks 42 Bu endekste 80 ülke kapsanmıştır. 43 Bu bağlamda, br mukayese olması açısından örnek vermek gerekrse 2003 Yılı Dünya Ekonomk Forumu Endekslernde 102 ülke çnde sadece 8 küçük ülkeye yer verlebldğ, 2003 Yılı IMD Dünya Rekabet Gücü Yıllığında se 59 ülke çnde hçbr küçük ülkenn yer almadığı belrtlmektedr. Bahse konu bu endeks se 40 küçük ülkeden oluşmaktadır. Küçük ülke, nüfusu 1,5 mlyondan az olan ülkeler olarak tanımlanmaktadır (Wgnaraja ve Joner, 2004: 2). 67

81 Reel kur yaklaşımı, daha zyade ekonomnn genel tbaryle uluslararası rekabet gücü ölçümlernde kullanılan en yaygın yöntemlerden brdr. Reel dövz kuru, tcarete konu olan ve olmayan malların görel fyatını göstermektedr. Br ülkede tcarete konu olan malların yurtç üretm malyetnn görel olarak artmasının görel fyatları yükselttğ, dolayısıyla reel kurun değerlenmesne yol açtığı belrtlerek, dğer koşulların değşmedğ varsayıldığında, bu durumda tcarete konu malların yurtç üretmnn görel olarak vermszleşeceğ ve ülkenn uluslararası rekabet gücünün olumsuz etkleneceğne dkkat çeklmektedr. Ancak tcarete konu olan ve olmayan mal ayrımındak güçlüklerden dolayı reel dövz kuru, uygulamada, nomnal dövz kurunun yurtç ve yurtdışı görel fyatlarıyla deflate edlmesyle hesaplanmaktadır (Kotan, 2002:. 2). Bu bağlamda, rekabet gücünü oluşturan öğelerle reel dövz kuru arasında aşağıdak lşk tanımlanmaktadır (Togan, 1999; Demr, 2001). Reel kur mll gelr lşks: Py= wl+ rk Py= wl( 1+ λ), Burada, rk = λ(wl) * w * * w P = (1 + λ) aynı şeklde; P = (1 + λ ) * ( y / L) ( y / L) Yukarıdak lşklerden hareketle; * * * EP (1 + λ )( Ew )( y / L) RER = = Burada; * P (1 + λ) w( y / L) (*) lı fadeler yurtdışını tarf etmektedr. P = GSYİH deflatörü y = reel GSYİH K = sermaye r = sermayenn getrs L = sthdam 68

82 w = ücret sevyes λ = karlılık marjı y/l = şgücü vermllğ E = nomnal dövz kuru Şayet RER (reel dövz kuru) artar se rekabet gücü artar. Bu bağlamda, eğer, λ, w azalır; E, (y/l) artar se RER artar. RER artması da rekabet gücünü artırır. Burada, ( λ, λ*) değerler üzerne etkl olan faktörler pyasa yapısı (tam rekabet, eksk rekabet, tekel) le sermaye pyasasının esneklğdr. ( w, w*) üzernde şgücü pyasasının esneklğ etkl olurken; ( y/l, y/l*) olarak gösterlen şgücü vermllğnde se fzk ve beşer sermaye yatırımları ve teknolojk gelşmeler etkl olmaktadır. Dğer taraftan; Ülkedek brm şgücü malyet, ULC = * * (1 + λ )( E ULC ) RER = olarak yazılablr. (1 + λ) ULC Dolayısıyla, rekabet gücünün artması çn, λ * ve λ azalmalıdır. w olarak tanımlandığında, y / L ULC ( E ULC Reel efektf dövz kuru endeksler (REER) Uluslararası rekabet gücünün ölçülmesnde, Uluslararası Para Fonu (IMF) çalışmaları ağırlıklı olmak üzere, reel efektf dövz kuru kullanılmaktadır. Bu yaklaşım çerçevesnde, reel efektf dövz kuru brm şgücü malyetne (ULC), tüketc fyat endeksne (TÜFE) dayalı olarak ölçülmeğe çalışılmaktadır. Ayrıca OECD tarafından da efektf dövz kuruna dayalı rekabet ölçümler yapılmaktadır IMF Hesaplamaları Brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru * ) 69

83 Brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru gösterges, aşağıda açıklandığı üzere, ortak dövz kuru le fade edlen, rakp ülkelern ağırlıklandırılmış ortalama brm şgücü malyetne göre br ülke malat sanaynn brm şgücü malyetler endeks olarak ölçülmektedr (Zanello ve Desruella, 1997). E = j C R C j R j W j Burada; J = ülkesnn tcarette bulunduğu ülkeler W j = ülkesnce j ülkesne atfedlen rekabet gücü ağırlığı C = ülkesnn normalze edlmş brm şgücü malyet C j = j ülkesnn normalze edlmş brm şgücü malyet R = ABD doları olarak ülkesnn nomnal dövz kuru R j = ABD doları olarak j ülkesnn nomnal dövz kuru Görüleceğ üzere, bu hesaplamanın yapılablmes çn üç temel metodolojk sorunun halledlmes gerekmektedr(zanello ve Desruella, 1997: 7). Bunlar: ) anlamlı br rekabet gücü ağırlık yapısının ( W j ) belrlenmes, ) vermllktek çevrmsel değşklğn REER ndeksler üzerndek etksn sınırlamak çn bu etklerden arındırılmış brm şgücü malyetlernn seçm, ) ürün ve pyasaların tanımlanmasındak ayrıştırma sevyesnn seçm. Uluslararası rekabet gücünün ölçülmesnde, brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru gösterges br çok sebepten dolayı terch edlmektedr. Bu yaklaşım; Uluslararası rekabete açık br sektörün malyetndek gelşmeler çermekte, 70

84 Tcaret yapılan malların görel karlılığı hakkında güvenlr br ölçü sunmakta, Ayrıca, tcaret yapılmayan malyet unsurlarının en öneml kısmını ve burada yaratılan katma değer öne çıkararak, bu bağlamda toplam değşken malyetlerdek öneml gelşmeler hakkında varsayımda bulunmaktadır (Zanello ve Desruella, 1997: 6). 44 Yukarıda bahsedlen özellklernden dolayı, ekonomnn genel çn rekabet gücü ölçümlernde, tüketc fyatına dayalı veya katma değer deflatörüne dayalı reel efektf dövz kuru göstergelerne göre daha çok terch edleblr olduğu düşünülmektedr. Ancak, brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru göstergesnn tamamen üstün br gösterge olduğu düşünülmemeldr. Çünkü uluslararası rekabet gücü ölçülmesnde kullanılan her gösterge gb bu gösterge de, sınırlı br blg çermektedr. Dğer taraftan, Zanello ve Desruella (1997: 7) ye göre, başka göstergelerde olduğu gb, bu göstergenn anlaşılması / yorumlanmasında aşağıdak sebeplerden dolayı güçlük çeklmektedr. İmalat sanay malları üretmnde, fyatları ülkeler arasında farklılık göstereblecek aramalı grdlernn kullanımı, Ülkeler arasında farklı yoğunlukta sermaye kullanımı, İş çevrmndek dalgalanma frekanslarının etks br şeklde gderlse dah, şgücü vermllğndek çevrmsel hareketllk, Ayrıca, toplam tcaretn öneml br bölümü olan ham madde, yarı mamül madde ve hzmet tcaretnn olduğu ülkelerde tcaret yapılan malların tam olarak kapsanamaması. Yukarıda bahsedlen hususlara lave olarak, brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru gösterges hesaplanmasında, ülkeler tbaryle ver sorunu nedenyle zorluk çeklmekte ve tüketc fyatı endeksne dayalı reel efektf dövz kuru gösterges hesaplamasına yönelnmekte ve sınırlı kalınmaktadır. Dğer taraftan, rekabet gücü endekslernde brm hracat değer endeks vasıtasıyla oluşturulablen hracat fyatları da alternatf olarak kullanılablmektedr. Gümrük veya dış tcaret kayıtlarından bu verler temn kolaylığı olmasına rağmen, bu durumda da, fyatı çok yüksek olduğu çn hracatı yapılamayan veya rekabet gücü olmayan mallar dkkate alınmamış olmaktadır. Ayrıca hracat fyatları, hracatçının kar marjlarındak değşkllğ 44 Bu yaklaşıma göre; sermaye mallarının uluslararası tcarnn yapılması ve fnansal pyasalardak entegrasyonun uzun döneml faz oranlarını eştleme eğlm, uluslararası rekabet gücünde şgücü malyetlern öne çıkarılması tezn doğrulamaktadır. 71

85 de çerdğnden rekabet gücünün ortaya konması açısından temel br ver olmayablr. Genel olarak rekabet gücü endekslernde brm şgücü malyetlernn hracat fyat endekslerne göre daha y br ölçü olduğu belrtlmektedr. Br başka alternatf, üretc fyat endekslernn kullanılmasıdır. Üretc fyat endeks malyet unsurunu çermekte olup, ayrıca tüketc fyatları endeksnn kapsadığı malların br kısmının dış rekabete maruz kalmaması ve hracat fyatlarının da kar marjlarının etksn çermes nedenyle, üretc fyatlarının kullanılmasıyla kısmen br orta yol bulunablecektr (Durand, 1986). Ancak, Hargreaves ve dğerler (1993) ne göre, Avustralya nın hracat performansının açıklanması bakımından reel kura dayalı rekabet gücü endekslernde kullanılan fyatlarda tüketc fyat endekslernn alınması, hracat brm değer ve toptan eşya fyat endeksne göre genel olarak daha açıklayıcı olmaktadır Tüketc fyat ndeksne dayalı reel efektf dövz kuru Brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru gösterges hesaplaması metoduna benzer şeklde, tüketc fyat ndeksne dayalı reel efektf dövz kuru gösterges aşağıdak gb hesaplanablr: E = j P R Pj R j W j Burada; j= ülkesnn tcarette bulunduğu ülkeler W j = ülkesnn j ülkesne atfettğ rekabet gücü ağırlığı P = ülkesnn tüketc fyat ndeks P j = j ülkesnn tüketc fyat ndeks R = ABD doları olarak ülkesnn nomnal dövz kuru R j = ABD doları olarak j ülkesnn nomnal dövz kuru Tüketc fyat endeksne dayalı reel efektf dövz kuru gösterges uluslararası rekabet gücü hesaplamalarında sıkça kullanılan br göstergedr. Öneml avantajlarından brs, ülkeler tbaryle tüketc fyat endekslernn yaygın olarak temn edleblmesdr. Ancak sadece bu göstergeye dayalı olarak br ülkenn rekabet gücü açısından durumunu ortaya koymakta çok sağlıklı 72

86 olmayablr. Çünkü, tcarete konu tüm mallar homojen olmadığı gb, bu endeksler fyat kontroller ve dğer müdahalelerden de etkleneblr özellktedr. Ayrıca, tüketc fyatları endeksnn kapsadığı malların br kısmı dış rekabete maruz kalmayablr Rekabet gücü ağırlık yapısının ( W j ) hesaplanması Rekabet gücü ağırlık yapılarının hesaplanmasının, uluslararası rekabet gücü lteratüründe öneml br yernn olduğu ve uluslararası rekabet gücü ölçme metotları / endeksler kapsamında oldukça detaylı olarak ele alındığı görülmektedr. Rekabet gücü ağırlıklarına yönelk IMF hesaplamalarında, brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru ve tüketc fyat ndeksne dayalı reel efektf dövz kuru çn rekabet gücü ağırlık yapıları ayrıntılı olarak ayrı ayrı hesaplanmaktadır. Brm şgücü malyetne dayalı reel efektf dövz kuru çn yapılan hesaplamada, thalat, k yönlü hracat ve üçüncü pyasa hracat ağırlıkları hesaplanmakta ve yerl pyasadak rekabetn, yabancı pyasalarda bu pyasaların yerl frmalarıyla grşlen rekabetn ve yabancı pyasalarda dğer hracatçılarla grşlen rekabetn toplam rekabet gücü ağırlığının hesaplanmasındak görel önem belrleneblmektedr (Zanello ve Desruella, 1997). Yne IMF hesaplamalarında, tüketc fyat endeksne dayalı reel efektf dövz kuru çn rekabet gücü ağırlık yapıları se malat sanay ürünler tcaret, petrol dışı ana mallar, turzm hzmetler çn ve bunların toplamından oluşan toplam rekabet gücü çn ağırlıklandırılmış rekabet gücü ağırlık yapıları bçmnde hesaplanmaktadır (Zanello ve Desruella, 1997). Bu çerçevede ayrıca belrtmek gerekrse, reel dövz kuru hesaplamalarında temel br öneme sahp olan rekabet gücü ağırlıklarının belrlenmesne yönelk uygun / kapsamlı yaklaşımların gelştrlmes hususunun, yukarıda açıklanmaya çalışıldığı bçmde sadece IMF hesaplamalarıyla sınırlı olmadığı, OECD çalışmalarında da özenle ele alındığı görülmektedr. Bu bağlamda, Durand (1986) tarafından OECD ye yapılan çalışmada rekabet gücü ağırlıklarının nasıl belrlenebleceğne yönelk metodoloj açıklanarak ülkelern rekabet gücü ağırlıkları, bu ağırlıkların zamanla değşm ve efektf dövz kuru endeksler hesaplanmıştır. Ayrıca, Guerrer ve Mlana (1993) nın rekabet gücü değşmn ölçmeye yönelk yaptığı çalışmada, yukarıda hesaplanan reel dövz kuruna dayalı geleneksel rekabet gücü değşm endeks hesaplamalarında kullanılan rekabet gücü ağırlık yapısının da zamanla değşebleceğ hususu tartışılmakta ve buna uygun model gelştrlmektedr. Bu model çerçevesnde gelştrlen 73

87 yen rekabet gücü göstergelernn, bahse konu ülkenn rekabetç konumu hususunda daha açıklayıcı olduğu ler sürülmektedr. Ayrıca ver kısıtı da dkkate alınarak, tcarete dayalı ve tcaret yapılan rakplerle bastçe ağırlıklandırılmış rekabet gücü ağırlık yapıları da hesaplanmaktadır (Zanello ve Desruella, 1997; Hargreaves ve dğerler, 1993) Fyat açısından uluslarası rekabet gücü göstergeler Sektörlern görel fyat lşks Bu analzde, sektörlern görel fyat lşks denklem, görel ücret-görel şgücü vermllğ, görel brm şgücü malyetler ve rekabet gücü lşkler açıklanmaya çalışılacaktır. Bu çerçevede, br sektörün fyat açısından uluslararası rekabet gücü ölçümünde, rakp yerl ve yabancı sektörlern belrl br pyasadak fyat endeks rakamlarının kıyaslanması gerekmektedr. Kbrtçoğlu (1996) tarafından; br yerl sektör, n gb br ülkenn lgl sektörüyle m gb br pyasada rekabet edyorsa aralarındak görel fyat lşks aşağıdak gb oluşturulmuştur: e e m,, n PC m = m, n P P m n m : yerl n : n yabancı ülkes m : m yabancı ülkes (hracat pyasası) n PC, m : m pyasasındak ve n ülke sektörlernn uluslararası fyat rekabet çn gösterge, P m satış fyatı, : Yerl sektörün, yerl para brm cnsnden m pyasasındak n P m : n yabancı sektörünün, kend para brm cnsnden m pyasasındak satış fyatı, m e, m n e, : Yerl paranın m nn para brm cnsnden fyatı, : n ülkes parasının m nn para brm cnsnden fyatı, 74

88 Burada, fyat göstergeler olarak lgl hracat fyat endeksler kullanılablr. Dğer taraftan, br yerl sektörün yurtçndek fyat rekabet gücü gösterges yerl ve yabancı sektörlern pyasasındak fyat endeksleryle oluşturulablecektr: P, n PC =, n n e P : Yerl (thalat pyasası) n : n yabancı ülkes. PC, n rekabet çn gösterge, P P n pyasasındak satış fyatı, n e, : pyasasındak ve n ülkes sektörlernn uluslararası fyat : Yerl sektörün yerl para brm cnsnden yurtç fyatı, : n yabancı sektörünün, kend para brm cnsnden : n ülkes parasının nn para brm cnsnden fyatı, Yukarıda verlen fyat rekabet gücü (PC) endeksler brden küçük çıktıkları ölçüde, fyat açısından yerl sektörün rekabet gücünün yüksek olduğu anlamına gelmektedr. Ancak bu tür rekabet gücü endeksler, fyat dışı unsurları dkkate almadığı gb kolayca ayıklanmayı mümkün kılmayacak şeklde ülkelern uyguladıkları dış tcaret poltkası müdahalelernn etklern de çereblecektr (Kbrtçoğlu, 1996). n e, Dğer taraftan, şayet =1 ve fyatların brm malyetler le kar marjının toplamına (markup prcng) eşt olduğu varsayıldığında, yurtçndek fyat rekabet le lgl PC oranı aşağıdak gb yazılablr ( Kbrtçoğlu, 1996: 7): PC, n = P P n ( w a = n ( w a L n L + r + r : yerl (thalat pyasası), n : n yabancı ülkes, PC, n n a a K n K )(1 + π ) n )(1 + π ) : pyasasında ve n sektörlernn fyat açısından uluslararası rekabet gücü gösterges K : Kullanılan toplam fzk sermaye mktarı, 75

89 L : Kullanılan toplam şgücü mktarı, r : Fzk sermayenn bedel (faz hadd), w : İşgücü fyatı (ücret hadd, w = W/L), W : Toplam şgücü malyet (W = w.l), π : Brm kar marjı oranı (brm malyetlern bell br yüzdes), a K : İlgl maldan br brm üretp satablmek çn gerekl sermaye mktarı, a L : İlgl maldan br brm üretp satablmek çn gerekl şgücü mktarı. Burada, ülkes sektörünün n ülkesnn aynı sektörüne göre uluslararası rekabet gücüne sahp olablmes çn; görel ücret oranı, w / w n nn düşük olması ve görel şgücü vermllğ oranının yüksek (a L / a n L oranının düşük 45 ) olması önem arzetmektedr. 46 Başka br fadeyle, brm sermaye malyet (UCC) veya brm şgücü malyet (ULC) nn uluslararası rekabet gücü hesaplamalarında öneml değşkenler olarak, hatta başlıbaşına br gösterge olarak kullanılmasının sebeb buradan kaynaklanmaktadır. Örneğn, yerl br sektör çn brm şgücü malyet (ULC); ULC = w a L = W / Q olarak ( w ve a le aynı yönde değşmekte) yazılablr; Buradan hareketle, görel brm şgücü malyetler (RULC) oranı (dövz kurları hala hesaba katılmıyorsa) se ; RULC,n = ULC / ULC n olarak tanımlanablr. Kbrtçoğlu (1996) na göre, sözkonusu görel brm şgücü malyet göstergesnn başlı başına br uluslararası rekabet gücü gösterges olarak kullanılması durumunda aşırı br bastleştrme yapılmış olunmaktadır. 45 Q malının üretm çn, sektöründe brm emek mktarı, a L, (L /Q olableceğne göre) ortalama şgücü vermllğnn Q / L nn tersne eşttr. 46 Ancak bu konuda, lteratürde sıkça Kaldor Paradoksuna atıf yapıldığı görülmektedr. Kaldor paradoksu; hızlı büyüyen ülkelern daha yüksek gelr artışına sahp olacağı ve nhayetnde yüksek malyetl ülke konumuna geleceğnden hareketle, brm şgücü malyet le dış tcaret performansı arasında olması beklenen ters yönlü lşknn görülmemes bakımından dkkat çekmektedr. Hızlı gelşen ülkeler ürettğ ürünlern kaltesn artırmakta bu durumda ürünlern brm değerlernde artış olarak yansımaktadır (Agnger, 1997: 581). 76

90 OECD tarafından hesaplanan fyata dayalı rekabet gücü göstergeler OECD Sekreteryası tarafından hesaplanan rekabet gücü ölçümlernde bahse konu ülkenn ç pyasası, hracat pyasaları veya her ks brlkte ele alınmaktadır. Rekabet gücü ölçümü, ağırlıklandırılmış ortalama rekabet gücü ağırlıkları yapısına bağlı olarak fyat (veya malyet) farklılığı olarak tanımlanmakta ve bu çerçevede thalat, hracat ve toplam rekabet gücü hesaplamaları yapılmaktadır (Durand ve dğerler, 1992) İthalat rekabet gücü İthalat rekabet gücü, yerl üretclern ve rakplernn pyasa fyatı arasındak fark olarak düşünülmektedr. Bu kapsamda rakplern pyasa fyatı; PCM = m k Burada; PCM k k PX k : rakplern k pyasasındak fyatı, PX k : ülkesnn k pyasasındak hracat fyatı, m k pyasa payı, : k pyasasının toplam thalatı çersnde rakp ülkesnn İk yönlü hracat fyatlarının ağırlıklı ortalaması, PCM k, k pyasasındak thalat fyatının, PM, yaklaşık değer olarak alınmış, ve bu çerçevede thalat rekabet gücü: k PK PM k olarak fade edlmştr. Burada, PK, k pyasasındak üretc fyatı; İhracat rekabet gücü 77 PM k se thalat fyatıdır. Br ülkenn hracat rekabet gücü, hracat pyasalarında bu ülkenn hracat fyatıyla rakplernn arasındak farka bağlıdır. k pyasasında ülkesnn rakplernn ağırlıklandırılmış ortalama hracat fyatı, bu pyasada yerl üretclern fyatı le bu pyasaya hracat yapan ülkelern hracat fyatlarının ortalamasıyla bulunmaktadır. PCX k S kk = 1 S k P k + j, k1 S jk S k PX j

91 Burada; PCX k : ülkes rakplernn k pyasasındak fyatı, P k PX j : k pyasasındak üretclern fyatı, : j ülkesnn hracat fyatı, S jk : k pyasasının (ülkesnn) toplam arzı çersnde (üretm + thalat) j ülkesnden yapılan thalat payı, S kk : k pyasasının toplam arzı çersnde yurtç üretmn payı, S jk 1 S k : ülkesnden yapılan thalat harç tutulduğunda, 47 k pyasasının arzı çersnde j ülkesnden yapılan thalatın payı. ülkes rakplernn tüm pyasalardak fyatı se, ülkesnn hracat yapısına bağlı olarak rakplern herbr pyasadak hracat fyatlarının toplulaştırılmasıyla hesaplanmaktadır. Bu çerçevede; PCX = x Burada; k k PCX k x k : ülkesnn toplam hracatı çersnde k pyasasına yaptığı hracatın payı, Bu kapsamda, ülkesnn hracat rekabet gücü: hesaplanmaktadır. PX PCX olarak Yukarıdak hesaplamalar, değşken olarak brm ş gücü malyetler alınarak da yapılablr. Ayrıca, malyet ve fyat rekabet gücü göstergeler mukayeses yapılarak hracatçıların görel kar marjlarındak değşmn yaklaşık br gösterges oluşturulablr Toplam rekabet gücü Toplam rekabet gücü, ülkenn ç pyasasında ve hracat pyasalarındak ortalama rekabet gücüne bağlıdır. Bu durumda, k pyasasında ülkes rakplernn fyatı, yukarıda olduğu gb, bu pyasadak toplam arz yapısına (yurtç üretm + thalat) göre bulunmaktadır. 47 ülkesnn k pyasasında kendsyle rekabet anlamsız olduğundan, paydadan Sk çıkarılmıştır. 78

92 PCX ve, k PCX S kk = 1 S = k j P k S + j 1 S j k, 1 PX S jk S j k PX j (k ) Bu çerçevede, kend pyasası dahl tüm pyasalardak ülkes rakplernn fyatı, ülkesnde oluşan talep yapısına göre (yurtç talep + hracat) tüm pyasalarda rakplern fyatının toplulaştırılmasıyla elde edlmektedr. PCX = t k k PCX k Burada t k : ülkesnde oluşan toplam talep çersnde k ülkesnce oluşturulan talebn payı, payı. Dolayısıyla t : ülkesnde oluşan toplam talep çersnde yurtç talebn Böylece uluslararası rekabet gücü, sırasıyla 1 t ) ve t 1 s ) ( ağırlıklı, hracat ve thalat rekabet gücünün ağırlıklı ortalamasıdır. ( Bu kapsamda, ülkesnn toplam rekabet gücünün bulunması mümkün olmaktadır. Çünkü, bu yaklaşımda pyasalardak toplam arz ve ülkelerde oluşan toplam talep yapısı dkkate alınmaktadır OECD Interlnk model hracat rekabet gücü Bu kapsamda, hracat rekabet gücünün belrlenmesnde, herbr pyasada ülkesnn rakplernn fyatı; öncek sayfalarda açıklanan OECD nn hracat rekabet gücü hesaplamalarından farklı olarak ve daha bastçe, sadece sözkonusu pyasadak thalat yapısıyla hesaplanmaktadır: m jk PCX k = PX j m j, k1 k Dğer taraftan; tüm pyasalardak ülkesnn rakplernn fyatı sözkonusu ülkenn hracat yapısıyla hesaplanmaktadır: PCX = x k k PCX k PX Bu çerçevede bulunan rekabet gücü; PCX, hracat rekabet gücü ölçümü gb düşünüleblr. Ancak, bu ölçümle, fyat değşklklernn hracat 79

93 performansı üzerndek tüm etklernn belrlenemeyeceğn belrtmekte fayda görülmektedr Açıklanmış dış tcaret performans endeksler Açıklanmış karşılaştırmalı üstünlükler (RCA) Bu alanda sayıları onlu rakamlara ulaşan çok sayıda gösterge türetlmştr. 48 Bunlar çnde en çok kabul gördüğü düşünülen üç katsayı aşağıda verlmektedr. RCA = ( X / X ) /( X / X ), 2 w w RCA 4 = ( X / X ) /( M / M ) ( X / M )( X / M ), = RCA 8 = RXA RMA, RCA 8 denklemnde; RXA = ( X / X ) /( X w / X w ) RMA = M / M ) /( M / M ) ( w w X : Ülkenn malı / sektörü hracatı, X : Ülkenn toplam hracatı, X w : malının toplam bölge yada dünya hracatı, X w : Toplam bölge yada dünya hracatı, M : Ülkenn malı thalatı, M : Ülkenn toplam thalatı, M w : malının toplam bölge yada dünya thalatı, M w : Toplam bölge yada dünya thalatı. 48 Vollrath (1991), Kbrtçoğlu (1996), Demr, (2001), Utkulu ve Seymen (2004). 80

94 Bu katsayılar, açıklanmış dış tcaret verler kullanılarak elde edlr. Brnc metottak (Balassa metodu (RCA-2)) katsayı 1 den büyük se rekabet gücü yüksek, 1 den küçük se rekabet gücü düşük olarak yorumlanılmaktadır. En yaygın olarak kullanılan bu metod, thalat blgs çermemes nedenyle özellkle thalat mktarının büyük olduğu mallarda / sektörlerde eksk yargıya götüreblmektedr. Dğer taraftan, görel hracat-thalat ölçümü (RCA-4), thalat blgs çermekte ancak dğer ülkelerle mukayese mkanı sunmamaktadır. Son olarak, görel tcaret üstünlüğü (RCA-8) katsayısı thalatı ve dğer ülke verlern de göz önüne aldığı çn dış tcarete dayalı uluslararası rekabet gücü gösterges olarak daha çok blg çereblr. Bu metotta, katsayı poztf se rekabet gücü var demektr. Geleneksel olarak az sayıda ürün hraç eden br ülkede, bu katsayıların yüksek çıkması, her zaman o ülkenn rekabet gücü olduğu anlamı taşımayablr. İhracat teşvklernn veya thalat kısıtlamalarının olması durumunda da, bu katsayılar gerçekte olması gerekenden yüksek çıkablr. Ayrıca, örneğn brnc metod endüstr ç tcaret hakkında da blg çermemektedr Dış tcaret performans endeksler Esas tbaryle, uygulanan poltkaların dış tcarete etksnn analz veya dış tcaret performansının belrleneblmes amacıyla yararlanılan, yapısal değşm endeksler ve dış tcarette uzmanlaşma endeksler aşağıda verlmektedr: (Bender ve L, 2002) Yapısal değşm endeksler Dış tcarette yapısal değşmn olup olmadığının / ne yönde olduğunun belrlenmesnde Lawrance endeks ve Benefcal endeks kullanılablr. Lavrance endeks L = 1 2 Burada; n = 1 s s, t, t 1 X, t s, t =, t zamanında ülkenn toplam hracatı çersnde X, t sektörünün hracat payı. Lavrance endeks 0 le 1 arasında değşmektedr. Endeksn 1 e yaklaşması öneml br yapısal değşmn olduğunu gösterr. 81

95 82 Benefcal endeks = = n t t t t Dünya t t t t t t X X M M Ortalama M M X X X X BSCI 1,, 1,, " " 1,, 1, 1,,, * 1 1 (*) Faydalı yapısal değşm endeks (Benefcal Structural Change Index, BSCI) Benefcal endeks, br ülke hracatındak yapısal değşklğn, dünya genelnde talep edlen en dnamk ürünlerle uyumlu olup olmadığını ölçmektedr. Bu endeksn poztf olması, uyumluluğun bulunduğunu ve faydalı br değşmn yaşandığını gösterr. Endeks ne kadar büyükse, hracat yapısındak faydalı değşmn de o ölçüde yüksek olduğu düşünülür Dış tcarette uzmanlaşma Dış tcarette uzmanlaşmayı ölçmek amacıyla, Mıchaely ve dış tcarette uzmanlaşma endeksler kulanılablr. Mchaely endeks = = n M M X X I Burada, X ve M, t yılında sektörünün hracat ve thalatıdır. Mchaely endeks, 0 le 1 arasında değşmektedr. Endeksn 1 e yaklaşması dış tcarette daha fazla uzmanlaşma olduğuna şaret eder. Uzmanlaşma endeks Belrl br sektör çn dış tcarette uzmanlaşma: M X M X + Dış tcarette uzmanlaşmanın sektörler tbaryle toplulaştırılmış ölçümü:

96 TSI * = n n X + M X M X M = ( X + M ) = 1 ( X + M ) X + M = 1 (*) Uluslararası dış tcarette uzmanlaşma endeks (Trade Specalzaton Index, TSI) ( X + M ) Burada ağırlıklar = dr. ( X + M ) Bu endeks de 0 le 1 arasında değşmektedr. Endeksn 1 e yaklaşması yüksek düzeyde uzmanlaşma olduğunu gösterr Rekabet gücünün dğer göstergeler a) İhracat payları : Mal / sektör hracatının toplam hracat çndek payı b) İhracat - thalat oranı: İhracatın thalatı karşılama oranı c) İthalatın nüfuz etme oranı = İthalat/(Yurtç talep) Yurtç talep = Y-X+M d) Dış tcaret denges: Ülkenn seçlen mal grubu veya sektördek dış tcaret denges. e) Uluslararası rekabete maruz kalma düzey = X/Y+(1-X/Y) (M/D) X: İhracat, M: İthalat, Y: Üretm, D: Talep. Daha detaylı olarak ncelemek gerekrse (Demr, 2001); İhracat - thalat oranı (XMR), hracatın thalatı karşılama sevyesn ve aynı zamanda br sektörün dış tcarette uzmanlaşma düzeyn gösterr. XMR =(X / M) 100 X : sektöründek toplam hracat, M : sektöründek toplam thalat. İthalatın nüfuz etme oranı (İTHNÜFO), yurtç talepte thalatın payını, başka br fadeyle yurtç talebn thalatla karşılanma oranını verr. M İTHNÜFO = *100 Y + M X Y : sektöründek toplam üretm, X : sektöründek toplam hracat, 83

97 M : sektöründek toplam thalat. Uluslararası rekabete maruz kalma düzey (UR), yurtç talebn çnde thalatın payını ve hracata yönelme düzeyn brlkte değerlendren br değşkendr. X X UR + = 1 Y Y Y X M M Y + M X : sektöründek toplam üretm, : sektöründek toplam hracat, : sektöründek toplam thalat. Bu gösterge, sektörlern hang ölçüde yurt dışı rakpler le karşılaştıklarını açıklar. Brnc kısım (hracat/üretm) le yurt dışındak rakplerle yurt dışında karşılaşma durumu, knc kısım (thalatın nüfus etme oranı etks) le de yurt çnde yabancı rakplerle ç pazarı paylaşma durumu açıklanmaktadır. Net hracat oranı (NETİHR), net hracatın görel büyüklüğünü vermektedr. NETIHR Y X M ( X = ( X M + M ) 100 ) : sektöründek toplam üretm, : sektöründek toplam hracat, : sektöründek toplam thalat. Göstergenn poztf olması, hracatın thalattan büyük olduğunu gösterr Bölüm özet Bu bölümde, uluslararası rekabet gücünün tanımı, unsurları ve belrleycler, Porter yaklaşımı ve rekabetç gelşme aşamaları, karşılaştırmalı ve rekabetç üstünlükler ayrımı, kalteye dayalı rekabet / rekabet gücü ve uluslararası rekabet gücünü ölçme metodları kapsamlı br şeklde açıklanmaya çalışılmıştır. Uluslararası rekabet gücü tanımı, ölçüm teknkler, belrleycler üzernde genel kabul gören br yaklaşım bulunmamaktadır. Bu bağlamda, aslında oldukça karmaşık br çerk arz eden uluslararası rekabet gücü tanımının, unsurlarının, temel belrleyclernn ve ölçme yöntemlernn (göstergelernn) sstematk ve ayrıntılı br şeklde ele alınmasına özen gösterlmştr. Böylece, uluslararası rekabet gücü kavramını soyut br kavram olmaktan kurtarıp, 84

98 sadece rakamsal göstermlerden ve brçok alt göstergenn matematksel toplulaştırılmasından zyade rekabet gücü kavramına yüklenlmes gereken anlam ve çerğn ortaya konulmasına çalışılmıştır. Uluslararası rekabet gücü çn frma, sektör, ülke bazında mukayeseler yapılmaktadır. Uluslararası rekabet gücü denlnce genelde lk olarak akla ülke sevyesnde rekabet gücü gelmesne rağmen, aslında frma veya sektörel bazda rekabet gücü çalışmaları yapılmasının daha anlamlı olableceğ ler sürülmektedr. Br ülkenn uluslararası rekabet gücünü belrleyen faktörler arasında, makroekonomk ortam br ön koşul veya merkez br öneme sahp olmakla brlkte, uluslararası rekabet gücünün gelştrlmes bakımından tek başına yeterl olmayıp kurumsal yapı ve ulusal ş ortamı gb mkroekonomk hususlar önem arz etmektedr. Dğer taraftan, bu faktörlern görel önem dereces de ülkelern gelşmşlk sevyesne göre farklılık göstermektedr. Ayrıca, uluslararası rekabet gücünün gelştrlmes açısından krtk olan faktörler küresel anlamda dünya ekonomsndek gelşmelere bağlı olarak zamanla da değşm (gelşm) göstermektedr. Bu bağlamda, uluslararası rekabet gücü kavramının kapsam ve dernlğ, zaman ve mekana göre değşm göstermekte ve dnamk br özellk arz etmektedr. Dğer taraftan, uluslararası rekabet gücü üzernde etkl olan faktörlern çeştllğ ve brbrleryle etkleşm dkkate alındığında, rekabet gücünü gelştrmek çn kısıtlı alanlarda kaydedlen büyük br sıçramanın yeterl olmayacağı, belrl br zaman gerektren ve koordnel brçok münfert alanda yleştrmelern gerekeceğ de açıktır. Konu, uluslararası rekabet gücünün unsurları bakımından ncelendğnde, fyat ve fyat dışı olmak üzere rekabet gücünün k tür unsuru ortaya çıkmaktadır. Br sektörün fyat açısından rekabet edeblr olması gerekllğ kolayca anlaşılablr. Bu durum malyet rekabet olarak da düşünüleblr. Ancak, fyat dışı rekabet hem daha kapsamlı hem de daha mkro bazlı analzler gerekmektedr. Fyat dışı başlıca rekabet unsuru olarak, ölçülmes nspeten zor olan kalte unsuru öne çıkmaktadır. Özellkle gelşmş ve gelşmekte olan ülkelern uluslararası rekabet gücü açısından hayat br öneme sahp olan kalte (ürün kaltes) hususunda, lgl tarafların farklı bakış açıları nedenyle, tanımlanması ve ölçümlendrlmes bakımından üzernde tam br uzlaşı bulunmamaktadır. Bu bağlamda kalte tanımının anlaşılablr br çerçevede ele alınmasına, ürün kaltesn belrleyen temel özellklern (kalte boyutları) belrlenmesne ve hang özellklern ne tür br kalte yaklaşımı açısından temel belrleyc olduğunun açıklanmasına özen gösterlmştr. 85

99 Kalteye yönelk farklı bakış açıları nedenyle çok daha farklı kalte göstergeler türetmek mümkün olmakla brlkte, kalte hususu le fyat ve kalte rekabet esas tbaryle ) hracat brm değer ) açıklanmış kalte elastkyes ve ) yüksek fyat (kalte) segmentlernde hracat oranı olmak üzere, farklı değerlendrmeler mümkün kılablecek üç ayrı yaklaşımla / göstergeyle rdelenmştr. Son olarak, lteratürde öneml br uğraşı alanı olan uluslararası rekabet gücünün ölçülmes meseles üzerne yoğunlaşılmıştır. Uluslararası rekabet gücü; belrl br metodolojye ve kapsamlı br ver setne bağlı olarak br taraftan Dünya Ekonomk Forumu (WEF) ve Uluslararası Yönetm Gelştrme Merkez (IMD) tarafından gelştrlen endekslerle saptanırken, dğer taraftan Brleşmş Mlletler Sına Kalkınma Örgütü (UNIDO), Uluslararası Para Fonu (IMF), Ekonomk İşbrlğ ve Kalkınma Teşklatı (OECD) nın gelştrdğ farklı yöntemlerle ve dğer çeştl hesaplamalarla ölçülmekte ve gelşm ncelenmektedr. Bu çerçevede, bu çalışmada uluslararası rekabet gücü ölçüm teknkler (göstergeler), mümkün olduğunca metodolojsn ve hesaplama yöntemlern de çerecek şeklde ayrıntılı olarak ncelenmştr. 86

100 İKİNCİ BÖLÜM ULUSLARARASI ENDÜSTRİ-İÇİ TİCARET 2.1. Uluslararası dış tcaretn geleneksel açıklaması ve endüst-ç tcaretn oluşumu üzerne kısa br mukayese Uluslararası endüstr-ç tcaretn nedenlernn anlaşılması ve endüstr-ç tcaret teorsnn uluslararası tcaretn geleneksel açıklamasından temel farklılıkların neler olduğunun y algılanablmes günümüz dünyasındak uluslararası tcaretn oluşma sebepler ve yapısının anlaşılmasına öneml katkı sağlayablecektr. Bu bağlamda, endüstr-ç tcaret konularını detaylı ncelemeden önce, br mukayese oluşturması açısından, dış tcaretn geleneksel açıklamasını genel hatlarıyla ele almak ve bu teorlern bazı varsayımlarını ortaya koymak faydalı görülmektedr. Bu çerçevede, br grş mahyetnde, uluslararası tcaretn geleneksel açıklaması bakımından mutlak üstünlükler, karşılaştırmalı üstünlükler ve Heckscher-Ohln (H-O) teorler / kavramları üzernde durulacaktır. Mutlak üstünlük kavramında, br ülke dğer ülkeye göre hang malları daha düşük malyetlerle üretyorsa o malların üretmnde uzmanlaşarak bunları hraç etmel, daha yüksek malyetle ürettğ malları se thal etmeldr. Dolayısıyla, br ülkenn, rakplernden daha düşük malyetlerle çalışan sektörü hracatçı, dğeryse thalatçı olacaktır. Ancak burada dkkate değer husus, mutlak üstünlük teorsnde ve aşağıda ele alınacak olan Davd Rcardo nun karşılaştırmalı üstünlükler teorsnde malyet belrleyen husus, klask ekolun emek-değer teors çerçevesnde, emektr. Tüketm amacıyla olmayıp, sadece dğer mallarla mübadele amacına yönelk olarak herhang br malın sahp olduğu kş çn değer, o mal çn sarf edeceğ (command) veya satın alableceğ emek mktarına eşttr. Dolayısıyla, emek, bütün malların değşm değernn reel ölçütüdür (Smth, 1789: 1.5.1). Benzer şeklde, br brm mal üretmenn fırsat malyet, dğer malların üretmnde kullanılamayacağından, bu ürün çn htyaç duyulan emek mktarıdır. Rekabetç pyasalarda, şgücü malyetler ürünün fyatını veya pyasa değern belrlemektedr. Bu çerçevede, Adam Smth, değern temeln emeğn oluşturduğuna nanan Rcardo ve Karl Max tarafından örnek alınmıştır (Lndert ve Pugel, 1996: 28) Bu yaklaşıma göre, br malın malyet (talep koşullarının bulunmaması durumunda o malın fyatı) üretmnde harcanan emek mktarıyla belrlenr. Üretmde kullanılan sermaye mallarının değer de, onların üretmnde kullanılan emekle ölçülür. Malyet kavramını oluşturan tek unsur olan emek, aynı zamanda homojen (türdeş) br üretm faktörüdür (Seydoğlu, 2003).

101 Dğer taraftan, Rcardo ya göre tcaret belrlemes gereken karşılaştırmalı üstünlüktür. Bu durumda, ülkeler en avantajlı (daha düşük malyetl) sektörlern / malların üretmnde uzmanlaşıp hraç ederken, dğer taraftan görecel olarak pahalıya ürettklern de thal edeceklerdr. Lndert ve Pugel (1996: 33) de belrtldğ gb, bu teorde klt kelme karşılaştırmalı fadesdr. Br ülke her şeyn üretmnde dğer ülkeler göre daha verml olsa ble, farklı malların üretmnde (dez)avantajları farklı olduğu müddetçe k ülke de brbryle ve üçüncü ülkelerle tcaretten kazanç sağlayablr. Dolayısıyla karşılaştırmalı üstünlükler teorsnde, dış tcaret mümkün kılan ülkeler arasındak üretm malyet veya ş gücü vermllğ farklılığıdır. Dğer taraftan, mutlak üstünlük yerne, üstünlüklern dereces önem kazanmaktadır. Br ülkenn tüm mallarda dğer ülkeye göre mutlak üstünlüğe sahp olduğu durumda, mutlak üstünlükler açısından tcaret olmaması gerekrken karşılaştırmalı üstünlüğe göre hala karlı tcaret yapılablr. Tüm bu hususlar çerçevesnde, Rcardo nun karşılaştırmalı üstünlükler teorsnn; emek değer teorsne dayanan, emeğ homojen br üretm faktörü olarak gören, şgücünün ülkeler çnde tam hareketl ülkeler arasında tam hareketsz olduğunu kabul eden, üretmde sabt malyetlere ve tam uzmanlaşmaya dayanan ve br arz teors ntelğnde olma gb bazı temel varsayım / özellkler bulunmaktadır (Seydoğlu, 2003: 21). Yukarıda bahsedldğ üzere, karşılaştırmalı üstünlükler teorsnde, kârlı uluslararası dış tcaret mümkün kılan, emek vermllğ farklarından kaynaklanan ülkeler arasındak yurtç üretm malyet farklılıklarıdır. Burada, uluslararası dış tcaret yaratan emek vermllk farkı olmasına rağmen, emek vermllğndek farkların neden üzernde durulmamaktadır. Dolayısıyla, uluslararası tcaretn gerçek neden açıklanmış olmamaktadır (Seydoğlu, 2003: 63, 81). Bu hususta, çok öneml br yaklaşım olarak, faktör donanımı teorem gelştrlmş bulunmaktadır. Bu noktada, faktör donanımı teors, karşılaştırmalı üstünlükler teorsnn farklı br yorumu ve vazgeçlmez br parçası olarak kabul edlmektedr. Lndert ve Pugel (1996), uluslararası tcaret modelnn en öneml temelnn, tcaretn olmadığı (tcaret önces) durumda, k ülke arasındak görel ürün fyat farklılığının bulunması olduğunu belrterek, ancak neden fyat farklılığı olduğu sorusunu rdelemekte ve bu farklılığın üretm tarafındak farklılıklardan (ülkeler arasındak üretm olanakları eğrler görel bçm farklılığı) veya tüketm tarafındak farklılıklar (ülkeler arasındak toplumsal kayıtsızlık eğrler bçm ve konum farklılıkları) veya her k tür farklılığın kısm bleşmnden kaynaklandığına şaret etmektedr. Ülkeler arasında talep yapısının benzer olduğunu varsayıp, uluslararası tcaret yapısının temel olarak 88

102 üretm tarafı farklılıkları ele alındığında üretm olanakları eğrlernn görel bçmlernn k sebepten dolayı farklılaşableceğne dkkat çeklmektedr. Brnc sebep, ülkeler arasındak üretm teknolojler veya kaynak vermllklernn farklı olableceğ olup, belrl malda / alanda daha üstün teknoloj o malın üretmnde görel daha üstün kaynak vermllğne neden olablecek, dolayısıyla üretm ve hracat açısından bu malda karşılaştırmalı üstünlük elde edlecektr. Bu türdek karşılaştırmalı üstünlüğün, Rcardo-var yaklaşımdak uluslararası tcaretn temeln oluşturduğuna vurgu yapılmakta ancak, teknolojnn uluslararası düzeyde yayıldığı ve sır olmadığı her k ülkenn aynı sevyede teknolojye erşebldğ durumda benzer kaynak vermllğ elde edleblecektr. İknc sebep, Heckscher-Ohln (H-O) teors olarak adlandırılan, faktör kaynaklarının mevcudyet bakımından ülkeler arasındak farklılıklar le ürünlern üretmnde bu faktörlern kullanımındak farklılıklardır (Lndert ve Pugel, 1996: 50). Faktör donanımı teors veya faktör oranları teors olarak da fade edlen, H-O teorem, uluslararası tcaret belrleyen hususun ne olduğu konusunda, uluslararası ktsadın en önde gelen teoremdr denleblr (Lndert ve Pugel, 1996; Krugman ve Obstfeld, 2003). H-O teoremne göre, br ülke hang üretm faktöründe nspeten zengnse (bolluk çnde), üretmnde bu faktörün yoğun olarak kullanılmasını gerektren mallarda karşılaştırmalı üstünlük elde ederek, daha düşük malyette üretp uzmanlaşma sağlar. 49 Daha açık br fadeyle, ülkeler bol olan faktörünü daha yoğun olarak kullanan malları hraç eder (ya da o mallarda htsaslaşma sağlar); kıt olan faktörü yoğun olarak kullanan malları da thal eder. H-O teoremnde, k ülke-k mal ve k faktörlü bastleştrmenn yanı sıra ülkelern faktör donanımları bakımından brbrnden farklı olduğu, malların faktör yoğunlukları bakımından farklılık gösterdğ, mal ve faktör pyasalarında tam rekabet şartlarının bulunduğu, faktörlern ülke ç sektörler arasında hareketl ancak ülkeler arasında hareketsz olduğu, br malın üretm fonksyonun (üretm teknolojsnn) tüm ülkelerde aynı olduğu, üretmde ölçeğe göre sabt getr olduğu, faktör donanımları harç k ülkenn benzer olduğu (ülkelern talep koşullarının brbrnn benzer olduğu) gb temel varsayımların yapıldığı görülmektedr (Lnder ve Pugel, 1996; Krugman ve Obstfeld, 2003; Seydoğlu, 2003). 49 Faktör bolluğu ve faktör kullanım yoğunluğu fadelern açıkça tanımlamak gerekrse; br ülke, dünyanın ger kalanına göre daha yüksek br emek:dğer faktörler oranına sahpse görel olarak emek bol br ülkedr; br malın değerndek şgücü malyetler oranı dğer malların değerndekne göre daha büyükse bu mal emek yoğun br maldır (Lndert ve Pugel, 1996: 52). 89

103 Bu çerçevede, Krugman and Obstfeld (2003: 31-32) e göre, Rcardo-var model, uluslararası dış tcaretn neden yapıldığının sebepler ve ulusal refah üzerndek etkler hususunda düşünmek çn oldukça yararlı br vasıtadır. Ancak bu model gerçek dünyayı açıklamaya uygun mudur? Rcardo-var model gerçek uluslararası dış tcaret akımlarının doğru tahmnn yapmayı mümkün kılar mı? Krugmanve Obstfeld e göre, bu sorulara verleblecek cevap, br hayl şartlı (sınırlı) evettr. Her şeyden önce, gerçek dünyada gözlemlenemeyecek ölçüde aşırı derecede uzmanlaşmayı öngörmekte ve dış tcaretn br sebeb olarak ölçek ekonomlernn muhtemel rolünü hmal etmektedr. Dğer taraftan, Falvey (1981) e göre, H-O model esas tbaryle br endüstrler arası dış tcaret teorsdr. Her br endüstrnn tek br homojen ürün ürettğ varsayılarak, bu ürün üretmnde karşılaştırmalı üstünlük veya dezavantajına bağlı olarak herbr ülke ya hracat ya da thalat yapmaktadır. Ancak, son yıllarda ortaya çıkan amprk bulguların, br ülkenn aynı ürün kategorsndek malların eş zamanlı hracat ve thalatının yapıldığı endüstr-ç tcaretn dünya tcaretnde oldukça büyük br paya sahp olduğunu ortaya koyduğu belrtlmektedr. Bu bağlamda, sözkonusu k-yönlü dış tcaretn veya endüstr-ç tcaretn varlığının açıklanmasında alışılagelmş teork çerçeveye bazı modfkasyonlara gerek duyulduğu kanusunda genel olarak uzlaşıldığı, bununla brlkte hang modfkasyonların gerekllğ konusunda uzlaşı olmadığı fade edlmektedr. Benzer şeklde, Ether (1982: 186), Heckscher-Ohln-Samulsen (H-O-S) dış tcaret modelnn uluslararası dış tcaret teors çesnde hakm konumda olmasına ve modern dış tcaret teors olarak blnmesne rağmen, modern dış tcaretn belrgn hususlarının teork yapıyla uyumsuzluk arzettğ konusundak yaygın kuşku nedenyle bu hakm konumun sıkıntıya düştüğünü belrtmektedr. Bu çerçevede ortaya çıkan temel kuşkulardan brs, İknc Dünya Savaşı sonrası dünya tcaretnn en genş ve en hızlı büyüyen bölümünün sanayleşmş ülkeler arasındak malat sanay dış tcaretdr. Halbuk, H-O-S ve genel olarak neo-klask teornn benzer ekonomler arasındak dış tcaret çn çok düşük br temel öngördüğü belrtlmektedr. Bu bağlamda; endüstr-ç tcaret konusundak lk bulgular le günümüz ülke ekonomlerndek boyutu, endüstr-ç tcaret açıklamaya yönelk teork yaklaşımlar, endüstr-ç tcaretn belrleycler ve yapısı vb. konular lerleyen bölümlerde ayrıntılı olarak ele alınmaya çalışılacaktır. Ancak bu aşamada, uluslararası dış tcaretn geleneksel açıklaması le endüstr-ç tcaretn bazı temel oluşum nedenler arasındak farklılık, br ön blg bağlamında kısaca Şekl 7 dek gb özetleneblr: 90

104 Şekl 7: Uluslararası dış tcaretn yapısı Rcardo Hecksc.-Ohln Karşılaştırmalı üstünlük Ölçek eknomler Eksk rekabet Ürün farklılaştırması Tam rekabet Endüstrler-arası tcaret Dış tcaretn yönü: Tahmn edleblr Endüstr-ç tcaret Dış tcaretn yönü: Tahmn edlemez Endüstrler-arası ve endüstr-ç tcaretn görel ağırlığı ülkelern ne ölçüde benzer olduğuna bağlıdır. Kaynak: Kbrtçoğlu (2006) Endüstr-ç tcaret tanımı, lk bulgular ve temel teorler, yatay ve dkey endüstr tcaret yapısı ve belrleycler Endüstr-ç tcaret lteratüründe endüstr tanımı Uluslararası endüstr-ç tcaret konusunun ncelenmesnden önce endüstr tanımının endüstr-ç tcaret lteratürde ne bağlamda ele alındığının açıklanmasında yarar görülmektedr. İktsatta, homojen mal üreten frmaların tümüne kısaca endüstr adı verlr. Endüstr-ç tcaret lteratürünün öncülernden Grubel ve Lloyd (1975), endüstr kavramı üzernde ağırlıklı olarak durmakta ve Heckcsher-Ohln modelnn formülasyonunun, endüstr termn kumaş veya bugday gb tamamen homojen malları üreten frma topluluğu olarak kullandığını belrterek, bu türde br endüstr kavramının uluslararası dış tcaretn 91

105 oluşumunu açıklamakta yeterl olmasına rağmen, bu teork kavrama dayalı bütün amprk çalışmaların sorunlar çerdğn açıklamaktadır. Öncelkle, pyasaya sunulan mal ve hzmetlern çok sayıda karakterstğe sahp olduğu ve bütün bu karakterstklere bağlı olarak hç br şeklde k malın dah brbrleryle tam kame edleblr ntelkte olamayacağına şaret edlmektedr. Dolayısıyla, analtk ve statstk amaçlar bakımından, mal ve hzmetlern üretm, dış tcaret ve tüketmnn gruplar halnde toplulaştırılması gerekmektedr. Bu çerçevede, uluslararası dış tcaret statstklernn derlenmesnde kullanılan toplulaştırma krternn malların tüketmde kame edleblrlk derecesne ve üretmde benzer grd kullanımı boyutuna bağlı olduğu vurgulanarak, SITC nın k hanel veya bazen üç hanel sınıflandırmasıyla oluşan toplulaştırmanın yaklaşık olarak endüstr ye karşılık geldğ belrtlmektedr. Ekonomk analzlerde geleneksel olarak kullanılan endüstr term, esas tbaryle aynı grup malları üreten br üretc grubunu fade etmektedr (Grubel ve Lloyd, 1975: 2). Dolayısıyla, br endüstrnn aynı grup malları üreten frmalardan oluşması ve bu malların tüketmde kame edleblrlğnn ve üretmde benzer grd gereksnmnn olması gerektğ görülmektedr. Grubel (1967: 38) çalışmasında, üç hanel toplulaştırma sevyesnn br endüstrnn yaygın olarak kabul edlen durumuna karşılık gelen ürün kategorlerne yol açtığı belrtlmektedr. Bunlar, çanak-çömlekçlk, cam, demr - çelk ürünler, sofra takımı, evsel elektrk ekpmanı, moblya, ayakkabı vb. tpk sınıflardır. Bu grupların her brndek malların, çok benzer temel fonksyonlar sunması beklenmesne rağmen, kalte, tarz ve dğer özellkler tbaryle genş ölçüde farklılık gösterdklerne ve bu özellkler nedenyle yüksek boyutlarda endüstr-ç uzmanlaşmayı mümkün kıldıklarına dkkat çeklmektedr. Ancak, Grubel ve Lloyd (1975), bahse konu çalışmalarında toplulaştırma sevyes dkkate alınmaksızın, uluslararası tcaret yapılan malların her br sınıflandırmasının endüstr olarak ele alındığını belrterek, bu pragmatk yaklaşımın farklı toplulaştırma sevyelernde ülkelern thalat ve hracat yapılarının analzn mümkün kıldığını fade etmektedr. Buna rağmen, aynı grup malların üretmnde rekabet eden üretcler grubu olarak tanımlanan geleneksel endüstr tanımına, amprk analzlern çoğunun kullandığı üç hanel, eğer bu mümkün değlse k hanel sınıflandırma öneml ölçüde karşılık gelmektedr (Grubel ve Lloyd, 1975: 4). Dğer taraftan, Lancaster (1980: 84), ürün grubu kavramını kullanmayı terch etmektedr. Bu bağlamda, malat sanay farklılaştırılmış ürün gruplarıyla karakterze edlmektedr. Grup, gerçek ve potansyel anlamda, aynı karakterstklere sahp tüm ürünlern ve bu karakterstklere farklı 92

106 oranlarda sahp ürünler olarak tanımlanan grup çersndek farklı ürünlern bulunduğu br ürün sınıfıdır. Dolayısıyla, Lancaster n grup olarak tanımladığı hususun endüstr olarak ele alınableceğ düşünülmektedr. Tüketc terchler yapısını Lancaster (1980) e dayandıran Helpman (1981: 139), otomobl, televzyon, bsklet vb. lere at br mal grubunun, aynı malın farklı çeştlernden oluştuğunu belrtmektedr. Bu gruplardan bazıları homojen ürünlerden oluşablr Uluslararası endüstr-ç tcaretn tanımı Endüstr-ç tcaret, herhang br toplulaştırma sevyesnde, tamamen aynı endüstrnn thalatıyla çakışan/örtüşen br endüstrnn hracat değer olarak tanımlanablr (Grubel and Lloyd, 1971: 249). Grubel ve Lloyd (1975: 1-4) da endüstr-ç tcaret konusunda aşağıda verlen, brden çok tanım tespt edleblmektedr. Bu tanımlar; Yakın kame olan farklılaştırılmış ürünlern dış tcaret, Aynı endüstrye at ürünlern eş anlı hracat ve thalatı, Br endüstrnn, thalat değerne karşılık olarak çakışan hracat değer, veya ters, olarak fade edleblr. Aquno (1978: 275) e göre, endüstr-ç tcaret, hemen hemen aynı malların karşılıklı değşmnden oluşan dış tcarettr. Loertscher ve Wolter (1980) e göre se, endüstr-ç tcaret, aynı endüstrdek eş anlı hracat ve thalattır. Öte yandan, Brander (1981: 161) endüstr-ç tcaret benzer ürünlern dış tcaret olarak tanımlamaktadır. Bu bağlamda, Brander (1981) n de belrttğ gb, benzer ürünlerde uluslararası tcaretn, uluslararası tcaret verlernde gösterm açısından oldukça hassas (küçük), fakat tüketcler açısından öneml bulunan kısm ürün farklılıklarından kaynaklandığı zaman zaman ler sürülmektedr. Muhtemelen, Fransa ve Almanya nın, Renault ve Porche otomobllern karşılıklı dış tcaretn yapması da bu ürünlern kısmen br farklılık göstermes nedenyledr. Ancak, tamamen açıklığa kavuşturulması bakımından, öncelkle uluslararası tcaretn aynı mallarda ble oluşup oluşmayacağının dkkate alınmasında fayda görülmektedr. Açıktır k, böyle br durum oluşablr (Brander, 1981: 172). Dğer yandan, Davs (1995: 208), teork lteratürün endüstr-ç tcaret benzer faktör yoğunluğundak malların karşılıklı tcaret olarak tanımladığını belrterek; herhang br ortak faktör fyatlarında, aynı faktör yoğunluklarına sahp mallardak dış tcaret dkkate alındığında bu durumu tam endüstr-ç tcaret malları olarak tanımlamaktadır. Bu bağlamda, tam endüstr-ç tcaret 93

107 mallarında, herhang br faktör fyatlarında ve herhang br faktör donanımında k sektördek faktör yoğunlukları sürekl aynı olacaktır (Davs 1995: 209). Lndert ve Pugel (1996: 96), endüstr-ç tcaret aynı veya benzer malların (aynı endüstrdek mallar) k yönlü tcaret olarak tanımlamaktadır. Başka br fadeyle, endüstr-ç tcaret, benzer grd kullanımına sahp olan ve /veya talep yapıları benzeşen malların eş-anlı hracat ve thalatının yapılması olarak tanımlanablr. Bu durum, k yönlü tcaret ve tcaret çakışması olarak da konu ednlmektedr (Narn, 2002: 7) Benzer şeklde, Havrylyshyn ve Kunzel (1997: 5), eksk rekabete dayalı kısmen farklılaştırılmış ürünlerde veya farklı terchlere sahp olablen ülkelerdek tüketclern talep ettğ yakın kame mallar arasındak tcaret yapısını endüstr ç tcaret olarak fade etmektedr. Genel olarak belrtmek gerekrse, endüstr-ç tcaret, lgl ürünlerde ülkeler arasında k yönlü tcaret anlamında ele alınmaktadır. Endüstr-ç tcaret bazen de, üretmnde aynı veya benzer faktör yoğunluğuna sahp ürünlern veya talep yönüyle yakın kame olan benzer ürünlern k yönlü tcaret anlamında ele alınmıştır. Her k tanım da oldukça sınırlayıcı ntelktedr. Uluslararası endüstr-ç tcaret konusunda daha genel br tanımlama; ülkeler arasında, talep veya arz yönüyle yakın lşkl olan bütün ürün çeştlernn karşılıklı mübadeles şeklnde yapılablr (Grubel ve Lloyd, 2003: x) Marjnal uluslararası endüstr-ç tcaret kavramı Zaman çersnde endüstr-ç tcaretn derecesnde meydana gelen değşme, lteratürde marjnal endüstr-ç tcaret olarak ele alınmaktadır. Bu ölçümle, yen yapılan dış tcaretn ne kadarlık kısmının endüstr ç tcaret olarak yapıldığı belrlenmektedr. Endüstr-ç tcaret endekslernn belrl br zamandak dış tcaret yapısını ölçmes nedenyle statk olduğu, marjnal endüstr-ç tcaret ölçümlernn se k zaman dlm arasındak dış tcarette meydana gelen değşmle lgl olması nedenyle dnamk br özellk arzettğ söyleneblr. Bu bağlamda, marjnal endüstr-ç tcaret endeks, yen oluşan dış tcarette endüstr-ç tcaretn boyutunu ölçmektedr (Hamlton ve Knest, 1991: 289). Marjnal endüstr-ç tcaret endeks, bastçe, belrl br endüstrnn thalat veya hracatındak artışın aynı endüstrnn hracat veya thalatındak artışla çakışması (karşılanması) dkkate alınarak hesaplanır. Bu ölçüm, yen oluşan dış tcarete odaklandığından, dış tcarettek lberalzasyonla brlkte uyarılan 94

108 lave dış tcarettek endüstr-ç tcaretn önemn anlayablme mkanı sağlar (Hamlton ve Knest, 1991: 291). Belrl br dönemde yüksek endüstr ç tcaret gözlenmes, dış tcarettek değşmn muhtemel yapısıyla lgl herhang br tahmnde bulunmaya katkı sağlamadığı gb, hatta statk endüstr-ç tcaret sevyesnde k dönem arasında gözlenen artış endüstr-ç tcarete kıyasla endüstrler-arası tcaretle brlkte dış tcarettek çok düzensz değşm gzleyeblr (Brülhart, 1994: 300). Bu çerçevede Brülhart (1994: 300); endüstr-ç tcaret ölçümlernden dış tcarettek uyarlanma hakkında br sonuç çıkarablmek çn, kavramsal olarak, dış tcaret kompozsyonunun farklı zaman dlmlerndek mukayesesnden zyade dış tcarettek değşmn yapısının analzn gerekl görmektedr Uluslararası-endüstr-ç tcaret hakkında lk bulgular Uluslararası endüstr-ç tcaret üzerne dkkatlern esas tbaryle gözlemsel olgudan hareketle başladığı ve daha sonra teork ve amprk çalışmalarla desteklenerek gelştğ görülmektedr. Endüstr-ç tcaret, uluslararası tcaret hakkında yapılan görel olarak yen çalışma alanlarındandır. Bu alandak çalışmalar, 1960 larda görülmeye başlamış 1970 lern ortalarından sonra yaygın br şeklde teork ve amprk araştırmalara konu olmuştur (Grubel-Lloyd, 2003). Daha önceler de ülkeler arasında yakın lşkl ürünlern k yönlü dış tcaret hakkında gözlemde bulunan ve bu konuda yorumlarda bulunan yazarlar olmasına rağmen, bu tür tcaret hakkında Verdoorn (1960) un çalışması lk amprk çalışma olarak genş ölçüde kabul görmektedr (Grubel and Lloyd (2003: xv). Verdoorn (1960) Benelüks Brlğnn oluşumunun dış tcaret üzerndek etklern Hollanda ve Belçka-Lüksemburg arasında ncelemektedr. Verdoorn (1960: 5) bu ülkeler arasında dış tcarettek genşlemeyle brlkte br uzmanlaşma oluşuyorsa, bu durumun dış tcaretn farklı kategorler arasından zyade aynı kategorler çersnde görülebleceğ sonucuna varmıştır. Dğer taraftan, Kojma (1964), onbr gelşmş sanay ülkes tbarıyla malat sanay dünya tcaretnde k yönlü tcaret lk gözleyen olarak yaygın br şeklde kabul görmektedr. Yapılan çalışmada, sadece Avrupa Ekonomk Topluluğu (AET) ülkeler arasında değl, ülkelern büyük br çoğunluğunda k ülke arasında ürün kategorler çersnde k yönlü dış tcaretn arttığı bulunmuştur. Bu ülkeler arasında dış tcarettek hızlı artış, brncl ürünlerden ve malat sanay ürünler arasındak dkey dış tcaretten zyade sermaye yoğun ürünler ve kmyasal ürünler başta olmak üzere esas tbaryle malat sanay ürünler arasındak yatay dış tcaretten oluşmaktadır. Bu öneml özellk AET ç tcarette ve İngltere, ABD ve AET ülkeler gb yüksek derecede gelşmş 95

109 ülkelerde ve bölgelerde açıkça görülmektedr. Sözkonusu çalışmanın kapsamındak Japonya, Kanada, Avustralya ve Yen Zelanda nın dış tcaretnde yatay dış tcaret se kısmen görülmektedr. Daha detaylı olarak ncelendğnde bu çalışmada mallar, doğal kaynaklar yoğun (dört grup), şgücü yoğun (k grup), sermaye yoğun (k grup) mallar olarak kategorze edlmş ve ortalaması le 1960 yılındak dış tcaret gelşmeler karşılaştırılmıştır. AET ülkeler Hollanda harç, sermaye yoğun mallarda güçlü karşılaştırmalı üstünlüğe, şgücü yoğun mallarda daha az karşılaştırmalı üstünlüğe sahpken doğal kaynak yoğun mallarda dezavantajlı konumdadır. Bu yapı, benzer karşılaştırmalı üstünlüklere ve aşağı yukarı aynı homojenlkte sına gelşmşlğe sahp tüm AET ülkelernde benzerlk göstermektedr. Bu yüksek derecedek homojen ve brbrleryle rekabet halndek ürün yapısı çersnde kl dış tcarette genel olarak karşılaştırmalı üstünlüklern etks zayıflarken, dğer taraftan yatay uzmanlaşma ve aynı kategor çersndek dış tcaretn gelştğ görülmektedr. Bu bağlamda, AET ülkeler arasında yatay dış tcaret sermaye yoğun mallarda en fazla, şgücü yoğun mallarda daha düşük, brncl mallarda se en az sevyededr. Dğer taraftan, AET ülkelernn AET dışı ülkelerle yatay dış tcaret daha düşüktür. Öte yandan, dış tcarete konu ürün yapısı bakımından AET ülkeler gb gelşmş ülkelerle farklılık gösteren Kanada, Avustralya ve Yen Zelanda nın gelşmş sanay ülkeleryle yatay dış tcaret düşüktür. Dolayısıyla bu çalışmanın öneml bulgusu; yüksek derecede gelşmş, benzer özellklere sahp (homojen) ve sanayleşmş ülkelern malat sanay ürünlernde gözlenen yatay dış tcarettek hızlı büyümedr. Kojma (1964: 27), geleneksel karşılaştırmalı üstünlükler teorsnden farklı olarak ortaya çıkan bu yen durumu tanımlama ve bu dkkate değer trend meydana getren etkenler ortaya çıkarma gerekllğne vurgu yaparken; benzer özellklere sahp ülkeler arasındak bu yatay dış tcaret artışında aşağıda özetlenmeye çalışılan brçok makul açıklamanın olableceğn belrtmektedr. Bunlardan brncs, daha yüksek gelr sevyesnn daha fazla karşılıklı dış tcaret yaratması ve ekonomk büyüme hızlandıkça dış tcaret vasıtasıyla karşılanan talep artışının da artmasıdır. Tasarım, kalte vb. farklılıklara sahp çok sayıdak yen mallar tarafından uyarılan ve terchlerdek küçük değşklklern karşılıklı dış tcaret yaratılabldğ yüksek gelr sevyelerndek ekonomlerde talebn çeştllk arzettğne şaret edlmektedr. Aynı zamanda, talep yapısı ne kadar benzerse karşılıklı dış tcaret yapılablme mkanı da bu ölçüde büyümektedr. Bu durumlar, uluslararası dış tcaretn talep yönlü gerekçelern ortaya koymaktadır. Dğer br açıklama, yüksek gelr sevyesne sahp ülkeler arasında ble doğal kaynak sahplğ, teknolojk gelşme düzey, şgücünün ntelğ, 96

110 araştırma-gelştrme ve organzasyon / frma şbrlğ farklılıklarından kaynaklanan karşılaştırmalı malyet farklılıklarının belrledğ üretm yönlü br açıklamadır. Ayrıca, ölçek ekonomsnn sağladığı karşılıklı avantajın malat sanay mallarında yatay dış tcaretn gelşmesnde öneml br etken olduğunun dkkate alınmasına vurgu yapılmaktadır. Bu kapsamda, Kojma (1964) göre homojen sanay ülkeler arasındak karşılaştırmalı malyet farklılıklarının, sanayleşmş ve dğer ülkeler arasındaknden daha küçük olması nedenyle knc grup arasında dkey dış tcaretn daha fazla olması beklenr. Buna karşın, homojen ülke grupları arasındak yatay dış tcaretn daha büyük olduğu ve hızlı br şeklde de arttığı tespt edlmştr. Dolayısıyla, genel olarak uluslararası dış tcaretn oluşumunda etken olan karşılaştırmalı malyet farklılıkları; yüksek talep artışları, daha fazla teknolojk gelşmeler, ölçek ekonomsnn kullanılması ve yen malların yaratılması gb dnamk faktörlerle alt edlmektedr (Kojma, 1964: 27). Bu konuda dğer öneml br çalışma Balassa (1966) çalışmasıdır. Balassa (1966), AET oluşumundan sonra meydana gelen Topluluk ç tcaret yapısını ncelemektedr. Sözkonusu çalışmada, lteratürde yapılan br kabule dkkat çeklerek; lteratürde, koruma oranlarındak çok taraflı ndrmlern thalatla rekabet çnde (thalat baskısı altında) olan sanaylerden hracatçı sanaylere kaynakların yenden dağılımına sebep olacağının ve bu durumun da hracatçı sanaylern genşlemesne, dğerlernn se daralmasına yol açacağının ler sürüldüğü belrtlmektedr. Ayrıca, geleneksel açıklamaya göre, korumalardak azalmayı endüstrler-arası uzmanlaşmanın zleğeceğnn kabul edldğ belrtlerek; bunun gerçekleşmesnn her br endüstrde entegrasyon öncesnn en büyük tedarkçs veya tedarkçlernn bölge ç dış tcaretn genşlemesnde de aslan payına (lon s share) sahp olmasını gerektrdğ fade edlmektedr. Ancak 1958 ve 1963 yılı verleryle mukayesel olarak yapılan sözkonusu çalışmada elde edlen sonuçların bu eğlmler desteklemedğ, hracatta br yığılmanın (konsantrasyonun) yerne artan br çeştlenmenn gözlendğ açıklanmaktadır. Avrupa Ortak Pazarının kurulmasından önce önde gelen hracatçıların bulunduğu endüstrlerde daha sonraları gttkçe artan br uzmanlaşmanın oluşmasının aksne, üye ülkelern bu sanaylerde temeln kaybettğ ve hracat genşlemesnde bunlara olan bağımlılığın azaldığı görülmüştür. Balassa (1966) ya göre, bahse konu hususlarda, geleneksel açıklamanın başarısızlığı, sadece standart mallarla lgl olan bu geleneksel modellern yeterszlğnden kaynaklanmaktadır. Standart malların olduğu durumda, dış tcaretn ana belrleyclernn malyet farklılıkları olduğu ve br ülkenn belrl br 97

111 malı korurken aynı zamanda hracatını sağlayamayacağı belrtlmektedr. Bu çerçevede, thalatla rekabet halndek sanaylerden hracatçı sanaylere yenden kaynak dağılımı hususunda geleneksel açıklama: Koruma oranındak azalma brncsnde daralma, kncsnde genşlemeye yol açar, şeklnde olmaktadır (Balassa, 1966: 31). Başka br fadeyle, koruma oranları ndrldkten sonra, daha önce thalat baskısı altında olunan sanaylerde küçülme, hracatçı olunan sanaylerde se genşleme olacağı yönündedr. Ancak, Balassa (1966: 31) üretlen ve hracatı yapılan ürünlern büyük br çoğunluğunun farklılaştırılmış ürünlerden meydane geldğne ve endüstrleşmş ülkeler arasında dış tcaret yapılan ürünlern sadece az br kısmının malat sanaynn standart mallarından (örneğn çelk döküm kütükler, demr dışı malzemeler, kağıt) oluştuğuna dkkat çekmektedr. Bu çerçevede, ulusal ürün farklılaştırmasının varlığında, çok taraflı olarak koruma oranlarındak azaltmaların, üretm yapısında büyük br değşklk olmaksızın örneğn hazır gymde, otomobllerde ve dğer tüketm mallarında artan br karşılıklı dış tcarete yol açableceğ belrtlmektedr. Ayrıca, koruma oranlarındak bütün ülkeler kapsayan ndrmler takben, yüksek sevyede fabrkasyona sahp ara malları ve makna malatı dış tcaretndek genşleme ulusal sanaylern yok olmasından zyade belrl dar alanlarda uzmanlaşmaya sebep olablr. Dolayısıyla bu değşklklern, endüstrler-arası uzmanlaşmaya kıyasla endüstr-ç uzmanlaşmayı gerektrdğne şaret edlmektedr. Bu çerçevede, bu çalışmada yapılan hesaplamalarda elde edlen sonuçlar, endüstrleşmş ülkelern dış tcaretnde endüstr-ç uzmanlaşmanın önemn ortaya koyarken, geleneksel açıklamanın tersne, koruma oranlarındak ndrmlern endüstr-ç uzmanlaşmaya sebep olduğu şeklndek görüşü desteklemektedr. Uluslararası endüstr ç tcaret hakkında lk bulgular bağlamında öneml br dğer çalışma da Grubel (1967) dr. Lteratürde, Avrupa Ortak Pazarında endüstrç uzmanlaşmanın endüstrler-arası uzmanlaşmaya göre daha baskın olduğu ve bu benzer gelşmelern Benelüks ülkelernn dış tcaretnn gelşmnde de öneml olduğunun kabul edldğ fade edlerek; bu çalışmada AET da meydana gelen endüstrler-arası tcaretten zyade endüstr-ç tcaretn hang tür dış tcarette oluştuğuna cevap aranmakta ve endüstr-ç uzmanlaşmanın br teork model gelştrlmeye çalışılmaktadır. AET ülkeler açısından 1955 (dış tcaret, koruma oranları ve dövz kuru düzenlemeleryle oldukça sınırlandırılmakta), 1958 (konvertbltenn resm olarak sağlandığı ve Roma Antlaşmasının yürürlüğe grdğ) ve 1963 (bu tarhe kadar topluluk çnde koruma oranlarında öneml ndrmlern yapıldığı) yılları tbaryle yapılan değerlendrmede dış tcaretn AET ülkeler arasında çok hızlı arttığı, bu artışın artan endüstr-ç uzmanlaşmadan kaynaklandığı ve ayrıca endüstr-ç tcaretn de ürün farklılaştırmasının malat sanay ürünlerne göre çok daha zor 98

112 olduğu ham maddeler veya kaynağa dayalı ürünlerden 50 değl de malat sanay ürünlernden 51 kaynaklandığı belrtlmektedr. Dolayısıyla, örneğn AET-ABD dış tcaretnde olduğu gb hammaddelere göre malat sanay ürünler talebnn gelr esneklğnn normalde daha büyük olduğu hususunda gerekl / uygun br tolerans sağlansa dah (kabul yapılsa dah), dış tcarettek lberalzasyonla brlkte AET ülkeler arasında oluşan, ham maddelere kıyasla malat sanay dış tcaretnde endüstr-ç tcarete atfedleblecek büyük ölçüde görünür br artış fazlası bulunmaktadır (Grubel, 1967: 42) Günümüzde endüstr-ç tcaretn boyutu OECD (2002) ye göre 2000 l yılların başında malat sanay dış tcaret çersnde endüstr-ç tcaretn boyutu, Almanya, ABD, Fransa, Kanada, İngltere, Belçka, İspanya gb gelşmş ülkelerde ve bazı Merkez Doğu Avrupa ülkelernde yüzde 70 ler sevyesnde bulunmakta, ayrıca gelşmekte olan ülkeler ağırlıkta olmak üzere bu ülkelern br bölümünde de artış eğlm göstermektedr. 50 Bu çalışmada bu ürünler, kmyasallar, yağlar vb. çeren bazı ham ve aramalı ürünlerden oluşmaktadır. Daha açık fadeyle bahse konu ürünler, SITC no. 0 (gıda maddeler ve canlı hayvanlar), SITC no. 2 (petrol harç, yenlmeyen ham maddeler), SITC no. 3 (mneral yakıtlar, yağlar ve lgl maddeler), SITC no. 4 (hayvansal ve btksel yağlar) ve SITC no. 5 (kmyasallar) dır. 51 Söz konusu ürünler, SITC no. 1(çecek ve tütün ürünler), SITC no. 6 (esas tbaryle malzemelerne göre sınıflanan malat sanay ürünler), SITC no. 7(makna ve ulaşım araçları), SITC no. 8 (çeştl malat sanay mamuller) ve SITC no. 9 (başka yerde sınıflandırılmamış mal ve şlemler) dr. 99

113 Çzelge 5: İmalat sanay dış tcaretnde endüstr-ç tcaret oranı (%) Değşm Yüksek ve gderek artan endüstr-ç tcaret Çek Cumhuryet Blg yok 66,3 77,4 11,1 Slovak Cumhuryet Blg yok 69,8 76,0 6,2 Mekska 62,5 74,4 73,4 10,9 Macarstan 54,9 64,3 72,1 17,2 Almanya 67,1 72,0 72,0 5,0 ABD 63,5 65,3 68,5 5,0 Polonya 56,4 61,7 62,6 5,2 Portekz 52,4 56,3 61,3 8,9 Yüksek ve kararlı endüstr-ç tcaret Fransa 75,9 77,6 77,5 1,6 Kanada 73,5 74,7 76,2 2,7 Avusturya 71,8 74,3 74,2 2,4 İngltere 70,1 73,1 73,7 3,6 İsvçre 69,8 71,8 72,0 2,2 Belçka/Lüksemburg 77,6 77,7 71,4-6,2 İspanya 68,2 72,1 71,2 3,0 Hollanda 69,2 70,4 68,9-0,3 İsveç 64,2 64,6 66,6 2,4 Danmarka 61,6 63,4 64,8 3,2 İtalya 61,6 64,0 64,7 3,1 İrlanda 58,6 57,2 54,6-4,0 Fllandya 53,8 53,2 53,9 0,1 Düşük ve gderek artan endüstr-ç tcaret Kore 41,4 50,6 57,5 16,1 Japonya 37,6 40,8 47,6 10,0 Düşük ve kararlı endüstr-ç tcaret Yen Zelanda 37,2 38,4 40,6 3,4 Türkye 36,7 36,2 40,0 3,3 Norveç 40,0 37,5 37,1-2,9 Yunanstan 42,8 39,5 36,9-5,9 Avusturalya 28,6 29,8 29,8 1,2 İzlanda 19,0 19,1 20,1 1,1 Kaynak : OECD (2002: 161). Not - Endüstr-ç tcaret hesaplamaları, SITC Rev.3 k hanel endüstr gruplarından hareketle yapılmıştır. Ülkelern malat sanay çersnde endüstr-ç tcaret oranının yüzde 50 den yüksek olması yüksek endüstr-ç tcaret, endüstr-ç 100

114 tcaretn Çzelgedek lk ve son peryot arasındak artışının yüzde 5 n üstünde olması durumu da artan endüstr-ç tcaret olarak belrlenmştr. Japonya ve Kore de endüstr-ç tcaretn artış eğlm göstermekle brlkte sevye olarak nspeten düşük olması, elektrkl maknalar ve chazları, ler teknoloj ürünler ve taşıma araçları gb belrl ürünlerde dış tcaret fazlası vermesne bağlanmaktadır. Öte yandan, Çzelge 5 n en altında yer alan bazı ülkelerdek düşük endüstr-ç tcaret sevyesne sebep olarak, bu ülkelern toplam hracatı çersnde malat sanay dışı ürünlern hracatının yüksek oluşuna dkkat çeklmektedr. Dğer yandan, bu tür ülkelerde, malat sanay ürünlernn büyük br bölümünün bol mktarda sahp olunan ham maddelern bast br değşme tab tutulmasından meydane geldğ belrtlmektedr. Uuslararası tcarette görülen yüksek boyuttak endüstr-ç tcaret, gelşmşlk düzey yakın ülkeler arasında benzer ürünlerde / nha mallarda ortaya çıkableceğ gb ülkeler arasında üretmn dkey yapılanmasıyla da (dkey endüstr-ç tcaret) meydane geleblecektr. OECD (2002), sekz OECD ülkesnde (Avusturya, Belçka, Çek Cumhuryet, Macarstan, İrlanda, Lüksemburg, Hollanda ve Slovakya) hracat ve thalatın herksnn GSYİH nın yarısından fazlasına karşılık geldğn belrtmekte ve Çzelge 5 den görüleceğ üzere bu ülkelern endüstr-ç tcaretnn de yüksek olduğuna şaret etmektedr. Dğer taraftan Krugman (1995), dış tcaretn GSYİH ya oranının oldukça yüksek olduğu süper dış tcaretç (süpertradng) ülkelern konumunu, üretmlerndek katma değer zncrlern uluslararası düzeye yaymalarına bağlamaktadır. Bu durumun aynı zamanda, bu ülkelernn hracat değernn hracatçı endüstrlerde yaratılan katma değerden oldukça büyük olmasına yol açtığı ve sthdam ve katma değern yüksek br bölümünün dış tcaret yapılmayan sektörlerde yaratıldığı belrtlmektedr. Bu yapıda, malat sanay hracatının büyük br bölümü düşük ücretl ülkelerden yüksek ücretl ülkelere yönelk olarak ortaya çıkmaktadır. Endüstrler bakımından mukayese yapıldığında, endüstr-ç tcaretn malat sanay dışı ürünlere kıyasla malat sanay ürünlernde daha yüksek olduğu ve kmyasallar, makna malatı, ulaştırma araçları, elektrkl makne ve elektronk gb sofstke malat sanay ürünlernde en yüksek mertebesne ulaştığı söyleneblr. Çünkü bu ürünlern ölçek ekonomlerden daha fazla yararlanablmes, nha tüketc açısından daha kolay farklılaştırılablmes ve üretmnde çok sayıda grd / parça kullanımı nedenyle ülkeler arasında dkey yapılandırılablmes mümkündür (OECD, 2002: 160). 101

115 Teork yaklaşımlar Uluslararası tcarette geleneksel olarak, her ülke faktör donanımına en uygun malları hraç ederken, uygun olmayanları da thal etmes düşünülür. Bu türde tcaret endüstrler arası tcaret olarak adlandırılır, çünkü ülkeler thalat ve hracatı farklı endüstrlerde yaparlar. Tcaretn yapısı homojen ürünlerde görel üretm malyetler farkıyla oluşmaktadır. İhraç edlen ürünlern aynı zamanda thalatının yapılmaması doğaldır. Karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı bu yapıda, gelşmş ülkelern de gelşmekte olan ülkelerle tcaret yapması beklenr. Gelşmş (sanayleşmş) ülkeler faktör donanımları ve teknolojk yeterllkler bakımından brbrlerne benzer ülkelerdr. Karşılaştırmalı üstünlüğe dayalı teorye göre, bu ülkelern doğal ve tab kaynaklarındak farklılıklardan kaynaklanan bazı brncl mallara dayalı tcaretn harcnde brbrleryle çok az tcaret yapmaları beklenr. Ancak, gerçekte bu beklentlern aksne, gelşmş ve gelşmekte olan ülkelern öneml br bölümünün malat sanay dış tcaretnn yaklaşık yüzde 70 ler sevyesndek boyutunun endüstrç tcaret olduğu br tcaret yapısı görülmektedr. 52 Loertscher ve Wolter (1980), aynı endüstrdek eş anlı hracat ve thalat olarak tanımlanan endüstr-ç tcaretn br amprk gözlem olarak son zamanlarda dış tcaret lteratüründe artan br lg uyandırdığını belrterek, bu lgnn özellkle Heckscher-Ohln-Samulsen yaklaşımında bu hadse çn br çıkış noktasının bulunmamasından kaynaklandığını belrtmektedr. Bu bağlamda, Grubel-Lloyd (1975: 4), uluslararası dış tcaret akımlarının açıklanması bakımından uluslararası dış tcaret çalışmalarında, özellkle farklılaştırılmış ürünlern dış tcaret olmak üzere uluslararası dış tcaretn yen belrleyclern htva eden, standart Heckscher-Ohln modelnden farklı modellern dkkate alınmasının br htyaç olduğunu vurgulamaktadır. Geleneksel uluslararası dış tcaret teors ölçeğe göre sabt getr ve tam rekabet varsayımlarına dayalı olmasına rağmen, endüstr ç tcaretn açıklanması ölçeğe göre artan getr durumunu, dış tcarette lberalzasyonun etksn ve tam rekabetn olmadığı (monopolstk rekabet) koşulları ele almaktadır (Grubel ve Lloyd, 1975; Hokkanen, 1990; Lndert ve Pugel, 1996). Böylece, Grubel ve Lloyd (1975: 1) e göre, endüstr-ç tcaret kavramının analzyle, başka şeklde brbrleryle lşkl olmayan uluslararası dış tcaret modellernn sentez ve entegrasyonu çn yararlı br odaklanma mkanı sağlanmaktadır. 52 Hokkanen (1990), Lndert ve Pugel (1996), Ruffn (1999), OECD (2002), Küçükahmetoğlu (2002). 102

116 Grubel ve Lloyd (1975), uluslararası dış tcaret yapısını açıklamak çn kullanılan uluslararası ktsat teors ana yaklaşımının, herbr malın üretmnn ölçeğe göre sabt getrye sahp olduğu le mal ve faktör pyasalarının tam rekabet altında bulunduğu varsayımına dayandığını belrterek, bu varsayımların aksne uluslararası dış tcarete lşkn hususların daha y anlaşılması açısından ölçek ekonomler, dış tcarette serbestleşmenn etkler ve eksk rekabet uygulamaları üzerne vurgu yapmaktadır. Ayrıca uluslararası dış tcarette görülen gelşmeler paralelnde ölçek ekonomler, eksk rekabet ve ürün farklılaştırması hususlarının uluslararası dış tcaret teorsne katkılarının sağlanması / eklenmes lteratürde yen teor veya alternatf dış tcaret teorler olarak da adlandırılmaktadır (Markusen ve Maskus, 1999; Lndert ve Pugel, 1996). Tüm bu genel değerlendrmeler de dkkate alarak, endüstr-ç tcaretle lgl temel veya lşkl olduğu düşünülen teorler aşağıda verlmektedr: Ölçek ekonomler ve / veya ürün farklılaştırılması Standart uluslararası dış tcaret teors her br frma çn ölçeğe göre sabt getr varsayarken, endüstr-ç tcaret olgusu esas br farklılık olarak ölçek ekonomlernn varlığını kullanır. Ölçek ekonomler veya ölçeğe göre artan getrler, her br brm üretmn ortalama malyet azalacak şeklde, bütün grdlerde artan harcamalar üretm mktarını daha yüksek oranda artırdığında oluşur. Ölçek ekonomler her br frmaya çsel olabldğ gb münfert frmalara dışsal da olablr. Frmanın / tessn kend sahp olduğu ölçeğnn artması ortalama malyetnn azalmasındak esas sebeb oluşturuyorsa ölçek ekonomler çseldr. Münfert frmalara dışsal ölçek ekonomler belrl br coğrafk alandak toplam endüstrnn ölçeğyle (boyutuyla) lşkldr ve bu alandak endüstrnn üretm arttıkça tpk br frmanın ortalama malyet azalmaktadır (Lndert ve Pugel, 1996: 99). Bununla brlkte, dışsal ve çsel ölçek ekonomler endüstr yapısı bakımından farklı etklere sahptr. Ölçek ekonomlernn tamamen dışsal olduğu br endüstr (büyük frmalara br üstünlüğün olmadığı durum) tpk olarak çok sayıda küçük frmadan oluşacak ve tam rekabet ortamında olacaktır. Dğer taraftan, çsel ölçek ekonomler, küçük frmalara nazaren büyük frmaya malyet üstünlüğü sağlayacak ve eksk rekabete dayalı pyasa yapısına yol açacaktır (Krugman ve Obstfeld, 2003: 122). Bu çerçevede daha tanımlı / ayrıntılı olarak ncelendğnde, br endüstrde ölçek ekonomlern üç farklı sebebe ayrıştırmak (dayandırmak) mümkündür. Bunlar; tess ölçeğ, üretm süres uzunluğu ve frma ölçeğdr. Brm malyetlerde azalmaya yol açan ölçek ekonomlernn klask kategors, toplam endüstrnn veya münfert tessn grd ölçeğnn br fonksyonudur. Bu ölçek; 103

117 sthdam sayısı, katma değer, üretm kapastes veya standart ürünlern belrl br bleşmn üreten tessn boyutunu yansıtan dğer bazı ölçüm unsurlarıyla belrlenmektedr. Bu tür ölçek ekonomlernn k sebepten kaynaklandığı düşünülmektedr. İlk ve en yaygın olarak kabul edlen sebep, sermaye donanımının veya bunları kullanan şgücü ntelğnn bölünemezlğdr. Yüksek üretm sevyelernde, maknaların özel amaçlı veya daha yüksek sevyede otomatk olması nedenyle, daha etkn olarak kullanılması mümkün görülmektedr. İkncs, üretme göre oransal olarak daha az artan malyetlern bulunmasıdır (Grubel ve Lloyd, 1975: 7). Ancak, tess ölçeğ le ölçek ekonomler arasındak lşkye teork lteratürde öneml ölçüde yer verlmesne rağmen tess ölçeğ le şgücü vermllğ arasında br lşknn olmadığı veya düşük düzeyde olduğuna dar sonuçlar elde edlmştr. Ayrıca, belrl br endüstr kapsamında da farklı ölçektek tesslern yaygın olarak brlkte bulunduğu belrlenmştr. Bütün bu durumlar, tess ölçeğnn öneml düzeyde ölçek ekonomler oluşturmadığı şeklnde yorumlanmıştır (Grubel ve Lloyd, 1975: 7). Ayrıca, Grubel ve Lloyd (1975), bu konuda yapılan çalışmalara atıfta bulunarak, vermllk veya brm malyetn en öneml belrleyclernn tessn ölçeğnden zyade belrl ölçektek br tesste üretmn nasıl organze edldğ le lgl olduğu şeklndek değerlendrmelere de dkkat çekmektedr. Bu durum, ölçek ekonomlernn fonksyonel olarak tess ölçeğyle lşklendrldğ durumdakne göre farklı uluslararası uzmanlaşma yapısına / bçmne yol açacağından öneml görülmektedr. Bu farklılık, özellkle sadece standart br ürünün üretmne kıyasla brçok ürünün üretldğ tesslere veya eksk rekabete dayalı endüstrlerdek frmalara özgü olarak değerlendrlmektedr (Grubel ve Lloyd, 1975: 7). Dğer taraftan, ölçek ekonomler açısından öneml görülen br husus da üretm süresnn uzunluğudur. Çünkü daha uzun sürel üretm; maknaların kurulum ve ayarlanması amacıyla üretme daha az sıklıkta ara verlmesne, üretm hattında farklı model veya ürünlere geçşte daha az fasılaya, emek ve sermaye donanımında daha fazla uzmanlaşmaya ve grd ve çıktılarda daha az stoğa gerek duyacaktır (Grubel ve Lloyd, 1975: 8). Tüm bu hususlarla brlkte kuşkusuz frma (şrket) ölçeğ de önem arzetmektedr. Ancak tess ölçeğ ve üretm süresnn uzunluğuyla lşkl olarak sahp olunan ölçek ekonomlernn frma ölçeğnn artırılmasıyla aynen elde edlebleceğ anlamını taşımamaktadır. Bzath şrket ölçeğyle lşkl olarak lave ölçek ekonomler veya kayıplar olablr. Frmanın kontrol ve daresnn yüksek malyetlernden kaynaklanan brm malyetlerde artışlar veya aksne satın alınan malzeme veya bleşenlern brm malyetlernde, daresnde veya depolanmasında düşüşler oluşablr (Grubel ve Lloyd, 1975: 8). 104

118 Tam rekabet ve endüstrnn homojen br ürün ürettğ şeklndek normal varsayımlar altında üretm süresnn uzunluğundan kaynaklanan ölçek ekonoms kavramınının sağlanması güçlükle mümkünken; eksk rekabet varsayımı altında aynı tesste kalte ve tarz farklılığı bulunan ürünlern üretm ve uzmanlaşma le artan üretm süres uzunluğundan kaynaklanan ekonomler (kazançları) elde etme fırsatı doğrudan meydana geleblr (Grubel ve Lloyd, 1975: 8). Ölçek ekonomler ve ürün farklılaştırmasının uluslararası endüstr-ç tcaret üzerne etkler konusunda gelştrlen teor / yaklaşımlar detaylı ncelendğnde aşağıdak çalışmalara dayalı değerlendrme ve analzler öne çıkmaktadır: Bu bağlamda öncelkle belrtmek gerekrse, standart teork modellerden farklı olarak Armngton (1969), farklı ülkelerde üretlen br türdek (endüstr) ürünlern eksk kame ürünler ve dolayısıyla farklı mallar olduğunu varsaymaktadır. Bu varsayım Armngton varsayımı olarak blnr (Grubel ve Lloyd, 2003: xv). Dış tcaret yapılan malların talep teorlernde, br ülkede belrl türde arz edlen malların herhang br dğer ülkede arz edlen aynı türdek mallarla tam kame olduğu sıkça varsayılır. Buna karşın Armngton (1969) çalışmasında, ürünlern talebnn örneğn makna, kmyasallar gb sadece türler tbaryle değl üretm yer tbaryle de ayrıştırıldığı br genel teor verlmektedr. Bu sebeple, Fransız maknası, Japon maknası, Fransız kmyasalları, Japon kmyasalları modelde ayrıştırılan 4 farklı mal olablr. Bu ürünler, taleb eksk kame mallar varsayımı çerçevesnde br dğernden ayrıştırılmaktadır. Her br malın, örneğn kmyasallar gb, sadece herhang br dğer maldan değl, aynı zamanda tedark edlen yere göre de ayrıştırılacağı kabul edlmektedr. Şayet 10 mal ve 20 tedark bölges varsa, modelde ayrıştırılan ürün sayısı 200 olacaktır (Armngton, 1969: 53). Krugman (1979: 71), ölçek ekonomlernn, uluslararası uzmanlaşma ve dış tcaretn açıklanması çn, teknoloj veya faktör donanımı farklılıklarına alternatf sunduğu yaygın olarak kabul edlmesne rağmen formel dış tcaret teors tarafından görel az br önem atfedldğn belrterek, uluslararası dış tcaret çn faktör donanımı veya teknoloj farklılıkları yerne ölçek ekonomlernn sebep olduğu br model gelştrmştr. Ayrıca bu yaklaşım, ölçek ekonomler açısından dış tcarette ağırlıkla uygulanan, pyasaların tam rekabet ortamında kalmasını mümkün kılacak şeklde ölçek ekonomlernn frmaya dışsal olduğu yaklaşımdan farklılık göstermektedr. Bunun yerne, 105

119 Chamberln monopolstk rekabetn 53 ortaya çıkardığı pyasa yapısına sahp frmaya çsel ölçek ekonomler kabul edlmektedr. İk ülkenn bulunduğu bu modelde, ulaştırma malyetlernn olmadığı ve smetr varsayımından hareketle her k ülkede ücret hadler le üretlen her malın fyatının aynı olduğu, ülkelern benzer terchlere ve teknolojlere sahp olduğu ve sadece emeğn yer aldığı tek faktörlü br model olması nedenyle faktör donanımı farklılıklarının bulunmadığı kabul edlmektedr. Geleneksel yaklaşımda, bu ülkeler arasında dış tcaretn ve tcaretten kazancın olmaması gerekrken, her ksnn de gerçekleştğ açıklanmaktadır. Bu modelde dış tcaretn hacm belrleneblmekte ancak tcaretn yönü, başka br fadeyle hang ülkenn hang malı hraç edeceğ belrsz kalmaktadır. Frmaların pyasalarda rekabet halnde olması çn br neden olmadığından, her br mal sadece br ülkede üretlmektedr (Krugman, 1979: 78). Bu analzden kazanılan öneml husus, terchlerde, teknoloj veya faktör donanımında uluslararası hçbr farklılık olmamasına rağmen ölçek ekonomlernn dış tcarete ve tcaretten kazanca yol açtığının gösterleblmesdr (Krugman, 1979: 79). Krugman ın bu yaklaşımında, sadece br faktör ve br endüstrnn olduğu, sabt malyetlerden dolayı ölçek ekonomsnn bulunduğu, çeştl sayıda farklılaştırılmış 54 ürünlern yer aldığı ve talep le arz taraflarında smetr özellğnn bulunduğu varsayılmaktadır. Bu yapıda, uluslararası tcaret tamamen endüstr-ç tcarettr ve ülkeler tcaretten kazanç sağlamaktadır, tcaretn patern (yönü) belrszdr. Modeldek kısıtlamalara rağmen, genel olarak, özel ve genel denge teorsnde br devrm etks bırakmıştır. Krugman ın bu yaklaşımı daha sonrak çalışmalarında k tür emek ve k sektörlü modelle gelştrmştr (Grubell ve Lloyd, 2003: xv). 53 Monopolstk rekabet brçok özellğyle tam rekabete benzemekte ancak temel br özellk tbaryle farklılık arzetmektedr. Tam rekabet gb monopolstk rekabet ortamında da pyasada çok sayıda alıcının ve satıcının olduğu, pyasa grş ve çıkışların serbest olduğu, karar brmlernn tam blgye sahp olduğu ve faktör akışkanlığının tam olduğu varsayılır. Ancak monopolstk rekabet farklı kılan, çok sayıda frma tarafından üretlen malların, tam rekabette olduğu gb homojen mallar veya tam kameler değl de, farklılaştırılmış mallar veya yakın kameler olmalarıdır. Monopolstk rekabet ortamındak frma, ürünler çn negatf eğml talep eğrsne sahptr. Ancak frma ürünü, en azından uzun dönemde bütün malyetlernn üzernde saf br kar elde edemeyecek şeklde dğer ürün çeştleryle rekabet halndedr (Lndert ve Pugel, 1996: 100). 54 Ürün farklılaştırması: Tüketclern br endüstrnn ürünlern her br dğer çn tam kame olarak değl, ancak yakın kame olarak görmes durumu (Lndert ve Pugel, 1996: 98). 106

120 Lancaster (1980), tam monopolstk rekabet durumu altında, bütün yönleryle aynı olan ve dolayısıyla karşılaştırmalı üstünlük temelne dayalı olarak dış tcaretn olamayacağı öngörülen ülkeler arasında dah yüksek mktarda endüstr ç-tcaretn beklenebleceğn göstermektedr. Lancaster (1980) çalışmasında, ölçek ekonomlerne dayalı ve farklılaştırılmış ürün gruplarından oluşan malat sanay sektörü le ölçek ekonomler ve ürün farklılaştırmasının bulunmadığı tarım sektörü konu ednlmektedr. Ele alınan ekonomk yapıdak, aynı (dentcal) ekonomler fadesyle, tür ve mktar olarak aynı kaynaklara ve aynı üretm teknolojlerne, aynı terchlere ve aynı tüketc dağılımı gösteren nüfus yapısına (br ekonomdek herbr breyn dğer br ekonomdek breylerle aynı gelre ve terchlere sahp olması) sahp bütün yönleryle tamamen aynı ekonomler kastedlmektedr. Lancaster (1980) çalışmasına konu olan ekonomk yapıdak malat sanay sektörü, farklılaştırılmış ürün gruplarıyla karakterze edlmektedr. Bu bağlamda, grup, gerçek ve potansyel, aynı karakterstklere sahp tüm ürünlern ve bu karakterstklere farklı oranlarda sahp ürünler olarak tanımlanan grup çersndek farklı ürünlern bulunduğu br ürün sınıfıdır. Lancaster (1980) modelnde, tam monopolstk rekabet ortamında her br malat sanay malının sadece br ülke tarafından üretleceğ ve her k ülkede de tüketleceğ açıklanmaktadır. Aynı kaynaklara, eşt büyüklükte malat sanay sektörüne, aynı reel gelre ve tüketc terchlerne sahp ekonomlerde, her k ülkede üretlen malat sanay malı mktarı eşt olacaktır. İk ülke arasındak uluslararası dış tcaret sadece endüstr-ç tcarettr. Her ülke, malat sanay ürünlernn her brnn yarısını hraç ederken dğer ülkede üretlen malat sanay ürünlernn yarısını da thal edecektr. Tarım ürünler her ülke tarafından htyaçları ölçüsünde üretlecektr (Lancaster, 1980: 91). Lancaster model sonuç olarak; terchlern çeştllk gösterdğ her br ekonomde ve sürekl olarak spesfkasyon açısından değşeblen malat sanay mallarında, hem dış tcaret önces (autarky) hem de sonrasında, malat sanay dahlnde en rekabetç pyasa yapısının tam monopolstk pyasa yapısının olduğunu belrtmektedr. Bu yapı, tamamen aynı olan (her yönüyle aynı özellklere sahp) malların dış tcaret şeklnde değl, ancak her br ürün sınıfındak malların dış tcaretnden oluşan, malat sanaynde mutlaka yüksek boyutta endüstr-ç tcarete yol açmaktadır. Sözkonusu endüstr ç-tcaret, mutlak olarak tüm yönleryle aynı olan ekonomlerde kesnlkle meydana gelmektedr ve karşılaştırmalı üstünlük şartlarında da devam edeblmektedr. Ancak teknoloj veya faktör donanımı farklılıkları nedenyle karşılaştırmalı üstünlüklerde yeterl ölçüde büyük farklılık, malat sanay ürünlernde k yönlü dış tcaret ortadan kaldırablr (Lancaster, 1980: 105). 107

121 Dğer taraftan, Helpman (1981), monopolstk rekabet koşulları altında H- O teoremnn genelleştrlmş br modeln sunmaktadır. Tüketc terchlernde, Lancaster (1980) çalışması esas alınmaktadır. Uluslararası tcarette, Heckscher-Ohln yaklaşımının Chamberln tp yaklaşıma sahp ürün farklılaştırılmasına, ölçek ekonomlerne ve monopolstk rekabete br entegrasyonu verlmektedr. İk ülke, k faktörlü br modelde, ülkeler arasında teknolojler aynı olup ekonomde malat sanay malı ve gıda olmak üzere k mal bulunmaktadır. Gıda malı, tek br spesfkasyona sahp olarak homojen br maldır. Ancak, malat sanay malları ölçek ekonomlerne sahp çok sayıda tpte (çeştllkte) olacak şeklde çok sayıda potansyel spesfkasyonlara sahptr. Dğer taraftan, ülkeler sermaye stoğu ve nüfus büyüklüğü (nüfus büyüklüğü emek donanımına eşttr) tbaryle brbrnden farklılık göstereblrler. Dolayısıyla, ülkeler sadece faktör donanımında farklılık göstermektedr (Helpman, 1981). Sektörler arasında uzmanlaşma bulunmamakta, başka br fadeyle gıda ve malat sanay ürünler her k ülkede üretlmektedr. Br ülkedek k frma aynı çeşt ürünü üretmeyeceğ gb hçbr tek tp (çeşt) malat sanay ürünü her k ülkede üretlmeyecektr. Ürün çeştlernn üretmnde sürekl br uzmanlaşma vardır. Bu bağlamda, hçbr ülkenn sadece gıda veya sadece malat sanay ürünler üretmesne gerekllk yoktur (Helpman 1981: 122). Yukarıda belrtlen hususlar çerçevesnde, Helpman (1981: ) şu sonuçlara ulaşmıştır: ) Her k ülke aynı teknolojye sahpse, gıda ve malat sanay ürünlernn her ks de her br ülkede üretlecektr (başka br fadeyle sektörel uzmanlaşma bulunmamaktadır). Dış tcaret dengedeyken ülkeler arasında faktör fyatları ve her k ülkede malat sanay sektöründe faalyet gösteren frmaların üretm sevyeler eşt olacaktır. ) Brnc maddenn gerçekleştğ ve malat sanay ürünlernn görel sermaye yoğun olduğu durumda; daha yüksek sermaye-emek oranına sahp ülke daha düşük sermaye-emek oranına sahp ülkeye göre kş başına daha az gıda malı üretr ve daha çok ürün çeştllğ gerçekleştrr. Her k ülkenn aynı sermaye emek oranına sahp olduğu durumda, bu ülkeler kş başına aynı mktarda gıda malı ve aynı sayıda malat sanay ürünler üretrler. ) Brnc maddenn gerçekleştğ ve malat sanay ürünlernn ölçeğnden bağımsız olarak görel sermaye yoğun olduğu durumda; her k ülke de malat sanay ürünler hraç ve thal etmesne rağmen daha yüksek sermaye-emek oranına sahp ülke malat sanay mallarının net hracatçısı, gıda mallarının thalatçısı olacaktır. Dğer taraftan, daha düşük sermaye-emek oranına sahp ülke gıda mallarının hracatçısı ve malat sanay ürünlernn net thalatçısı 108

122 olacaktır. Her k ülkenn aynı sermaye emek oranına sahp olduğu durumda, bütün dış tcaret endüstr-ç tcaret şeklnde olacak ve endüstrler-arası tcaret olmayacaktır (gıda malı hracatı veya thalatı olmayacak ve malat sanay ürünlernn net hracat (thalat)ı gerçekleşmeyecektr). v) Faktör fyatlarının eştlendğ ve yerl ülkenn yabancı ülkeden daha düşük (veya eşt) sermaye-emek oranına sahp olduğu dünya ekonomsnn dengede bulunduğu durumda; mal fyatlarını ve faktör getrlern bozmadan yabancı ülke sermaye-emek oranını artırıp yerl ülke sermaye-emek oranını düşürecek şeklde dünya emek ve sermaye stoğu tekrar dağıtılırsa endüstr-ç tcaret oranı azalacaktır. Bu durum, uluslararası tcaretn kompozsyonu (endüstrler-arası tcarete göre endüstr-ç tcaret) le görel faktör donanımları dağılımları arasında lşk olduğunu fade eder. Faktör donanımı oranındak farklılık endüstrler-arası dış tcarete yol açarken, faktör donanımı oranındak benzerlk endüstr-ç tcaret artırır. Dolayısıyla, endüstr-ç tcaret le ülkeler arasındak sermaye-emek oranlarındak mutlak farklılık arasında ters yönlü br lşk vardır. v) Dünya ekonomsnn faktör fyatlarının eştlendğ br denge durumunda olduğunda; her br ülkenn görel büyüklüğünü muhafaza edp mal fyatlarını ve faktör getrlern bozmadan, sermayenn bol olduğu ülkede sermaye emek oranını artırıp sermayenn kıt olduğu ülkede sermaye-emek oranını azaltacak şeklde dünya sermaye ve emek mktarı yenden dağıtılırsa dış tcaret hacm artacaktır. v) Her k ülkede sermaye-emek oranı eşt se, ülkelern başlangıçtak sermaye-emek oranını sağlayacak şeklde kaynakların tekrar dağıtımı ülke büyüklüğündek eştszlğ azaltıyorsa dış tcaret hacmn artırıp ülke büyüklüğündek eştszlğ büyütüyorsa dış tcaret hacmn azaltacaktır. Dış tcaret hacm, her k ülke büyüklüğü eşt ken en büyüktür. Dğer yandan Falvey (1981), ürün aralığı özel tp sermayeden elde edlen ürünlerle sınırlı çok ürünlü endüstr kapsamında endüstr-ç tcaretle lgl br model oluşturmuştur. Bu yapı çersnde endüstr-ç tcaretn, ölçeğe göre artan getr veya eksk rekabet pyasalarına gerek duyulmaksızın geleneksel açıklama (görel faktör bolluğu) çerçevesnde doğal br sonuç olduğu belrtlmektedr. Falvey (1981) e göre, H-O model ve uzantıları olarak blnen geleneksel dış tcaret teors, esas tbaryle br endüstrler-arası dış tcaret teorsdr. Her br endüstrnn tek br homojen ürün ürettğ varsayılarak, bu ürün üretmnde karşılaştırmalı üstünlük veya dezavantajına bağlı olarak her ülke ya hracat ya da thalat yapmaktadır. Ancak, son amprk bulguların br ülkenn aynı ürün kategorsndek malların eş anlı hracat ve thalatının yapıldığı endüstr-ç 109

123 tcaretn, dünya tcaretnde oldukça büyük br paya sahp olduğunu ortaya koyduğuna dkkat çeklmektedr. Bu çerçevede, k-yönlü dış tcaret veya endüstr-ç tcaretn varlığının açıklanmasında alışılagelmş teork çerçeveye bazı modfkasyonlara gerek duyulduğu konusunda genel olarak uzlaşıldığı, ancak ne ölçüde / hang modfkasyonların gerekllğ konusunda br uzlaşı olmadığı fade edlmektedr. Bu kapsamda, Falvey (1981) çalışmasında, farklılaştırılmış ürünler üretlen br endüstr dahlnde uluslararası dış tcaret çn br model gelştrmektedr. Sözkonusu yaklaşımda, sadece k temel husus tbaryle yapılan değşklkle geleneksel dış tcaret teorsnden farklılaşma asgarye ndrgenmeye çalışılmıştır. Brncs, her br endüstrde kullanılan k faktörden brs (sermaye) sözkonususu endüstrye özgü (özel) kabul edlmektedr. Bu çalışmanın amacı kapsamında, en y tanımı olarak br endüstr, belrl tp sermaye donanımı kullanılarak üretlen ürünler aralığı olarak fade edlmektedr. İkncs, bundan böyle endüstrnn tek br homojen ürün ürettğ kabul edlmemekte, aksne emek ve kend endüstrsne özel sermaye faktörler kullanılarak bell br ürünler yelpazes (aralığı) üretlmektedr. Dolayısıyla, ülkelern bu aralık dahlndek üretmde uzmanlaşmasıyla endüstr-ç tcaretn meydana geleceğ belrtlmektedr (Falvey, 1981: 145). Böylece bu çalışmada, endüstrnn farklı kaltelere karşılık gelen br ürün sürekllğnde üretm yapabldğ kabul edlmekte ve kaltedek ayırt edc özellğn üretmnde kullanılan sermaye emek oranı olduğu varsayılmaktadır. Her br kaltedek üründe sermaye-emek oranının belrleyc olduğu bu durumda, daha yüksek kaltel ürünler daha fazla sermaye yoğun üretm teknklerne ve daha yüksek fyatlara htyaç duyacaktır. Yerl ülkenn daha düşük brm malyetle üretebldğ br ürün kalte aralığı bulunurken yabancı ülke çn farklı br kalte aralığında üretm olablecektr. Örneğn, daha yüksek ücret sevyesne sahp yerl ülke, marjnal kaltede olandan daha fazla sermaye yoğun teknkler gerektren kaltelerdek ürünlerde karşılaştırmalı malyet üstünlüğüne sahpken, dğer (daha düşük) kaltelerdek ürünlerde karşılaştırmalı malyet dezavantajıyla karşı karşıya olacaktır (Falvey, 1981: ) Frmalar arası stratejk etkleşm Brander (1981), tüketc terchlerndek farklılıktan veya ürün farklılaştırılmasından ayrı olarak, frmalar arasındak stratejk etkleşme dayalı olarak aynı ürünlerde de k yönlü dış tcaretn (endüstr-ç tcaretn) mümkün olduğunu ortaya koymaktadır. Brander (1981) e göre, H-O ve Rcardo-var modeller uluslararası dış tcaretn belrleycler olarak ülkeler arasındak farklılıklar üzernde durmasına karşın, ülkeler arasındak benzerlklern ve ölçeğe göre artan getrlern de 110

124 uluslarası dış tcarete sebeb olduğunu öne çıkaran modellern gelştrlmes mümkün görülmekte ve bu modellern benzer ürünlern dış tcaret olarak tanımlanablecek endüstr-ç tcaretn analz bakımından uygun olablebleceğne dkkat çeklmektedr. Bu çerçevede Brander (1981) tarafından gelştrlen modelde, ülkelern aynı özellklerde olduğu ve dış tcaret yapısının ölçeğe göre artan getrlern, taşıma malyetlernn ve frmaların eksk rekabet şartlarındak davranışlarının br etkleşmyle belrlendğ kabul edlmektedr. Cournot model çerçevesnde her br frma, dğer frmaların her br pyasada üretm sevyesnnn aynı kalacağını varsayarak karını maksmze etmeğe çalışmaktadır. Yerl ülke frması, A, ve yabancı ülke frması, B, olmak üzere k frmanın (k ülkenn) bulunduğu modelde her br frma üretmlernn ne kadarını yurtç tüketm ve ne kadarını hracat amacıyla üreteceklerne karar vermektedrler. İk ülkenn olduğu ve taşıma malyetlernn frmalar tarafından karşılandığı bu modelde, taşıma malyetler düştükçe yurtç tüketmde thalatın payı artacak ve Cournot dengeye yaklaşılacaktır, başka br fadeyle örneğn yerl ülkede yerl ülke frmalarının yurtç tüketme yönelk üretmleryle yabancı ülkeden yapılan thalat brbrne yaklaşacaktır. Bu bağlamda, taşıma malyetlernn bulunduğu durumda dah endüstr-ç tcaret oluşacaktır (Brander, 1981: ). Bu modelde uluslararası tcaret, dampng veya fyat farklılaştırması nedenlernden kaynaklanmaktadır. Eksk rekabetn olduğu pyasalarda frmalar, fyatı değl de marjnal hasılayı marjnal malyete eştlemekte olup; her br frma yabancı pyasada yurç pyasasına göre daha düşük paya sahp olduğundan, her k pyasada aynı fyat uygulansa dah yabancı pyasadak marjnal hasıla yurtç pyasadak marjnal hasılayı geçeblr. Dolayısıyla, böyle br frma hracata yönelk üretmnn daha yüksek etkn marjnal malyetn (ulaştırma malyetler dahl) karşılayablr. Bu durum her k ülke frmaları çn de geçerl olacağından, aynı mallarda k ülke arasında karşılıklı taşıma (cross-haulng) meydana gelecektr (Brander, 1981: ). Dğer taraftan, Brander (1981) çalışmasının Brander and Krugman (1983) tarafından frma davranışları ve pyasa talebnn daha genel özellkler yönüyle ele alınarak gelştrldğ ve endüstr ç tcaretn karşılıklı dampng çerçevesnde homojen mallarda konu edldğ belrtlmektedr (Grubel-Lloyd, 2003: xv) Dkey üretm yapısı veya farklılaştırılmış üretm malları Dxt ve Grossman (1982), çok sayıda kademeye sahp dkey üretm yapısıyla üretlen malat sanay ürünlernde uluslararası dış tcaret analz etmekte olup, her br kademede ara malı ürünlerne br mktar katma değer eklenerek br sonrak kademe çn hazır proses halde br mal oluşturulmaktadır. Bu kademeler faktör yoğunlukları tbaryle farklılık 111

125 göstermekte ve ülkeler arasında kademeler vasıtasıyle üretm yapısında uzmanlaşma karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı yürütülmektedr. Sürekl br aramalı kademelerne sahp endüstr malat sanay, dğer üretm se brncl üretm faktörlernden doğrudan üretlen ve br nha mal olarak toplulaştırılan tarım sektörü olarak ele alınmıştır. Modelde ulaştırma malyetler bulunmamakta ve malat sanay kademelerne göre üretmde tam br uzmanlaşma sözkonusu olmaktadır. Örneğn, en yüksek ücret sermayenn kra oranına (wage-rental rato) sahp ülke kademe spektrumunun en sermaye yoğun kısmındak üretme odaklanmaktadır (Dxt ve Grossman, 1982: ). Sözkonusu modelde, proses halndek malların ve nha ürünün tümünün tcaret yapılablr. Endüstr-ç tcaretn tümü ara mallarının dış tcaretn ve ara malları çn endüstrnn nha ürününün dış tcaretn çermektedr. Endüstrler-arası tcaret mevcuttur. Bu model, ara mallarının yabancı ülkeden tedarğn ve çok uluslu şrketlerle lşkl çağdaş uluslararası dış tcaretn brçok üzellğn kapsaması yönüyle oldukça lg çekcdr (Grubel ve Lloyd, 2003: xv). Buna laveten, Ether (1982), farklılaştırılmış tüketm malları yerne farlılaştırılmış üretm mallarını konu ednmştr. Ekonomde, sermaye ve emek olmak üzere k faktör ve ölçeğe göre sabt getrs olan buğday le potansyel olarak ölçeğe göre artan getrs olan malat sanaynden baret k sektör bulunmaktadır. Bu çalışmada, her br frmaya çsel olan ulusal ölçek ekonomler, frmalara dışsal olan uluslararası ölçek ekonomler le faktör donanımı teorsnn etkleşm sözkonusudur. Bu bağlamda, ölçeğe göre ulusal getrler asgar tess ölçeğn dkkate almakta ve nha malın montajında kullanılan her br bleşenn (aksamın) mekansal olarak br yerde üretlmesne htyaç duymaktadır. Dğer taraftan, ölçeğn uluslararası getrler artan tess ölçeğn değl de daha büyük ş bölümünü yansıtmaktadır. Uluslararası ölçek ekonomler nha malat sanay ürünlernn pyasa büyüklüğüne bağlı olmakta ve tüm malat sanay üretmlernn tek br yerde yoğunlaşmasına gerek duymamaktadır (Ether, 1982). Bu modelde, nha malat sanay ürünlernn bütün bleşenler kullanılarak malyetsz monte edleceğ varsayılmakta olup, her k ülkenn malat sanay ürünü ürettğ durumda bu ülkeler ürün bleşenlernn farklı yığınlarında / gruplarında (collectons) uzmanlaşacaklardır. Dolayısıyla, malat sanay ürünlerndek uluslararası dış tcaret bütünüyle, bleşenlern üretldğ ülkeden dğer bleşenlerle brleştrlp tüketleceğ yere taşınmasından oluşmaktadır (Ether, 1982: 198). 112

126 Bu çerçevede, endüstr-ç tcaretn faktör donanımı teors temelnn de bulunduğu ancak bu türdek dış tcaretn uluslararası faktör hareketllğne tamamlayıcı olduğunun ortaya konulması amaçlanmıştır. Dolayısıyla, ülkeler arasında faktör donanımındak benzerlk bu türdek dış tcaret artırırken endüstrler-arası dış tcaretn kapsamını sınırlandırmaktadır. İmalat sanay ürünlernde endüstr- ç tcaret uluslararası faktör hareketlerne tamamlayıcı özellk arzetmektedr. Endüstr-ç tcaretn varlığı ürün farklılaştırması ve ölçek ekonomlerne bağlı olmasına rağmen, endüstr-ç tcaret sevyesnn belrlenmes büyük ölçüde görel faktör donanımına bağlıdır (Ether, 1982: ). Bu modelde bleşenler, Dxt-Grosman modelnde olduğu gb ard arda monte edlmemekte, aksne aynı anda montajı yapılmaktadır (Grubel ve Lloyd, 2003: xx) Teknk farklılıklar Yukarıdak modellerden farklı olarak Davs (1995), Rcardo-var dış tcaret teorsnn unsurlarını Heckscher-Ohln teors çerçevesnde ele alarak endüstr-ç tcaret karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı olarak açıklamaktadır. Endüstr-ç tcaret çn ölçek ekonomlernn gerekl olmadığı bu yaklaşımda, teknk farklılıklar önem kazanmaktadır. Ölçeğe göre sabt getr ve tam rekabete dayalı olan karşılaştırmalı üstünlüklern geleneksel teorsnn endüstr ç tcaretn açıklanmasında yetersz olarak kabul edldğ, karşılaştırmalı üstünlüklern olmadığı durumda da ölçek ekonomlernn endüstrler arasında uzmanlaşmayı harekete geçrdğ ve endüstr-ç tcaretn oluştuğu yönünde yaygın br kabulün olduğu belrtlmekte ancak, endüstr- ç tcarete ölçek ekonomlernn etks hususunda amprk kanıtların belrgn olmadığı açıklanmaktadır (Davs, 1995). Endüstr-ç tcaretn oluşumunda ana unsur, ülkeler arasında endüstr-ç uzmanlaşmaya sahp olunmasıdır. Bu uzmanlaşmanın br sebebn ölçek ekonomler oluşturmaktadır, ancak uzmanlaşma sadece bu sebepten baret görülmemektedr. Davs (1995: 208), teork lteratürün endüstr-ç tcaret benzer faktör yoğunluğundak malların karşılıklı dış tcaret olarak tanımladığını belrterek; herhang br ortak faktör fyatlarında, aynı faktör yoğunluklarına sahp mallardak dış tcaret dkkate alındığında bu durumu tam endüstr-ç tcaret malları olarak tanımlamaktadır. Tam endüstr-ç mallarda, herhang br faktör fyatlarında ve faktör donanımında k sektördek faktör yoğunlukları sürekl aynı olacaktır. Ülkeler arasında küçük br Hcks-nötr teknk farklılık bulunduğunda, en azından br ülkede uzmanlaşma ve böylece dış tcaret olmak zorundadır (Davs 1995: 209). 113

127 Grubal ve Lloyd (2003) e göre, Davs (1995) endüstr-ç tcaret aynı faktör yoğunluğundak malların dış tcaret olarak tanımlamaktadır. Bu ürünlerdek dış tcaret, ülkeler arasında tekdüze olmayan ve Hcks-nötr üretm teknolojlerndek farklılıklardan meydana gelmektedr. Bu çerçevede, Davs (1995) endüstr ç tcaretn gayet doğal olarak ölçeğe göre sabt getr durumunda oluşabldğn ve uluslararası dış tcaretn Rcardo-var belrleycler le özel lşks olduğunu göstermektedr. Bu durum endüstr-ç tcaretn temel unsurlarından dolayı sözkonusu olmaktadır. Çünkü, endüstr-ç tcaretn benzer faktör yoğunluğundak mallarda görülmes ve çok sayıda malların üretlerek dış tcaretnn yapılması durumundan hareketle, üretlen mallar arasında kusursuz kame mkanlarına yol açılacaktır. Bu yapıda, küçük düzeydek teknk farklılıklar uzmanlaşmaya ve dış tcarete neden olacaktır (Davs, 1995: 225) Terchlerde benzerlk (Lnder hpotez) Grubel ve Lloyd (1975: 10), Lnder hpotez hakkında yaptığı aktarımda, br ülkenn tüketclernn gelr sevyesne göre yüksek mktarlarda talep edlen kaltedek ürünlern üretm ve hracatında uzmanlaşacağını belrtmektedr. Gelr grupları tarafından küçük mktarlarda talep edlen kaltedek ürünler se, bu ürünlern nüfusunun en büyük oranı tarafından kullanıldığı ülkelerden thal edlecektr. Ülkeler arasındak dış tcaret, görel gelr sevyesne bağlı olarak zevk ve terchlerdek benzerlğe, başka br fadeyle talep koşullarına bağlıdır. Lnder e göre br ülkede belrl br ürünün üretmnde halkın öneml br kesmnce talep edlmes ve genş br pyasasının olması etkl olmaktadır. İç pyasaya dönük yapılan üretmde üretmn boyutu arttıkça üretmde deneym ve etknlk sağlanmakta ve bu ürünler daha sonra da zevk ve terch benzerlğ olan, başka br fadeyle genel anlamda gelr sevyeler benzer ülkelere hraç edlmektedr. Dğer yandan, zevk ve terchler farklı olan gelr sevyes düşük veya yüksek az sayıdak kesmlern taleb se bahse konu yapıya benzer ülkelerden thalatla karşılanmaktadır. Sanay ürünler dış tcaretnn özellkle benzer terchlere ve gelr düzeyne sahp ülkeler arasında yoğunlaşacağını fade eden bu yaklaşıma taleplern çakışması (overlappng demands) da denlmektedr (Seydoğlu, 2003: 86). Hallak (2006: 239) a göre, Lnder hpotez uluslararası dış tcaretn yönü hakkında kalte unsurunun etklern açıklayan lk teordr. Lnder hpoteznde gelşmş ülkelern gelrlernn büyük br bölümünü yüksek kaltedek ürünlere harcıyacağı öngörülmektedr. Aynı zamanda, gelşmş ülkelern yüksek kaltedek ürünlern üretmnde karşılaştırmalı üstünlüğe sahp olacağı kabul edlmektedr. Bu bağlamda, benzer kş başına gelr sevyesndek ülkelerdek 114

128 üretm ve tüketm yapılarındak benzerlğn, brbrleryle daha fazla dış tcaret yapmalarına yol açacağı varsayılmaktadır. Bütün bu değerlendrmeler ışığında Lnder hpotez le endüstr-ç tcaret arasında yakın br lşknn kurablmesnn mümkün olduğu aşkardır. Öncelkle aynı endüstr çersnde ürün farklılaştırması yoluyla, benzer gelşmşlk sevyesne sahp ve tüketclern zevk ve terch benzerlğ olduğu blhassa gelşmş ülkelern malat sanay endüstrlernde endüstr-ç tcaret oluşablecektr. Bu durum özellkle, endüstr-ç tcaretn ülkeye özgü değşkenlerle analz edldğ çalışmalarda kş başına GSYİH farklılığıyla test / konu edlmektedr. Dğer taraftan, ülke çersndek gelr sevyes farklılığı nedenyle, br endüstrde, yaygın olarak talep edlen ürünlern üretm ve hracatı gerçekleştrlrken bu ürünlere kıyasla kalte farklığı bulunan daha düşük veya yüksek kaltedek ürünlere olan talebn thalatla karşılanması da endüstr-ç tcarete yol açablecektr Yen ürün, teknolojk açık ve ürün devreler Dünyadak mevcut endüstrleşme sevyesnde, yen ürünlern çoğu yakın rekabetç kamelere sahp olduğundan teknolojk açık ve ürün devrelerne dayalı dış tcaret, endüstr-ç tcaret teorsne doğrudan uygulanablr (Grubel ve Lloyd, 1975: 11). Teknoloj açığı teors, Posner (1961) tarafından ortaya konmuş olup, çok benzer genel ekonomk şartlara sahp gelşmş ülkeler arasındak malat sanay mallarının dış tcaretnn açıklanması amaçlanmıştır. Posner (1961) e göre, k ülke aynı faktör donanımına sahp olsa ble, herhang br zamanda A ülkes tarafından B ülkesnn üstün teknğnn uyarlanması öğrenme peryodu olarak adlandırılan belrl br zamanı alıyorsa, A ülkesnn B ülkes üretmn yapması mümkün değldr. Posner (1961) taklt geckmes ve talep geckmes konularına dkkat çekmektedr. Öğrenme peryodu ve reaksyon geckmesnn toplamı yurtç taklt geckmes olarak ele alınmaktadır. Bu yaklaşım uluslararası modele uygulandığında (uluslararası) taklt geckmes; yabancı reaksyon geckmes, yurtç reaksyon geckmes ve öğrenme peryoduna bağlıdır. Taklt geckmes talep geckmesnden daha küçükse bu durumda dış tcaret olmayacaktır. Dğer taraftan yen ürün, nnovasyon yapan ülkeye özgü kaynaklar gerektrdğnde, dış tcaret açığı (fazlası) uzun zaman alacak şeklde taklt süres çok uzun olablr. Böylece, dış tcaretn her br akımı (tek yönlü), talep geckmesne göre taklt hızına bağlı görülmektedr (Posner, 1961: ). 115

129 Bu çerçevede, örneğn A ülkesnde gelştrlen yen br ürünün B ülkesne hracatı B ülkesndek talep geckmes boyunca oluşmayacak, ancak taklt geckmesnn talep geckmesn aşan süresnce yoğun olarak hracat gerçekleşeblecektr. Dğer taraftan Vernon (1966) yen br ürünün gelştrlmesn ve ürün devreler boyunca üretm yernn neres olableceğn açıklamaktadır. Ürün devreler; yen ürün aşaması, gelşen ürün aşaması ve standart ürün aşamalarına ayrılmaktadır. Yüksek gelr sevyesne sahp gelşmş ülkelerde tüketc terchlerne dayalı yen ürün taleb ve bu ülkelerdek yüksek şgücü ücretlerne rağmen yen ürünlern emek tasarrufu sağlayıcı ntelkte olması yen ürün aşamasında bu ülkelere (Örneğn, ABD) üretm fırsatı sunmaktadır. Ayrıca yen ürün aşamasında grşmcler le pyasa arasında y şleyen ve kolay br letşm gerekllğ, grşmclern gelşmş pyasaya yakın konuşlanmalarına yol açmaktadır. Ürüne yönelk talep gelştkçe belrl düzeyde standardzasyon sağlanmakta, zamanla ser üretmle ölçek ekonomlerne erşlmekte ve başka ülkelerden de lave talep oluşmaktadır. Başlangıçta bu talep, üründe talebn yüksek gelr esneklğ ve yüksek emek malyetlern kame özellğ nedenyle dğer gelşmş ülkelerde oluşmakta ve böylece bu ülkelerle dış tcaret meydana gelmektedr. Ancak gelşmş dış ülkelerde de pyasa gttkçe gelştkçe, malyet mukayesesne bağlı olarak bu ülkelerde de üretm yapılarak hracat gerçekleştrleblecektr. Son olarak, şayet herhang k üretm yernde ölçek ekonomlernden tamamen faydalanıldığında, buralardak esas malyet farkı şgücü malyetler olacaktır. Bu aşamada üretm üçüncü ülkelere kayacak ve örneğn şgücü malyet üstünlüğü taşıma malyetlern karşılayacak şeklde yeterl derecede fazlaysa üçüncü ülkelerden ABD ye hracat mümkün olacaktır. Dolayısıyla, bazı ürünlern standardzasyon aşamasının ler safhalarında az gelşmş ülkeler üretm yer olarak rekabetç üstünlükler sunablecektr (Vernon, 1966: 198, 202). Bu çerçevede br özet olması bakımından belrtmek gerekrse, OECD (1992) tamamen yen br ürün gelştrlmes aşamasında, drak edlen pyasa talebnn ve pyasanın yapılan novasyonlara cevap vereblmesnn önemne şaret etmektedr. Ancak, ürüne yönelk talep gelştkçe yurtç ve dışında rekabet halnde olan frmaların yen ürünler taklt etme çabasına greceğ ve taklt süresnn yenlkç frmanın teknoloj konusundak monopol gücünü koruma gücüne bağlı olacağı belrtlmektedr. Bu esnada, yenlkç ülke / frmadan hracat gerçekleştrleblecektr. Nhayetnde rakpler tarafından bahse konu yen ürünün takld mümkün olduğunda ve üretmnde de daha 116

130 ucuz üretm faktörler kullanılabldğnde, ürünün üretm ve hracatında faktör donanımına dayalı geleneksel karşılaştırmalı üstünlükler belrleyc olacaktır. Dğer yandan, lk aşamadak ar-ge malyetlernn boyutu le yen ürün gelştrmeye ve ölçek ekonomlerne lşkn üretm sürec novasyununda yenlkç frmanın gücünü koruyablme dereces, taklt geckmesn artıran unsurlar olarak dkkat çekmektedr (OECD, 1992: ). Bütün bu hususlar dkkate alındığında ürün devreler le endüstr-ç tcaret arasında lşk olduğu belldr. Aynı endüstr çnde tanımlanan malların bu devrelern farklı aşamalarında olması endüstr-ç tcaretn oluşumuna yol açmaktadır (Narn, 2002: 45) Uluslararası üretm ve çokuluslu şrketlern endüstr-ç tcaret üzerne yansımaları Uluslararası üretm, çok uluslu şrketlerle 55 veya bu tür üretmn fnansman aracı olan doğrudan yabancı sermaye yatırımlarıyla 56 yapılan üretm olarak ele alınablr. Yabancı sahplğn bulunduğu üretm olarak da fade edlen uluslararası üretm, çok uluslu şrketlern ulusal sınırları dışında katma değer yarattığı faalyetlern bütünüdür. Bu tür faalyetlern nedenlern, boyut ve yapısını açıklamaya çalışan teorler de uluslararası üretm teors olarak adlandırılabr (Dunnng, 1999; Cantwell, 2000). Geleneksel neoklask yaklaşımda, gelşmş ülkeler görece sermaye bol buna karşın emek kıt olmaları nedenyle daha düşük kar veya faz oranı ve yüksek ücretlerle karşı karşıyadırlar. Bu ülkeler gelşmekte olan ülkelere sermaye yoğun üretm metodları gerektren malları hraç eder veya yabancı sermaye yatırımıyla doğrudan sermaye hracatında bulunurlar. Ancak İknc Dünya Savaşı öncesnde yabancı sermaye yatırımları gelşmş ve gelşmekte olan ülkeler arasında gerçekleşrken, neoklask öngörünün aksne zamanla gelşmş ülkeler arasında yabancı sermaye yatırımlarının gderek arttığı 55 Brden fazla ülkede şletmeye / tesse sahp olup bunları kontrol eden şrkete çok uluslu şrket denmektedr. Çok uluslu br şrkette ana şrket (ana merkez), doğrudan yabancı sermaye çn kaynak sağlayan ülke şrketdr. Ana şrket, br veya daha fazla ülkede br veya daha fazla bağlı brme / şrkete (yan kuruluş, şube) sahp olablr (Lndert ve Pugel, 1996). 56 Doğrudan yabancı sermaye yatırımı, br ülkedek şrketn br başka ülkede br yan kuruluş oluşturduğu veya böyle br şrket daha da büyüttüğü uluslararası sermaye akımıdır. Doğrudan yabancı sermaye yatırımının ayırt edc özellğ, sadece kaynak aktarımı aracı olmayıp aynı zamanda sahplğn de kontrol edlmesdr. Sermayeyle brlkte teknoloj, şletmeclk blgs de aktarılmaktadır. Dolayısıyla, yan kuruluş ana şrkete yönelk sadece bast br fnansal yükümlülük altında olmamakta, aynı organzasyon yapısının br parçası halne gelmektedr (Lndert ve Pugel, 1996; Krugman ve Obstfeld, 2003). 117

131 görülmektedr. Örneğn, 1938 de dünya yabancı sermaye stoğunun üçte ks gelşmekte olan ülkelerde olurken bu oran 1970 lerde dörte bre yaklaşmış ve böyle devam etmştr. Bu bağlamda, geleneksel yaklaşım çerçevesnde yüksek gelşmşlk sevyesne sahp ülkeler arasındak karşılıklı yatırımları açıklamanın güçlüğü br yana, 1970 lerden sonra ülkeler arasında aynı endüstrlerde gttkçe artan br önem kazanan karşılıklı yatırımlar da dğer dkkat çekc husustur (Cantwell, 2000: 13-14). Bu çerçevede, tarh süreç çersnde yaşanan bu olguları da dkkate alarak, 1960 lı yıllardan tbaren doğrudan yabancı sermaye yatırımları ve çok uluslu şrketlern oluşum nedenlerne cevap vereblecek yen teorler ortaya konmuştur. Bu suretle, büyük ölçüde üretmn lokalzasyonu problem çerçevesnde makroekonomk br yaklaşımla konuyu ele alan geleneksel teorden yaklaşım bçmlerne göre farklı uluslararası üretm teorler gelştrlmştr. Bu yaklaşımları / teorler; Heymer n pyasa gücü ve ürün devreler teorem yaklaşımları, çselleştrme teorem, makroekonomk kalkınma yaklaşımı, rekabetç uluslararası endüstrde karşlılaştırmalı frma büyümes yaklaşımı ve eklektk paradgma olarak genel br sınıflandırmaya tab tutmak mümkün olablr. 57 Dğer taraftan, lteratürde uluslararası üretm ve dış tcaret lşks üzerne öneml br tartışma alanının olduğu görülmektedr. Bu bağlamda, uluslararası üretmn veya çok uluslu şrket yatırımlarının uluslararası dış tcaret akımları üzernde tamamlayıcı mı yoksa kame edc m etksnn olduğu ele alınmakta ve ülke çalışmalarıyla test / analz edlmektedr. 58 Ancak konuyla lşks bakımından, bu çalışmada, uluslararası üretm ve endüstr-ç tcaret etkleşm örnek çalışmalarla ele alınarak, özellkle endüstr-ç tcaret bakımından anlamlı olan çok uluslu şrketlerde uluslararası dış tcaretn yapısının Frma ç tcaretn analz edlmesyle yetnlecektr. Bu çerçevede, konu uluslararası üretm ve endüstr-ç tcaret lşks bağlamında değerlendrldğnde; Hoekman ve Djankow (1996), yıllarında Merkez ve Doğu Avrupa Ülkeler hracatının AB ülkelerne kaydığını belrterek, Merkez ve Doğu Avrupa Ülkelernn hracat performansıyla AB ülkeler le artarak gerçekleştrlen dkey endüstr-ç tcaret arasında kuvvetl br lşk bulunduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca, bu yıllarda gelşmş ülkeler arasında görüldüğü kadar yüksek olmamakla brlkte sözkonusu ülkelerle AB arasında ortaya çıkan endüstr-ç tcaret le bu 57 Daha ayrıntılı blg çn bkz. Lndert ve Pugel (1996), Dunnng (1989), Cantwell (2000), Krugman ve Obstfeld (2003). 58 Mundell (1957), Fontagné ve Pajot (1997), Fontagné (1999), Markusen ve Maskus (1999). 118

132 ülkelere Batı Avrupa ülkelernden doğrudan yabancı sermaye grşler arasında da yüksek br lşk düzeynn olduğu saptanmaktadır. 59 OECD (2002), 1990 lı yıllarda en yüksek endüstr-ç tcaret artışı gösteren ülkeler arasında Çek Cumhuryet, Macarstan, Polonya ve Slovakya gb Doğu Avrupa Ülkelernn geçş ekonomler nn oluşturduğunu ve bu ülkelern hepsnde, özellkle Almanya dan olmak üzere, artan br şeklde yüksek doğrudan yabancı sermaye grşnn olduğuna dkkat çekmektedr. Bu durum, çok uluslu şrketlern üretm süreçlernn br bölümünü bu ülkelerde gerçekleştryor olmalarına şaret etmektedr. Lpsey (1991), dövz kurundak değşmlern etks olmakla brlkte, yabancı ülke menşel çok uluslu şrketlern ABD dek bağlı brmlernn ABD ana şrketlerne göre daha az hracata dayalı buna karşılık daha fazla thalata bağımlı olduğunu belrtmektedr. Tüm bu hususlarla brlkte, OECD (2002) br ülkenn dış tcaret, brden fazla ülkeye yayılmış dkey entegre üretm zncrnn br parçası olan mallardan oluştuğu ölçüde hracat ve thalat değşmler arasındak korelasyonun büyük olma htmalnn yüksek olduğunu belrtmektedr. Dğer taraftan, üretmn uluslararasılaşma boyutu arttıkça, dış tcarete konu malların talep tarafında yaşanan herhang br şokun katma değer yaratılan süreçlerdek etklernn ülkeler arasında daha fazla yayılableceğne dkkat çeklmektedr. Dolayısıyla, geçmşe nazaren günümüzde dünya tcaretnn, küresel sevyede dünya ekonomsndek duruma / gelşmelere daha duyarlı olableceğ belrtlmektedr. Belrl ürünlerde endüstr-ç tcaret ve frma-ç tcaretn yoğunlaşması, sözkonusu endüstr veya ürüne özel şokların uluslararası yayılımını blhassa hızlandırablecektr (OECD, 2002; ) Çok uluslu şrketlerde uluslararası dış tcaretn yapısı Frma ç tcaret Çok uluslu şrketler tarafından gerçekleştrlen uluslararası dış tcaret, endüstr-ç tcaret bakımından da oldukça anlamlı olduğu düşünülen frma-ç tcaret (ntra-frm trade) ve çok uluslu şrketn bağlı brm özellğ taşımayan alıcı / tedarkçlerle yapılan dış tcaret (arms-length trade) olmak üzere k katagorde nceleneblr. İknc kategor dış tcaret, çok uluslu şrketlern başka 59 Ancak, bu ülkelerde yüksek düzeyde bulunan otomobl sektörü doğrudan yabancı yatırımları harç tutulduğunda, sözkonusu endüstr-ç tcaret artışında doğrudan yabancı yatırımların temel br etken olmayableceğne dkkat çeklmektedr. Dolayısıyla, bu ülkelerle Batı Avrupa ülkeler arasındak endüstr-ç tcarette, çok uluslu şrketlern / doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının şrket dışıyla yaptığı dış tcaretn etkl olduğuna şaret edlmektedr (Hoekman ve Djankow, 1996: 26). 119

133 ülkelerdek kendlernden bağımsız alıcı veya tedarkçlerle, dğer br fadeyle dışarısıyla yaptığı dış tcaret olarak düşünüleblr. Frma-ç tcaret, çok uluslu şrketler le bağlı brmler arasında ülkeler / sınırlar arası dış tcarettr. ABD ve Japonya frmaları gb sınırlı sayıda ülke verler bulunmakla brlkte frma-ç tcaret, uluslararası mal tcaretnn öneml br bölümünü oluşturmaktadır. 60 Gelşmş ülkeler arasındak frma-ç tcaretn büyük br bölümü, nha ürünlerde (veya çok az br lave malat şlem gerektren ürünlerde) yapılmakta olup bağlı brmlern pazarlama ve dağıtım mkanlarından yararlanılmaya çalışılmaktadır. Dğer taraftan, gelşmekte olan ülkelerle gelşmş ülkeler arasındak dış tcaretn öneml br kısmı, gelşmekte olan ülkelerdek bağlı brmlerde üretlerek ana şrketn bulunduğu ülke dahl gelşmş ülkelere yapılan hracattan oluşmaktadır. Bu tür frma-ç tcaret daha çok üretmn uluslararası boyut kazanmasıyla lşkl görülmektedr (OECD, 2002). Lall (1978) n, ABD çok uluslu şrketlern yabancı ülkedek bağlı brmlerne yaptığı hracatta frma-ç hracatı nceledğ, bu alanda başlangıç ntelğnde olan çalışmasında; endüstrlern teknolojk yoğunluğu, yabancı yatırımların boyutu, üretm süreçlernn / şlemlernn ayrıştırılablrlğ ve satış sonrası hzmet gerekllğ hususları frma-ç hracatı etkleyen faktörler olarak tespt edlmştr. Bu bağlamda, Fenberg ve Keane (2006), dünya uluslararası dış tcaretnn yarısından fazlasının oluşturulduğu çok uluslu şrketlern dış tcaretnn kaynaklarının ncelenmesne yönelk yaptığı çalışmada, çok uluslu şrketlern yıllarında ABD ve en büyük dış tcaret partner olan Kanada arasındak uluslararası dış tcaretn analz etmektedr. 61 Yapılan çalışmada, çok uluslu şrketlern şrket dışarısıyla yaptığı dış tcaret bleşenn artışında sözkonusu dönemde ABD ve Kanada arasındak koruma oranları ndrmnn öneml etksnn olduğu tespt edlrken; koruma oranlarındak ndrmn frma-ç tcarette dış tcaret artırıcı etksnn düşük olduğu saptanmıştır. Ancak frma-ç tcaret artışının asıl belrleycsnn 60 ABD ve Japanya mal hracatının yaklaşık üçte br; ABD mal thalatının üçte br le Japonya mal thalatının dörtte br frma-ç tcaret olarak gerçekleştrlmektedr (OECD, 2002). 61 Genel olarak, yılları arasında ABD kökenl çok uluslu şrketlern toplam dış tcaret yılda ortalama yüzde 4,5 artmıştır. Sözkonusu dış tcaretn frma-ç dış tcaret bleşn dışarısıyla yapılan dış tcaret bleşennden daha hızlı büyümüştür. Yıllık ortalama olarak, frma-ç dış tcaret yüzde 6,3 artarken dışarısıyla yapılan dış tcaret yüzde 3,4 artmıştır. Bu çerçevede, ABD kökenl çok uluslu şrketlern toplam mal tcaret çersnde frma-ç tcaret yüzde 35,5 tan yüzde 45 a yükselmştr (Fenberg ve Keane, 2006: 1515). 120

134 teknk değşm olduğu bulunmuştur. Bu durum, tam zamanında üretm sstemler (JIT üretm) gb lojstk yönetmndek gelşmelern 62 etksyle ara ürünlern frma-ç tcaretyle lşkl stok malyetlernn azaltılmasıyla açıklanmıştır. Marn ve dğerler (2002) nn, son yıllarda Almanya lı frmaların Doğu Avrupa ülkelernde yaptığı doğrudan yabancı sermaye yatırımlarını konu alan çalışmasında, 63 bu yatırımların yapan ve yapılan ülke açısından etklern ele almaktadır. Bu bağlamda, Doğu Avrupa ülkelerndek Alman frmaları yatırımlarının dkey yatırım özellğ arzettğ belrtlerek, Alman frmalarının Doğu Avrupa ülkelerndek ucuz şgücünden faydalanmak çn üretmlernn öneml br bölümünü bu ülkelerdek bağlı brmlernden karşıladığı (outsourcng) ortaya konmaktadır. Bu bağlamda, frma-ç tcaret açısından konu değerlendrldğnde, geçş ekonoms ülkelerndek bağlı brmlern satışlarının yüzde 28 nn Alman menşel ana şrketlere hraç edldğ ve bu ülkelerdek bağlı brmlern toplam satışlarında Alman ana şrketlerden yaptığı thal grdlern oranının yüzde 10 olduğu belrtlmektedr. Bu oranlar, ülkeden ülkeye büyük farklılık göstermekte olup, örneğn bağlı brmlern satışlarında Alman ana şrkete hracat oranı Slovak Cumhuryetnde yüzde 82,3, Baltık Devletlernde yüzde 64,1, Romanya da yüzde 44,1, Macarstan da yüzde 30,8 ken; bağlı brmlern toplam satışlarında Alman ana şrketlerden yaptığı thal grdlern oranının Slovak Cumhuryetnde yüzde 30,7, Romanya da yüzde 29,7, Rusya da yüzde 28,3, Baltık Devletlernde yüzde 25,0 olmuştur. Bardhan ve Jaffee (2004), ABD kökenl çok uluslu şrketlern ve ABD de bağlı brm bulunan çok uluslu şrketlern ara grd thalatı çersnde frma-ç tcaretn önemnn gttkçe arttığını ortaya koymaktadır. Özellkle ABD dek yüksek teknoloj endüstrlern ara grd thalatında ABD l çok uluslu şrketler tarafından gerçekleştrlen frma-ç tcaret esas unsur olarak çok daha önem kazanmaktadır. 64 Ancak, genel olarak ABD ara grd thalatında frma-ç 62 Daha önceler Toyota frmasının öncülüğünde Japonya da gelştrlen sstemlern, çalışmaya konu olan 1980 lern sonrasında ABD ve Kanada da genş boyutta uygulamaya konulduğu belrtlmektedr. 63 Sözkonusu çalışma, 1989 le 2001 arasında 4209 Alman frmasının 1050 adet yatırım projesn kapsamakta olup, Alman frmalarının bu dönemde Doğu Avrupa ülkelernde yaptıkları toplam doğrudan yabancı sermaye yatırımının değer olarak yüzde 62, sayı olarak yüzde 45 ne karşılık gelmektedr. 64 ABD de yüksek teknoloj endüstrlern ara malı thalatının üçte ksnden fazlasının ABD l çok uluslu şrketler tarafından gerçekleştrldğ belrtlmektedr. 121

135 tcaretn önemyle brlkte, standart çekm model 65 belrleyc unsur olduğu görülmektedr. değşkenlernn de Yatay ve dkey endüstr-ç tcaret yapısı ve belrleycler Endüstr-ç tcaret yatay ve dkey endüstr-ç tcaret olarak k kategorde ncelenmektedr. Farklılaştırılmış çeştlere sahp benzer ürünlern uluslararası tcaret yatay endüstr-ç tcaret, kalte ve fyat açısından farklılığı bulunan farklılaştırılmış ürünlern uluslararası tcaret se dkey endüstr ç tcaret olarak tanımlanmaktadır. Genel olarak fade etmek gerekrse, yatay endüstr ç tcarette tam rekabet koşullarında olmayan pyasa yapısı baskın unsur olurken, dkey endüstr ç tcarette kalte yönüyle olduğu gb, karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı olarak ürün farklılaştırması dnamkler etken olmaktadır (Cel, 2004; Fontagné ve dğerler, 2005; OECD, 2002 ). Yatay endüstr ç tcaret nş ürünlerde uzmanlaşmayla ölçek ekonomsnden faydalanmak suretyle benzer faktör donanımlarına sahp ülkelerde uluslararası tcaret mümkün kılarken, dkey endüstr ç tcaret özellkle şgücü ntelğ veya ar-ge harcamaları gb faktör donanımı farklılıklarına sahp ülkelerdek uluslararası tcaret yapısını yansıtablr. Örneğn montaj amacı çn ucuz ntelksz şgücünden veya ar-ge çn uzmanlaşmış personelden faydalanmak üzere ülkeler arasında üretmn dkey uzmanlaşması karşılaştırmalı üstünlüklerle şeklleneblmektedr (OECD, 2002: 160). Kısaca, Hoekman ve Djankow (1996: 2) benzer malların mübadelesn yatay endüstr-ç tcaret; daha yüksek derecede proses edlmş çıktılar çn grd mübadelesn dkey endüstr-ç tcaret olarak tanımlamaktadır. Bu bağlamda, Grubel ve Lloyd (1975: 101) ten yapılan aktarımda, rekabet eden veya kame malların thalat ve hracatı yatay endüstr-ç tcaret, nha ürünün malatında kullanılan farklı aşamalardak malların thalat ve hracatı dkey endüstr-ç tcaret olarak ayrıştırılmaktadır (Grubel ve Lloyd, 2003: x). Dğer taraftan, Greenaway ve dğerler (1994b), yatay ürün farklılaştırması ve dkey ürün farklılaştırması ayrımını yapmaktadır. Yatay ürün farklılaştırması, farklı tarzlarda karekterze edlen br ürünün farklı çeştlernden oluşurken dkey ürün farklılaştırmasının farklı sevyede hzmet sunan farklı çeştlerden oluştuğu belrtlmektedr (Greenaway ve dğerler, 1994b: 379). 65 Çekm denklem (gravty equaton) çerçevesnde ülkeler arasında kl dış tcaret, bunların her brnn üretm büyüklüğüyle poztf, aralarındak mesafeyle ters yönlü olarak lşklndrlmektedr. 122

136 Yatay endüstr ç tcarette, bahse konu mal grubu veya endüstrde brm hracat ve brm thalat fyatı oranının belrl aralıkta olması beklenr (örneğn, 0,85 le 1,15 aralığı gb), bu aralığın dışı dkey endüstr ç tcaret olarak kabul edleblr. Burada, ulaştırma ve dğer taşıma malyetlernn görel hracat ve thalat brm değerlernden yüzde ± 15 ten fazla olamıyacağı varsayımı yapılmaktadır. Dğer taraftan, 0,95-1,05, 0,75-1,25 ve 0,65-1,35 aralıkları gb farklı aralıklarda kullanılmaktadır (Greenaway ve dğerler, 1994b). Bu çerçevede, aşağıdak eştlk gelştrlmştr: X BDk α 1+ α BD 1 M k Burada, BD brm değer; X ve M hracat ve thalat; k bahse konu ülke; dış tcarete konu mal ve α aralık faktörüdür. Konuyla lgl olarak Fontagné ve Freudenberg (1997) benzer açıklamalarda bulunurken nspeten farklı br eştlk gelştrmektedrler. Fontagné ve Freudenberg (1997: 29) e göre, ürünler, açıkça kaltelerne göre farklılık gösterr. Dolayısıyla, bu analzlerde fyattak (brm değer) farklılıkların kalte farklılığını yansıttığı kabul edlr ve brm değerler yakın olan ürünler benzer ürünler olarak dkkate alınır. Şayet dış tcaret yapılan ürünlern hracat ve thalat brm değerler yüzde 15 ten daha az farklılık gösterrse, başka br fadeyle aşağıdak koşulu sağlarsa benzer ürünler olarak kabul edleblr. 1 1,15 BD BD X kk ' t M kk ' t 1,15 Burada da, BD brm değer; X ve M hracat ve thalat; k bahse konu ülke; k ' dış tcaretn yapıldığı dğer ülke, se t zamanında dış tcarete konu mallardır. Endüstr-ç tcarette ülkeye özgü ve endüstrye özgü faktörler ayrımı da yapılmaktadır. Endüstr-ç tcaretn boyutu; dış tcaretn yapıldığı ülkelern ülkeye özgü özellklerne bağlı olarak farklılık gösterdğ gb, ürün spesfk talep ve arz karekterstklerne bağlı olarak endüstrler arasında da farklılık göstermektedr (Loertcscher ve Wolter, 1980: 282). Bu bağlamda endüstr-ç tcaret üzernde; uluslararası tcaretn yapıldığı ülkelern ortalama gelşmşlk sevyes (talep yapısı, endüstrnn yapısı), gelşmşlk sevyes farklılığı, ortalama pyasa boyutu, pyasa boyutu farklılığı, pyasalar (ülkeler) arası mesafe, dış tcaret engeller ülkeye özgü etkenler olarak; ürün farklılaştırma, ölçek ekonomler, doğrudan yabancı sermaye 123

137 yatırımları, şlem malyetler, statstk toplulaştırma dereces se endüstrye özgü faktörler olarak etkl olmaktadır (Loertcscher ve Wolter, 1980; Nolle,1990; Km, 1992). Ayrıca yatay endüstr-ç tcaret, ürün farklılaştırması ve ölçek ekonoms gb endüstrye özgü faktörlerle belrlenrken, dkey endüstr-ç tcaretn ülkeye özgü faktörlerle belrlendğ belrtlmektedr (Emrhan, 2005) Endüstr-ç tcaret ölçme yöntemler / endeksler Endüstr ç tcaretn hesaplama yöntem / endeks olarak, başta Standard Grubel-Lloyd endeks olmak üzere, Uyarlanmış Grubel-Lloyd endeks, Balassa endeks, Aquno endeks, Glejser-Goosens-Eede endeks ve Loertcscher-Wolter endeks gb brçok endeks bulunmaktadır. Söz konusu endeksler genelde dğer endekslern bazı eksklklern gdermek amacıyla türetlmştr. Endüstr-ç tcaretn ölçülmes hususunda; hang ölçüm metodunun (endeksn) uygun olduğu, ölçüm hesaplamaları çn malların sınıflandırılmasında ne düzeyde br toplulaştırmanın uygun olacağı ve dış tcaretn dengede olmadığı durumlarda br ayarlama yapılıp yapılmaması veya ne tür br uyarlamanın yapılması konularında tartışmanın olduğu görülmektedr. Endüstr-ç tcaret kl (karşılıklı) olarak veya brçok ülkeye karşı hesaplanmaktadır (Grubel ve Lloyd, 2003) Balassa endeks Balassa (1966), Ortak Pazarın kurulmasının AET ülkeler arasındak dış tcarete etklern nceleyerek, gelştrmş olduğu aşağıdak endeksle ülkelern endüstrler-arası uzmanlaşma sevyelernde düşüş olduğunu, dolayısıyla korumaların ndrlmesnn AET ülkelernde endüstr-ç uzmanlaşmayı artırdığını tespt etmştr. 1 X M B = n X + M Burada, X ve M sırasıyla mal kategorsnn hracat ve thalatı, n se mal kategor sayısıdır. Endeks 0 le 1 arasında değşmekte olup, 0 a yaklaştıkça endüstr-ç tcaret düzey artmaktadır. Örneğn, endeks değernn 0 olması, belrlenen kategorde hracat ve thalatın eştlenmes ve tamamen endüstr-ç tcaretn oluşması; endeks değernn 1 olması se ülkenn sözkonusu mal kategorsnde tamamen thalat veya hacatçı olduğu dolayısıyla tam br endüstrler-arası uzmanlaşmanın bulunduğunu göstermektedr. 124

138 Balassa endeksnn, lk bakışta esas tbaryle endüstrler-arası dış tcaret hakkında blg verdğ görülürken, aynı zamanda endüstr- ç tcaret çn de aynı şeklde açıklayıcı olmaktadır. Ancak, endüstrlern dış tcaret boyutunu dkkate almaksızın tüm endüstrlere eşt ağırlık vermes ve toplam dış tcaretn dengede olmaması durumu çn br düzeltme öngörmemes yönleryle eksklğ bulunmaktadır (Grubel and Lloyd, 2003: 250) Grubel-Lloyd endeksler Grubel ve Lloyd (1971), endüstrs çn endüstr-ç tcaret, herhang br toplulaştırma sevyesnde, tamamen aynı endüstrnn thalatına karşılık gelen br endüstrnn hracat değer olarak tanımlayarak, aşağıda verlen formülasyonu gelştrmştr: R = ( X + M ) X M Burada, X ve M yerl ülke para br cnsnden sırasıyla aynı endüstrdek hracat ve thalat değerdr. S = X M, endüstrler-arası tcarettr. Dolayısıyla, endüstr-ç tcaret, endüstrnn toplam dış tcaret değernden ( X + M ), net thalat veya hracatının X M çıkarılmasından sonra kalan değerdr. Farklı endüstr ve ülkeler çn yapılan bu ölçmelern mukayesesn kolaylaştırmak çn, her br ülkenn toplam thalat ve hracatının br yüzdes olarak fades uygun olacaktır, bu çerçevede endüstrler-arası tcaret ve endüstr-ç tcaret sırasıyla aşağıdak şeklde formüle edlmektedr: A = [ X M /( X + M )] 100 B = [( X + M ) X M ] 100 /( X + M ). Her k ölçme 0 le 100 arasında değşmektedr. Konuyu endüstr-ç tcaret olarak ele aldığımızda, hracat ve thalat eşt olduğunda endüstr-ç tcaret ölçümü, B, 100; hracata rağmen thalatın yokluğunda veya ters durumda, B, 0 olacaktır. Dğer taraftan, n sayıda endüstrnn toplam thalat ve hracat değer çersndek her br endüstrnn görel thalat ve hracat toplamının ağırlığı kullanılarak hesaplanan ortalama endüstr-ç tcaret: B n = B ( X + M ) / ( X + M ) 100 n 125

139 ) ( ) ( + + = n n n M X M X M X B olarak hesaplanır. Bu, aynı zamanda, n sayıda endüstrnn endüstr-ç tcaret toplamının sözkonusu endüstrlern toplam thalat ve hracat yüzdesne eşttr: 100 ) ( ] ) [( + + = n n M X M X M X B dr. Buradan hareketle sözkonusu endeks daha bastçe; 100 ) ( 1 + = n n M X M X B olarak da gösterleblr. Uyarlanmış Grubel-Lloyd endeks Yukarıda hesaplanan ortalama endüstr-ç tcaret, ülkenn toplam mal tcaret dengede değlse kusurlu olarak hesaplanacak, başka br fadeyle olması gerekenden daha düşük olacaktır. İthalat ve hracattak dengeszlk durumunda, her br endüstrde hracat thalatı karşılayamadığından hracat ve thalat patern (yapısı) ne olursa olsun ortalama endüstr-ç tcaret 100 den daha düşük olmak zorundadır. Bu durum, sözkonusu ölçmenn, B, dış tcaret dengeszlğn ve endüstr-ç tcaret büyüklüğünün her ksn kapsamasından kaynaklanmaktadır (Grubel and Lloyd, 1971: 250). Başka br fadeyle, toplam dış tcaret hacm le endüstr-ç tcaret arasındak fark, sadece endüstrler-arası tcaret değl aynı zamanda dış tcaret açığı veya fazlasını da verecektr (Narn, 2002: 57). Dolayısıyla endüstr ç tcaret, malların toplam hracat ve thalatından dış tcaret dengeszlğ çıkarılmış durumuna br oran olarak fade etmek suretyle aşağıdak uyarlama yapılmaktadır: 100 ) ( ) ( + + = n n n n n M X M X M X M X C

140 Toplam dış tcarete kıyasla dış tcaret dengeszlğ arttıkça uyarlanmış endeks değer de artacaktır. Ayrıntılı sınıflanırmaya dayalı Grubel-Lloyd endeks Farklı toplulaştırma sevyelernde endüstr-ç tcaretn hesaplanması Grubel-Lloyd endeks temelnde mümkündür. j gb alt kategorlerden oluşan endüstrsnn hracat ve thalat toplamı sırasıyla X = ve X j j M = M j olarak hesaplandığında, endüstrsnn endüstr-ç tcaret j aşağıdak gb hesaplanır: B ( X j + M j ) X j M j j j = ( X + M ) B nn paydası değşmedynden ve j j İJ j j 100 ( X + j M j ) X j M İJ ( X j + M j) X j M j j j olduğundan daha çok toplulaştırılmış sevyedek sınıflandırmaya (gruplandırmaya) dayalı endüstr ç tcaret daha yüksek değer alacaktır. Daha düşük toplulaştırma sevyelernde X M ) termnn ters şaretler alma ( j j derecesne göre, toplulaştırma sevyes endüstr-ç tcaret ölçümünü artırmaktadır. Bu toplulaştırma özellğ, ülkelere göre toplulaştırma durumunda da geçerldr. Dolayısıyla, br ülkenn tcaret yaptığı ülkelerle olan ağırlıklandırılmış 66 endüstr ç tcaret ortalaması, bu ülkenn sözkonusu ülkelerle br bütün olarak hesaplanan endüstr-ç tcaretten genellkle daha düşüktür (Grubel and Lloyd, 1971: 251) Aquno endeks Aquno (1978), daha önce Grubel-Lloyd tarafından gelştrlen endeksler eleştrerek, dış tcarettek dengeszlğn endüstr-ç tcaret ölçümüne yönelk etksn gdermek amacıyla yen br endeks gelştrmştr. Br öncek başlık altında açıklandığı üzere, Grubel-Lloyd (1971) tarafından gelştrlen ortalama endüstr-ç tcaret endeks, B nn toplam dış tcaretn dengede olmaması durumunda endüstr-ç tcaret olduğundan daha j j 66 Her br ülkenn ağırlığı toplam thalat ve hracattak payıyla belrlenr. 127

141 küçük ölçmes nedenyle Uyarlanmış Grubel-Lloyd endeks C gelştrlmştr. Ancak Aquno (1978: 280) e göre; Grubel-Lloyd, B de bu durumun ortaya çıkmasınının sebebn, B değerlernden br ortalama değer olarak hesaplama sürecne bağlamışlardır. Oysa Aquno (1978) bu hususu eleştrerek, sözkonusu durumun Grubel-Lloyd un temel(lk) endeks olan B nn uyarlanmamasından kaynaklandığını belrtmektedr. Başka br fadeyle, endüstr-ç tcaretn olduğundan düşük hesaplanması sadece değl, her br endüstr sevyesnde ölçülen B de de ortaya çıkmaktadır. B de Aquno (1978), dengeszlk etksnn bütün endüstrlerde aynı olduğunu varsayarak, toplam hracatın toplam thalata eşt olduğu durumda her br malın hracat ve thalat değerler ne olurdu tahmnnden hareketle, aşağıda açıklandığı üzere hracat ve thalatın teork değerlern formüle etmştr. Burada amaç, toplam dış tcaret dengeszlk etksn temel(lk) sevyede gdermektr. X e j = X j 1 ( X j + M 2 X j j ) ; M e j = M j 1 ( X j + M 2 M e e 1 Görüldüğü üzere, X = M = ( X j + M j j j ) dr. 2 Buradan hareketle, X e j ve M e j değerlern Grubel-Lloyd un temel endeks olan B ye koyarak, j ülkesnn toplam dış tcaret dengeszlğ etksn gdermek suretyle j ülkesnn malında endüstr-ç tcaretn oranını ( Qj endeks) hesaplamak mümkündür. Ayrıca, j ülkesnn toplam dış tcaret çnde her malın oranıyla elde edlen ağırlıklar uygulanarak çeştl mallara göre Q değerlernn ağırlıklandırılmış ortalaması hesaplanır. Bu şeklde j j ülkesnn toplam dış tcaret çnde endüstr-ç tcaretn düzeltlmş özet / toplanmış ölçümü aşağıdak gb elde edlr (Aquno, 1978: 280): Q j = ( X j + M j ( X ) j + M X j ) e j M e j 100 j j ) 128

142 Ancak, dış tcarettek dengeszlklern endüstrler arasında eşt oranda dağıldığı varsayımının gerçekç olmadığı söyleneblr. Bu bağlamda Greenaway ve Mlner (1981: 274), dış tcarette dengeleme etksn Aquno da olduğu gb her br bağımsız şlemler set, dolayısıyla endüstr veya grup çn eşt dağılımlı olarak kabul etmek anlamlı mıdır? sorusunu sorarak br makroekonomk etknn daha mkro sevyede tanımlanmasının herhang br kesn belrt olmadan çok güç olduğunu belrtmektedr Glejser-Goosens-Eede endeks 67 Glejser ve dğerler (1979) nn, br ülkenn, bulunduğu grubun dğer ülkelerne göre daha çok hracat veya thalat yaptığı durumda arz ya da talep yönüyle uzmanlaşmış olableceğ düşüncesne dayalı olarak gelştrdğ yaklaşımda, Balassa Endeksnden (1966) hareketle, aşağıdak katsayı ve formüller türetmşlerdr: n n 1 X X g 1 ξ = log / = ξ, n = 1 X X g n = 1 1 μ = M M n n g log / = n = 1 M M g n = 1 1 Burada, X ve M sözkonusu ülken endüstrs ürünlernn bölge ç hracat ve thalatını; X ve M sözkonusu ülkenn bölge ç toplam hracat ve thalatını; X g ve M g endüstrs ürünlernn bölge ç toplam hracat ve thalatını; X g ve M g se bölge ç toplam hracat ve thalatı göstermektedr. Şayet endüstr-ç uzmanlaşma baskınsa her br endüstr,, çn M / M ) /( M / M ) ve X / X ) /( X / X ) nn 1 e yakın olacağı ( g g μ ( g g beklenr. Bunların logartması ve ağırlıklandırılmamış ortalamaları alındığında ξ ve μ sıfıra sıfırın etrafında geznecektr (Glejser ve dğerler, 1979: 262; Narn, 2002: 64). Ayrıca; 1 ( ξ ξ ) 2 = n = 1 s 2 ξ ve 1 ( μ μ) 2 = n = 1 s 2 μ varyans değerlernn zamanla düşmes durumunda endüstr-ç uzmanlaşmanın arttığı söyleneblecektr. Glejser ve dğerler (1979); Grubel-Lloyd (1971) ve Aquno (1978) n de yaptığı gb dış tcaretn dengede olmadığı durumlara karşın düzeltme 67 Glejser endeks olarak fade edlmektedr. 129

143 yapılması gerekllğne dkkat çekerek, bu düzeltmey Balassa endeksne (B) uygulamaktadır. Ancak Glejser endeks; Blassa endeks (B) ve Grubel-Lloyd endeks gb dış tcarettek çakışma mktarına göre endüstr-ç tcaretn ölçüldüğü endekslere alternatf olarak düşünülmemeldr. Glejser Endeks daha çok, dış tcaret yapılarındak benzerlğn ölçüldüğü endeks gruplarına dahldr (Kol ve Melnes, 1986) Loertcscher-Wolter endeks Loertcscher ve Wolter (1980), endüstr-ç tcaretn ölçümü amacıyla dğer endekslere göre nspeten farklı ve bast br endeks gelştrmşlerdr. IIT jk = ln X M jk jk Burada M jk ve X jk, j ülkesnn malında k ülkesyle thalat ve hracatıdır. IIT jk, sıfır (sadece endüstr-ç tcaret) le eks sonsuz (endüstr-ç tcaret hç yok) arasında değşr. Dğer taraftan, toplam dış tcaret dengeszlğn endüstr-ç tcaret ölçümlerne olan etksn dkkate alarak, tcaret dengeszlğ etksnn bütün endüstrlerde aynı oranda olduğu şeklndek Aquno(1978) tarafından yapılan varsayım çerçevesnde aşağıdak knc endeks türetlmştr. ( a jk X jk + b jk M jk ) a jk X jk b jk M jk Q jk = 100 ( a jk X jk + b jk M jk ) ( X jk + M jk ) a jk = 2 X b jk jk ( X jk + M = 2 M jk jk ) Marjnal endüstr-ç tcaret ölçme yöntemler / endeksler Marjnal endüstr-ç tcaret ölçümüyle, marjnal tcarette endüstr-ç tcaretn oranı bulunulmakta ve amaca yönelk olarak bazı eksk yönlern gdermek gayesyle brçok sayıdak endekslerle ölçüm yapılmaktadır. Bu çerçevede, marjnal tcarettek endüstr-ç tcaret boyutunun analzn çeren ve yen yapılan uluslararası tcaretn ne kadarlık kısmının endüstr-ç 130

144 tcaret olarak yapıldığını ortaya çıkaran marjnal endüstr-ç tcaretn ölçülmes hususunda Hamlton-Knest Endeks, Greenaway-Hne-Mlner- Ellott Ölçümü ve Brülhart endeksler gb endeksler bulunmaktadır Hamlton-Knest endeks Hamlton ve Knest (1991: 291), endüstrler-arası dış tcarettek artışın ölçüm yapılan sektördek dış tcaret dengeszlğn azalttığı durumda, Grubel- Lloyd endeksnn artış göstereceğne dkkat çekmekte ve Grubel-Lloyd endeksnn farklı zaman peryodları çn kullanılmasıyla alakalı kavramsal sorunun üstesnden geleblmek çn yen br endeks gelştrdklern belrtmektedr. Hamlton ve Knest tarafından gelştrlen endeks, her br endüstr çn aşağıdak gb tanımlanablr: X t X t n M t M t n X t X t n 0 çn MIIT = M M X X M M 0 çn X t t n t X t n t t n 131 M MIIT = X veya M t M t n çn Tanımsız. t t t M X Burada, X t ve X t n le M t ve M t n ; t ve t n yıllarında sırasıyla hracat le thalat değerler, n se k ölçme arasındak yıl sayısıdır. MIIT endeks yen dış tcaretn ne oranda endüstr-ç tcaret türünde olduğu sorusunu cevaplar. Grubel-Lloyd endeksnde olduğu gb, bahse konu MIIT endeks yen oluşan dış tcaret tamamen endüstr-ç tcaretten baret se 1; tamamen endüstrler arası dış tcaret se 0 veya tanımsızdır. Bu çerçevede, Brülhart (1994), endüstrler-arası tcaret gösteren hracatta artış ve thalatta azalma (veya ters durumda) durumunda Hamlton-Knest endeksnn tanımsız hale geldğne şaret etmektedr. Ayrıca, thalat ve hracatın her ksnn de azaldığı durumda çakışan (karşılıklı) azalmanın marjnal endüstr-ç tcaret olarak kaydedlmes gerekrken Hamlton ve Knest endeksnn bu durumda da tanımsız olduğunu fade etmekte ve bu koşullarda MITT endeksnn marjnal endüstr-ç tcaretn yapısı hakkında herhang br blg sunmadığına dkkat çekmektedr Greenaway-Hne-Mlner-Ellott ölçümü Greenaway ve dğerler (1994a), Hamlton-Knest endeksnn örneğn, bzath ölçme yönüyle çerdğ eksklğ, enflasyon etksn dkkate almaması ve ölçülendrme boyutunun olmaması gb durumlarına şaret ederek kısaca t n t n t n

145 GHME ölçümü olarak adlandırılan ve aşağıda verlen Greenaway-Hne- Mlner-Ellot ölçümünü gelştrmştr. dr. Δ IIT j = Δ[( X + M j ) X j M j ] Burada, IIT endüstr-ç trcaret göstermekte olup Δ IIT j = IIT IIT GHME Ölçümünde enflasyon etks uyarlandığında, aşağıda verldğ gb endüstr-ç tcaretn mutlak değernn reel ölçümü elde edlr: ΔIIT ( reel) = ΔIIT j 1 Deflatör Yukarıdak ölçme metodları br ölçülendrlmş (oransal) endeks sunmamasına rağmen, her zaman tanımlıdır ve belrl analzler kapsamında toplam dış tcaret veya reel üretm sevyes le lşklendrleblr (Greenaway ve dğerler, 1994a: 423). GHME Ölçümü, endüstr-ç tcaret br orandan zyade mutlak değer olarak göstermes açısından Grubel-Lloyd endeks ve Hamlton-Knest endeksnden farklılık arzetmektedr. Endeksn bu özellğ, marjnal endüstr-ç tcaretn endüstrnn toplam dış tcaret sevyesne, üretmne ve satışlarına göre mukayesesn (ölçeklendrlmesn) kolaylaştırdığından ağırlıklı olarak stenlen br durumdur. Ancak, GHME ölçümü, (marjnal) endüstr-ç tcaretn oransal değer hakkında blg vermemes ve endeks değer 0 le 1 arasında olan dğer endekslere göre kullanım açısından zorluğu nedenyle eksklk göstermektedr (Brülhart, 1994a:303). Dğer yandan, bu ölçme metodu ele alınan k peryodun endüstr-ç tcaret farklılığını yansıtması nedenyle, Grubel-Lloyd endeksleryle yapılan mukayeseyle benzerlk göstermektedr. Dolayısıyla, dış tcaretn gelşmndek değşm yapısını değerlendrmek bakımından Grubel-Lloyd endekslernn eksklğn aynı zamanda bu ölçme metodu da göstermektedr. Bununla brlkte, ele alınan br dönem süresnde belrl br sektör, hracatında değşklk olmaksızın dış tcaret fazlasından dış tcaret dengesne doğru değşm gösteryorsa; thalattak artışa karşılık hracatta da artış olmadığından (çakışma olmadığından), açıkça endüstrler arası br uyarlanmanın olduğu bu durumda ble GHME ölçümü thalattak artışın k katı değernde poztf br değer gösterecektr. Ayrıca GHME ölçümü belrl ülke veya sektörlern görel dış tcaret performansına lşkn olarak ta br blg sunmamaktadır (Brülhart, 1994a: 303) t t n 132

146 Brülhart endeksler Brülhart (1994) e göre, marjnal endüstr-ç tcaretn ölçülmes konusunda lk ve halen en yaygın olarak kullanılan teknk, Grubel-Lloyd endeksnn farklı zaman peryotları çn mukayese edlmesdr. Ancak, farklı peryotlar çn lgl Grubel-Lloyd endekslernn yan yana konarak mukayeses bu zaman peryotlarının her brnde dış tcaretn yapısı hakkında blg vermekte ancak dış tcarettek değşmn yapısı hakkında br değerlendrme yapmayı mümkün kılmamaktadır. Bu nedenle aşağıda verlen endekslern gelştrldğ görülmektedr: Grubel-Lloyd Tp A endeks ( X t X t n ) ( M t M t n ) MIIT = A = 1 X X + M M t t n Başka br fadeyle; ΔX ΔM A = 1 yazılablr. ΔX + ΔM Grubel-Lloyd endeks gb bu endeks, 0 le 1 arasında değşr. Endeksn 0 olması marjnal dış tcaretn tamamen endüstrler-arası dış tcaret bçmnde, 1 olması tamamen endüstr-ç tcaret bçmnde olduğunu gösterr. Grubel-Lloyd endeksnde olduğu gb A endeks de aynı sevyedek statk ayrıştırmaya sahp endüstrler çn toplanablr ve aşağıdak ağırlıklandırılmış ortalama elde edlr. k ΔX + ΔM Atop = w A, burada w = k, = 1 ( ΔX + ΔM ) Böylece A top t = 1 t n, br endüstrnn bütün alt kategorlernn veya ekonomnn bütün endüstrlernn ağırlıklandırılmış ortalama marjnal endüstr-ç tcaretn verr Marjnal endüstr-ç tcaret ve sektörel performans: B endeks A endeks, toplam uyarlanma etkleryle lgl olarak çok ülkel çalışmalar çn uygun sonuçlar vermesne rağmen ülkeler ve sektörler arasında dış tcaretn sebep olduğu kazanç ve kayıpların dağılımı hakkında herhang br blg çermemes nedenyle tek ülkel çalışmalarda çok sınırlı kullanıma sahptr. Bu durum da dkkate alınarak B endeks gelştrlmştr. 133

147 ΔX ΔM B = burada B = 1 A ΔX + ΔM B endeks -1 le 1 arasında değerler almakta olup, marjnal endüstr-ç tcaret oranı ve ülkeye özgü sektörel performans hakkında blg çermes nedenyle k yönlü olarak değerlendrleblr. Brncs, B endeks 0 a yaklaştıkça marjnal endüstr-ç tcaret artmaktadır. B Endeks 0 a eşt olduğunda belrl br endüstrdek marjnal dış tcaret tamamen endüstr-ç tcaret; -1 ve 1 eşt olduğunda tamamen endüstrler arası tcaret olacaktır. İkncs, belrl br sektörde hracat y yurtç performans thalat zayıf yurtç performas olarak düşünüldüğünde, sektörel performans görel hracat ve thalat değşm olarak tanımlanır. Bu durumda, B endek doğrudan sektörel performansla lşkl olacaktır. Δ X ΔM olduğunda B 0 olacak ters durumda B 0 olacaktır (Brülhart, 1994: 305). Ancak, A endeksnden farklı olarak B endeks endüstrler çn anlamlı br şeklde toplulaştırılamaz. Yüksek düzeyde marjnal endüstrler-arası tcaret durumunda endeks -1 veya 1 e yakın değerler alacağından, yüksek endüstrlerarası tcaret olmasına rağmen k endüstrnn ağırlıklandırılmış ortalama endeks 0 a yaklaşablecektr. Dolayısıyla B endeks, ayrıntılandırılmış sınıflandırmalardan hereketle daha toplulaştırılmış (özet) br statstk oluşturmak yerne marjnal endüstr-ç tcaretn ve dış tcaret performansının endüstrye özgü değerlendrmesne yönelk olarak uygulanablr (Brülhart, 1994: 306) Ölçme Metodu C Brülhart (1994), Greenaway ve dğerler (1994a) tarafından gelştrlen metoda benzeyen alternatf br ölçme metodu daha gelştrmştr. Dış tcaret akımlarındak çakışan değşm gösteren bu metod, marjnal endüstr-ç tcaretn mutlak değerlern alarak aşağıdak şeklde türetlmştr: C = ( ΔX + ΔM ) ΔX ΔM Dğer taraftan, Brülhart (1994), türetlen endekslern uygulanmasıyla elde edlen sonuçların ktsad anlamlılığını artırmak çn bahse konu lk veya son yılın toplam dış tcaret, üretm, satışları veya sthdamından herhang brsyle ölçülendrme (ölçeklendrme) yapılableceğn belrtmektedr. Bu bağlamda A 134

148 endeksne yönelk olarak önerdğ ölçülendrme yöntemne 68 benzer şeklde Ölçme Metodu C çn aşağıdak ölçülendrme önerlmektedr. C C v = burada V herhang br ölçülendrme değşkendr. V 2.3. Bölüm özet Bu çalışmanın temel konusu (sorunsalı) çerçevesnde, tamamlayıcı mahyette olmak üzere, Brnc Bölüme lave olarak bu bölümde uluslararası endüstr-ç tcaret konusu analz edlmştr. Endüstr-ç tcaret, uluslararası tcaret hakkında görel olarak yen yapılan çalışma alanlarındandır. Uluslararası endüstr-ç tcaret üzerne dkkatlern esas tbaryle gözlemsel olgudan hareketle gelştğ ve daha sonra teork ve amprk çalışmalarla desteklendğ görülmüştür. Uluslararası tcarette geleneksel olarak, her ülkenn faktör donanımına en uygun malları hraç, uygun olmayanları da thal etmes düşünülür. Bu türde uluslararası dış tcaret endüstrler-arası tcaret olarak adlandırılmaktadır. Çünkü uluslararası tcaretn yapısı, homojen ürünlerde görel üretm malyetler farklılığıyla oluşmakta ve ülkelern thalat ve hracatı farklı endüstrlerde gerçekleşmektedr. Karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı bu yapıda, gelşmş ülkelern gelşmekte olan ülkelerle tcaret yapması beklenrken, faktör donanımları ve teknolojk yeterllkler bakımından brbrlerne benzer olan gelşmş ülkelern doğal kaynaklarındak farklılıklardan kaynaklanan bazı brncl mallara dayalı tcaretnn harcnde brbrleryle çok az tcaret yapmaları beklenmektedr. Ancak, bu beklentlern aksne günümüzde, gelşmş ve gelşmekte olan ülkelerde malat sanay dış tcaretnn öneml br bölümünü endüstr-ç tcaretn oluşturduğu br tcaret yapısı gözlenmektedr. 69 Bu çerçevede, OECD (2002) ye göre 2000 l yılların başında malat sanay dış tcaret çersnde endüstr-ç tcaretn boyutu, Almanya, ABD, Fransa, Kanada, İngltere, Belçka, İspanya gb gelşmş ülkelerde ve bazı Merkez Doğu Avrupa ülkelernde yüzde 70 ler mertebesnde bulunmakta, ayrıca gelşmekte olan ülkeler ağırlıkta olmak üzere bu ülkelern br bölümünde de artış eğlm göstermektedr. 68 A = v A sc k = 1 burada v = k V = 1 V 69 Bak. Hokkanen (1990), Lndert ve Pugel (1996), Ruffn (1999), OECD (2002) ve Küçükahmetoğlu (2002). 135 dr.

149 Bu şeklde uluslararası tcarette görülen yüksek boyuttak endüstr-ç tcaret, gelşmşlk düzey yakın ülkeler arasında benzer ürünlerde / nha mallarda (yatay endüstr-ç tcaret) ortaya çıkableceğ gb ülkeler arasında üretmn dkey yapılanmasıyla da (dkey endüstr-ç tcaret) meydana geleblmektedr. Özellkle belrtmek gerekrse, geleneksel uluslararası dış tcaret teors ölçeğe göre sabt getr ve tam rekabet varsayımlarına dayalı olmasına rağmen, endüstr-ç tcaretn açıklanmasında ölçeğe göre artan getr durumu ve tam rekabetn olmadığı (monopolstk rekabet) koşullar ele alınmaktadır. Böylece, endüstr-ç tcaret teorler bağlamında, uluslararası dış tcarette görülen gelşmeler paralelnde ölçek ekonomler, eksk rekabet ve ürün farklılaştırması hususlarının uluslararası dış tcaret teorsne katkılarının sağlanması / eklenmes mümkün kılınmaktadır. Bu çerçevede bu çalışmada lk olarak uluslararası dış tcaretn geleneksel açıklaması ve endüst-ç tcaretn oluşum nedenler üzerne kısa br mukayeseden sonra, endüstr tanımının endüstr-ç tcaret lteratüründe nasıl ele alındığı açıklanmaya çalışılmıştır. Daha sonra, uluslararası endüstr-ç tcaretn tanımı, lk bulguları, günümüzde endüstr-ç tcaretn boyutu, teork yaklaşımlar ve endüstr-ç tcaretn yapısı (yatay ve dkey endüstr-ç tcaret) ve belrleycler konu ednlmştr. Son olarak, endüstr-ç tcaret ölçme metodları / endeksler ayrıntılı olarak ncelenmştr. Endütr-ç tcaret hususundak teork yaklaşımlar bağlamında blhassa ölçek ekonomler ve / veya ürün farklılaştırılması, frmalar arası stratejk etkleşm, dkey üretm yapısı veya farklılaştırılmış üretc mallar, teknk farklılıklar, terchlerde benzerlk, yen ürün, teknolojk açık ve ürün devreler, uluslararası üretm ve çok uluslu şrketlern endüstr-ç tcaret üzerne yansımaları le çok uluslu şrketlerde uluslararası dış tcaretn yapısı frma ç tcaret konuları rdelenmeye çalışılmıştır. Bütün bu teork ve yöntemsel değerlendrmeler ışığında, gelecek bölümde Türkye malat sanay endüstrlernde endüstr-ç tcaretn ölçümünde, en yaygın kullanılan ölçme metodu / yöntem olduğu görülen Grubel-Lloyd (1971) ve Uyarlanmış Grubel-Lloyd endeksler kullanılarak, malat sanaynn genel ve açıklanmış kalte elastkyet yöntemyle belrlenecek olan kalteye ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler ayrımında endüstr-ç tcaret hesaplanacak ve bu hesaplamalardan hareketle uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşk sorgulanmaya çalışılacaktır. 136

150 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRKİYE DE İMALAT SANAYİİNDE ULUSLARARASI REKABET GÜCÜ VE ENDÜSTRİ-İÇİ TİCARET İLİŞKİSİ Uluslararası tcarette endüstr-ç tcaret türünün varlığı ve gelşmekte olduğu yönünde 1960 lı yıllardan sonra ortaya çıkan çalışmalar ve elde edlen bulgulardan sonra bu tür br tcaretn oluşum nedenler üzernde öneml çalışmalar yapılmıştır. Bu tür tcarete kuşkulu yaklaşılarak öne sürülen lk görüşlerde, uluslararası endüstr-ç tcaretn, bu tcaretn tesptne yönelk yapılan çoğu ölçümlerde uluslararası dış tcaret sınıflamaları kapsamında lgl olmayan malların gruplanmasından kaynaklanableceğ ler sürülmüştür. Bu durum, muhtemelen lşksz malların statstk olarak kategorleştrlmesyle elde edlen toplulaştırma anlamında kategork toplulaştırma olarak fade edlmştr. Ayrıca, yne lk yıllarda uluslararası endüstr-ç tcaret bulgularına dar kuşkulu yaklaşımın esas sebebn, uluslar arası dış tcarette endüstr-ç tcaret öngöreblecek yeterllkte kabul edlen br teornn bulunmaması teşkl etmştr (Grubel and Lloyd, 2003: xv). Ancak, geleneksel uluslararası dış tcaret teors ölçeğe göre sabt getr ve tam rekabet varsayımlarına dayalı olmasına rağmen, uluslararası dış tcarette görülen gelşmeler paralelnde özellkle ölçek ekonomler, eksk rekabet ve ürün farklılaştırması hususlarının uluslararası dış tcaret teorsne katkılarının sağlanması bağlamında zaman çersnde endüstr-ç tcaret teors gelştrlmştr. 70 Dğer taraftan, endüstr-ç tcaret teors öngörüler ülkeler ve endüstrler üzernde test edlmeye çalışılmıştır. Uluslararası endüstr-ç tcaret, ülkelern ortalama gelşmşlk sevyes, gelşmşlk sevye farklılığı, faktör donanımı farklılığı, ortalama pyasa büyüklüğü (ekonomk entegrasyonlar), pyasa büyüklüğü farklılığı, dış tcaret engeller, ülkeler arası mesafe gb ülkeye özgü değşkenler le ürün farklılaştırılması, ölçek ekonoms, şlem malyetler, endüstrnn toplulaştırma düzey gb endüstrye özgü değşkenlerle açıklanmaya çalışılmış ve bu bağlamda tartışılmıştır. 71 Bununla brlkte, doğrudan yabancı sermaye yatırımları, rekabet düzey (frma konsantrasyonu), ar-ge harcamaları gb değşkenler de bu modellere dahl edlmektedr. Türkye çn yapılan çalışmalarda, Türkye nn toplam dış tcaretnde, sektörel kompozsyonunda ve tekstl gb sektörlernde endüstr-ç tcaretn 70 Krugman (1979), Lancaster (1980), Helpman (1981), Falvey (1981), Brander (1981), Dxt ve Grossman (1982), Ether (1982) ve Davs (1995). 71 Loertscher ve Wolter (1980), Nolle (1990), Km (1992), Helpman (1987), Hummels ve Levnsohn (1995) ve Greenaway ve dğerler (1994b).

151 boyutu, yapısı ve belrleycler ncelenmştr. 72 Tekstl sektöründe, yılları arasında Türkye nn endüstr-ç tcaret le açıklanmış karşılaştırmalı üstünlük endeks (AKE) arasındak lşk eğlm rdelenmştr (Gönel, 2001b). Bu çalışmada se, öncelkle Türkye de malat sanay endüstrler rekabet bçmne göre kalteye dayalı rekabet eden endüstrler, orta düzeyde kalteye dayalı rekabet eden endüstrler ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler bazında ayrıştırılmaya çalışılacaktır. Daha sonra, yılları arasında Türkye nn malat sanaynde endüstr-ç tcaretnn boyutu ortaya konarak, endüstrlern uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşk; malat sanaynn genel le endüstr-ç tcaret açısından farklı özellkler arz eden kalte ve fyat bazlı rekabet eden endüstrler açısından ayrı ayrı tartışılacaktır. Bu bağlamda, özellkle, gerek malat sanay endüstrlernn rekabet etme bçmne göre ayrıştırılması gerekse bu ayrıştırma çerçevesnde uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşknn sorgulanması bakımından bu çalışma dğer çalışmalardan farklılaşmakta ve özgün br özellk arz etmektedr Çalışmanın kapsamı, yöntem ve vers Bu çalışmada; özellkle endüstr-ç tcaret bakımından daha anlamlı olması nedenyle malat sanay üzerne yoğunlaşılmıştır. Yapılan çalışmalarda, SITC kapsamında malat sanay olarak genellkle SITC no.5 - SITC no.8 sektörel gruplarının alındığı görülmektedr. 73 Ancak, bu tür br sınıflandırmayla, malat sanaynn dar kapsamda ele alındığı düşünülmektedr. Ntekm, Emrhan (2005), malat sanaynn kapsamını daha genş tutarak, malat sanay olarak SITC no.3 - SITC no.8 kapsamındak sektörler konu ednmştr. Bu çalışmada se, malat sanay olarak SITC no.3 - SITC no.8 sektörlerne lave olarak SITC no.1 çk-tütün sektörü de kapsama dahl edlmştr. Başka br fadeyle, toplam dış tcaretten, SITC no.0 canlı hayvanlar ve gıda maddeler, SITC no.2 akaryakıt harç, yenlemeyen hammaddeler le SITC no.9 başka yerde sınıflandırılmamış mal ve şlemler harç tutulmuştur. Özetle, bu çalışmada malat sanaynn kapsamı SITC no.1 ve SITC no.3 - SITC no.8 arası sektörel gruplar (185 endüstr) olarak belrlenmştr. Bu tür br 72 Gönel (2001a; 2001b), Küçükahmetoğlu (2002), Emrhan (2002), Erlat ve Erlat (2003), Narn (2002), Emrhan (2005), Şmşek (2005), Türkcan (2005) ve Akkoyunlu, S. ve dğerler (2006). 73 Aquno (1978), Lortscher ve Wolter (1980), Greenaway ve dğerler (1994b), Narn (2002) ve Akkoyunlu ve dğerler (2006 ). 138

152 sınıflandırmanın, ISIC Rev.3 sınıflandırmasına göre mukayesel, dış tcaret değer ve oranları aşağıdak tablolarda verlmektedr: Çzelge 6: Türkye nn toplam ve malat sanay dış tcaret değerler (mlyon $) SITC.Rev3 sınıflamasına göre (bu çalışmada esas alınan sınıflama) ISIC.Rev3 sınıflamasına göre İhracat İthalat Toplam dış tcaret İhracat İthalat Toplam dış tcaret İmalat sanay , , , , , ,7 Toplam , , , , , ,6 İmalat sanaynn payı (%) 87,8 83,4 85,1 93,7 80,7 85,7 Kaynak: OECD ver tabanı. ISIC.Rev3 verler: DPT Temel Ekonomk Göstergeler, Şubat Çzelge 6 da görüldüğü üzere, Türkye nn 2005 yılı tbaryle SITC Rev3 e göre SITC no.1 ve SITC no.3 - SITC no.8 nolu gruplardan oluşturulan malat sanaynn toplam dış tcarettek payı yüzde 85,1 ken, aynı zamanda ISIC Rev.3 e göre toplam dış tcarette malat sanaynn payı da yüzde 85,7 dr. Çalışmada öncelkle, Türkye de malat sanay endüstrler rekabet etme bçmne göre sınıflandırılmıştır. Endüstrlern rekabet bçmne göre kalteye ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler olarak sınıflandırılmasında Türkye nn dış tcaretnde ağırlığı olan lk 30 ülke tbaryle açıklanmış kalte elastkyet (revealed qualty elastcty) yöntem uygulanmıştır (Agnger, 1997; 1998a; 1998b; 2000; 2001; Stengg, 2001). Bunu takben, endüstr-ç tcaretn ölçümünde se Grubel-Lloyd (1971) ve Uyarlanmış Grubel-Lloyd endeksler kullanılmış; endeksler SITC Rev.3 bazında üç basamak sevyesnde hesaplanmıştır. Endüstrlern uluslararası rekabet gücünün gösterges olarak, dış tcaret brm değerlerne dayalı analzler yapılmıştır. Bahse konu endüstrlerde ve bunların alt kategorlernde bütün brm değerler, lgl kalemn hracat veya thalat tutarlarının karşılık gelen mktarlarına bölünmesyle hesaplanmıştır. Çalışma kapsamında, ortak mktar brm olarak kg kullanılmıştır. 139

153 Son olarak, endüstr-ç tcaret ve uluslararası rekabet gücü lşks, yılları arasında, Türkye malat sanaynn genel, kalteye dayalı rekabet eden endüstrler ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler ayrımında, bahse konu endüstrlern toplam dış tcaretnde (tüm ülkeler), panel ver yöntemyle test edlmştr. Bu çerçevede, regresyon denklemlerne konu olan endüstrlern kapsamı, lerde, 3.5. Hpotezler ve testler başlığı altında ayrıntılı olarak verlmektedr. Çalışmada kullanılan verler, OECD ver tabanından temn edlmştr. Ancak Türkye nn malat sanay dış tcaretnde ağırlığı olan lk 30 ülke versne dayalı olarak Türkye de malat sanay endüstrlernn rekabet bçmne göre sınıflandırılmasında, OECD ver tabanından temn edlemeyen Türkye nn 2005 yılı İtalya ve İsvçre dış tcaret verler çn Brleşmş Mllerler COMTRADE versnden faydalanılmıştır. Çalışma genelde SITC Rev.3 bazında üç basamak ayrıntısında yapılmıştır. Bununla brlkte, endüstrlern brm değerlernn standart sapması (FARKLIURUN), beş basamaklı alt grupların (mal gruplarının) verlernden hareketle hesaplanmıştır Türkye de malat sanay endüstrlernn rekabet bçm İmalat sanay endüstrlernn rekabet etme bçmne göre sınıflandırılmasında, daha önce, Açıklanmış kalte elastkyet başlığı altında ayrıntılı olarak açıklanmaya çalışılan metodoloj zlenmştr (Agnger 1997; 1998a; 1998b; 2000; 2001; Stengg, 2001). 74 Bu çerçevede, şayet ürünler görel olarak daha homojen se ve brm değerler ağırlıklı olarak malyet yansıtıyorsa, düşük malyetl / düşük fyatlı ülkelern daha yüksek mktarlarda ürün hracat etmes (mktar olarak net hracatçı), dğer taraftan yüksek malyetl ülkelern mktar olarak daha az ürün hraç etmes beklenr. Ancak, yüksek brm değerlerne sahp ülkeler söz 74 Kalte ve fyata dayalı rekabet konusunda Baldwn ve Ito (2008) tarafından oldukça yen ve farklı br yöntemn de uygulandığı görülmektedr. Baldwn ve Ito (2008), kalte ve fyata dayalı rekabet eden ürünler (endüstrler) ayrımında fyat-mesafe lşks n esas almaktadır. Buna göre, ürünlern satıldığı pyasaya olan mesafesnn dış tcaret malyetlern artıracağı gerçeğnden hareketle, en uzak pyasalarda, fyata dayalı rekabet eden ürünlerde en düşük fyatlı ürünlern buna karşın kalteye dayalı rekabet eden ürünlerde se en yüksek fyatlı ürünlern (kalte rekabet gücü yüksek) satılableceğ öngörülmektedr. Bu bağlamda, hracat brm değeryle satıldığı pyasaya olan mesafe arasında ters yönlü lşkye sahp olan ürünler fyata dayalı rekabet eden ürünler, aynı yönlü lşkye sahp olan ürünler se kalteye dayalı rekabet eden ürünler olarak sınıflandırılmaktadır. Ancak bu analzn, ürünlern thalat brm fyatlarına yer verlmekszn sadece hracat brm fyatlarıyla yetnlmes ve mktar boyutunun / lşksnn olmaması nedenyle tartışmaya açık olduğu düşünülmektedr. 140

154 konusu ürünlerde mktar olarak net hracatçı konumunda se bu duruma thal edlen ürünlere göre hraç ürünlerdek kalte farklılığının etken olacağı belrtlmektedr. İthalat brm değerlerne göre hracat brm değerler daha yüksek olan endüstrler thalata göre daha düşük hracat mktarlarına sahpse fyat elastk olarak adlandırılmakta ve brm değer farklılıkları 75 le mktar dengesnn zıt yönlü şaret göstermes beklenmektedr. Fyat elastk endüstrler: BD hr < BDth Qhr > Q th veya ters. Dğer taraftan, kalte elastk endüstrler, hracat ve thalat brm değer farklılıkları le mktar denges aynı yönlü şaret gösteren endüstrler olarak açıklanmaktadır. Kalte elastk endüstrler: BD hr > BDth Qhr > Q th veya ters. Bu çerçevede, kalte ve fyat rekabetne göre endüstrler üç kategorye ayrılarak, rekabet gücü açısından; 1) kaltenn öneml olduğu sektörler açıklanmış yüksek kalte elastk sektörler (yüksek AKE), başka br fadeyle kalteye dayalı rekabet eden endüstrler 2) nspeten daha az öneml olduğu sektörler orta düzeyde kalte(fyat) elastk sektörler 3) fyat rekabetnn baskın olduğu sektörler açıklanmış düşük kalte elastk sektörler (düşük AKE) veya fyata dayalı rekabet eden endüstrler olarak sınıflandırılmaktadır. Bu çerçevede, 2005 yılı verler kullanılarak, öncelkle Türkye nn malat sanay dış tcaretnde önde gelen lk 30 ülke belrlenmştr. 76 Bu ülkelern her br tbaryle SITC Rev.3 üç basamaklı 185 endüstr çn hracat ve thalat brm değerler hesaplanmış ve farkları alınmıştır. Daha sonra, Türkye malat 75 Brm değerler, hracat veya thalat değernn karşılık gelen mktarına (kg) bölünmesyle elde edlmştr. Tüm verde mktarlar, kg olarak alınmıştır. 76 Bu ülkeler ABD, Almanya, Avusturya, Belçka-Lüksemburg, Brleşk Arap Emrlkler, Bulgarstan, Cezayr, Çn, Danmarka, Fnlandya, Fransa, Hndstan, Hollanda, İngltere, İran, İsral, İspanya, İsveç, İsvçre, İtalya, Japonya, Kore, Lbya, Macarstan, Romanya, Rusya, Polonya, Suud Arabstan, Ukrayna, Yunanstan dan oluşmuşmaktadır. Türkye nn toplam malat sanay dış tcaret çersnde bu ülkelerle yaptığı dış tcaretn payı yüzde 82,1 mertebesndedr. Irak ın, Türkye nn dış tcaretnde öneml br yer olmasına rağmen ver sorunu nedenyle bu ülkeler arasında yer verlememştr. Belçka-Lüksemburg verler, her k ülkeyle yapılan dış tcaretn toplamından elde edlmştr. 141

155 sanaynde, endüstrler tbaryle her ülke çn hracat ve thalat brm değer farkı le dış tcaret mktar farkı (net dış tcaret mktarı) arasındak lşk ncelenmştr. Bu kapsamda, 30 ülke tbaryle Türkye nn dış tcaretnde, her br endüstrde aynı ve ters yönlü lşkye sahp ülke sayıları kaydedlmştr (Ek 1). Daha sonra, en fazla aynı yönlü lşkye sahp endüstr en başta olmak üzere endüstrler aynı yönlü lşk büyüklüğüne göre yukarıdan aşağıya sıralanmış ve en üsttek üçte brlk grup (62 adet endüstr) kalteye dayalı rekabet eden endüstrler, ortada yer alan endüstrler (61 adet endüstr) orta düzeyde kalteye (fyata) dayalı endüstrler ve en alttak üçte brlk grupta yer alan endüstrler (62 adet endüstr) fyata dayalı rekabet eden endüstrler olarak sınıflanmıştır. 77 Söz konusu endüstrlern, bu çalışmanın bütünlüğü çersnde kolayca zleneblmes bakımından SITC nosuna (endüstr numaralarına) göre sıralı br lstes Ek 2 de verlmektedr. Söz konusu endüstr gruplarının malat sanay çndek payı özetle Çzelge 7 de verlmektedr: 77 Agnger (2000; 2001) ve Stengg (2001) tarafından da uygulandığı üzere, bu sınflandırmalarda eşk değerlern belrlenmesnde herhang br anlamlı krtern aranmadığı, toplam endüstr sayısının doğrudan üç eşt bölüme ayrıştırıldığı görülmektedr (Agnger, 2000: 20). 142

156 Çzelge 7: Rekabet bçmne göre endüstrlern malat sanay dış tcaret çndek payı (%) İHRACAT İÇİNDEKİ PAYI 1995 Yılı 2000 Yılı 2005 Yılı -Kalteye dayalı rekabet eden endüstrler 22,1 23,7 24,3 -Orta düzeyde kalte/fyata dayalı rekabet eden endüstrler 34,5 33,6 37,6 -Fyata dayalı rekabet eden endüstrler 43,4 42,7 38,1 Toplam 100,0 100,0 100,0 İTHALAT İÇİNDEKİ PAYI -Kalteye dayalı rekabet eden endüstrler 39,0 36,0 38,6 -Orta düzeyde kalte/fyata dayalı rekabet eden endüstrler 29,7 32,6 34,8 -Fyata dayalı rekabet eden endüstrler 31,3 31,4 26,6 -Toplam 100,0 100,0 100,0 TOPLAM DIŞ TİCARET İÇİNDEKİ PAYI -Kalteye dayalı rekabet eden endüstrler 32,9 32,0 32,9 -Orta düzeyde kalte/fyata dayalı rekabet eden endüstrler 31,4 32,9 35,9 -Fyata dayalı rekabet eden endüstrler 35,7 35,1 31,2 Toplam 100,0 100,0 100,0 Çzelge 7 de görüldüğü üzere, kalteye dayalı endüstrlern hracat ve thalattak payında kayda değer br değşm gözlenmezken, fyata dayalı endüstrlern payında belrl br azalma görülmektedr. Dğer taraftan, orta düzeyde kalteye (fyata) dayalı endüstrlern payında belrgn br artış görülmektedr. Orta düzeyde kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern toplam dış tcaret çndek payının artışında, özellkle motorlu araçlar (nsan taşıyan) ve bunların aksam ve parçaları olmak üzere Çzelge 8 de verlen ve toplam dış tcaret çersnde ağırlığı olan bazı endüstrlern zamanla paylarındak artışın etkl olduğu düşünülmektedr: 143

157 Çzelge 8: Orta düzeyde kalteye dayalı rekabet eden bazı öneml endüstrlern malat sanay dış tcaret çndek payında görülen gelşmeler İhracat çndek payı (%) İthalat çndek payı (%) Toplam dış tcaret çndek payı (%) : Demr yassı ürünler, alaşımsız çelk, kaplamalı 0,11 0,20 0,40 0,56 0,50 0,55 0,40 0,40 0,49 684: Alümnyum 0,68 0,86 0,95 1,12 0,93 1,16 0,96 0,91 1,08 691:Demr-Çelk, alümnyum aksam ve parçaları 0,40 0,43 0,85 0,18 0,20 0,12 0,26 0,27 0,41 699: Ana metalden dğer mamuller 0,52 0,65 1,08 0,73 0,55 0,75 0,66 0,58 0,89 714: Dğer elektrkl olmayan motorlar ve parçaları 0,15 0,30 0,31 0,19 0,56 0,36 0,17 0,48 0,34 723: İnşaat tess ve ekpmanları 0,20 0,35 0,36 0,55 0,85 1,08 0,43 0,69 0,80 776:Elektronk lambalar, katot valfler, transstör, entegre devreler 0,01 0,05 0,04 1,16 1,88 1,58 0,74 1,28 0,97 781: Motorlu araçlar; nsan taşıyan 1,44 2,61 6,78 1,07 5,19 4,41 1,20 4,35 5,36 784: Motorlu araçların ve traktörlern aksam ve parçaları 1,05 1,90 2,34 2,50 3,09 3,49 1,97 2,71 3,03 821: Moblya ve aksam parçaları 0,43 0,74 1,10 0,22 0,37 0,37 0,30 0,49 0,66 851: Ayakkabı 0,66 0,47 0,33 0,15 0,23 0,42 0,33 0,31 0,39 893:Plastkten dğer eşyalar 0,64 0,82 1,05 0,57 0,60 0,61 0,60 0,67 0,78 144

158 Dğer yandan, fyata dayalı rekabet eden endüstrlern toplam malat sanay çndek payının azalışında se çeştl gym eşyası başta olmak üzere, Çzelge 9 da verlen öneml bazı sektörlern zamanla paylarındak düşüşün belrleyc olduğu düşünülmektedr. Çzelge 9: Fyata dayalı rekabet eden bazı öneml endüstrlern malat sanay dış tcaret çndek payında görülen düşüşler İhracat çndek payı (%) İthalat çndek payı (%) Toplam dış tcaret çndek payı (%) : Yaprak tütün, tütün döküntüler 1,40 1,53 0,73 0,44 0,62 0,19 0,79 0,91 0,40 333: Ham petrol 0,01 0,02 0,02 9,51 8,41 8,88 6,07 5,68 5,35 511: Hdrokarbonlar, halojenl, ntratlı türevler 0,22 0,20 0,16 0,80 0,53 0,46 0,59 0,42 0, : Organonorgank, heterosklk bleşkler, nüklek astler 0,07 0,04 0,02 1,07 0,94 0,82 0,71 0,64 0,50 562: Kmyasal gübreler (272'deklerden farklı) 0,12 0,03 0,06 1,18 0,75 0,77 0,79 0,51 0,49 671: Dökme demr, sünger demr, ferroalyajlar 0,42 0,19 0,06 0,64 0,30 0,49 0,56 0,26 0, : Demr çelk külçeler-ilk bçmde, yarı mamuller 2,47 0,95 1,27 0,78 0,74 0,82 1,40 0,81 1, : Erkek gym eşyası 4,83 3,69 2,83 0,03 0,08 0,17 1,77 1,25 1, : Kadın gym eşyası 6,61 6,17 4,37 0,03 0,10 0,20 2,42 2,07 1, : Dğer gym eşyası 11,22 9,96 6,80 0,04 0,18 0,23 4,09 3,36 2,85 145

159 Son olarak, kalte ve fyata dayalı rekabet eden endüstr sınıfları (kategorler) kend çersnde görel sıralamaya tab tutularak Ek 3 te verlen endüstr sıralamaları elde edlmştr. 78 Söz konusu lstelerde görüldüğü üzere kalteye dayalı rekabet eden endüstrler çersnde boyalar ve parlatıcılar, belrl sanaylere özgü maknalar, takım tezgahları, elleçleme (taşıma, yükleme) maknaları, ölçme analz ve kontrol chazları, makna aksam ve parçaları öne çıkarken; fyata dayalı rekabet eden endüstrler çersnde çeştl hazır gym ürünler öne çıkmaktadır. Ancak, endüstrlern kend çersndek görel konumları hakkında htyatlı davranılması, bu analzlerde belrl endüstr grubunun dış tcaretnde etken olan daha alt kalemlern rdelenmes gerektğ de düşünülmektedr İmalat sanay sektörlernde endüstr-ç tcaretn boyutu İmalat sanay endüstrlernde endüstr-ç tcaretn oranı, Grubel-Lloyd (1971) endeksne göre ölçülmüştür. Ayrıca ortalama malat sanay endüstr-ç tcaret oranı, Grubel-Lloyd (1971) endeksne lave olarak Uyarlanmış Grubel- Lloyd endeksyle de ölçülmüştür. Bu çerçevede, yılları arasında her yıl çn ayrıntılı olarak, malat sanaynn genel tbaryle endüstrlern endüstr-ç tcaret Ek 4 de kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde endüstr-ç tcaret oranları Ek 5 de, fyata dayalı rekabet eden endüstrlern endüstr-ç tcaret Ek 6 da verlmştr. Daha özet olarak, ve yılları arasında ortalama endüstr-ç tcaret oranları se Çzelge 10 da özetlenmeye çalışılmıştır: 78 Ek 3 te görüldüğü üzere, kalteye dayalı endüstrlern kend çersnde sıralanmasında aynı yönlü lşk yükseklğ (kalte rekabet yaygınlığı) brnc öncelk olarak alınmış, ancak aynı yaygınlıktak kalte rekabet durumunda ters yönlü lşk düşüklüğü (fyat rekabet düşüklüğü) knc öncelk olarak belrlenmştr. Dğer taraftan, fyata dayalı rekabet eden endüstrlern kend çersnde sıralanmasında se ters yönlü lşk yükseklğ (fyat rekabet yükseklğ) brnc öncelk olarak alınmış, ancak aynı yaygınlıktak fyat rekabet durumunda aynı yönlü lşk düşüklüğü (kalte rekabet düşüklüğü) knc öncelk olarak belrlenmştr. 146

160 Çzelge 10: İmalat sanaynde ortalama endüstr-ç tcaret oranı Ortalama Ortalama İmalat sanay genel (Grubel-Lloyd) 33,1 40,1 İmalat sanay genel (Uyarlanmış Grubel-Lloyd) 47,9 48,8 -Kalteye dayalı rekabet eden endüstrler (Grubel-Lloyd) 37,2 42,8 -Fyata dayalı rekabet eden endüstrler (Grubel-Lloyd) 25,3 25,3 Çzelge 10 da görüldüğü üzere, fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde ortalama endüstr-ç tcaretn boyutu düşük ve sabt seyrederken, kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern ortalama endüstr-ç tcaret oranları hem mertebe olarak daha yüksek hem de artış eğlm göstermektedr. Kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern ortalama endüstr ç tcaretnde görülen bu artışta; Çzelge 11 de görüldüğü üzere, parfümler ve makyaj ürünler, çten yanmalı pstonlu motorlar, döner elektrk üretm grupları, çeştl maknalar, talaşsız şleme tezgahları ve rulmanlar, transmsyon sstemler, mller, yataklar, dşller vb. sofstke aksam ve parçalar, elektrk devres chazları le motorlu araçlar (eşya taşıyan) gb endüstr-ç tcaretnde zamanla belrgn artış görülen endüstrlern etkl olduğu düşünülmektedr (ayrıntılı blg çn bak. Ek 5).

161 Çzelge 11: Kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde yüksek endüstr-ç tcaret artışı gösteren endüstrler Ortalama Ortalama 553: Parfümler, makyaj ürünler (sabunlar harç) 55,4 74,2 713: İçten yanmalı pstonlu motorlar ve parçaları 46,4 64,3 716: Döner elektrk üretm grupları ve parçaları 34,2 51,6 718: Dğer güç üreten makna ve parçaları 8,9 32,1 721: Tarım maknaları (traktör harç) ve parçaları 38,6 67,7 728: Belrl sanaylere özgü dğer maknalar 12,7 28,7 733: Talaşsız şleme tezgahları 50,2 84,8 737: Metal şleme maknaları (takım tezgahları harç) ve parçaları 24,9 42,5 744: Mekank elleçleme donanımları ve parçaları 25,5 48,1 746: Rulmanlar 19,0 38,0 748: Transmsyon sstemler, mller, yataklar, dşller, balatalar vb 27,2 57,9 749: Maknalar çn dğer elektrksz parça ve yardımcı elemanlar 16,5 60,3 772: Elektrk devres chazları, paneller 35,5 54,2 782: Motorlu araçlar; eşya taşıyan, özel amaçlı 17,9 78,5 3.4 Uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret üzerne tartışmaların / düşüncelern genel çerçeves Lancaster (1980: 82) ye göre, uluslararası tcaretn reddedlemez br durumu olan, gelşmş ülkeler arasında büyük boyutlardak endüstr-ç tcaret, bast br şeklde geleneksel dış tcaret teorsnn br öngörüsü değldr. Aynı şeklde, faktör donanımı, teknolojk sevyes ve tüketc terchler benzer olan ülkeler arasında görülen büyük ölçektek dış tcaret de geleneksel tcaret teorsnn br öngörüsü değldr. Bu tesptler doğrultusunda, Lancaster (1980), yüksek teknolojye dayalı sanayleşmş ülkelerde oluşan pyasa yapısı tpnn, büyük boyutlarda endüstr-ç tcaret oluşumuna sebep olacağı ve ayrıca bu türde dış tcaretn bütün yönleryle mutlak olarak benzer olan ülkeler arasında 148

162 ble meydana geleceğn göstermektedr. Doğrusu, öneml derecede farklılık gösteren ekonomlere nazaran aynı veya benzer ekonomlerde daha fazla dış tcaret meydana geleblecektr (Lancaster (1980: 82). Dolayısıyla Lancaster e göre, söz konusu endüstr ç tcaret, mutlak olarak bütün yönleryle aynı olan ekonomlerde kesnlkle meydana gelmekte ve karşılaştırmalı üstünlük şartlarında da devam edeblmektedr. Ancak teknoloj veya faktör donanımı farklılıkları nedenyle karşılaştırmalı üstünlüklerde yeterl ölçüde büyük farklılık, malat sanay ürünlernde k yönlü dış tcaret ortadan kaldırablr (Lancaster, 1980: 105). Endüstrler-arası ve endüstr-ç tcaretn görel önem ülkelern ne kadar benzer olduğuna bağlıdır. Yerl ülke ve yabancı ülke sermaye-emek oranlarında benzerse, çok az endüstrler-arası tcaret olurken sonuçta ölçek ekonomsne dayalı olarak endüstr-ç tcaret baskın olacaktır. Dğer taraftan sermaye-emek oranları, örneğn yabancı ülkenn gıda üretmnde tamamen uzmanlaşacak şeklde çok farklıysa ölçek ekonomsne dayalı endüstr-ç tcaret olmayacaktır. Bütün dış tcaret karşılaştırmalı üstünlüğe dayalı olacaktır (Krugman ve Obstfeld, 2003: 138). Seydoğlu (2003: 24) na göre, fyat farkı öneml olmamakla brlkte aralarında öneml kalte farklılıkları bulunan malları dar anlamda karşılaştırmalı üstünlüklerle açıklama olanağı yoktur. Br kısım mallar se, çeştl frmalar tarafından üretlmesne rağmen aralarında öneml br kalte farkı bulunmamakta olup, bu türdek homojen malların tcaretnde temel faktör, fyatlarının olduğu ve karşılaştırmalı üstünlükler teorsnn daha çok bu tür homojen malları kapsadığı fade edlmektedr. Ancak, kalte farkı bulunan mallarda zevk ve terchler ağırlık kazanırken fyatın önemsz olduğu anlamı çıkarılmaması gerektğ, şayet fyat farkı kalte üstünlüğünü bastıracak sevyedeyse fyatın belrleyc unsur olableceğne şaret edlmektedr. Ancak tüm bu hususlardan hareketle, uluslararası tcarette fyat farkı kadar zevk ve terchlerdek farklılıkların da üzernde durulması gerektğne dkkat çeklmektedr. Bu bağlamda yne Seydoğlu (2003: 23) mal ntelklerndek farklılıklara vurgu yaparak, aynı endüstr çersnde bulunmalarına rağmen, çeştl ülkelerde, çeştl frmalar tarafından üretlen mallar arasında görünüş, kullanış ve yapılış bakımından farklılıklar bulunduğunu belrtmektedr. Dğer taraftan, örneğn, Japon yapımı Suzuk otomobller le Fransız yapımı Renault otomobllerndek gb, farklı frmalar tarafından üretlen br malın değşk modeller arasında kayda değer br fyat farkı da bulunmayablr. Ancak, tüketcler bunlardan zevklerne uygun bulduklarını kullanırlar. Menzler-Hokkanen (1990), endüstr ç tcaretn varlığı kabul edlrse, ülkeler arasındak benzerlğn arz şartlarındak benzerlkle m yoksa talep 149

163 taraflı benzerlkle m lşkl olduğu sorusunu ncelemeye değer bulmaktadır. Karşılaştırmalı üstünlükler yaklaşımına göre, benzer faktör donanımına (veya genel olarak üretm mkanlarına) sahp ülkeler arasında, tcaret önces fyatlar eşt olacağından, hç br suretle tcaret olmayacaktır. Faktör donanımı farklılaşınca (tcarettek dğer engeller ve ulaşım malyetlern karşılayacak yeterl ölçüde tcaret önces fyat farklılığı olunca) net dış tcaret olacaktır, ancak endüstr-ç tcaret olmayacaktır. Ancak yne Menzler-Hokkanen e göre, endüstr ç tcaretn gttkçe varlığı nkar edlemez olunca, endüstr ç tcaretn varlığını açıklamak yönüyle lteratür, br ktsad oyun halne gelmştr. Endüstr-ç tcaret problemn geleneksel dış tcaret teorsnn hareket noktasından kurtarmak çn, bu durum teork olarak, benzer talep yapısıyla açıklanmıştır. Bu durumda, endüstr-ç tcaret, ölçeğe göre artan getr ve monopolstk rekabetle şekllenen sanaylerdek ürün farklılaştırılması yoluyla açıklanmıştır (Menzler-Hokkanen, 1990: 20). Endüstr ç tcaretn br sonuç olduğundan hareketle, tcarette bu yapıya sebep olan unsurlar üzernde durulmakta ve endüstr-ç tcaretn, br endüstrdek çeştllğn, uzmanlaşmanın ve teknk sofstkelğn br gösterges olduğu belrtlmektedr. Bu bağlamda, Havrylyshyn ve Kunzel (1997), Arap Ülkelerndek endüstr ç tcaret potansyel rekabet gücü gösterges olarak ele almakta ve bu ülkelern geçmş yıllarda endüstr-ç tcaretndek gelşmeler rekabet gücünde ve belrl mallarda rekabet edeblme yeteneklernde yleşme şaretler olarak değerlendrmektedr. Buradan hareketle de Arap Ülkelernn gelecekte tcaretn daha lberalze etmesyle aynı endüstr çersnde artan uzmanlaşma ve daha yüksek endüstr-ç tcaret sayesnde öneml kazançlar sağlayableceğne şaret etmektedr. Narn (2002), endüstr-ç tcaretn genel olarak malat sanay sektörlernde dğer sektörlere göre daha yüksek olduğunu saptamaktadır. Bununla brlkte, tüm sektörlerde endüstr-ç tcaretn endüstrler arasında farklılık göstermesne rağmen, genel olarak endüstr ç-tcaretn daha az şlenmş sanay mallarında daha yüksek şleme tab tutulmuş olanlara göre daha düşük sevyede olduğunun görüldüğünü, buradan hareketle de bast malların tcaretnde Heckscher-Ohln Teorsnn geçerllğnn devam ettğnn düşünülebleceğ belrtmektedr (Narn, 2002: 124). Dğer taraftan, endüstrye özgü faktörler bakımından endüstr-ç tcaret üzernde ölçek ekonoms, ürün farklılaştırması, pyasadak rekabet düzey, şlem malyetler (pazara uzaklık, tarfe ve tarfe dışı engeller) ve bahse konu endüstrdek doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının boyutu gb hususların etkl olduğu görülmektedr. Ancak, Menzler-Hokkanen (1990) endüstr-ç tcaret yapısı üzernde etkl olan bu değşklklern uluslararası rekabet gücü üzernde de etkl olmaları gerekrken, lteratürde bu lşknn henüz açıkça kurulamadığını belrtmektedr. Menzler-Hokkanen (1990) ya göre, 150

164 uluslararası rekabet gücü yerl ve yabancı pyasalarda pyasada konumlanma le lşkl olarak algılanırsa, uzun döneml rekabet gücünün rdelenmes çn endüstr ç tcaret yapılarının analz karşılaştırmalı üstünlüklere dayalı tcaret durumundan daha anlamlıdır. Bçmsel (formalstk) br görüş noktasından hareketle, örneğn hracatla thalatın brbrn karşıladığı, belrl br maldak endüstr-ç tcaretn en yüksek noktasında yerl hracatçıların ve yabancı thalatçıların rekabetç gücü aynıdır (Menzler-Hokkanen, 1990: 21). Ancak, yne Menzler-Hokkanen (1990) tarafından, uluslararası rekabet gücü analzlerne endüstr-ç tcaret ölçümlernn de entegre edlmes önersne, karşılaştırmalı üstünlük dürtülü tcaret akışıyla endüstr-ç tcaret akışının negatf lşkl k olay olduğu görüşünden hareketle dış tcaret uzmanlarınca genellkle karşı çıkıldığı da belrtlmektedr. Bu çerçevede, Türkye malat sanaynde uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşknn rdelenmes amacıyla uygulanacak model ve gelştrlen hpotezler aşağıda verlmektedr: 3.5. Hpotezler ve testler Daha öncek bölümlerde açıklandığı üzere, uluslararası endüstr-ç tcaretn belrleyclernn analz ülkeye özgü değşkenler ve endüstrye özgü değşkenler ayrımında ele alınmaktadır. Uluslararası tcaretn yapıldığı ülkelern ortalama gelşmşlk sevyes, gelşmşlk sevyes farklılığı, ortalama pyasa boyutu, pyasa boyutu farklılığı, dış tcarette lberalzasyon düzey, pyasalar (ülkeler) arası mesafe gb ülkeye özgü belrleycler daha net ve vers doğrudan temn edleblr olmasına karşın; bu çalışmaya konu olan endüstrye özgü anlamlı belrleycler kısmen dolaylı olarak türetleblen ve daha sınırlı sayıda değşkenden oluşmaktadır. Bu bağlamda, endüstrye özgü belrleycler olarak, esas tbaryle bahse konu endüstrdek ölçek ekonoms, ürün farklılaştırması, pyasadak rekabet düzey ve doğrudan yabancı sermaye yatırımı boyutunun öne çıktığı söyleneblr. Dğer yandan, doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının bazı çalışmalarda ülkeye özgü değşkenler kapsamında değerlendrldğ de görülmektedr. Bu çalışmada, TÜİK n 2002 yılı ser değşklğ, kapsam değşklğ ve yen Kanunundan kaynaklanan ver temnndek gzllk uygulamaları nedenyle ölçek ekonoms, pyasadak rekabet yapısı gb değşkenler çn gösterge ntelğnde olablecek endüstr bazında sthdam, katma değer vb. verlern çalışmaya konu zaman dlmnde tutarlı / yeterl br şeklde temn 151

165 edlememes sebebyle, modelde ölçek ekonoms ve pyasa yapısına lşkn değşkenlere yer verlememştr. 79 Dğer taraftan, doğrudan yabancı sermaye verlernn sınırlı br dönem ve belrl sayıda toplulaştırılmış sektörle kısıtlı olması nedenyle, bu çalışmada htyaç duyulan endüstr bazında temn mümkün olamamıştır. Bu çerçevede, bu çalışma çn belrlenen model aşağıda verlmektedr: EIT α β 1 β FARKLIURUN + e t = + BDFARKI t + 2 Burada;, malat sanaynde belrl br endüstr; t, belrl br yıl. EIT: Belrl br endüstrde endüstr-ç tcaretn boyutu. BDFARKI : Belrl br endüstrde dış tcaret brm değerlerndek farklılığın mutlak değernn söz konusu endüstrnn hracat fyatına oranı. MUTLAK( BDhr BDth ) BDFARKI = BD hr BDFARKI, Türkye malat sanaynde belrl br endüstrnn hracat brm fyatının thalat brm fyatına farkının mutlak değernn hracat brm fyatına oranını vermekte olup, uluslararası rekabet gücü gösterges olarak belrlenmştr. Brm değerler, hracat veya thalat değernn mktara (kg) bölünmesyle elde edlmştr. Brm değere (fyata) dayalı uluslararası rekabet gücü ölçümlernde, Brnc Bölümde açıklanan OECD nn fyata dayalı rekabet gücü ölçme metotları / göstergeler teork olarak bu alanda oldukça kapsamlı göstergeler olmasına rağmen, Türkye nn dış tcarette bulunduğu ülkelerle ve bu ülkelern dğer ülkelerle dış tcaretnde özellkle brm değer ölçüsü farklılıkları nedenyle pratkte bu ölçme metotları uygulanamamıştır / hesaplanamamıştır. Bu bağlamda, Türkye nn bütün ülkelerle yaptığı toplam tcarette, her br endüstrdek hracat ve thalat brm fyatı farklılığının mutlak değernn hracat brm fyatına oranı şeklndek yukarıda gelştrlen değşken terch edlmştr. 80 t t 79 Ayrıca, pyasa yapısı bakımından gösterge ntelğnde olablecek yoğunlaşma oranları endeks hesaplamalarının da 2001 yılından sonra devam ettrlemedğ görülmektedr. 80 Narn (2002), endüstr-ç tcaretn endüstrye özgü belrleyclernden br olarak hracat brm fyatının thalat brm fyatına oranını, BDhr, almış ve bu BDth 152

166 BDFARKI değer küçüldükçe endüstr ç tcaretn artması beklenmektedr. İhracat ve thalat brm değerler arasında kayda değer ölçüde br fark olması endüstr-ç tcaret sınırlandıracaktır. Böyle br endüstrde net hracatçı veya thalatçı konum (endüstrler-arası tcaret) baskın hale geleblecektr. FARKLIURUN : İmalat sanaynde belrl br endüstrnn alt endüstr gruplarının (mal gruplarının) hracat brm değerlernn standart sapma değer olup, bu endüstrde ürün çeştllğnn / farklılaştırmasının br göstergesdr (Agnger, 2001). 81 Bu kapsamda, SITC üç hanel br endüstrnn ürün farklılaştırma düzeynn tesptnde, beş hanel alt endüstrlern brm değerlernn standart sapması kullanılmıştır. Beş hanel detayda endüstrlern (malların) bulunmaması durumunda dört hanedek endüstrlernk dahl edlmştr. Ancak, daha önce açıklandığı üzere malat sanaynde endüstrlern rekabet etme bçmne göre sınıflandırılması ve endüstr-ç tcaretn hesaplanması 185 endüstrnn tümü tbaryle gerçekleştrleblmesne rağmen; km endüstrlerde bazı yıllarda dış tcaretn olmaması, bazı verlerde kg cnsnden net ağırlığın bulunmaması ve aynı cns brme dayalı olarak brm değerlern hesaplanamaması, bazı endüstrlern homojen olması ve brden fazla alt kategornn bulunmaması veya alt kategorlerden brden fazlasında dış tcaretn olmaması gb nedenlerle model kapsamındak değşkenler sınırlı sayıdak endüstrde bazı yıllarda veya bütün zaman dlm boyunca hesaplanamamıştır. Bundan dolayı, yapılan regresyonlarda bu tür ver sorunu olan endüstrler ver setnden çıkarılmış ve yılları tbaryle malat sanaynn genel çn 162 endüstr, kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde 62 endüstr (bu kapsamdak bütün endüstrler) ve fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde 46 endüstr bazında regresyonlar gerçekleştrlmştr. Bahse konu değşkendek artışın endüstr-ç tcaret ters yönde etkleyeceğ hususunu test etmştr. Ancak, bu tür analzlerde başlangıç noktasının öneml olduğu düşünülmektedr. Örneğn hracat brm değer (fyatı) thalattan küçükken bu değşkendek artışın endüstr-ç tcaret arttırableceğ, ancak hracat brm değer thalattan büyükken bu değşkendek artışın yan uluslararası rekabet gücündek azalmanın endüstr ç tcaret azaltableceğ ve bu yönleryle eksk ölçüm yapılacağı düşünülmektedr. Buna karşın, sadece hracat ve thalat brm değerler farklılığının alınması daha doğru olmakla brlkte, bu durumun da farklı endüstrlern brm değerlerndek mertebe farklılıklarından dolayı eksk ölçüme yol açableceğnden, bu eksklkler gderebleceğ düşünülen bahse konu BDFARKI gösterges türetlmştr. 81 Ürün farklılaştırmasının br başka gösterges olarak dğer bazı çalışmalarda doğrudan belrl br endüstrnn daha alt kategorlerndek ürün grubu (alt kategor) sayısı alınmaktadır. Ancak böyle br göstergenn kısmen bast ve statk br özellk arzettğ açıktır. 153

167 regresyonlarda kapsanamayan endüstrlern br lstes blg çn ayrıca Ek 7 de verlmektedr. Bu çerçevede, gerek malat sanaynn genel gerekse kalte ve fyata dayalı rekabet eden endüstr sınıflandırmasının her br çn yapılan regresyonlarda, başlangıçta ver setne uygun olarak en genel yöntem olması bakımından sabt etkl panel ver tahmn yöntem uygulanmış, ancak bahse konu regresyonlarda otokorelasyon ve değşen varyans (heteroscedastcty) sorunu tespt edlmştr. Bu nedenle, regresyonlardak söz konusu sorunlara çözüm amacıyla Arellano nun 82 standart hataların düzeltlmes yaklaşımı uygulanarak, değşen varyans ve otokorelasyon tutarlı standart hatalar elde edlmştr (Arellano, 1987: 431; Wooldrdge, 2002 :275). Sonuç olarak genel / nha model, değşen varyans ve otokorelasyon tutarlı Arellano nun standart hataları ve t-statstklernden oluşan sabt etkl panel ver tahmn yöntemnden oluşmuştur. Bu çerçevede test edlmek üzere gelştrlen hpotezler aşağıda sunulmaktadır: Hpotez 1- Belrl br endüstrde ülkelern uluslararası rekabet gücü brbrne yaklaştıkça endüstr-ç tcaretn artması beklenr. Bu hpoteze göre, rekabet çnde olduğu ülke veya ülke gruplarına göre belrl br endüstrde başlangıçta uluslararası rekabet gücü gerlğ olan br ülkenn uluslararası rekabet gücü arttıkça, endüstr-ç tcaretnde artış bekleneblr. Dğer taraftan, rekabet halnde olunan ülke veya ülke gruplarına göre başlangıçta uluslararası rekabet gücü üstünlüğü olan br ülkenn, bu üstünlüğü azaldıkça endüstr ç tcaretnde artış; bu üstünlüğü arttıkça endüstr ç tcaretnde azalış bekleneblr. Bu durumda ülkenn dış tcaret endüstrler-arası tcaret özellğ göstereblecektr. Bu çerçevede, yılları tbaryle, malat sanay endüstrlernn tümü tbaryle (162 endüstr), değşen varyans ve otokorelasyon tutarlı Arellano (1987) yaklaşımıyla hesaplanan standart hatalardan ve t- statstklernden oluşan sabt etkl panel ver tahmn yöntem uygulanarak, yapılan regresyon sonuçları kısaca Çzelge 12 de özetlenmektedr: EIT α + β 1 BDFARKI + β FARKLIURUN + e t = t 2 t t 82 EVews paket programı: Whte perod standard errors & covarance. 154

168 Çzelge 12: İmalat sanay genel çn regresyon sonuçları özet Bağımlı değşken : EIT Bağımsız değşkenler Tahmn edlen katsayılar Sabt ( C) 38,927*** (101,623) BDFARKI -2,609*** (-6,301) FARKLIURUN 6 5,55 10 (-0,459) 2 R 0,840 2 Uyr. R 0,824 F 52,056 Gözlem sayısı 1782 *** yüzde 1 sevyesnde anlamlı. Parantez çndek rakamlar Arellano nun düzeltlmş t-statstklerdr. Whte perod standard errors & covarance (d.f.corrected). Kısaca açıklamak gerekrse, burada;, malat sanaynde belrl br endüstr; t, belrl br yıl. EIT: İmalat sanay genel tbaryle belrl br endüstrde endüstr-ç tcaretn boyutu, BDFARKI : İmalat sanaynn genel tbaryle uluslararası rekabet gücünün br gösterges olarak, belrl br endüstrde dış tcaret brm değerlerndek farklılığın mutlak değernn söz konusu endüstrnn hracat fyatına oranı. FARKLIURUN : İmalat sanaynn genel tbaryle ürün çeştllğnn / farklılaştırmasının br gösterges olarak, belrl br endüstrnn alt endüstr gruplarının (mal gruplarının) hracat brm değerlernn standart sapma değer. Regresyon sonuçlarından görüldüğü üzere, beklenldğ gb BDFARKI nın katsayısının şaret negatf ve statstk olarak anlamlıdır. Dolayısıyla, Türkye de malat sanay endüstrlernde uluslararası rekabet gücü rakplerne yaklaştıkça endüstr-ç tcaretn artacağı söyleneblr. 155

169 Ürün farklılaştırılması gösterges (FARKLIURUN) beklentlern aksne ters yönlü şarete sahp ve statstk olarak da anlamlı değldr. 83 Bu konuyla lgl olarak ayrıntılı açıklama, aşağıda, Hpotez 2 başlığı altında verlmştr. Hpotez 2- Kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde ülkelern kalteye dayalı uluslararası rekabet gücü brbrne yaklaştıkça endüstr-ç tcaret artar. Kalteye dayalı rekabet eden ve endüstr-ç tcaretn oluşumu açısından yüksek düzeyde açıklayıcı olması beklenen malat sanaynn sofstke mal gruplarından oluşan bu endüstrlerde, tam blg varsayımında brm değerlern kaltenn br gösterges olduğu kabul edldğnde, hracat ve thalat brm değerler brbrne yaklaştıkça (kalte rekabet gücü yakınsadıkça) endüstr ç tcaretn artırması beklenr. Bu hpotezn test edlmesnde de, daha önce gelştrlen genel model (bkz. s ) çerçevesnde, yılları tbaryle, malat sanaynde kalteye dayalı rekabet eden endüstrler tbaryle (62 endüstr), değşen varyans ve otokorelasyon tutarlı Arellano (1987) yaklaşımıyla düzeltlmş standart hatalar ve t-statstklernden oluşan sabt etkl panel ver tahmn yöntem uygulanmıştır. EITK α + β 1 BDFARKIK + β FARKLIURUNK + e t = t 2 t t 83 Benzer şeklde, Narn (2002) çalışmasında da, farklı yöntemle tespt edlmş olmakla brlkte, ürün farklılaştırılması Türkye nn tüm endüstrlernde ve malat sanay endüstrlernde endüstr-ç tcaret açısından statk olarak anlamlı bulunmamıştır. Dkey ve yatay endüstr-ç tcaret ayrımında, sadece yatay endüstr-ç tcaret açısından belrleyc rolünün olduğu sonucuna varılmıştır. 156

170 Çzelge 13 Kalteye dayalı rekabet eden endüstrler çn regresyon sonuçları özet Bağımlı değşken : EITK Bağımsız değşkenler Sabt ( C) 43,144*** Tahmn edlen katsayılar (473,833) BDFARKIK -1,110*** (-21,351) FARKLIURUNK -0,00073*** (-6,094) 2 R 0,786 2 Uyr. R 0,764 F 35,974 Gözlem sayısı 682 *** yüzde 1 sevyesnde anlamlı. Parantez çndek rakamlar Arellano nun düzeltlmş t-statstklerdr. Whte perod standard errors & covarance (d.f.corrected). Kısaca bahsetmek gerekrse burada;, kalteye dayalı rekabet eden belrl br endüstr; t, belrl br yıl. EITK: Kalteye dayalı rekabet eden belrl br endüstrde endüstr-ç tcaretn boyutu. BDFARKIK : Kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde kalteye dayalı uluslararası rekabet gücü gösterges olarak, dış tcaret brm değerlerndek farklılığın mutlak değernn söz konusu endüstrnn hracat brm değerne oranı. FARKLIURUNK : Ürün çeştllğnn / farklılaştırmasının br gösterges olarak, kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern alt mal gruplarının hracat brm değerlernn standart sapma değer. Beklenldğ gb BDFARKIK nın katsayısının şaret negatf ve statstk olarak oldukça anlamlıdır. Bu bağlamda, söz konusu endüstrlern uluslararası 157

171 kalte rekabet gücü rakplerne yaklaştıkça endüstr-ç tcaretnn artış gösterebleceğ kuvvetle muhtemeldr. Ürün farklılaştırılması, FARKLIURUNK, beklentlern aksne ters yönlü şarete sahp olup statstk olarak da anlamlıdır. Bu husus üzernde ayrıntılı olarak durmak gerekrse; genel br fadeyle farklı brm değerlerden müteşekkl (homojen olmayan) ve / veya çok sayıda alt kategorden oluşan endüstrlerde endüstr-ç tcaretn yüksek olması beklenr. Bu çalışmada, standart sapma hesabına dayalı ürün farklılaştırması / çeştllğ le endüstr-ç tcaret arasında ters yönlü lşk görülmes, öncelkle Türkye malat sanaynde ele alınan kategorlerde endüstr yapılarına özel sorunlardan kaynaklanablr. Örneğn, belrl br endüstrnn alt kategorlernn, brm değerler farklı olmasına karşın az sayıda alt kategorden oluşması durumunda bu değşkenn negatf veya anlamsız lşk sunmasına yol açablr. Ayrıca, ürün farklılaştırmasının endüstr-ç tcaret üzerndek etksn genelde yapıldığı gb tek br gösterge le test etmek yerne, yatay ve dkey endüstr-ç tcaret ayrımında farklı göstergelerle test etmek daha uygun olablr. Ntekm, dkey endüstr-ç tcarette belrl br endüstrnn alt kategorlerndek ürünlernn brbrlerne grd olablmes nedenyle brm fyatlardak farklılaşma (yüksek standart sapma) dkey endüstr-ç tcaret açısından anlamlı olacakken; yatay-endüstr ç tcarette ürün çeştllğ (üründe farklı özellkler) önem taşıdığından belrl br endüstrnn az sayıdak alt kategorler arasında öneml düzeyde brm değer farklılığı olsa ble yatay endüstr-ç tcaret oluşmayablecektr. Hpotez 3- Fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde ülkelern uluslararası fyat (malyet) rekabet gücü brbrne yaklaştığı durumlarda ble, endüstr-ç tcaret oluşmayablr. Fyata dayalı olarak rekabet eden ve hracat ve thalat brm değerlernn malyetler yansıttığı nspeten homojen endüstrlerde (mallarda), kısm brm değer farklılıklarında dah endüstr-ç tcaret beklenmeyeblr. Bu endüstrlerde, tcaret belrleyen asıl unsurun karşılaştırmalı üstünlüklern olduğu, dolayısıyla ülkelern en avantajlı (daha düşük malyetl) endüstrlern / malların üretmnde uzmanlaşıp hraç etmes, dğer taraftan görecel olarak pahalıya ürettklern de thal etmes beklenr. Dolayısıyla, bu endüstrlerde esas tbaryle uluslararası dış tcaretn endüstr-ç tcaret yerne endüstrler-arası tcaret olarak bçmlenmes beklenleblr. Bu hpotezn test edlmes çn, dğer hpotezlere benzer şeklde daha önce önerlen genel model (bkz. s ), fyata dayalı rekabet eden endüstrler tbaryle uygulanmıştır. Bu bağlamda, yılları tbaryle, malat sanaynde fyata dayalı rekabet eden endüstrler tbaryle (46 endüstr), değşen varyans ve otokorelasyon tutarlı Arellano (1987) yaklaşımıyla hesaplanan standart hatalar ve t- 158

172 statstklernden oluşan sabt etkl panel ver tahmn yöntemne göre yapılan regresyon sonuçları kısaca aşağıda verlmektedr: EITF α β 1 BDFARKIF β FARKLIURUNF + e t = + t + 2 Burada;, fyata dayalı rekabet eden belrl br endüstr; t, belrl br yıl. EITF: Fyata dayalı rekabet eden belrl br endüstrde endüstr-ç tcaretn boyutu. BDFARKIF : Fyata dayalı rekabet edlen endüstrlerde uluslararası fyat (malyet) rekabet gücü gösterges olarak, dış tcaret brm değerlerndek farklılığın mutlak değernn söz konusu endüstrnn hracat brm değerne oranı. FARKLIURUNF : Ürün çeştllğnn / farklılaştırmasının br gösterges olarak, fyata dayalı rekabet eden endüstrlern alt mal gruplarının hracat brm değerlernn standart sapma değer. Çzelge 14: Fyata dayalı rekabet eden endüstrler çn regresyon sonuçları özet Bağımlı değşken : EITF Bağımsız değşkenler Sabt ( C) 30,608*** Tahmn edlen katsayılar (146,700) BDFARKIF -0,288* (-1,702) FARKLIURUNF 5 2,47 10 *** (-3,146) t t 2 R 0,835 2 Uyr. R 0,818 F 49,440 Gözlem sayısı 506 *** yüzde 1, *yüzde 10 sevyesnde anlamlı. Parantez çndek rakamlar Arellano nun düzeltlmş t-statstklerdr. Whte perod standard errors & covarance (d.f.corrected). 159

173 Beklenldğ gb BDFARKIF nın katsayısının şaret negatf, buna karşın statstk olarak ancak yüzde 10 düzeynde anlamlıdır. Bu bağlamda, fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde malyet yükseklğ / düşüklüğü durumunun kaybolacağı, başka br fadeyle uluslararası fyat rekabet gücünün brbrne yaklaşacağı durumlarda, endüstr-ç tcaretn artacağını belrtmek güçtür. Bu tesptn, bu endüstrlern özellkleryle uyumluluk arz ettğ görülmektedr. Ürün farklılaştırılması katsayısı, FARKLIURUNF, kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerdekne benzer şeklde, beklentlern aksne ters yönlü şarete sahptr ve statstk olarak da anlamlıdır. Bu durumun muhtemel sebepler br öncek Hpotez kapsamında açıklanmaya çalışılmıştır Bölüm özet Brnc ve İknc Bölümde sırasıyla uluslararası rekabet gücü ve uluslararası endüstr-ç tcaret konularının kapsamlı olarak ele alınmasını takben, söz konusu bölümlerdek analz ve değerlendrmeler ışığında bu bölümde bu çalışmanın konusu olan uluslararası rekabet gücü le uluslararası endüstr-ç tcaret arasındak lşk araştırılmaya çalışılmıştır. Öncelkle Türk malat sanay endüstrler rekabet bçmne göre kalteye dayalı rekabet eden endüstrler, orta düzeyde kalteye dayalı rekabet eden endüstrler ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler bazında ayrıştırılmaya çalışılmıştır. Daha sonra, yılları arasında Türkye nn malat sanaynde endüstr-ç tcaretnn boyutu ortaya konarak, endüstrlern uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşk; malat sanaynn genel le endüstr-ç tcaret açısından farklı özellkler arz eden kalte ve fyat bazlı rekabet eden endüstrler açısından ayrı ayrı tartışılmıştır. İmalat sanay endüstrlernn rekabet etme bçmne göre sınıflandırılmasında, Türkye nn malat sanay hracatında lk sıralarda yer alan 30 ülke tbaryle açıklanmış kalte elastkyet metodolojs zlenmştr (Agnger 1997; 1998a; 1998b; 2000; 2001; Stengg, 2001) Bu çerçevede, şayet ürünler görel olarak daha homojen se ve brm değerler ağırlıklı olarak malyet yansıtıyorsa, düşük malyetl / düşük fyatlı ülkelern daha yüksek mktarlarda ürün hraç etmes (mktar olarak net hracatçı), dğer taraftan yüksek malyetl ülkelern mktar olarak daha az ürün hraç etmes beklenr. Ancak, yüksek brm değerlerne sahp ülkeler söz konusu ürünlerde mktar olarak net hracatçı konumunda se bu duruma thal edlen ürünlere göre hraç ürünlerdek kalte farklılığının etken olacağı belrtlmektedr. Bu bölüm kapsamında yapılan değerlendrmelerde, Türkye malat sanaynde yılları arasında kalteye dayalı endüstrlern hracat ve thalattak payında kayda değer br değşm gözlenmezken, fyata dayalı 160

174 endüstrlern payında belrl br azalma görülmektedr. Dğer taraftan, orta düzeyde kalteye (fyata) dayalı endüstrlern payında belrgn br artış görülmektedr. Kalte ve fyata dayalı rekabet eden endüstr kategorler kend çersnde görel sıralamaya tab tutulduğunda se; kalteye dayalı rekabet eden endüstrler çersnde boyalar ve parlatıcılar, belrl sanaylere özgü maknalar, takım tezgahları, elleçleme (taşıma, yükleme) maknaları, ölçme analz ve kontrol chazları, makna aksam ve parçaları öne çıkarken; fyata dayalı rekabet eden endüstrler çersnde çeştl hazır gym ürünler öne çıkmaktadır. Bu çalışmanın tamamlayıcı mahyette öneml br yanını oluşturan malat sanay endüstrlernde endüstr-ç tcaret oranının hesaplanmasında, Grubel- Lloyd (1971) endeks kullanılmıştır. Ayrıca ortalama malat sanay endüstrç tcaret oranı, Grubel-Lloyd (1971) endeksne lave olarak Uyarlanmış Grubel-Lloyd endeksyle de ölçülmüştür. Bu çerçevede, kısaca belrtmek gerekrse yılları arasında Türkye malat sanaynde fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde ortalama endüstr-ç tcaretn boyutu düşük ve sabt seyrederken, kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern ortalama endüstr-ç tcaret oranları hem mertebe olarak daha yüksek hem de artış eğlm göstermektedr. Son olarak, regresyon sonuçları analz edldğnde malat sanaynn genel tbaryle, Türkye de malat sanay endüstrlernde uluslararası rekabet gücü rakplerne yaklaştıkça endüstr-ç tcaretnn artacağı söyleneblr. Özellkle, kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern uluslararası kalte rekabet gücü rakplerne yaklaştıkça endüstr-ç tcaretnn artış gösterebleceğ beklenleblr. Dğer taraftan, rekabette malyet unsurunun baskın olduğu nspeten homojen ürünlerden oluşan ve fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde se, yerl ve yabancı ülke endüstrlernde malyet yükseklğ / düşüklüğü durumunun kaybolacağı, başka br fadeyle uluslararası fyat rekabet gücünün brbrne yaklaşacağı durumlarda, endüstr-ç tcaretn artacağını belrtmek kısmen güçtür. Ürün farklılaştırılması katsayısı, malat sanaynn genelne yönelk regresyonda beklentlern aksne negatf şaretl olmasına karşın, statstk olarak anlamlı değldr. Dğer k duruma at regresyonlarda yne beklentlern aksne negatf şaretl ve statstk olarak anlamlıdır. Bu bağlamda belrtmek gerekrse, ürün farklılaştırmasının endüstr-ç tcaret analzlernde kullanılmasında, genellkle yapıldığı gb tek br gösterge yerne endüstr-ç tcaretn yatay ve dkey yapısına uygun farklı göstergelerle 161

175 test edlmes daha uygun olablecektr. Bu konunun bu alanda yapılan çalışmalarda dkkate alınması faydalı görülmektedr. 162

176 SONUÇLAR Gttkçe küreselleşen dünyada, üretm uluslararası boyut kazanmakta, üretmde kullanılan hammadde, ara malı, teknoloj, sermaye hatta şgücü çeştl ülke veya kaynaklardan temn edleblmekte. Ayrıca; dış tcaret, doğrudan yabancı sermaye yatırımları, teknoloj transfer ve sermaye hareketler tbaryle ülkelern brbrne bağımlılığı artmaktadır. Yaşanan bu çetn rekabet ortamında; ülkeler, sektörler, frmalar hatta breyler dah büyük br yarış çersndedrler. Uluslararası rekabet gücü çn frma, sektör, ülke bazında mukayeseler yapılmaktadır. Uluslararası rekabet gücü denlnce genelde lk olarak akla ülke sevyesnde rekabet gücü gelmesne rağmen, aslında frma veya sektörel bazda rekabet gücü çalışmaları yapılmasının daha anlamlı olableceğ tartışılmaktadır. Bu tartışmalarda, uluslararası rekabet gücü konusunun aslında frmalar veya sektörler açısından zarur olduğu belrtlmektedr. Bu bağlamda, uluslararası pyasalarda rekabet edenn ülke değl, frmalar olduğuna dkkat çeklmektedr. Bu çerçevede, uluslararası rekabet baskısı altında olan ülkeler değl, şrketlerdr. Şrketler, her geçen gün küresel rekabette yetknlğn artırmak zorundadırlar. Ülke koşulları, frmalarının uluslararası rekabetç üstünlükler elde edebleceğ uygun br ortamı yaratmak açısından oldukça önemldr ancak bu fırsatları değerlendrmek şrketlern yetknlğne ve uygulayacağı stratejlere bağlı olablecektr (Porter 1990a; 1990b; 2004). Uluslararası rekabet gücü kavramının, özellkle ulusal düzeyde ele alınıp alınmaması hususu, yaygın br tartışma söz konusudur. Kbrtçoğlu (1996) na göre, uluslararası rekabet gücünün ülke düzeynde hesaplanması neredeyse tamamen anlamsızdır. Uluslararası rekabet gücü sorunu yalnızca frmalar bakımından yaşamsal br sorundur. Zaten ülkelern brbrleryle olan rekabet, ürettkler ürünlern fyat ve kaltesne dayalı değldr. Ülkeler mal, hzmet ve sermaye hareketler bakımından gderek küreselleşen br dünyada uygun br yatırım ortamı sunarak daha fazla yabancı sermaye çekeblmek açısından brbrleryle rekabet ederler. Kısacası, ülkeler bakımından söz konusu olablecek olan, sadece br tür kuruluş yer rekabetdr. (Kbrtçoğlu 1996; 1998a). Uluslararası rekabet gücü tanımı, ölçüm teknkler, belrleycler üzernde genel kabul gören br yaklaşım bulunmamaktadır. Bu durum, rekabet gücü kavramına farklı anlamlar yüklenlmesnden kaynaklanmaktadır. Aslında temel mesele rekabet gücünü tek unsurla fade etmenn yetersz olacağıdır. Rekabet gücü, bu unsurların her brnden etklenmesne rağmen, çok daha karmaşık ve dern br yapı arz etmektedr.

177 Uluslararası rekabet gücünün, fyat ve fyat dışı olmak üzere k tür unsuru ortaya çıkmaktadır. Br sektörün fyat açısından rekabet edeblr olması gerekllğ kolayca anlaşılablr. Bu husus, malyet rekabet olarak da düşünüleblr. Ancak, fyat dışı rekabet hem daha kapsamlı hem de daha mkro bazlı analzler gerekmektedr. Fyat dışı başlıca rekabet unsuru olarak, ölçülmes nspeten zor olan kalte unsuru öne çıkmaktadır. Fyata dayalı uluslararası rekabet gücü lteratürde, malyet veya fyat bazlı mukayese olarak ele alınmaktadır. Tanımlama güçlüğüne rağmen kalteye dayalı rekabet gücü se, rekabetç konumu düşük fyattan zyade kalte yleştrmesnn belrledğ daha sofstke ürünlerde, özellkle tüketclern satın alma arzusunu etkleyen ürün ntelkler tbaryle üstünlük olarak fade edleblr. Br ülkenn uluslararası rekabet gücünü belrleyen faktörler arasında, makroekonomk ortam br ön koşul veya merkez br öneme sahp olmakla brlkte, uluslararası rekabet gücünün gelştrlmes bakımından kend başına yeterl olmayıp kurumsal yapı ve ş ortamı gb mkroekonomk hususlar önem arz etmektedr. Dğer taraftan, bu faktörlern önem dereces de ülkelern gelşmşlk sevyesne göre farklılık göstermektedr. Ayrıca, uluslararası rekabet gücünün gelştrlmes açısından krtk olan faktörler küresel anlamda dünya ekonomsndek gelşmelere bağlı olarak zamanla da değşm (gelşm) göstermektedr. 84 Bu bağlamda, uluslararası rekabet gücü üzernde etkl olan faktörlern çeştllğ dkkate alındığında, rekabet gücünü gelştrmek çn tek br poltka veya sadece belrl br alanda kaydedlen büyük br sıçramanın yeterl olmayacağı, belrl br zaman gerektren brçok münfert alanlardak yleşmelern gerekllğne vurgu yapılmaktadır. Rekabet gücünün gelştrlmes, br sürat koşusu olmayıp maraton yarışı gbdr (Porter, 2004: 32). Özellkle gelşmş ve gelşmekte olan ülkelern uluslararası rekabet gücü açısından hayat br öneme sahp olan kalte (ürün kaltes) hususunda gerek şletme, ktsat, mühendslk gb lteratürdek farklı dsplnlern farklı yaklaşımları gerekse üretc veya tüketc gb bahse konu ürünle lgl tarafların farklı bakış açıları nedenyle, tanımlanması ve ölçümlendrlmes bakımından üzernde tam br uzlaşı bulunmamaktadır. Bu konuda, kalte hususunun kompleks çerğ ve her amacı karşılayacak şeklde tanımlama güçlüğü etkl olmaktadır (Garvn, 1984; Kbrtçoğlu, 1998b; Agnger, 2001). 84 Porter (1990a; 2004), Snowdon ve Stonehouse (2006), Lopez-Claros (2006), Lopez-Claros ve dğerler (2006) ve Agnger (2006). 164

178 Endüstrlern, kalteye ve fyata dayalı rekabet etme bçmlernn belrlenmesnde Açıklanmış Kalte Elastkyet yöntemnn uygulandığı görülmektedr. Bu kapsamda, şayet ürünler görel olarak daha homojen se ve brm değerler ağırlıklı olarak malyet yansıtıyorsa, düşük malyetl / düşük fyatlı ülkelern daha yüksek mktarlarda ürün hracat etmes (mktar olarak net hracatçı), dğer taraftan yüksek malyetl ülkelern mktar olarak daha az ürün hraç etmes beklenr. Ancak, yüksek brm değerlerne sahp ülkeler söz konusu ürünlerde mktar olarak net hracatçı konumunda se bu duruma thal edlen ürünlere göre hraç ürünlerdek kalte farklılığının etken olacağı belrtlmektedr. Dğer taraftan, uluslararası rekabet gücü, belrl br metodolojye ve kapsamlı br ver setne bağlı olarak br taraftan Dünya Ekonomk Forumu (WEF) ve Uluslararası Yönetm Gelştrme Merkez (IMD) tarafından gelştrlen endekslerle saptanırken, dğer taraftan Uluslararası Para Fonu (IMF), Ekonomk İşbrlğ ve Kalkınma Teşklatı (OECD) ve Brleşmş Mlletler Sına Kalkınma Örgütü (UNIDO) nün gelştrdğ farklı yöntemlerle ve dğer çeştl hesaplamalarla ölçülmekte ve gelşm ncelenmektedr. Günümüz dünyasının uluslararası dış tcaret yapısında yaygın olarak görülen endüstr-ç tcaret, uluslararası tcaret hakkında görel olarak yen yapılan çalışma alanlarındadır. Bu alandak yayınlar 1960 larda görülmeye başlamış ve daha sonra teork ve amprk çalışmalarla desteklenmştr. Ancak, geleneksel uluslararası dış tcaret teors ölçeğe göre sabt getr ve tam rekabet varsayımlarına dayalı olmasına rağmen, uluslararası dış tcarette görülen gelşmeler paralelnde özellkle ölçek ekonomler, eksk rekabet ve ürün farklılaştırması hususlarının uluslararası dış tcaret teorsne katkılarının sağlanması bağlamında zaman çersnde endüstr-ç tcaret teors gelştrlmştr. 85 Uluslararası dış tcarette görülen gelşmeler paralelnde ölçek ekonomler, eksk rekabet ve ürün farklılaştırması hususlarının uluslararası dış tcaret teorsne katkılarının sağlanması/eklenmes lteratürde yen teor veya alternatf dış tcaret teorler olarak da adlandırılmaktadır (Markusen ve Maskus, 1999; Lndert ve Pugel, 1996). Endüstr-ç tcaret yatay ve dkey endüstr-ç tcaret olarak k kategorde ncelenmektedr. Farklılaştırılmış çeştlere sahp benzer ürünlern uluslararası tcaret yatay endüstr-ç tcaret, kalte ve fyat açısından farklılığı bulunan farklılaştırılmış ürünlern uluslararası tcaret se dkey endüstr ç tcaret olarak tanımlanmaktadır. 85 Krugman (1979), Lancaster (1980), Helpman (1981), Falvey (1981), Brander (1981), Dxt ve Grossman (1982), Ether (1982) ve Davs (1995). 165

179 Endüstr-ç tcaret üzernde; uluslararası tcaretn yapıldığı ülkelern ortalama gelşmşlk sevyes (talep yapısı, endüstrnn yapısı), gelşme sevyes farklılığı, ortalama pyasa boyutu, pyasa boyutu farklılığı, pyasalar (ülkeler) arası mesafe, dış tcaret engeller ülkeye özgü etkenler olarak; ürün farklılaştırma, ölçek ekonomler, doğrudan yabancı sermaye yatırımları boyutu, şlem malyetler, statstk toplulaştırma dereces se endüstrye özgü faktörler olarak etkl olmaktadır (Loertcscher ve Wolter, 1980; Nolle, 1990; Km, 1992). Endüstrler bakımından mukayese yapıldığında, endüstr-ç tcaretn malat sanay dışı ürünlere nazaran malat sanay ürünlernde daha yüksek olduğu ve kmyasallar, makna malatı, ulaştırma araçları, elektrkl makna ve elektronk gb sofstke malat sanay ürünlernde en yüksek mertebesne ulaştığı söyleneblr. Çünkü bu ürünlern ölçek ekonomlerden daha fazla yararlanablmes, nha tüketc açısından daha kolay farklılaştırılablmes ve üretmnde çok sayıda grd / parça kullanımı nedenyle ülkeler arasında dkey yapılandırılablmes mümkündür (OECD, 2002: 161). Endüstr ç tcaretn hesaplama yöntem / endeks olarak, başta standart Grubel-Lloyd endeks olmak üzere, Balassa Endeks, Uyarlanmış Grubel- Lloyd endeks, Aquno endeks, Glejser-Goosens-Eede endeks ve Loertcscher-Wolter endeks gb brçok endeks bulunmaktadır. Söz konusu endeksler genelde dğer endekslern bazı eksklklern gdermek amacıyla türetlmştr. Dğer taraftan, marjnal tcarettek endüstr ç tcaret boyutunun analzn çeren ve yen yapılan uluslararası tcaretn ne kadarlık kısmının endüstr ç tcaret olarak yapıldığını ortaya çıkaran marjnal endüstr ç tcaretn ölçülmes hususunda da çok sayıda endeks türetlmştr. Tüm bu hususlar paralelnde genel olarak ncelendğnde uluslararası rekabet gücünün belrleycler le uluslararası endüstr-ç tcaretn oluşum nedenler arasında benzerlkler ve etkleşm olduğu düşünülmektedr. Bu bağlamda, Menzler-Hokkanen (1990: 21) endüstr ç tcaret yapısı üzernde etkl olan değşklklern uluslararası rekabet gücü üzernde de etkl olmaları gerekrken, lteratürde bu lşknn henüz açıkça kurulamadığını belrtmektedr. Uluslararası rekabet gücü ve endüstr-ç tcaret lşks üzerne uluslararası lteratürde farklı bçmlerde bazı sözel fadelere rastlanılmasına rağmen 86 bu çalışmayla, uluslararası rekabet gücünün k temel unsuru olan 86 Lancaster (1980), Menzler-Hokkanen (1990), Havrylyshyn ve Kunzel (1997), OECD (2002), Krugman ve Obstfeld (2003) ve Seydoğlu (2003). 166

180 fyat ve kalte yönüyle bu lşknn sorgulanması ve test edlmesne çalışılmıştır. Öncelkle Türkye de malat sanay endüstrler rekabet bçmne göre kalteye dayalı rekabet eden endüstrler, orta düzeyde kalteye dayalı rekabet eden endüstrler ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler bazında ayrıştırılmıştır. İmalat sanay endüstrlernn rekabet etme bçmne göre sınıflandırılmasında, açıklanmış kalte elastkyet metodolojs zlenmştr (Agnger 1997; 1998a; 1998b; 2000; 2001; Stengg, 2001) Bu çerçevede, kısaca belrtmek gerekrse kalteye dayalı rekabet eden endüstrler çersnde boyalar ve parlatıcılar, belrl sanaylere özgü maknalar, takım tezgahları, elleçleme (taşıma, yükleme) maknaları, ölçme analz ve kontrol chazları, makne aksam ve parçaları öne çıkarken; fyata dayalı rekabet eden endüstrler çersnde çeştl hazır gym ürünler öne çıkmaktadır. Ancak, endüstrlern kend çersndek görel konumları hakkında htyatlı davranılması, bu analzlerde belrl endüstr grubunun dış tcaretnde etken olan daha alt kalemlern rdelenmes gerektğ de düşünülmektedr yılları arasında, Türkye malat sanaynde kalteye dayalı endüstrlern hracat ve thalattak payında kayda değer br değşm gözlenmezken, fyata dayalı endüstrlern payında belrl br azalma görülmektedr. Dğer taraftan, orta düzeyde kalteye (fyata) dayalı endüstrlern payında belrgn br artış görülmektedr. Dğer taraftan, yılları arasında fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde ortalama endüstr-ç tcaretn boyutu düşük ve sabt seyrederken, kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern ortalama endüstr-ç tcaret oranları hem mertebe olarak daha yüksek hem de artış eğlm göstermektedr. Regresyon sonuçları analz edldğnde malat sanaynn genel tbaryle, Türkye de malat sanay endüstrlernde uluslararası rekabet gücü rakplerne yaklaştıkça endüstr-ç tcaretn artacağı söyleneblr. Özellkle, kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern uluslararası kalte rekabet gücü rakplerne yaklaştıkça endüstr-ç tcaretnn artış gösterebleceğ kuvvetle muhtemeldr. Dğer yandan, fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde yerl ve yabancı ülke endüstrlernde malyet yükseklğ / düşüklüğü durumunun kaybolacağı, başka br fadeyle uluslararası fyat rekabet gücünün brbrne yaklaşacağı durumlarda, endüstr-ç tcaretn artacağını belrtmek güçtür. 167

181 Ürün farklılaştırılması katsayısı, beklentlern aksne, endüstr-ç tcaret le ters yönlü ve malat sanay genel harç statstk olarak da anlamlı bulunmuştur. Bu bağlamda belrtmek gerekrse, ürün farklılaştırmasının endüstr-ç tcaret analzlernde kullanılmasında, genellkle yapıldığı gb tek br gösterge yerne endüstr-ç tcaretn yatay ve dkey yapısına uygun farklı göstergelerle test edlmes daha uygun olablecektr. Bu konunun bu alanda yapılan çalışmalarda dkkate alınması önerlmektedr. Tüm bu değerlendrmeler ışığında bazı temel poltka çıkarımlarında bulunurken; her şeyden önce uluslararası rekabet gücü kavramının zaman ve mekan boyutunun bulunduğu, uluslararası rekabet gücünün gelştrlmes çn sınırlı alanlarda kaydedlecek gelşmelern yeterl olmadığı, uzun döneml ve brbrleryle etkleşm halnde bütüncül yaklaşımların gerektğ göz önünde bulundurulmalıdır. Bu çerçevede, ülkeler gelştkçe, rekabetç üstünlükler ve frmalarının rekabet etme bçm bakımından da değşm ve yleşme gösterrler. Uluslararası rekabet gücü kazanımı açısından farklı gelşmşlk sevyesne sahp ülkelerde sorunlar farklılaşmakta, farklı fırsatlarla karşılaşılmakta ve uygulanacak poltkalar da farklılaşablmektedr. Uluslararası rekabet gücü belrleyclernn önem dereces zaman ve mekana göre değşm göstermekte ve dnamk br özellk arz etmektedr. Bu bakımdan, uluslararası rekabet gücü kazanımı ulusal rekabetç üstünlük gelştrlmesne ve bu üstünlüklere dayalı olarak frmaların uygulayacağı küresel stratejlere bağlı olablecektr. Bu açıdan, ülkelern veya frmaların, bulunduğu konumdan daha ler gelşmşlk aşamasına çıkablmesn mümkün kılablen; faktör donanımına, talep yapısına, rekabet koşullarına ve üretm, yazılım ve hzmet sunumu / lojstk gb alanlarda gelşmş kümelenme yapılanmalarına bağlı olarak ulusal ve uluslararası frmalara uygun br ş ortamı sunan farklı /özgün stratej, poltka ve öncelkler belrlemes uygun görülmektedr. Konu endüstrler bazında değerlendrldğnde, uygulanacak poltkaların uluslararası rekabetn k temel unsuru olan kalte ve fyata dayalı rekabet eden endüstrler ayrımında ele alınması söz konusu poltkaların etknlğn artıracaktır. Bu çalışmadak bulguların da şaret ettğ gb, kuşkusuz, uygulanacak bu poltkaların malat sanaynde, özellkle de malat sanaynn sofstke ürünlernden oluşan kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde, br yandan uluslararası rekabet gücü kazanımına katkısı olurken dğer yandan endüstr-ç tcaret üzernde de yansımaları görüleblecektr. Bu bakımdan, örneğn, rakplerne kıyasla uluslararası kalte rekabet gücü düşük olan ve dolayısıyla thalat baskısı altında bulunan kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde, tüketclern satın alma arzunu etkleyen ve terch edlen kalte boyutlarına / özellklerne uygun olarak ürünlere üstün ntelkler kazandırablen ler ürün ve üretm teknolojlerne, ar-ge, novasyon le satış ve satış sonrası faalyetlere 168

182 öncelk verlmes, bu endüstrlern uluslararası rekabet gücünü rakplerne yaklaştırablecek ve yen hracat olanaklarıyla da dış tcaretn yapısı endüstr-ç tcarete dönüşeblecektr. Bununla brlkte, lteratürde yapılan tesptler ışığında, söz konusu endüstrlerde bu faalyetlere yapılacak yatırımların, br ülke sanaynn teknoloj yoğun, daha gelşmş br yapıya kavuşmasına ve bahse konu endüstrlern özellkler gereğ uluslararası dış tcaretnde de endüstr-ç tcaretnn artış göstermesne yol açableceğ söyleneblr. Dğer yandan, fyata dayalı uluslararası rekabet gücü le endüstr-ç tcaret arasındak lşk açısından belrgn br anlamlılık düzey göstermeyen ve rekabet gücü açısından malyet üstünlüğünün etken olduğu nspeten homojen ürünlerden oluşan fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde se uluslararası rekabet gücü ve dış tcaret performansı bakımından malyet düşürücü ve vermllk artırıcı faalyetlere özen gösterlmes uygun olacaktır. Dğer taraftan, Türkye de malat sanaynde endüstr-ç tcaret sevyes artış eğlmnde olmakla brlkte genel olarak düşük sevyede olmasının temel nedennn, geçmş yıllardak üretm ve hracat yapısının ler teknoloj ürünü olmayan emek yoğun yapı arz etmesnden kaynaklanableceğ düşünülmektedr l yıllarda bu yapının orta ve ler teknoloj (ortanın üstü) ürünler lehne değştğ görülmektedr (DPT, 2006: 42; 2008: 157). Bununla brlkte, bu çalışmada ortaya konduğu üzere, Türkye de, fyata dayalı rekabet eden endüstrlern malat sanay hracatındak payı gderek azalmakta, buna karşın özellkle orta düzeyde kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern payı artmaktadır. Bu gelşmelern sürdürülmesnn, Türkye nn endüstr-ç tcaret boyutu üzernde daha belrgn yansımasının olacağı düşünülmektedr. Bu çerçevede, fyata dayalı rekabetten kalteye dayalı rekabete doğru br geçş ve dönüşüm çnde olduğu görülen ülkemzde, uygulanacak poltkaların başarısı, sürecn doğru algılanıp, terchler doğrultusunda yukarıda örneklendrmeye çalışılan poltkaların uygun br bleşmne ağırlık verlmes le sağlanablecektr. Bu çalışma sonucunda ayrıca, endüstr-ç tcaretn geleneksel tcaret teorsnn br alternatf olarak düşünülmemes gerektğ, günümüz rekabet dünyası koşullarında geleneksel teornn belrl ölçüde tamamlayıcısı olduğu söylenleblr. Dğer taraftan, bu çalışmada nedenlerne değnldğ üzere, uluslararası endüstr-ç tcaretn belrleycler bağlamında yapılan çalışmalarda ürün farklılaştırmasının endüstr-ç tcaret üzerne etksnn tek br göstergeye dayalı olarak ncelenmes yerne, dkey endüstr-ç tcaret ve yatay endüstr-ç tcaret ayrımında farklı göstergelerle test edlmesnde yarar görülmektedr. 169

183 170

184 KAYNAKLAR Agenor, P.-R., (1997), Compettveness and External Trade Performance of The French Manufacturng Industry, Weltwrtschaftlches Archv, Vol. 133(1), s Agnger, K., (1997), The use of unt values to dscrmnate between prce and qualty competton, Cambrdge Journal of Economcs, Vol. 21, s Agnger, K., (1998a), A framework for evaluatng the dynamc compettveness of countres, Structural Change and Economc Dynamcs, Vol. 9, No. 2, s Agnger, K., (1998b), Unt values to sgnal the qualty poston of CEECs, n Wolfmayr, Y. (coordnatör) The Compettveness of Transton Countres, OECD Proceedngs, s Agnger, K., (2000), Europe s Poston n Qualty Competton, European Commsson Enterprse DG Workng Paper, WIFO, September Agnger, K., (2001), Measurng the Intensty of Qualty Competton n Industres, WIFO, Quarterly, 2001/1. Agnger, K., (2006), Compettveness: From a Dangereous Obsessson to a Welfare Creatng Ablty wth Postve Externaltes, J Ind Compet Trade, Vol. 6, No.2, s Aquno, A., (1978), Intra-Industry Trade and Inter-Industry Specalzaton as Concurrent Sources of Internatonal Trade n Manufactures, Weltwrtschaftlches Archv, vol.114, s Akkoyunlu, S., Kholodln, K.A., Slverstovs, B.,(2006), The Effects of Economc Reforms of 1990s and of the Customs Unon 1996 upon the Turksh Intra- Industry Trade, DIW Berln Dscusson Papers. Akkoyunlu Wgley, A., Mıhçı, S., (2006), "The Customs Unon wth the European Unon and ts Impact on Turkey's Economc Growth.", 8th Meetng of the European Trade Study Group, Venna 7-9th September. Akkoyunlu Wgley, A., Mıhçı, S., (2006), Effects of the Customs Unon wth the European Unon on the Market Structure and Prcng Behavor of the Turksh Manufacturng Industry, Appled Economcs, Vol. 38, s Alcorta, L., (1994), The Impact of New Technologes on Scale n Manufacturng Industres: Issues and Evdence, World Development, Vol. 22, No. 5, s Arellano M., (1987), Computng Robust Standard Errors for Wthn-groups Estmators, Oxford Bulleton of Economcs and Statstcs, Vol. 49, No. 4, s

185 Armngton, P.S., (1969), A Theory of Demand for Products Dstngushed by Place of Producton, IMF Staff Papers, VXI, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Balassa, B., (1965), Trade Lberalzaton and Revealed Comparatve Advantage, The Manchester School of Economc and Socal Studes, Vol. 33, s Balassa, B., (1966), Tarff Reductons and Trade n Manufactures among the Industral Countres, Amercan Economc Revew, LVI, June, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Bardhan, A.D., Jaffee, D., (2004), On Intra-Frm Trade and Multnatonals: Foregn Outsoursng and Offshorng n Manufacturng, Revsed: Aprl 7. Baldwn, R.E., Ito, T., (2008), Qualty Competton versus Prce Competton Goods: An Emprcal Classfcaton, NBER Workng Paper Seres, Bedr, A., (1999), Gelşmş Otomotv Sanaylernde Ana-Yan Sanay İlşkler ve Türkye de Otomotv Yan Sanaynn Geleceğ, DPT-Uzmanlık Tezler. Bender, S., L, K.-W., (2002), The Changng Trade And Revealed Comparatve Advantages of Asan and Latn Amercan Manufacture Exports, Economc Growth Center, Yale Unversty, Center Dscusson Paper, No 843. Bellak, C., (1999), Explanng Foregn Ownershp By Comparatve and Compettve Advantage: Emprcal Evdence, Department of Economcs Workng Papers, No 62. Brander, J.A., (1981), Intra-Industry Trade n Identcal Commodtes, Journal of Internatonal Economcs, 11. s.1-14, Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Brander, J.A., Krugman, P. (1983), A Recprocal Dumpng Model of Internatonal Trade, Journal of Internatonal Economcs, Vol.15, s Brülhart, M., (1994), Marjnal Intra-Industry Trade:Measurement and Relevance for the Pattern of Industral Adjustment, Weltwrtschaftlches Archv, 130, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Cantwell, J., (2000), A Survey of theores of nternatonal producton, Ptels, C.N. ve Sudgen, R. (ed.) çnde, The Nature of the Transnatonal Frm, London: Routledge, 1991, s ; revsed and reprnted, 2000, s Cel, G., (2004), Qualty Dfferentaton, Vertcal Dsntegraton and The Labour Market Effects of Intra-Industry Trade, CELPE Dscusson Paper 86, Unversta d Bar. Commsson of the European Communtes, (2002), Industral Polcy n an Enlarged Europe, Communcaton from the Commsson to the Councl, the European 172

186 Parlament, the Economc and Socal Commttee and the commttee of the Regons, COM(2002) 714 fnal, Commsson of the European Communtes, (2003), Some Key Issues n Europe s Compettveness-Towards an Integrated Approach, Communcaton from the Commsson to the Councl and the European Parlament, Com (2003) 704 fnal. Commsson of the European Communtes, (2006a), Economc reforms and compettveness: Key measures from the European Compettveness Report 2006 Communcaton from the Commsson, COM(2006) 697 fnal. Commsson of the European Communtes, (2006b), Economc reforms and compettveness: Key measures from the European Compettveness Report 2006 Commsson Staff Workng Document, accompanyng Document to the Communcaton from the Commsson, SEC(2006) 1467/2. Davs, D.R., (1995), Intra-ndustry trade: A Hecksher-Ohln-Rcardo approach, Journal of Internatonal Economcs, 39, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK: Edward Elgar Publshng Lmted, s Demr, İ., (2001), Türkye Beyaz Eşya Sanaynn Rekabet gücü ve Geleceğ, DPT- Uzmanlık Tezler. Dxt, A.K., Grossman, G.M., (1982), Trade and Protecton wth Multstage Producton, Revew of Economc Studes, XLIX, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Doğan, İ.D., (2000), Kalte Uygulamalarının İşletmelern Rekabet Gücü Üzerne Etks, Dokuz Eylül Ünverstes Sosyal Blmler Ensttüsü Dergs, C.2, S.1. DPT, (2005), Ekonomk ve Sosyal Göstergeler ( ). DPT, (2006), Dokuzuncu Kalkınma Planı DPT, (2007), Dokuzuncu Kalkınma Planı Dış Tcaret Özel İhtsas Komsyonu Raporu, Rapörtörler: Akkoyunlu, A., Üstten, S.A, Ünal, M. DPT, (2008), Temel Ekonomk Göstergeler, Şubat DPT, (2008), Dokuzuncu Kalkınma Planı Yılı Programı, Ekm Drabek, Z., Olechowsk, A., (1989), Prce and Qualty Compettveness of Socalst Countres Exports, Polcy, Plannng and Research Workng Papers, No 317, The World Bank. 173

187 Dunnng, J.H., (1989), The Theory of Internatonal Producton, Fatem, K. (ed.) çnde, Internatonal Trade: Exstng Problems and Prospectve Solutons, New York: Taylor and Francs Internatonal Publshes, s Durand, M., (1986), Method of Calculatng Effectve Exchange Rates and Indcators of Compettvness, OECD Economc Department Workng Papers 29. Durand, M., Gorno, C., (1987), Indcators of Internatonal Compettveness: Conceptual Aspects and Eveluaton, OECD Economc Studes, No.9, s Durand, M., Smon, J., Webb, C., (1992), OECD s Indcators of Internatonal Trade And Compettvness, OECD Economc Department Workng Papers 120. Durand, M., Madasch, C., Terrble, F., (1998), Trends n OECD Countres Internatonal Compettveness: The Influence of Emergng Market Economes OECD Economc Department Workng Papers No.195. Ether, W.J., (1982), Natonal and Internatonal Returns to Scale n Modern Theory of Internatonal Trade, The Amercan Economc Revew, 72 (3), June 1982, s , Grubel, H.G.ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Emrhan, P.N., (2002), Determnants of Vertcal and Horzantal Intra-Industry Trade n Turkey VI. Internatonal Conference n Economcs, ERC/METU. Emrhan, P.N., (2005), Determnants of Vertcal Intra-Industry Trade of Turkey: Panel Data Approach, Dscusson Paper Seres, No. 05/05, Dokuz Eylül Unversty, Faculty of Busness, Department of Economcs. Erlat, G., Erlat, H., (2003), Measurng Intra-Industry and Margnal Intra-Industry Trade, Emergng Markets Fnance and Trade, Vol. 39, No. 6., s Fabrzo, S., Igan, D., Mody, A., (2007), The Dynamcs of Product Qualty and Internatonal Compettveness, IMF Workng Paper, Internatonal Monetary Fund, WP/07/97. Fagerberg, J., (1988), Internatonal Compettveness, The Economc Journal, Vol.98, No. 391, s Falvey, R.E., (1981), Commercal Polcy and Intra-Industry Trade, Journal of Internatonal Economcs, 11, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Fenberg, S.E., Keane, M.P., (2006), Accountng for the Growth of MNC-Based Trade Usng a Structural Model of U.S. MNCs, The Amercan Economc Revew, Vol. 96, No. 5, s Fontagné, L., Freudenberg, M., (1997), Intra-Industry Trade: Methodologcal Issues Reconsdered, CEPII Workng Papers, No

188 Fontagné, L., Pajot, M., (1997), How Foregn Drect Investment Affects Internatonal Trade and Compettveness: an Emprcal Assessment, CEPII Workng Papers, No Fontagné, L., (1999), Foregn Drect Investment and Internatonal Trade: Complements or Substtues?, OECD Scence Technology and Industry Workng Papers, 1999/3. Fontagné, L., Freudenberg, M., Gauler, G., (2005), Dsentanglng Horzantal and Vertcal Intra-Industry Trade, CEPII Workng Papers, No Fredman, T.L., (2006), Dünya Düzdür - Yrm Brnc Yüzyılın Kısa Tarh, Levent Cnemre Çevrs, Boyner Yayınları. Fukasaku, K., (1992), Economc Regonalsaton and Intra-Industry Trade: Pacfc Asan Perspectves OECD, Workng Paper 53. Fuss, M.A., Waverman, L., (1992), Cost and Productvty n Automoble Producton, Cambrdge Unversty Press. Garvn, A.D., (1984), What Does Product Qualty Really Mean?, Sloan Management Revew (pre-1986), Fall 1984, Vol. 26, No.1, s Garvn, A.D., (1987), Competng on the eght dmensons of qualty, Harward Busness Revew, November-December 1987, s Glejser, H., Goossens, K., Eede, M.V., (1979), Inter-ndustry and Intra-Industry Specalzaton Do Occur n World Trade, Economcs Letters, Vol.3, s Gönel, F.D., (2001a), How mportant s ntra-ndustry trade between Turkey and her tradng partners? Comparson between European Unon and Central Asa Turkc Republc, Yıldız Teknk Ünverstes, Ekonom Bölümü. Gönel, F.D., (2001b), Tekstl Sektöründe Endüstr İç Tcaret Dış Tcaret Dergs, Vol.21, s Greenaway, D., Mlner, C., (1981), Trade Imbalance Effects n the Measurement of Intra-Industry Trade, Weltwrtschaftlches Archv, 117, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Greenaway, D., Hne, R.C., Mlner, C., Ellott, R., (1994a), Adjusment and Measurement of Marjnal Intra-Industry Trade, Weltwrtschaftlches Archv, Vol.130, s Greenaway, D., Hne, R., Mlner, C., (1994b), Country-SpecfC Factors and the Pattern of Horzontal and Vertcal Intra-Industry Trade n the UK, Weltwrtschaftlches Archv, 130, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s

189 Grubel, H.G., (1967), Intra-Industry Specalzaton and the Pattern of Trade, Canadan Journal of Economcs and Poltcal Scence, XXXIII, August, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Grubel, H.G., Lloyd, P.J., (1971), The Emprcal Measurement of Intra-Industry Trade, Economc Record, 47, December, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Grubel, H.G., Lloyd, P.J., (1975), Intra Industry Trade-The Theory and Measurement of Internatonal Trade n Dfferentated Products, John Wley&Sons, New York. Grubel, H.G., Lloyd, P.J(ed.)., (2003), Intra-Industry Trade, UK: Edward Elgar Publshng Lmted. Guerrer, P., Mlana, C., (1993), New Indcators of Prce Compettveness and Effectve Exchange Rates, Weltwrtschaftlches Archv, Vol.129, No.4. s Hallak, C.J., (2006), Product qualty and the drecton of trade, Journal of Internatonal Economcs, 68, s Hamlton, C., Knest, P., (1991), Trade Lberalsaton, Structural Adjustment and Intra-Industry Trade:A Note, Weltwrtschaftlches Archv, 127 (2), s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Hargreaves, C., Harrngton, J., Srvardana, A.M., (1993), Measurng Australa s Compettveness and the Trade Performance of the Manufacturng Sector, Revew of World Economcs, Vol.129, No.1, s Havrylyshyn, O., Kunzel, P., (1997), Intra Industry Trade of Arab Countres: An Indcator of Potental Compettveness, IMF Workng Paper, 47. Helpman, E., (1981), Internatonal Trade n the Presence of Product Dfferentaton, Economes of Scale and Monopolstc Competton: A Chamberln- Heckscher-Ohln Approach, Journal of Internatonal Economcs, II, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Helpman, E., (1987), Imperfect competton and nternatonal trade: Evdenve from fourteen ndustral countres Journal of the Japanese and Internatonal Economcs, 1(1), March, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Hoekman, B., Djankov, S., (1996), Intra-Industry Trade, Foregn Drect Investment, and the Reorentaton of Eastern European Exports, Polcy Research Workng Paper, The World Bank. 176

190 Hummels, D., ve Levnsohn, J., (1995), Monopolstc Competton and Internatonal Trade: Reconsderng the Evdence Quarterly Journal of Economcs, CX, August, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s IMD, (2007), World Compettveness Yearbook IMD, (2008), World Compettveness Yearbook IMF, (1997), World Economc Outlook, May İnal, G.A., (2003), A Study nto Compettveness Indcators, Rekabet Forumu, Draft Copy. İSO, (2002), İmalat Sanaynn Uluslararası Rekabet Gücü AB ve Dğer Rakp Ülkelerle Karşılaştırma, 2002/16, Aralık. Kasa, N., (1984), Internatonal Compettveness and The Prce Factors of The Korean Textle Industry: A Comparatve Analyss, Internatonal Development Center of Japan. Kesbç, C.Y., Ercan, B., Doğan, S., (2005), Rekabet Gücü Ölçümü ve Önem: Türk Tarım Sektörü İçn Br Analz, VII Ulusal Ekonometr ve İstatstk Sempozyumu, İstanbul Ünverstes. Keyder, N., Sağlam, Y., Öztürk, M.K., (2004), Internatonal Compettveness and the Unt Labor Cost Based Compettveness Index, METU Studes n Development, 31, June, s Kızılırmak, A.B., Şahn, H., (2004), "Form of the Producton Functon n Turksh Manufacturng Industres", Economcky Casops (Journal of Economcs), Vol. 52, No. 5, s Kbrtçoğlu, A (ed)., (1996), Uluslararası Rekabet Gücüne Kavramsal Br Yaklaşım, Uluslararası (Makro)İktsat-Okumalar, Ankara: 72 TDFOB Yayıncılık. Kbrtçoğlu, A., (1998a), Porter n Rekabetç Avantajlar Yaklaşımı ve İktsat Kuramı, Future s Technologes, 48, Mart, s Kbrtçoğlu, A., (1998b), Frma ve Ürün Kaltes: Nedr? Neden Önemldr?, Future s Technologes, 51, Hazran, s Kbrtçoğlu, A., (1998c), Technologcal Developments and Ther Effects on World Trade: Any Implcatons for Governments?, presented at the "The Poltcal Economy of Globalzaton: The New Identty of State n the 21st Century" n Istanbul, November Kbrtçoğlu, A., (2002), On the Smthan Orgns of New Trade and Growth Theores, Economcs Bulleton, Vol. 2, No.1, s Kbrtçoğlu, A., (2006), Uluslararası İktsat Teors basılmamış ders notları, Güz

191 Km, T., (1992), Intra-Industry Trade: The Korean Experence, Internatonal Economc Journal, Vol. 6, No. 2, Summer, s Kojma, K., (1964), The Pattern of Internatonal Trade Among Advanced Countres Htotsubash Journal of Economcs, 5 (1), June, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK: Edward Elgar Publshng Lmted, s Kol, J., Mennes, Loet B.M., (1986), Intra-Industry Specalzaton. Some Ovservatons on Concepts and Measurement, Journal of Internatonal Economcs, 21, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.), Intra-Industry Trade, UK: Edward Elgar Publshng Lmted, s Kotan, Z., Sayan, S., (2002), A Comparatve Investgaton of the Prce Compettveness of Turksh and South East Exports n the European Unon Market: , Emergng Markets Fnance and Trade, Vol.38, No. 4, s Kotan, Z., (2002), Uluslararası Rekabet Gücü Göstergeler-Türkye Örneğ, TCMB. Krugman, P.R., (1979), Increasng Returns, Monopolstc Competton, and Internatonal Trade, Journal of Internatonal Economcs, 9 (4), November, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Krugman, P., (1994), Compettveness: A Dangereous Obsesson, Foregn Affars, March/Aprl 1994, Vol.73., No.2, s Krugman, P., (1995), Growng World Trade: Causes and Consequences, Brookngs Papers on Economc Actvty, Vol.26, No.1, s Kumar, R., Chadee, D., (2002), Internatonal Compettveness of Asan Frms: An Analytcal Framework, ERD Workng Paper Seres No.4, Asan Development Bank, February. Kumral, N., Akgüngör, S., Lenger, A., (2001), Natonal Industry Clusters: The Case of Turkey, presented at the Regonal Studes Assocaton Conference: Regonal Transtons: Regons and the Challenges of Development, Integraton and Enlargement, Sept Küçükahmetoğlu, O., (2002), Endüstr İç Tcaret ve Türkye, İşletme ve Fnans, Yıl:17, Sayı:190. Lages, L.F., Lages, C., Lages, C.R., (2004), European Perspectves on Export Performance Determnants: An Explonatory Study, FEUNL Workng Paper, No Lancaster, K., (1980), Intra-Industry Trade under Perfect Monopolstc Competton, Journal of Internatonal Economcs, 10, , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J 178

192 (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Lall, S., (1978), The Pattern of Intra-Frm Exports by U.S. Multnatonals, Oxford Bulleton of Economcs and Statstcs, 40 (3), August, s , Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Law, C.M., (1991), Restructurng the Global Automotve Industry, London. Lepron, K., and Schreyer, P., (1998), Relatve Trade Weghted Unt Labour Costs by Industry, OECD, STI Workng Papers, 1998/1. Lndert, P.H., Pugel, T.A., (1996), Internatonal Economcs, Tmes Mrror Hgher Educaton Group, Chcago. Lpsey, R.E., (1991), Foregn Drect Investment n the U.S. and U.S. Trade, NBER Workng Paper, No Lpsey, R.E., Molnar, L. ve Kravs, I.B., (1990), Measures of Prces and Prce Compettveness n Internatonal Trade n Manufacturng Goods, NBER Workng Paper, No Lopez-Claros, A.,(2006), Executve Summary, Global Compettveness Report , World Economc Forum, s.x-xxv. Lopez-Claros, A., Altnger, L., Blanke, J., Drzenek, M., Ma, I., (2006), The Global Compettveness Index: Identfyng the Key Elements of Sustanable Growth, Global Compettveness Report , World Economc Forum, s Lortscher, R., Wolter, F., (1980), Determnants of Intra-Industry Trade:Among Countres and across Industres, Weltwrtschaftlches Archv, Vol. 116, s Marn, D., Lorentowcz, A., Raubold, A., (2002), Ownershp, Captal or Outsourcng: What Drves German Investment to Easttern Europe?, Dscusson Paper 02-03, Munch Economcs. Markusen, J.R., Maskus, K.E., (1999), Multnatonals Frms: Reconclng Theory and Evdence, NBER Workng Paper Seres, No Maskus, K.E., Webster A., (1995), Comparatve Advantage and the Locaton of Invard Foregn Drect Investment: Evdence from the UK and South Korea, The World Economy, Vol.18, No. 2, s McCarty, A., Anh, N.L., Fnk, S., (1998), Industral Compettveness Feld Survey, UNIDO/DSI. McGurk, A.K., (1987), Measurng Prce Compettveness for Industral Country Trade n Manufactureres, IMF Workng Paper, WP/87/

193 Menzler-Hokkanen, I., (1990), Internatonal Intra-Industry Compettveness, Journal of Economcs and Internatonal Relatons, Vol.3, No.1, s Mundell, R., (1957), Internatonal Trade and Factor Moblty. Amercan Economc Revew, 47, s Narn, P., (2002), Endüstr-İç Tcaret ve İhracata Dayalı Sektörler Açısından Türkye Uygulaması, Dokuz Eylül Ünverstes Sosyal Blmler Ensttüsü Dergs, s Natonal Compettveness Councl, (1998), Annual Compettveness Report Nolle, D.E., (1990), The Determnants of Intra-Indusry Trade for Developng Economcs, Rvsta Internazonale d Scenze Economche e Commercal, Vol.37, No.4-5, s Norman, G., Dunnng J.H., (1984), Intra-Industry Foregn Drect Investment: Its Ratonal and Trade Effects, Revew of World Economcs, Vol.120, No.3, s OECD, (1992), Technology and the Economy: The Key Relatons, Head of Publcatons Servce, France. OECD, (1996a), Industral Compettveness, Drectorate for Scence, Technology and Industry. OECD, (1996b), Globalsaton and Compettveness: Relevant Indcators, STI Workng Papers 1996/5. OECD, (2002), Intra-Industry and Intra-Frm Trade and the Internatonalzaton of Producton, Economc Outlook, 71, Chapter IV. Oral, M., (1986), "An Industral Compettveness Model," IIE Transactons, June 1986, s Oral, M., Snger, A.E., Kettan, O., (1989), "The Level of Internatonal Compettveness and Its Strategc Implcatons," Internatonal Journal of Research n Marketng, Vol.6, s Oral, M., (1993), "A Methodology for Compettveness Analyss and Strategy Formulaton n Glass Industry," European Journal of Operatonal Research, Vol.68, s Öz, Ö., (1999), The Compettve Advantage of Natons: The Case of Turkey, Ashgate Publcatons, Aldershot. Pava, C., (2001), Compettveness and Equlbrum Exchange Rate n Costa Rca, IMF, Workng Paper. Panzar, J.C., Wllg, R.D., (1981), Economes of Scope, The Amercan Economc Revew, Vol.71, No.2, s

194 Porter, M.E., (1990a), The Compettve Advantages of Natons, The Macmllan Press Ltd., London and Basngstoke. Porter, M.E., (1990b), New Global Strateges for Compettve Advantage, Plannng Revew, May/June, s Porter, M.E., (1998), Cluster and the New Economcs of Competton, Harvard Busness Revew, November-December, s Porter, M.E., (2004), Buldng the Mcroeconomc Foundatons of Prosperty: Fndngs from the Busness Compettveness Index, Global Compettveness Report , World Economc Forum, s Porter, M.E., Delgado, M., Ketels, C., Stern, S., (2008), Movng to a New Global Compettveness Index, Global Compettveness Report , World Economc Forum, s Posner, M.V., (1961), Internatonal Trade and Techncal Change, Oxford Economc Papers, s Renert, E.S., (1994), Compettveness and ts predecessors-a 500-year cross-natonal perspectve, STEP Report, STEP Group. Rekabet Forumu (2006), Rekabet Postası, No:1, Sabancı Ünverstes, İstanbul. Rodrk, D., (2006), What s so specal about Chna s Exports, NBER Workng Paper, No Rosselet-McCauley, S., (2008), Methodology and Prncples of Analyss, IMD World Compettveness Yearbook 2008, s Ruffn, R.J., (1999), The Nature and Sgnfcance of Intra-Industry Trade, Economc and Fnancal Revew, Fourth Quarter, Federal Reserve Bank of Dallas, s Sala- Martn, X., Blanke, J., Hanouz, M.D., Geger, T., Ma, I., Paua, F., (2007), The Global Compettveness Index: Measurng the Productve Potental of Natons, Global Compettveness Report , World Economc Forum, s Sayan, S., (1998), The Black Sea Economc Cooperaton Project: A Substtute for or a Complement to Globalzaton Efforts n the Mddle East and the Balkans? ERF Workng Paper No: 9806, Caro, Egypt: Economc Research Forum. Seydoğlu, H., (2003), Uluslararası İktsat Teor, Poltka ve Uygulama, Gelştrlmş 15. Baskı, Güzem Can Yayınları No:20, İstanbul. Shahabudn, Q.,Dorosh, P., (2002), Comparatve Advantage n Bangladesh Crop Producton, MSSD Dscusson Paper No. 47, October. 181

195 Smth, A., (1789), An Inqury nto the Nature and Causes of the Wealth of Natons, ffth edton (1789), republshed from: Edwn Cannan's edton, 1904, Methuen & Co., Ltd, frst edton: Snowdon, B., Stonehouse, G., (2006), Compettveness n a globalsed world: Mchael Porter on the mcroeconomc foundatons of the compettveness of natons, regons, and frms, ntervew wth Professor Mchael Porter, Journal of Internatonal Busness Stıdes, vol. 37, s Stengg, W, P., (2001), The textle and Clothng Industry n the EU A Survey, Enterprse Paper, No. 2, June. Şahn, Ş.Ö., Ülengn, F., Ulusoy, G., Aktaş, E., Kabak, Ö., Topçu, Y.İ., (2006), A New Perspectve n Compettveness of Natons, Rekabet Forumu. Şmşek, N., (2005), Türkye nn yatay ve dkey endüstr-ç tcaret, D.E.Ü.İ.İ.B.F Dergs, C.20, S.1, s Tezel, Y.S., (1995), Türkye'de 'sanayleşme', 'ktsadî büyüme' ve 'pyasa toplumu', TÜSİAD Görüş, S.21, Temmuz-Ağustos 1995, s Tezel, Y.S., (1995), İktsad Büyüme, İMAJ Yayıncılık, Ankara. Togan, S., (1999), DPT Rekabet Gücü Semner Basılmamış Notları. Turner, A.G., Golub, S.S., (1997), Towards A System of Multlateral Unt Labor Cost-Based Compettveness Indcators for Advanced, Developng, and Transton Countres, IMF Workng Paper, No. 97/151. Türkcan, D., (2005), Determnants of Intra-Industry trade n Fnal Goods and Intermedate Goods between Turkey and Selected OECD Countres, Ekonometr ve İstatstk S.1, s TÜİK, Dış Tcaret İstatstkler, 2005, TÜSİAD, (1991), 21. Yüzyıla Doğru Türkye: Geleceğe Dönük Br Atılım Stratejs. TÜSİAD, (2002), Yen Rekabet Stratejler ve Türk Sanays. Van den Berg, H., (2004), Internatonal Economcs, Unversty of Nebraska Lncoln. UNCTAD, (2006), FDI from Developng and Transton Economes: Implcatons for Development-Overvew, World Investment Report 2006, Unted Natons, Newyork and Geneva. UNCTAD, (2008), Transnatonal Corporatons and the Infrastructure Challenge, World Investment Report 2008, Unted Natons, Newyork and Geneva. UNIDO, (2002), Competng through nnovaton and learnng, Industral Development Report 2002/

196 UNIDO, (2005), Capablty buldng for catchng-up, Industral Development Report 2005, Venna. Utkulu, U., Seymen, D., (2004), Revealed Comparatve Advantage and Compettveness: Evdence for Turkey vs-à-vs the EU/15, European Trade Study Group 6th Annual Conference, ETSG, Nottngham. Verdorn, P.J., (1960), The Intra-Bloc Trade of Benelux, E.A.G. Robndon (ed.) çnde, The Economc Consequence of the Sze of Natons, Chapter 19 and Secton V, London: Macmllan, s.291-3, s , reset, Grubel, H.G. ve Lloyd, P.J (ed.) çnde, Intra-Industry Trade, UK:Edward Elgar Publshng Lmted, s Vernon, R., (1966), Internatonal Investment and Internatonal Trade n the Product Cycle The Quarterly Journal of Economcs, Vol.80, No.2. s Wgnaraja, G., Taylor, A., (2003), Benchmarkng compettveness: A frst look at the MECI, Wgnaraja, G., (ed.) çnde, Compettveness Strategy n Developng Countres, Routledge, New York. Wgnaraja, G., Joner, D., (2004), Measurng Compettveness n the World s Smallest Economes: Introducng the SSMECI, ERD Workng Paper Seres, No. 60. Vollrath, T.L., (1991), A Theoretcal Evaluaton of Alternatve Trade Intensty Measures of Revealed Comperatve Advantage, Weltwrtschaftlches Archv, Vol. 127, No.2, s Wooldrdge, J.M., (2002), Econometrc Analyss of Cross Secton and Panel Data, The MIT Pres, Cambrdge, Massachusetts, London, England. World Bank, (1999), Enterng the 21st Century, 1999/2000, Oxford Unversty Press. World Development Report World Economc Forum, (2004), Global Compettveness Report , Geneva. World Economc Forum, (2006), Global Compettveness Report , Geneva. World Economc Forum, (2007), Global Compettveness Report , Geneva. World Economc Forum, (2008), Global Compettveness Report , Geneva. WTO (2008), Internatonal Trade Statstcs 2008, WTO Publcatons, Geneva. Yılmaz, B., Ergun, S.J., (2003), The Foregn Trade Pattern and Foregn Trade Specalzaton of Canddates of the European Unon 5, Ezoneplus Workng Paper, No

197 Yükseler, Z., (2005a), Türkye nn Rekabet Gücündek Gelşm ( Dönem), Türkye Ekonom Kurumu Tartışma Metn, 2005/1. Yükseler, Z., (2005b), Özel İmalat Sanaynde Vermllk ve Rekabet Gücü Göstergeler ( ), Yayımlanmamış çalışma. Zanello, A., Desruella, D., (1997), A Premer on the IMF s Informaton Notce System, IMF Workng Paper, WP/97/

198 EKLER Sayfa No: Ek 1: Türkye'nn 30 ülke le kl dış tcaretnde BD farkı le net dış tcaret mktarı arasındak lşk yönü 186 Ek 2: Endüstrlern rekabet bçm 193 Ek 3: Kalte ve fyata dayalı rekabet bçmne göre endüstrlern kend çnde sıralaması 200 Ek 4: İmalat sanaynde endüstr-ç tcaret oranları (%) 205 Ek 5: Kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde endüstr-ç tcaret oranı (%) 216 Ek 6: Fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde endüstr-ç tcaret oranı (%) 221 Ek 7: Regresyon denklemlernde kapsanamayan endüstrler lstes 225

199 SITC Rev.3: Türkye (2005) Türkye'nn 30 ülke le kl dış tcaretnde BD farkı le net dış tcaret mktarı arasındak lşk yönü SITC No: Endüstrler Aynı Yönlü Ters Yönlü 111: Alkolsüz çecekler : Alkollü çkler : Yaprak tütün, tütün döküntüler : Sgaralar, purolar, ppo tütünü vb : Taşkömürü, antrast : Brket kömür,lnyt, turba : Kok ve semkok, taşkömürü esaslı ürünler : Ham petrol : Akaryakıt : Dğer petrol ürünler, yan ürünler : Sıvılaştırılmış propan ve bütan gazı : Doğal gaz : Dğer petrol gazları, gazlı hdrokarbonlar : Havagazı, sugazı ve benzer gazlar (hdrokarbonlar harç) : Elektrk enerjs : Hayvansal yağlar : Yağlı tohum yağları : Tropkal meyveler ve dğer yağlı toğum yağları : İşlenmş hayvansal veya btksel yağlar : Hdraokarbonlar, halojenl, ntratlı türevler : Alkoller, fenoller ve bunların türevler : Karbokslk astler, anhdrtler, türevler : Azotlu bleşkler : Organo-norgannk, heterosklk bleşkler, nüklek astler : Dğer organk kmyasallar : İnorgank kmyasal elementler, okstler ve halojen tuzlar Ek 1 186

200 523: İnorgank astlern metalk tuzları ve perokstler : Dğer norgank kmyasallar; kıymetl metallerden oluşan : Radyoaktf elementler ve lgl malzemeler : Sentetk organk boyayıcı maddeler, laklar : Debagatta-Boyacılıkta kullanılan hülasalar, müstahzarlar 533: Boyar maddeler (pgmentler), boyalar, parlatıcılar ve lgl maddeler : Vtamnler, hormonlar, alkolodler, antbyotkler, tıbb ürünler (542 harç) : Tedavde kullanılan laçlar : Uçucu yağlar, koku veren maddeler, karışımları : Parfümler, makyaj ürünler (sabunlar harç) : Sabunlar, yıkama ve temzleme ürünler : Kmyasal gübreler (272'deklerden farklı) : Etlen polmerler-ilk bçmlerde : Stren polmerler-ilk bçmlerde : Vnl klorür-halojenlenmş olefnlern polmerler : Poleterler, epoks reçneler, polkarbonat, polyesterler : Dğer plastkler-ilk bçmlerde : Plastklern hurdaları, döküntü ve kalıntıları : Plastk hortum, boru ve bağlantı elemanları : Plastk levha, plaka, folyo, şert vb : Plastk monofl, çubuk, profller - En 1 mm y geçen : Haşaret öldürücüler, dezenfekte edcler vb. ürünler : Nşastalar, kazenler, albümn ve türevler : Patlayıcı maddeler, barut, ftller, kapsüller : Yağlama müstahzarları, yağ katkıları : Muhtelf kmyasal ürünler : Der : Der ürünler; saracye eşya vb : Dabaklanmış veya aprelenmş kürkler

201 (8483'dekler harç) 621: Kauçuk malzemeler (levha, profl, hortum, bv.) : İç ve dış lastkler : Dğer kauçuk ürünler : Mantar eşya : Ağaç kaplamalar, kontraplaklar, ıslah edlmş ağaçlar 635: Ahşap çerçeveler, sandıklar, fıçılar, marangozluk mamuller : Kağıt ve kartonlar : Kağıt ve kartondan, çeştl boy ve bçmde eşya : Tekstl plkler : Pamuklu dokumalar : Sentetek-Sun elyaftan mensucat : Pamuk, sentetk, sun elyaf dışı lflerden mensucat : Polester lflerden mensucat-boyanmış, baskılı; örme mensucat : Kordela, etket, arma ve dokumalar : Özel dokumalar ve bunlardan mamul eşya : Dokunmuş hazır eşya : Halılar vb. yer kaplamaları : Alçı, çmento vb. nşaat malzemeler (cam ve kl harç) 662: Slsl topraklardan, ateşe dayanıklı çmentodan nşaat eşyası : Dğer mnaral ürünler : Cam : Cam eşya : Çanak çömlek : İncler, kıymetl taşlar : Pk demr, sünger demr, ferro-alyajlar : Demr çelk külçeler-ilk bçmde, yarı mamuller : Demr yassı ürünler, alaşımsız çelk, kaplamasız : Demr yassı ürünler, alaşımsız çelk, kaplamalı : Alaşımlı çelk yassı mamuller : Demr-çelk çubuk, flmaşn, profl

202 677: Demr-çelkten ray ve demryolu malzemeler : Demr veya çelk tel : Demr-çelkten tüp, boru, profl ve bağlantı elemanları : Gümüş, platn ve platn grubu dğer malzemeler : Bakır : Nkel : Alümnyum : Kurşun : Çnko : Kalay : Muhtelf demr dışı ana metaller : Demr-çelk, alümnyum aksam (yapı) ve parçaları : Metalden depolama veya taşıma mamuller : Tel ürünler (elektrk olanlar harç) ve çtler : Metal çv, vda, somun, cıvata, perçn vb : Elle veya maknada kullanılan takımlar : Kesc aletler, çatal-bıçak-kaşık : Ana metalden dğer ev aletler : Ana metalden dğer mamuller : Buhar kazanları, sıcak su kazanları ve yardımcı tessatları : Buhar türbnler : İçten yanmalı pstonlu motorlar ve parçaları : Dğer elektrkl olmayan motorlar ve parçaları : Döner elektrk üretm grupları ve parçaları : Dğer güç üreten makna ve parçaları : Tarım maknaları (traktör harç) ve parçaları : Traktörler ( ve harç) : İnşaat tess ve ekpmanları : Tekstl ve der maknaları ve parçaları : Kağıt sanay makna ve parçaları : Basım ve yayım makna ve parçaları : Gıda şleme maknaları : Belrl sanaylere özgü dğer maknalar

203 731: Metal şleme takım tezgahları : Talaşsız şleme tezgahları : Dğer parçalar, 331 ve 733'ün yardımcı teçhzatları : Metal şleme maknaları (takım tezgahları harç) ve parçaları : Isıtma ve soğutma donanımı ve parçaları : Sıvı pompaları, sıvı elevatörler ve parçaları : Pompalar (sıvı harç), gaz kompresörler ve fanlar, santrfüjler : Mekank elleçleme donanımları ve parçaları : Dğer elektrksz maknalar, aksam ve teçhzatları : Rulmanlar : Boru, kazan, tank vb.'nde kulanılan chazlar : Transmsyon sstemler, mller, yataklar, dşller, balatalar vb 749: Maknalar çn dğer elektrksz parça ve yardımcı elemanlar : Büro maknaları : Blg şlem maknaları : Büro ve blg şlem maknaları parçaları ve yardımcı elemanları : Televzyon alıcıları : Radyo-yayın alıcıları : Ses kaydedcler ve yayımlayanlar, vdeo chazları : Dğer haberleşme chazları ve parçaları : Elektrk güç maknaları ve parçaları : Elektrk devres chazları, paneller : Elektrk dağıtım teçhzatı : Elektro teşhs chazları, tıbb blmler çn : Genellkle evlerde kullanılan, elektrkl ve dğer ekpmanlar : Elektronk lambalar, katod valfler, transstör, entegre devreler : Dğer elektrk makna ve teçhzatları : Motorlu araçlar; nsan taşıyan : Motorlu araçlar; eşya taşıyan, özel amaçlı

204 783: Dğer karayolu taşıtları : Motorlu araçların ve traktörlern aksam ve parçaları : Motosklet, bsklet, tekerlekl koltuklar ve bunların parçaları : Çekc ve yarı çekcler, konteynerler : Demryolu taşıtları ve lgl donanımları : Havayolu taşıtları, uzay taşıtları ve lgl donanımları : Denzyolu taşıtları ve lgl donanımları : Prefabrk yapılar : Sıhhı tessat, bağlantı elemanları : Aydınlatma donanımı ve bağlantıları : Moblya ve aksam parçaları : Seyahat eşyası, el çantası vb. koruyucular : Erkek gym eşyası : Kadın gym eşyası : Erkek örme gym eşyası : Kadın örme gym eşyası : Dğer gym eşyası : Çorap, eldven, atkı vb. gym aksesuarları : Dokuma dışında gym eşyası : Ayakkabı : Optk chazlar : Tıbb alet ve chazlar : Sayaçlar : Ölçme, analz ve kontrol chazları : Fotoğrafk donanım ve chazlar : Snema ve fotoğrafcılıkta kullnılan chazlar : Snema flmler : Dğer optk eşyalar : Saatler : Savaş araçları ve mühmmat : Basılmış yayınlar : Plastkten dğer eşyalar : Çocuk arabaları, oyuncuklar, spor malzemeler 12 15

205 895: Dğer ofs ve kırtasye eşyası : Sanat, koleksyon, antka eşyası : Mücevherat, kuyumcu eşyası : Müzk aletler ve parçaları : Dğer muhtelf mamul eşya 6 21 Not- Bazı SITC kalemlernn Türkçe smlendrlmesnde Narn (2002)'den faydalanılmıştır. 192

206 SITC Rev.3: Türkye (2005) Endüstrlern rekabet bçm Ek 2 Türkye'nn 30 ülke le kl dış tcaretnde BD farkı le net dış tcaret mktarı arasındak lşk yönü SITC No: Endüstrler Aynı Yönlü Ters Yönlü Kalteye dayalı rekabet eden endüstrler 512: Alkoller, fenoller ve bunların türevler : Karbokslk astler, anhdrtler, türevler : İnorgank kmyasal elementler, okstler ve halojen tuzlar : İnorgank astlern metalk tuzları ve perokstler : Sentetk organk boyayıcı maddeler, laklar : Boyar maddeler (pgmentler), boyalar, parlatıcılar ve lgl maddeler : Tedavde kullanılan laçlar : Parfümler, makyaj ürünler (sabunlar harç) : Sabunlar, yıkama ve temzleme ürünler : Etlen polmerler-ilk bçmlerde : Poleterler, epoks reçneler; polkarbonat, polyesterler : Dğer plastkler-ilk bçmlerde : Plastk levha, plaka, folyo, şert vb : Plastk monofl, çubuk, profller - En 1 mm y geçen : Nşastalar, kazenler, albümn ve türevler : Muhtelf kmyasal ürünler : Kauçuk malzemeler (levha, profl, hortum, vb.) : Dğer kauçuk ürünler : Ahşap çerçeveler, sandıklar, fıçılar, marangozluk mamuller : Kağıt ve kartondan, çeştl boy ve bçmde eşya

207 651: Tekstl plkler : Sentetek-Sun elyaftan mensucat : Özel dokumalar ve bunlardan mamul eşya : Dğer mnaral ürünler : Metalden depolama ve taşıma mamuller : Elle veya makneda kullanılan takımlar : Buhar kazanları, sıcak su kazanları ve yardımcı tessatları : İçten yanmalı pstonlu motorlar ve parçaları : Döner elektrk üretm grupları ve parçaları : Dğer güç üreten makna ve parçaları : Tarım maknaları (traktör harç) ve parçaları : Tekstl ve der maknaları ve parçaları : Kağıt sanay makna ve parçaları : Basım ve yayım makna ve parçaları : Gıda şleme maknaları : Belrl sanaylere özgü dğer maknalar : Metal şleme takım tezgahları : Talaşsız şleme tezgahları : Metal şleme maknaları (takım tezgahları harç) ve parçaları : Sıvı pompaları, sıvı elevatörler ve parçaları : Pompalar (sıvı harç), gaz kompresörler ve fanlar, santrfüjler : Mekank elleçleme donanımları ve parçaları : Dğer elektrksz maknalar, aksam ve teçhzatları : Rulmanlar : Boru, kazan, tank vb.'nde kulanılan chazlar : Transmsyon sstemler, mller, yataklar, dşller, balatalar vb 749: Maknalar çn dğer elektrksz parça ve yardımcı elemanlar : Dğer haberleşme chazları ve parçaları : Elektrk devres chazları, paneller : Elektrk dağıtım teçhzatı

208 778: Dğer elektrk makna ve teçhzatları : Motorlu araçlar; eşya taşıyan, özel amaçlı : Dğer karayolu taşıtları : Seyahat eşyası, el çantası vb. koruyucular : Dokuma dışında gym eşyası : Tıbb alet ve chazlar : Sayaçlar : Ölçme, analz ve kontrol chazları : Basılmış yayınlar : Çocuk arabaları, oyuncuklar, spor malzemeler : Mücevherat, kuyumcu eşyası : Müzk aletler ve parçaları Orta düzeyde kalteye / fyata dayalı rekabet eden endüstrler 112: Alkollü çkler : Dğer petrol ürünler, yan ürünler : Azotlu bleşkler : Dğer organk kmyasallar : Dğer norgank kmyasallar; kıymetl metallerden oluşan 532: Debagatta-Boyacılıkta kullanılan hülasalar, müstahzarlar : Vtamnler, hormonlar, alkolodler, antbyotkler, tıbb ürünler (542 harç) : Uçucu yağlar, koku veren maddeler, karışımları : Plastk hortum, boru ve bağlantı elemanları : Yağlama müstahzarları, yağ katkıları : Saracye eşyası, derden eşya vb : Dabaklanmış, aprelenmş kürkler (8483'dekler harç) : Ağaç kaplamalar, kontraplaklar, ıslah edlmş ağaçlar : Kağıt ve kartonlar : Pamuklu dokumalar : Pamuk, sentetk, sun elyaf dışı lflerden mensucat : Dokunmuş hazır eşya

209 659: Halılar vb. yer kaplamaları : Cam : Cam eşya : Demr yassı ürünler, alaşımsız çelk, kaplamasız : Demr yassı ürünler, alaşımsız çelk, kaplamalı : Alaşımlı çelk yassı mamuller : Demr-çelk çubuk, flmaşn, profl : Demr veya çelk tel : Demr-Çelkten tüp, boru, profl ve bağlantı elemanları : Bakır : Nkel : Alümnyum : Demr-Çelk, alümnyum aksam ve parçaları : Tel ürünler (elektrk olanlar harç) ve çtler : Metal çv, vda, somun, cıvata, perçn vb : Kesc aletler, çatal-bıçak-kaşık : Ana metalden dğer mamuller : Dğer elektrkl olmayan motorlar ve parçaları : İnşaat tess ve ekpmanları : Dğer parçalar, 331 ve 733'ün yardımcı teçhzatları : Isıtma ve soğutma donanımı ve parçaları : Büro maknaları : Blg şlem maknaları : Büro ve blg şlem maknaları parçaları ve yardımcı elemanları : Radyo-yayın alıcıları : Elektrk güç maknaları ve parçaları : Elektro teşhs chazları, tıbb blmler çn : Elektronk lambalar, katod valfler, transstör, entegre devreler : Motorlu araçlar; nsan taşıyan : Motorlu araçların ve traktörlern aksam ve parçaları : Çekc ve yarı çekcler, konteynerler

210 793: Denzyolu taşıtları ve lgl donanımları : Prefabrk yapılar : Moblya ve aksam parçaları : Kadın örme gym eşyası : Ayakkabı : Optk chazlar : Fotoğrafk donanım ve chazlar : Snema ve fotoğrafçılıkta kullanılan malzemeler : Saatler : Plastkten dğer eşyalar : Dğer ofs ve kırtasye eşyası : Sanat, koleksyon, antka eşyası : Dğer muhtelf mamul eşya 6 21 Fyata dayalı rekabet eden endüstrler (Düşük düzeyde kalteye dayalı rekabet eden endüstrler) 111: Alkolsüz çecekler : Yaprak tütün, tütün döküntüler : Sgaralar, purolar, ppo tütünü vb : Taşkömürü, antrast : Brket kömür, lnyt, turba : Kok ve semkok, taşkömürü esaslı ürünler : Ham petrol : Akaryakıt : Sıvılaştırılmış propan ve bütan gazı : Doğal gaz : Dğer petrol gazları, gazlı hdrokarbonlar : Havagazı, sugazı ve benzer gazlar (hdrokarbonlar harç) : Elektrk enerjs : Hayvansal yağlar : Yağlı tohum yağları : Tropkal meyveler ve dğer yağlı toğum yağları : İşlenmş hayvansal veya btksel yağlar : Hdraokarbonlar, halojenl, ntratlı türevler : Organo-norgano, heterosklk bleşkler,

211 nüklek astler 525: Radyoaktf elementler ve lgl malzemeler : Kmyasal gübreler (272'deklerden farklı) : Stren polmerler-ilk bçmlerde : Vnl klorür-halojenlenmş olefnlern polmerler : Plastklern hurdaları, döküntü ve kalıntıları : Haşaret öldürücüler, dezenfekte edcler vb. ürünler : Patlayıcı maddeler, barut, ftller, kapsüller : Der : İç ve dış lastkler : Mantar eşya : Polester lflerden mensucat-boyanmış, baskılı; örme mensucat : Kordela, etket, arma ve dokumalar : Alçı, çmento vb. nşaat malzemeler (cam ve kl harç) 662: Slsl topraklardan, ateşe dayanıklı çmentodan nşaat eşyası : Çanak çömlek : İncler, kıymetl taşlar : Pk demr, sünger demr, ferro-alyajlar : Demr çelk külçeler-ilk bçmde, yarı mamuller : Demr-çelkten ray ve demryolu malzemeler : Gümüş, platn ve platn grubu dğer malzemeler : Kurşun : Çnko : Kalay : Muhtelf demr dışı ana metaller : Ana metalden dğer ev aletler : Buhar türbnler : Traktörler ( ve harç) : Televzyon alıcıları : Ses kaydedcler ve yayınlayanlar, vdeo chazları

212 775: Genellkle evlerde kullanılan, elektrkl ve dğer ekpmanlar : Motosklet, bsklet, tekerlekl koltuklar ve parçaları : Demryolu taşıtları ve lgl donanımları : Havayolu taşıtları, uzay taşıtları ve lgl donanımları : Sıhhı tessat, bağlantı elemanları : Aydınlatma donanımı ve bağlantıları : Erkek gym eşyası : Kadın gym eşyası : Erkek örme gym eşyası : Dğer gym eşyası : Çorap, eldven, atkı vb. gym aksesuarları : Snema flmler : Dğer optk eşyalar : Savaş araçları ve mühmmat 2 16 Not - Endüstrlern rekabet bçmne göre sınıflandırılmasında Ek 1 de verlen lşk bçm kullanılarak, öncelkle 185 adet endüstr aynı yönlü lşk sevyes en yüksekten en düşüğe doğru yukarıdan aşağıya sıralanmış ve 62, 61 ve 62 adet olmak üzere üç sınıfa (kategorye) ayrıştırılmıştır. Daha sonra, herbr katogor kend çersnde SITC no.suna göre düzenlenmştr. Aynı yönlü ve ters yönlü lşk sevyeler sıfır olan, başka br fadeyle belrlenen 30 ülke tbaryle 2005 yılında dış tcaret olmayan veya aynı anda hracat ve thalatı bulunmayan 321: Taşkömürü, antrast, 333: Ham petrol, 343: Doğal gaz, 345: Havagazı, sugazı ve benzer gazlar (hdrokarbonlar harç) 351: Elektrk enerjs, 411: Hayvansal yağlar, 687: Kalay, fyata dayalı rekabet eden endüstrler kapsamında değerlendrlmştr. 199

213 SITC Rev.3]: Türkye (2005) Kalte ve fyata dayalı rekabet bçmne göre endüstrlern kend çnde sıralaması Ek 3 SITC No: Endüstrler Türkye'nn 30 ülke le kl dış tcaretnde BD farkı le net dış tcaret mktarı arasındak lşk yönü Aynı Yönlü Kalteye dayalı rekabet eden endüstrlern kend çnde sıralaması 533: Boyar maddeler (pgmentler), boyalar, parlatıcılar ve lgl maddeler Ters Yönlü : Belrl sanaylere özgü dğer maknalar : Talaşsız şleme takım tezgahları : Mekank elleçleme donanımları ve parçaları : Ölçme, analz ve kontrol chazları : Maknalar çn dğer elektrksz parça ve yardımcı elemanlar : İnorgank astlern, metallern tuzları : Parfümler, makyaj ürünler (sabunlar harç) : Dğer elektrksz maknalar, aksam ve teçhzatları : Basılmış yayınlar : Sıvı pompaları, sıvı elevatörler ve parçaları : Tarım maknaları (traktör harç) ve parçaları : Karbokslk astler, anhdrtler, türevler : Tıbb alet ve chazlar : Plastk levha, plaka, folyo, şert vb : Kağıt ve kartondan, çeştl boy ve bçmde eşya : Seyahat eşyası, el çantası vb. koruyucular : Kauçuk malzemeler (levha, profl, hortum, bv.) : İçten yanmalı pstonlu motorlar ve parçaları : Basım ve yayım makna ve parçaları : Tekstl ve der maknaları ve parçaları

214 575: Dğer plastkler-ilk bçmlerde : Muhtelf kmyasal ürünler : Ahşap çerçeveler, sandıklar, fıçılar, marangozluk mamuller 737: Metal şleme maknaları (takım tezgahları harç) ve parçaları : Döner elektrk üretm grupları ve parçaları : Dğer elektrk makna ve teçhzatları : Kağıt sanay makna ve parçaları : Tedavde kullanılan laçlar : Etlen polmerler-ilk bçmlerde : Poleterler, epoks reçneler; polkarbonat, polyesterler : Dğer haberleşme chazları ve parçaları : Mücevherat, kuyumcu eşyası : Dokuma dışında gym eşyası : Transmsyon sstemler, mller, yataklar, dşller, balatalar vb : Elektrk devres chazları, paneller : Elektrk dağıtım teçhzatı : Dğer karayolu taşıtları : Sayaçlar : Dğer güç üreten makna ve parçaları : Gıda şleme maknaları : Metal şleme takım tezgahları : Sabunlar, yıkama ve temzleme ürünler : Rulmanlar : Çocuk arabaları, oyuncuklar, spor malzemeler : Boru, kazan, tank vb.'nde kulanılan chazlar : Tekstl plkler : Pompalar (sıvı harç), gaz compresörler ve fanlar, santrfüjler : Buhar kazanları, sıcak su kazanları ve yardımcı tessatları : Motorlu araçlar; eşya taşıyan, özel amaçlı : Plastk monofl, çubuk, profller - En 1 mm y

215 geçen 692: Metalden depolama ve taşıma mamuller : Nşastalar, kazenler, albümn ve türevler : Özel dokumalar ve bunlardan mamul eşya : Dğer mnaral ürünler : Elle veya maknada kullanılan takımlar : Müzk aletler ve parçaları : Alkoller, fenoller ve bunların türevler : Sentetk organk boyayıcı maddeler, laklar : İnorgank kmyasal elementler, okstler ve halojen tuzlar : Dğer kauçuk ürünler : Sentetek-Sun elyaftan mensucat Fyata dayalı rekabet eden endüstrlern kend çnde sıralaması 656: Kordela, etket, arma ve dokumalar : Çorap, eldven, atkı vb. gym aksesuarları : Kadın gym eşyası : Dğer gym eşyası : Erkek örme gym eşyası : Genellkle evlerde kullanılan, elektrkl ve dğer ekpmanlar : Erkek gym eşyası : Sıhhı tessat, bağlantı elemanları : Ana metalden dğer ev aletler : Polester lflerden mensucat-boyanmış, baskılı; örme mensucat : İç ve dış lastkler : Alçı, çmento vb. nşaat malzemeler (cam ve kl harç) : Motosklet, bsklet, tekerlekl koltuklar ve bunların parçaları : Aydınlatma donanımı ve bağlantıları : Slsl topraklardan, ateşe dayanıklı çmentodan nşaat eşyası : Akaryakıt : Der

216 666: Çanak çömlek : Televzyon alıcıları : Vnl klorür-halojenlenmş olefnlern polmerler : Savaş araçları ve mühmmat : Ses kaydedcler ve yayınlayanlar, vdeo chazları : Organo-norgank, heterosklk bleşkler, nüklek astler : Demr çelk külçeler-ilk bçmde, yarı mamuller : İşlenmş hayvansal veya btksel yağlar : Havayolu taşıtları, uzay taşıtları ve lgl donanımları 591: Haşaret öldürücüler, dezenfekte edcler vb. ürünler : Dökme demr, sünger demr, ferro-alyajlar : Alkolsüz çecekler : Yağlı tohum yağları : Hdraokarbonlar, halojenl, ntratlı türevler : Dğer optk eşyalar : Kmyasal gübreler (272'deklerden farklı) : Stren polmerler-ilk bçmlerde : Çnko : Yaprak tütün, tütün döküntüler : Plastklern hurdaları, döküntü ve kalıntıları : Kurşun : İncler, kıymetl taşlar : Muhtelf demr dışı ana metaller : Demryolu taşıtları ve lgl donanımları : Sgaralar, purolar, ppo tütünü vb : Tropkal meyveler ve dğer yağlı toğum yağları : Snema flmler : Demr-çelkten ray ve demryolu malzemeler : Traktörler ( ve harç) : Dğer petrol gazları, gazlı hdrokarbonlar : Patlayıcı maddeler, barut, ftller, kapsüller : Buhar türbnler : Mantar eşya 4 3

217 681: Gümüş, platn ve platnden kaplama dğer malzemeler :Brket kömür, lnyt, turba : Kok ve semkok, taşkömürü esaslı ürünler : Sıvılaştırılmış propan ve bütan gazı : Taşkömürü, antrast : Ham petrol : Doğal gaz : Havagazı, sugazı ve benzer gazlar (hdrokarbonlar harç) : Elektrk enerjs : Hayvansal yağlar : Kalay : Radyoaktf elementler ve lgl malzemeler 5 0 Not - Kalteye dayalı endüstrlern kend çersnde sıralanmasında aynı yönlü lşk yükseklğ (kalte rekabet yaygınlığı) brnc öncelk olarak alınmış, ancak aynı yaygınlıktak kalte rekabet durumunda ters yönlü lşk düşüklüğü (fyat rekabet düşüklüğü) knc öncelk olarak belrlenmştr. Dğer taraftan, fyata dayalı rekabet eden endüstrlern kend çersnde sıralanmasında se ters yönlü lşk yükseklğ (fyat rekabet yükseklğ) brnc öncelk olarak alınmış, ancak aynı yaygınlıktak fyat rekabet durumunda aynı yönlü lşk düşüklüğü (kalte rekabet düşüklüğü) knc öncelk olarak belrlenmştr. 204

218 İmalat sanaynde endüstr-ç tcaret oranları (%) Ek : Alkolsüz çecekler 2,6 22,1 5,4 13,6 41,0 58,5 72,5 28,4 30,3 44,8 27,1 112: Alkollü çkler 42,9 37,4 39,8 50,1 59,3 54,5 42,2 45,0 40,7 40,1 28,0 121: Yaprak tütün, tütün döküntüler 122: Sgaralar, purolar, ppo tütünü vb. 70,9 61,9 75,3 65,8 68,2 91,1 81,4 72,4 69,9 58,7 56,0 31,5 52,8 52,3 86,3 70,9 51,4 65,9 63,0 78,4 96,9 86,8 321: Taşkömürü, antrast 0,0 0,0 0,1 0,1 0,5 0,5 2,5 0,4 0,2 0,2 0,2 322: Brket kömür, lnyt, turba. 325: Kok ve semkok, taşkömürü esaslı ürünler 0,2 2,3 2,0 3,3 3,0 5,5 4,5 10,5 22,0 33,8 27,8 1,0 1,5 3,5 5,0 2,2 1,3 0,2 0,3 0,5 0,6 4,2 333: Ham petrol 0,1 0,0 0,0 0,2 0,4 0,2 0,2 0,2 0,1 0,0 0,3 334: Akaryakıt 94,8 66,6 53,7 68,6 60,4 33,5 68,5 70,5 63,5 62,4 71,0 335: Dğer petrol ürünler, yan ürünler 342: Sıvılaştırılmış propan ve bütan gazı 29,5 10,8 12,4 15,1 30,0 30,7 34,8 27,0 33,3 20,3 33,1 0,2 0,2 93,3 4,5 1,9 0,4 0,7 9,1 19,7 23,2 23,3 343: Doğal gaz 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0-0,0 0, : Dğer petrol gazları, gazlı hdrokarbonlar 345: Havagazı, sugazı ve benzer gazlar (hdrokarbonlar harç) 5,8 4,1 3,4 4,3 4,9 2,8 4,5 5,8 25,2 36,7 48,1 0,0 0,0 0,0 44,0 0,0 0,0-0,0 0,0 0,0 4,2 351: Elektrk enerjs 0,0 86,6 23,3 23,1 29,9 26,8 22,4 22,0 63,2 41,3 29,9 411: Hayvansal yağlar 17,3 18,1 2,1 2,3 2,6 6,1 2,6 12,5 14,5 2,3 0,2 421: Yağlı tohum yağları 70,7 68,1 73,8 71,0 95,4 53,9 98,9 51,9 96,3 99,0 97,6 422: Tropkal meyveler ve dğer yağlı toğum yağları 431: İşlenmş hayvansal veya btksel yağlar 8,6 3,0 4,5 12,5 11,9 14,1 9,6 8,5 6,2 2,8 1,7 30,2 49,4 48,5 55,0 87,4 89,3 87,7 77,8 76,4 78,9 99,1 511: Hhdraokarbonlar, 26,6 35,1 32,5 35,8 34,6 30,2 44,4 54,2 61,4 52,6 38,1 205

219 halojenl, ntratlı türevler 512: Alkoller, fenollerve bunların türevler 513: Karbokslk astler, anhdrtler, türevler 25,9 21,9 14,3 22,9 19,1 17,4 23,6 24,8 20,7 20,8 10,5 9,4 5,1 4,9 2,5 4,3 9,1 20,4 15,4 8,6 10,1 7,2 514: Azotlu bleşkler 13,4 10,7 9,5 8,9 14,4 13,9 23,5 17,2 15,0 14,7 19,8 515: Organo-norgank, heterosklk bleşkler, nüklek astler 516: Dğer organk kmyasallar 522: Anorgank kmyasal elementler, okstler ve halojen tuzlar 523: İnorgank astlern metalk tuzları ve perokstler 524: Dğer norgank kmyasallar; kıymetl metallerden oluşan 525: Radyoaktf elementler ve lgl malzemeler 531: Sentetk organk boyayıcı maddeler, laklar 532: Debagatta- Boyacılıkta kullanılan hülasalar, müstahzarlar 533: Boyar maddeler (pgmentler), boyalar, parlatıcılar ve lgl maddeler 541: Vtamnler, hormonlar, alkolodler, antbyotkler, tıbb ürünler (542 harç) 7,2 8,1 6,8 3,0 5,1 3,6 2,5 1,7 3,6 6,0 3,4 8,2 6,9 4,8 6,1 7,9 12,0 8,2 8,8 7,3 14,8 16,5 22,0 18,0 25,7 21,2 28,5 24,8 35,7 19,8 14,6 18,2 21,3 92,1 78,5 88,1 90,0 100,0 96,8 63,0 29,0 29,6 26,2 24,2 61,4 56,4 66,8 57,5 92,0 99,3 45,3 58,2 37,5 41,8 63,5 0,0 1,0 0,2 1,3 1,5 2,2 0,7 2,1 4,0 8,1 14,1 2,0 2,1 3,0 6,3 6,2 6,9 6,5 8,3 8,5 9,3 9,7 95,0 70,2 71,5 92,1 84,3 96,4 95,5 88,0 75,8 81,3 94,0 27,3 36,5 41,4 38,6 34,3 32,7 42,6 37,5 35,0 36,0 40,4 10,5 19,0 16,2 15,3 20,4 18,7 13,6 10,2 14,5 13,2 12,1 542: Tedavde kullanılan 33,5 35,1 33,1 26,8 19,1 20,5 23,8 20,4 18,5 18,8 20,1 206

220 laçlar 551: Uçucu yağlar, koku veren maddeler, karışımları 553: Parfümler, makyaj ürünler (sabunlar harç) 554: Sabunlar, yıkama ve temzleme ürünler 562: Kmyasal gübreler (272'deklerden farklı) 571: Etlen polmerler-ilk bçmlerde 572: Stren polmerler-ilk bçmlerde 573: Vnl klorür- Halojenlenmş olefnlern polmerler 574: Poleterler, epoks reçneler; polkarbonat, polyesterler 575: Dğer plastkler-ilk bçmlerde 579: Plastklern hurdaları, döküntü ve kalıntıları 581: Plastk hortum, boru ve bağlantı elemanları 582: Plastk levha, plaka, folyo, şert vb. 583: Plastk monofl, çubuk, profller - En 1 mm y geçen 591: Haşaret öldürücüler, dezenfekte edcler vb. ürünler 592: Nşastalar, kazenler, albümn ve türevler 19,4 12,4 10,2 13,5 18,6 24,7 25,8 25,1 27,6 20,2 22,1 50,5 63,8 55,2 62,1 45,6 55,6 66,6 65,9 76,0 79,2 83,5 55,8 51,7 50,0 59,6 67,3 69,0 60,1 63,5 65,6 67,8 71,0 10,6 11,0 4,8 7,5 5,9 3,2 13,2 23,3 9,9 11,6 9,5 20,3 9,7 3,8 2,1 3,7 6,8 18,9 5,2 2,7 2,2 4,6 0,2 0,6 0,4 0,8 1,3 1,3 1,7 1,1 0,8 0,7 1,0 30,7 10,4 1,9 6,1 3,1 4,8 14,1 2,9 2,1 1,9 2,7 35,3 34,1 42,3 33,8 39,6 31,2 45,3 34,6 31,0 31,5 24,5 18,0 15,1 11,0 12,0 12,2 11,0 16,1 13,7 14,0 13,2 13,2 13,2 57,9 76,8 52,5 13,0 5,6 1,0 2,9 6,1 40,7 88,0 38,5 42,6 42,9 53,1 84,0 93,3 88,2 94,7 82,9 71,4 53,9 68,6 58,3 67,0 65,0 65,4 72,0 85,7 80,4 74,9 74,7 80,4 59,9 77,4 94,8 87,2 80,8 90,3 99,1 87,8 67,6 50,8 38,0 34,8 28,0 28,8 25,6 27,4 38,2 42,9 38,9 34,6 28,1 30,3 18,7 26,2 30,4 30,0 20,7 24,6 27,5 38,9 27,2 25,8 27,5 593: Patlayıcı maddeler, 1,8 7,9 4,4 27,4 15,4 16,6 25,1 41,1 53,1 43,5 15,7 207

221 barut, ftller, kapsüller 597: Yağlama müstahzarları, yağ katkıları 598: Muhtelf kmyasal ürünler 6,6 8,2 7,3 8,1 11,5 8,9 10,8 11,4 13,3 12,1 13,1 16,2 13,0 12,8 12,2 14,9 17,4 17,3 18,2 18,2 19,8 21,9 611: Der 24,4 22,5 37,7 48,3 57,4 37,1 39,9 32,8 41,6 46,6 51,7 612: Der ürünler; saracye eşya vb. 613: Dabaklanmış veya apreln. kürkler (8483'dekler harç) 621: Kauçuk malzemeler (levha, profl, hortum, bv.) 42,9 75,7 57,1 85,7 65,0 59,1 66,9 82,7 87,7 79,9 88,6 39,2 41,3 25,9 35,5 46,0 18,8 12,4 11,7 20,8 41,0 56,1 88,4 52,0 62,2 74,7 91,8 87,3 99,5 88,9 86,2 79,6 88,8 625: İç ve dış lastkler 46,4 68,7 73,6 76,8 75,2 88,0 46,5 61,1 69,5 77,6 70,9 629: Dğer kauçuk ürünler 48,8 44,7 47,1 68,2 77,5 74,6 5,1 8,7 7,9 98,6 97,1 633: Mantar eşya 6,7 4,7 3,6 23,7 4,1 8,0 9,1 7,6 10,6 7,2 10,9 634: Ağaç kaplamalar, kontraplaklar, ıslah edlmş ağaçlar 635: Ahşap çerçeveler, sandıklar, fıçılar, marangozluk mamuller 72,7 63,3 64,6 52,2 71,0 38,2 98,4 78,7 75,8 69,9 55,3 76,7 96,0 87,1 69,7 81,3 69,5 96,9 99,4 89,9 86,6 76,7 641: Kağıt ve kartonlar 23,5 17,2 19,6 16,4 14,7 12,3 30,0 30,1 24,7 21,0 19,2 642: Kağıt ve kartondan, çeştl boy ve bçmde eşya 64,6 75,5 82,6 93,4 90,6 83,2 87,5 72,4 71,7 70,1 62,7 651: Tekstl plkler 80,9 82,0 90,9 95,5 92,5 98,4 89,6 81,8 77,9 83,2 79,5 652: Pamuklu dokumalar 91,6 86,4 87,5 82,3 80,2 85,2 77,9 95,1 97,4 91,6 92,4 653: Sentetek-Sun elyaftan mensucat 654: Pamuk, sentetk, sun elyaf dışı lflerden mensucat 655: Polester lflerden mensucat-boyanmış, 87,2 96,2 99,7 99,0 91,1 87,8 75,5 83,5 75,9 78,8 71,6 96,3 70,9 68,7 72,1 84,6 88,0 82,7 73,0 68,0 57,7 62,1 86,3 90,1 74,3 71,1 50,6 58,6 47,4 56,8 58,3 57,5 46,0 208

222 baskılı; örme mensucat 656: Kordela, etket, arma ve dokumalar 657: Özel dokumalar ve bunlardan mamul eşya 45,0 62,4 60,3 56,0 35,5 39,2 27,6 33,9 35,1 32,9 36,5 85,4 83,5 90,0 74,7 74,3 81,0 90,0 83,6 83,4 87,6 83,9 658: Dokunmuş hazır eşya 6,3 7,8 6,4 5,2 4,9 4,9 4,9 4,0 4,2 4,8 6,3 659: Halılar vb. yer kaplamaları 661: Alçı, çmento vb. nşaat malzemeler (cam ve kl harç) 662: Slsl topraklardan, ateşe dayanıklı çmentodan nşaat eşyası 6,3 25,5 27,9 27,5 28,8 35,3 32,9 33,8 31,3 36,2 35,6 19,4 21,9 27,2 38,2 31,2 28,0 13,5 9,9 10,7 12,5 18,9 73,7 73,0 53,6 54,5 40,1 38,5 21,7 31,3 22,9 32,6 42,8 663: Dğer mnaral ürünler 37,7 45,5 43,3 45,0 46,0 60,8 53,0 50,9 63,4 66,6 69,3 664: Cam 97,6 91,0 99,1 96,3 97,9 91,8 71,7 79,5 88,4 96,2 99,9 665: Cam eşya 48,0 58,2 46,1 53,2 45,6 37,2 28,7 33,7 38,8 49,0 64,0 666: Çanak çömlek 95,3 61,6 91,7 96,5 88,1 98,9 70,5 93,6 98,3 93,7 75,4 667: İncler, kıymetl taşlar 671: Pk demr, sünger demr, ferro-alyajlar 672: Demr çelk külçeler- İlk bçmde, yarı mamuller 673: Demr yassı ürünler, alaşımsız çelk, kaplamasız 674: Demr yassı ürünler, alaşımsız çelk, kaplamalı 675: Alaşımlı çelk yassı mamuller 676: Demr-çelk çubuk, flmaşn, profl 26,3 12,2 9,1 10,2 30,2 40,5 8,9 16,2 7,7 8,7 16,3 54,6 58,5 69,0 53,5 71,5 46,8 35,0 26,9 25,8 17,1 13,8 71,6 89,7 98,9 67,6 62,8 76,5 62,2 47,1 68,4 64,6 98,6 18,8 41,3 52,8 39,3 50,3 41,0 76,3 49,0 37,2 28,5 26,5 19,7 15,7 22,0 25,4 27,5 31,9 47,0 52,8 48,3 73,7 65,7 0,7 0,4 1,6 0,8 1,1 2,2 4,6 15,0 17,2 19,0 18,7 24,8 24,6 26,1 29,5 22,2 26,5 17,6 25,9 28,4 28,0 34,1 677: Demr-çelkten ray ve demryolu malzemeler 0,5 9,7 3,8 1,5 3,3 0,7 14,2 11,4 10,4 4,8 5,5 678: Demr veya çelk tel 83,2 74,9 69,9 72,6 88,5 76,8 83,8 77,8 79,8 99,4 93,8 209

223 679: Demr-çelkten tüp, boru, profl ve bağlantı elemanları 681: Gümüş, platn ve platn grubu dğer malzemeler 73,2 90,3 88,4 95,7 78,5 91,4 96,6 65,0 95,1 54,6 59,6 31,4 4,2 8,6 15,0 3,6 3,7 4,6 1,0 1,2 1,9 20,3 682: Bakır 67,0 66,9 63,2 59,6 59,5 54,5 66,4 42,9 42,6 38,3 34,4 683: Nkel 5,7 1,0 4,8 15,7 2,1 1,9 2,4 3,5 2,2 1,8 2,6 684: Alümnyum 51,3 54,8 49,9 64,9 64,5 61,2 76,4 64,4 65,1 65,1 70,1 685: Kurşun 0,2 1,3 1,0 4,0 13,8 7,3 17,8 12,0 5,2 15,9 7,9 686: Çnko 0,7 12,7 41,0 43,9 15,0 0,6 8,7 7,1 1,4 1,5 1,1 687: Kalay 6,4 0,6 3,3 3,0 2,8 2,1 5,3 6,7 1,9 1,5 2,4 689: Muhtelf demr dışı ana metaller 691: Demr-çelk, alümnyum aksam (yapı) ve parçaları 692: Metalden depolama veya taşıma mamuller 693: Tel ürünler (elektrk olanlar harç) ve çtler 694: Metal çv, vda, somun, cıvata, perçn vb. 695: Elle veya makneda kullanılan takımlar 696: Kesc aletler, çatalbıçak-kaşık 697: Ana metalden dğer ev aletler 699: Ana metalden dğer mamuller 711: Buhar kazanları, sıcak su kazanları ve yardımcı tessatları 19,3 8,7 4,0 19,4 21,4 8,4 20,2 4,5 5,1 5,5 16,4 88,0 95,7 96,2 82,1 91,4 97,8 91,5 88,1 50,7 39,4 35,1 69,1 59,3 79,5 99,8 94,9 95,0 57,8 65,3 67,4 55,1 55,2 75,8 61,1 45,7 45,3 40,6 39,9 48,4 34,1 27,2 22,4 24,8 51,7 43,5 41,2 51,6 65,6 59,1 72,8 60,9 58,8 55,1 56,1 38,2 26,7 29,8 68,7 55,5 38,0 37,9 34,0 38,4 35,0 34,3 53,5 42,0 31,5 24,9 39,2 25,6 34,5 31,4 33,4 27,5 25,7 50,7 66,5 51,4 55,7 47,8 46,1 26,4 25,0 24,2 29,3 35,0 57,9 53,4 56,8 59,6 83,4 72,7 90,8 88,8 96,0 94,2 97,5 28,0 6,9 12,1 27,3 33,4 30,1 8,7 6,3 25,5 56,2 61,6 712: Buhar türbnler 1,3 3,4 4,1 1,8 7,6 2,4 0,1 0,2 4,1 12,1 18,8 713: İçten yanmalı 47,0 40,1 37,4 46,2 57,0 50,5 83,4 74,8 60,2 52,4 50,9 210

224 pstonlu motorlar ve parçaları 714: Dğer elektrkl olmayan motorlar ve parçaları 716: Dğer elektrk üretm grupları ve parçaları 718: Dğer güç üreten makna ve parçaları 721: Tarım maknaları (traktör harç) ve parçaları 722: Traktörler ( ve harç) 63,8 33,4 24,9 28,3 58,9 41,0 22,2 36,4 58,1 69,9 73,7 38,5 36,7 31,1 31,8 27,4 39,6 50,5 36,3 55,8 55,7 60,0 10,3 19,9 2,8 6,0 4,6 9,9 15,7 19,1 27,7 33,9 64,2 52,6 40,6 36,0 29,6 32,0 40,9 78,2 77,0 77,0 59,2 47,1 3,3 35,9 25,5 70,8 83,4 51,7 17,0 28,2 24,9 88,0 86,9 723: İnşaat tess ve ekp. 34,0 27,8 23,7 25,7 60,3 32,8 64,0 51,7 55,0 45,5 36,4 724: Tekstl ve der maknaları ve parçaları 725: Kağıt sanay makna ve parçaları. 726: Basım ve yayım makna ve parçaları 727: Gıda şleme maknaları 728: Belrl sanaylere özgü dğer maknalar 731: Metal şleme takım tezgahları 733: Talaşsız şleme takım tezgahları 735: Dğer parçalar, 331 ve 733'ün yardımcı teçhzatları 737: Metal şleme maknaları (takım tezgahları harç) ve parçaları 741: Isıtma ve soğutma donanımı ve parçaları 4,1 2,4 5,1 5,6 12,4 9,4 16,7 7,3 7,5 12,6 18,7 3,0 8,2 6,4 15,4 9,7 12,2 17,5 15,9 17,0 20,2 17,5 4,1 4,6 6,4 5,8 14,7 9,3 22,5 12,2 8,3 7,2 10,7 65,9 39,7 86,0 83,3 77,6 81,7 80,5 90,0 85,7 76,3 97,7 12,0 9,7 10,1 11,1 15,0 18,5 23,8 25,5 26,3 29,7 38,3 5,4 4,1 4,5 10,6 19,4 18,2 20,6 14,1 12,6 11,3 15,8 35,2 38,1 42,8 52,6 66,7 65,9 97,0 86,8 84,2 78,1 78,1 33,1 22,7 19,5 21,0 32,6 32,6 35,0 27,4 39,5 33,7 39,7 8,8 18,7 14,0 31,1 41,9 34,7 50,6 49,3 37,6 37,0 37,8 36,1 25,5 28,8 24,3 35,3 40,7 45,5 67,3 66,6 65,3 65,1 211

225 742: Sıvı pompaları, sıvı elevatörler ve parçaları 743: Pompalar (sıvı harç), gaz compresörler ve fanlar, santrfüjler 744: Mekank elleçleme donanımları ve parçaları 745: Dğer elektrksz maknalar, aksam ve teçhzatları 28,2 25,4 22,5 29,9 35,5 36,6 51,0 46,5 41,7 43,3 43,8 22,0 18,9 18,5 18,6 24,9 23,6 34,3 26,9 34,0 36,2 40,7 25,6 24,1 16,8 21,9 29,6 35,0 59,7 42,0 51,3 43,6 44,1 12,2 10,8 13,8 15,2 18,8 20,9 26,7 24,3 30,6 28,4 24,6 746: Rulmanlar 19,2 17,6 16,5 14,2 20,8 25,9 41,6 33,4 36,6 38,8 39,8 747: Boru, kazan, tank vb.'nde kulanılan chazlar 35,7 39,7 31,5 42,4 50,6 44,4 53,9 57,8 51,2 48,7 52,1 748: Transmsyon sstemler, mller, yataklar, dşller, balatalar vb 16,8 21,2 19,8 26,9 37,6 40,9 53,2 56,4 59,3 59,3 61,1 749: Maknalar çn dğer elektrksz parça ve yardımcı elemanlar 17,9 15,6 15,5 13,3 18,5 18,1 35,7 72,4 100,0 49,3 44,1 751: Büro maknaları 8,3 10,0 5,8 4,1 4,1 3,7 12,6 6,7 7,2 4,0 5,7 752: Blg şlem maknaları 759: Büro ve blg şlem maknaları parçaları ve yardımcı elemanları 2,1 4,0 5,9 8,9 11,8 7,9 12,1 7,6 5,8 5,2 4,6 2,8 6,9 6,7 6,5 5,5 8,8 14,3 8,9 8,7 8,9 8,4 761: Televzyon alıcıları 14,9 38,1 32,6 22,5 28,7 35,1 20,2 11,8 12,3 13,5 14,1 762: Radyo-yayın alıcıları 8,6 0,5 0,5 0,9 1,1 1,6 10,5 4,0 0,7 1,4 0,9 763: Ses kaydedcler ve yayımlayanlar, vdeo chazları 764: Dğer haberleşme chazları ve parçaları 771: Elektrk güç makneları ve parçaları 772: Elektrk devres chazları, paneller 3,4 7,6 4,8 3,2 4,2 3,0 13,4 6,1 4,6 51,4 48,4 12,8 22,4 13,7 15,2 7,0 7,4 20,4 17,9 15,6 10,7 8,8 91,3 89,5 97,2 72,3 63,9 79,0 92,2 91,8 80,8 90,2 83,7 31,4 35,5 28,4 37,1 39,8 40,6 53,5 45,9 52,3 57,1 62,2 212

226 773: Elektrk dağıtım teçhzatı 774: Elektro teşhs chazları, tıbb blmler çn 775: Genellkle evlerde kullanılan, elektrkl ve dğer ekpmanlar 776: Elektronk lambalar, katod valfler, transstör, entegre devreler 778: Dğer elektrk makna ve teçhzatları 781: Motorlu araçlar; nsan taşıyan 782: Motorlu araçlar; eşya taşıyan, özel amaçlı 783: Dğer karayolu taşıtları 784: Motorlu araçların ve traktörlern aksam ve parçaları 785: Motosklet, bsklet, tekerlekl koltuklar ve bunların parçaları 786: Çekc ve yarı çekcler, konteynerler 791: Demryolu taşıtları ve lgl donanımları 792: Havayolu taşıtları, uzay taşıtları ve lgl donanımları 793: Denzyolu taşıtları ve lgl donanımları 56,9 49,2 59,5 65,1 59,6 57,4 56,7 54,5 55,4 66,7 64,5 2,1 3,8 4,6 3,0 5,4 4,6 4,8 11,8 6,8 5,0 4,1 71,7 95,7 88,0 89,2 96,7 99,8 57,2 40,0 38,8 44,9 47,2 1,2 2,8 1,7 2,4 2,2 2,3 2,1 2,3 2,0 2,0 3,3 25,5 28,1 29,1 27,2 28,8 27,6 44,7 36,6 33,1 21,2 16,4 86,8 41,8 13,2 18,3 68,4 39,0 75,3 77,1 99,5 96,6 99,1 38,4 16,7 9,7 8,5 15,5 18,5 82,2 51,5 85,5 92,5 80,7 85,4 91,6 63,8 78,8 65,1 95,4 41,9 51,5 83,1 93,7 77,4 38,4 42,0 38,8 46,7 55,8 45,7 79,6 81,2 70,7 56,2 61,4 70,6 38,5 54,7 57,8 57,3 50,2 82,4 84,4 86,0 47,1 29,8 44,2 59,3 62,5 69,0 80,5 87,1 65,0 86,9 88,2 79,8 96,6 6,0 0,7 2,2 8,1 9,1 4,6 9,4 57,0 29,0 13,4 46,5 0,5 6,5 26,2 31,7 96,8 83,5 64,5 63,3 51,3 57,7 89,9 22,2 23,7 44,5 64,6 74,4 83,4 67,3 73,3 55,1 72,9 92,0 811: Prefabrk yapılar 32,5 78,1 96,1 94,0 97,1 96,3 92,8 46,6 11,5 17,8 36,6 812: Sıhhı tessat, bağlantı elemanları 95,2 97,9 97,9 95,1 98,4 98,1 61,3 56,2 53,8 54,0 55,7 213

227 813: Aydınlatma donanımı ve bağlantıları 821: Moblya ve aksam parçaları 831: Seyahat eşyası, el çantası vb. koruyucular 95,2 80,1 76,3 61,9 67,2 63,0 95,8 96,1 93,6 96,0 96,4 95,9 81,0 72,4 76,6 97,2 97,7 73,9 60,8 54,8 63,7 68,1 32,7 66,8 70,2 93,0 97,2 99,9 82,6 92,7 89,3 66,0 52,0 841: Erkek gym eşyası 2,1 6,7 6,9 7,7 6,9 8,3 8,7 8,8 11,0 15,7 16,4 842: Kadın gym eşyası 1,7 5,8 7,1 7,4 5,5 6,2 5,5 6,1 8,6 10,1 12,8 843: Erkek örme gym eşyası 844: Kadın örme gym eşyası 0,9 4,5 4,8 4,8 5,3 7,4 5,8 3,3 5,7 6,7 6,8 0,3 2,2 2,7 3,2 3,3 4,5 2,7 3,3 3,2 6,3 5,2 845: Dğer gym eşyası 1,2 4,0 6,5 4,9 5,1 7,4 5,9 5,5 6,5 8,6 9,8 846: Çorap, eldven, atkı vb. gym aksesuarları 848: Dokuma dışında gym eşyası 6,3 12,8 14,3 14,1 11,5 12,6 10,8 9,7 10,9 14,2 13,9 3,0 14,1 13,0 18,3 18,3 17,5 19,9 20,5 22,2 31,5 42,2 851: Ayakkabı 57,0 79,2 78,5 81,6 84,3 99,1 80,1 93,9 98,1 80,6 68,7 871: Optk chazlar 10,3 20,0 10,0 11,1 7,1 1,7 10,8 28,9 25,1 11,1 9,5 872: Tıbb alet ve chazlar 7,0 11,0 10,8 12,8 9,5 9,7 14,4 16,2 18,8 17,8 15,8 873: Sayaçlar 11,5 19,0 38,1 32,6 35,1 23,1 39,5 24,8 30,5 24,9 27,0 874: Ölçme, analz ve kontrol chazları 881: Fotoğrafk donanım ve chazlar 882: Snema ve fotoğrafçılıkta kullanılan malzemeler 7,5 10,1 8,9 13,4 15,1 13,4 18,0 13,8 17,9 18,8 16,0 2,8 3,9 4,5 7,3 4,8 3,1 8,3 5,2 3,4 5,6 5,8 2,2 3,9 4,7 5,0 7,6 6,7 9,1 11,4 8,3 5,5 6,6 883: Snema flmler 9,6 15,0 3,8 21,3 7,6 4,5 49,0 1,1 33,0 11,7 10,7 884: Dğer optk eşyalar 8,5 10,3 7,2 12,2 9,7 13,4 10,6 10,8 9,2 7,0 4,5 885: Saatler 2,6 4,0 6,5 6,2 8,5 9,0 18,5 15,3 13,9 10,8 9,6 891: Savaş araçları ve mühmmat 23,2 30,8 23,7 14,8 33,4 51,4 24,0 24,5 49,4 74,4 47,6 892: Basılmış yayınlar 33,6 40,7 47,8 40,0 46,1 45,4 50,3 44,4 54,2 52,8 59,9 893: Plastkten dğer 78,1 70,8 84,5 79,4 77,7 79,5 95,5 93,0 98,1 98,5 93,1 214

228 eşyalar 894: Çocuk arabaları, oyuncuklar, spor malzemeler 895: Dğer ofs ve kırtasye eşyası 896: Sanat, koleksyon, antka eşyası 897: Mücevherat, kuyumcu eşyası 898: Müzk aletler ve parçaları 899: Dğer muhtelf mamul eşya İMALAT ORTALAMA EIT (Grubel-Lloyd) İMALAT ORT. EIT (Uyarlanmış Grubel- Lloyd) 22,7 27,2 18,0 24,3 26,0 24,3 35,6 32,9 30,8 23,3 20,2 26,3 25,3 18,0 25,7 23,8 20,7 35,8 31,2 36,7 28,9 25,8 47,9 12,3 6,7 91,3 18,7 25,3 49,1 70,0 16,4 49,9 12,0 15,5 34,0 41,3 44,3 24,7 31,2 25,6 27,0 28,3 32,7 33,9 92,0 100,0 82,2 79,6 47,9 16,3 18,7 24,2 28,6 25,3 20,5 38,7 37,3 32,4 32,3 30,2 31,6 34,2 34,5 40,1 38,7 38,9 30,1 31,2 32,1 33,9 37,0 34,3 38,6 36,4 39,6 42,5 43,3 41,6 47,3 48,5 48,1 48,9 52,7 45,7 44,1 47,9 52,1 54,3 215

229 Ek 5 Kalteye dayalı rekabet eden endüstrlerde endüstr-ç tcaret oranı (%) : Alkoller, fenollerve bunların türevler 513: Karbokslk astler, anhdrtler, türevler 522: İnorgank kmyasal elementler, okstler ve halojen tuzlar 523: İnorgank astlern metalk tuzları ve perokstler 531: Sentetk organk boyayıcı maddeler, laklar 533: Boyar maddeler (pgmentler), boyalar, parlatıcılar ve lgl maddeler 542: Tedavde kullanılan laçlar 553: Parfümler, makyaj ürünler (sabunlar harç) 554: Sabunlar, yıkama ve temzleme ürünler 571: Etlen polmerler-ilk bçmlerde 574: Poleterler,epoks reçneler; polkarbonat, 25,9 21,9 14,3 22,9 19,1 17,4 23,6 24,8 20,7 20,8 10,5 9,4 5,1 4,9 2,5 4,3 9,1 20,4 15,4 8,6 10,1 7,2 22,0 18,0 25,7 21,2 28,5 24,8 35,7 19,8 14,6 18,2 21,3 92,1 78,5 88,1 90, ,8 63,0 29,0 29,6 26,2 24,2 2,0 2,1 3,0 6,3 6,2 6,9 6,5 8,3 8,5 9,3 9,7 27,3 36,5 41,4 38,6 34,3 32,7 42,6 37,5 35,0 36,0 40,4 33,5 35,1 33,1 26,8 19,1 20,5 23,8 20,4 18,5 18,8 20,1 50,5 63,8 55,2 62,1 45,6 55,6 66,6 65,9 76,0 79,2 83,5 55,8 51,7 50,0 59,6 67,3 69,0 60,1 63,5 65,6 67,8 71,0 20,3 9,7 3,8 2,1 3,7 6,8 18,9 5,2 2,7 2,2 4,6 35,3 34,1 42,3 33,8 39,6 31,2 45,3 34,6 31,0 31,5 24,5 216

230 polyesterler 575: Dğer plastkler- İlk bçmlerde 582: Plastk levha, plaka, folyo, şert vb. 583: Plastk monofl, çubuk, profller - En 1 mm y geçen 592: Nşastalar, kazenler, albümn ve türevler 598: Muhtelf kmyasal ürünler 621: Kauçuk malzemeler (levha, profl, hortum, bv.) 629: Dğer kauçuk ürünler 635: Ahşap çerçeveler, sandıklar, fıçılar, marangozluk mamuller 642: Kağıt ve kartondan, çeştl boy ve bçmde eşya 18,0 15,1 11,0 12,0 12,2 11,0 16,1 13,7 14,0 13,2 13,2 68,6 58,3 67,0 65,0 65,4 72,0 85,7 80,4 74,9 74,7 80,4 59,9 77,4 94,8 87,2 80,8 90,3 99,1 87,8 67,6 50,8 38,0 18,7 26,2 30,4 30,0 20,7 24,6 27,5 38,9 27,2 25,8 27,5 16,2 13,0 12,8 12,2 14,9 17,4 17,3 18,2 18,2 19,8 21,9 88,4 52,0 62,2 74,7 91,8 87,3 99,5 88,9 86,2 79,6 88,8 48,8 44,7 47,1 68,2 77,5 74,6 5,1 8,7 7,9 98,6 97,1 76,7 96,0 87,1 69,7 81,3 69,5 96,9 99,4 89,9 86,6 76,7 64,6 75,5 82,6 93,4 90,6 83,2 87,5 72,4 71,7 70,1 62,7 651: Tekstl plkler 80,9 82,0 90,9 95,5 92,5 98,4 89,6 81,8 77,9 83,2 79,5 653: Sentetek-Sun elyaftan mensucat 657: Özel dokumalar ve bunlardan mamul eşya 663: Dğer mnaral ürünler 692: Metalden depolama veya taşıma mamuller 87,2 96,2 99,7 99,0 91,1 87,8 75,5 83,5 75,9 78,8 71,6 85,4 83,5 90,0 74,7 74,3 81,0 90,0 83,6 83,4 87,6 83,9 37,7 45,5 43,3 45,0 46,0 60,8 53,0 50,9 63,4 66,6 69,3 69,1 59,3 79,5 99,8 94,9 95,0 57,8 65,3 67,4 55,1 55,2 695: Elle veya 38,2 26,7 29,8 68,7 55,5 38,0 37,9 34,0 38,4 35,0 34,3 217

231 maknada kullnılan takımlar 711: Buhar kazanları, sıcak su kazanları ve yardımcı tessatları 713: İçten yanmalı pstonlu motorlar ve parçaları 716: Döner elektrk üretm grupları ve parçaları 718: Dğer güç üreten makna ve parçaları 721: Tarım maknaları (traktör harç) ve parçaları 724: Tekstl ve der maknaları ve parçaları 725: Kağıt sanay makna ve parçaları. 726: Basım ve yayım makna ve parçaları 727: Gıda şleme maknaları 728: Belrl sanaylere özgü dğer maknalar 731: Metal şleme takım tezgahları 733: Talaşsız şleme tezgahları 737: Metal şleme maknaları (takım tezgahları harç) ve parçaları 742: Sıvı pompaları, sıvı elevatörler ve 28,0 6,9 12,1 27,3 33,4 30,1 8,7 6,3 25,5 56,2 61,6 47,0 40,1 37,4 46,2 57,0 50,5 83,4 74,8 60,2 52,4 50,9 38,5 36,7 31,1 31,8 27,4 39,6 50,5 36,3 55,8 55,7 60,0 10,3 19,9 2,8 6,0 4,6 9,9 15,7 19,1 27,7 33,9 64,2 52,6 40,6 36,0 29,6 32,0 40,9 78,2 77,0 77,0 59,2 47,1 4,1 2,4 5,1 5,6 12,4 9,4 16,7 7,3 7,5 12,6 18,7 3,0 8,2 6,4 15,4 9,7 12,2 17,5 15,9 17,0 20,2 17,5 4,1 4,6 6,4 5,8 14,7 9,3 22,5 12,2 8,3 7,2 10,7 65,9 39,7 86,0 83,3 77,6 81,7 80,5 90,0 85,7 76,3 97,7 12,0 9,7 10,1 11,1 15,0 18,5 23,8 25,5 26,3 29,7 38,3 5,4 4,1 4,5 10,6 19,4 18,2 20,6 14,1 12,6 11,3 15,8 35,2 38,1 42,8 52,6 66,7 65,9 97,0 86,8 84,2 78,1 78,1 8,8 18,7 14,0 31,1 41,9 34,7 50,6 49,3 37,6 37,0 37,8 28,2 25,4 22,5 29,9 35,5 36,6 51,0 46,5 41,7 43,3 43,8 218

232 parçaları 743: Pompalar (sıvı harç), gaz kompresörler ve fanlar, santrfüjler 744: Mekank elleçleme donanımları ve parçaları 745: Dğer elektrksz maknalar, aksam ve teçhzatları 22,0 18,9 18,5 18,6 24,9 23,6 34,3 26,9 34,0 36,2 40,7 25,6 24,1 16,8 21,9 29,6 35,0 59,7 42,0 51,3 43,6 44,1 12,2 10,8 13,8 15,2 18,8 20,9 26,7 24,3 30,6 28,4 24,6 746: Rulmanlar 19,2 17,6 16,5 14,2 20,8 25,9 41,6 33,4 36,6 38,8 39,8 747: Boru, kazan, tank vb.'nde kulanılan chazlar 748: Transmsyon sstemler, mller, yataklar, dşller, balatalar vb 35,7 39,7 31,5 42,4 50,6 44,4 53,9 57,8 51,2 48,7 52,1 16,8 21,2 19,8 26,9 37,6 40,9 53,2 56,4 59,3 59,3 61,1 749: Maknalar çn dğer elektrksz parça ve yardımcı elemanlar 17,9 15,6 15,5 13,3 18,5 18,1 35,7 72,4 100, 0 49,3 44,1 764: Dğer haberleşme chazları ve parçaları 772: Elektrk devres chazları, paneller 773: Elektrk dağıtım teçhzatı 778: Dğer elektrk makna ve teçhzatları 782: Motorlu araçlar; eşya taşıyan, özel amaçlı 783: Dğer karayolu taşıtları 831: Seyahat eşyası, el çantası vb. 12,8 22,4 13,7 15,2 7,0 7,4 20,4 17,9 15,6 10,7 8,8 31,4 35,5 28,4 37,1 39,8 40,6 53,5 45,9 52,3 57,1 62,2 56,9 49,2 59,5 65,1 59,6 57,4 56,7 54,5 55,4 66,7 64,5 25,5 28,1 29,1 27,2 28,8 27,6 44,7 36,6 33,1 21,2 16,4 38,4 16,7 9,7 8,5 15,5 18,5 82,2 51,5 85,5 92,5 80,7 85,4 91,6 63,8 78,8 65,1 95,4 41,9 51,5 83,1 93,7 77,4 32,7 66,8 70,2 93,0 97,2 99,9 82,6 92,7 89,3 66,0 52,0 219

233 koruyucular 848: Dokuma dışında gym eşyası 872: Tıbb alet ve chazlar 3,0 14,1 13,0 18,3 18,3 17,5 19,9 20,5 22,2 31,5 42,2 7,0 11,0 10,8 12,8 9,5 9,7 14,4 16,2 18,8 17,8 15,8 873: Sayaçlar 11,5 19,0 38,1 32,6 35,1 23,1 39,5 24,8 30,5 24,9 27,0 874: Ölçme, analz ve kontrol chazları 7,5 10,1 8,9 13,4 15,1 13,4 18,0 13,8 17,9 18,8 16,0 892: Basılmış yayınlar 33,6 40,7 47,8 40,0 46,1 45,4 50,3 44,4 54,2 52,8 59,9 894: Çocuk arabaları, oyuncuklar, spor malzemeler 897: Mücevherat, kuyumcu eşyası 22,7 27,2 18,0 24,3 26,0 24,3 35,6 32,9 30,8 23,3 20,2 15,5 34,0 41,3 44,3 24,7 31,2 25,6 27,0 28,3 32,7 33,9 898: Müzk aletler ve parçaları 92,0 100, 0 82,2 79,6 47,9 16,3 18,7 24,2 28,6 25,3 20,5 ORTALAMA EIT (Grubel-Lloyd) 36,1 34,7 35,5 39,1 39,0 38,7 42,9 39,3 41,0 46,4 44,4 220

234 Ek 6 Fyata dayalı rekabet eden endüstrlerde endüstr-ç tcaret oranı (%) : Alkolsüz çecekler 2,6 22,1 5,4 13,6 41,0 58,5 72,5 28,4 30,3 44,8 27,1 121: Yaprak tütün, tütün döküntüler 122: Sgaralar, purolar, ppo tütünü vb. 321: Taşkömürü, antrast 322: Brket kömür,lnyt, turba. 325: Kok ve semkok, taşkömürü esaslı ürünler 70,9 61,9 75,3 65,8 68,2 91,1 81,4 72,4 69,9 58,7 56,0 31,5 52,8 52,3 86,3 70,9 51,4 65,9 63,0 78,4 96,9 86,8 0,0 0,0 0,1 0,1 0,5 0,5 2,5 0,4 0,2 0,2 0,2 0,2 2,3 2,0 3,3 3,0 5,5 4,5 10,5 22,0 33,8 27,8 1,0 1,5 3,5 5,0 2,2 1,3 0,2 0,3 0,5 0,6 4,2 333: Ham petrol 0,1 0,0 0,0 0,2 0,4 0,2 0,2 0,2 0,1 0,0 0,3 334: Akaryakıt 94,8 66,6 53,7 68,6 60,4 33,5 68,5 70,5 63,5 62,4 71,0 342: Sıvılaştırılmış propan ve bütan gazı 0,2 0,2 93,3 4,5 1,9 0,4 0,7 9,1 19,7 23,2 23,3 343: Doğal gaz 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0-0,0 0, : Dğer petrol gazları, gazlı hdrokarbonlar 345: Havagazı, sugazı ve benzer gazlar (hdrokarbonlar harç) 5,8 4,1 3,4 4,3 4,9 2,8 4,5 5,8 25,2 36,7 48,1 0,0 0,0 0,0 44,0 0,0 0,0-0,0 0,0 0,0 4,2 351: Elektrk enerjs 0,0 86,6 23,3 23,1 29,9 26,8 22,4 22,0 63,2 41,3 29,9 411: Hayvansal yağlar 17,3 18,1 2,1 2,3 2,6 6,1 2,6 12,5 14,5 2,3 0,2 421: Yağlı tohum yağları 422: Tropkal meyveler ve dğer yağlı toğum yağları 70,7 68,1 73,8 71,0 95,4 53,9 98,9 51,9 96,3 99,0 97,6 8,6 3,0 4,5 12,5 11,9 14,1 9,6 8,5 6,2 2,8 1,7 431: İşlenmş hayvansal 30,2 49,4 48,5 55,0 87,4 89,3 87,7 77,8 76,4 78,9 99,1 221

235 veya btksel yağlar 511: Hdraokarbonlar, halojenl, ntratlı türevler 515: Organo-norgank, heterosklk bleşkler, nüklek astler 525: Radyoaktf elementler ve lgl malzemeler 562: Kmyasal gübreler (272'deklerden farklı) 572: Stren polmerler- İlk bçmlerde 573: Vnl klorür- Halojenlenmş olefnlern polmerler 579: Plastklern hurdaları, döküntü ve kalıntıları 591: Haşaret öldürücüler, dezenfekte edcler vb. ürünler 593: Patlayıcı maddeler, barut, ftller, kapsüller 26,6 35,1 32,5 35,8 34,6 30,2 44,4 54,2 61,4 52,6 38,1 7,2 8,1 6,8 3,0 5,1 3,6 2,5 1,7 3,6 6,0 3,4 0,0 1,0 0,2 1,3 1,5 2,2 0,7 2,1 4,0 8,1 14,1 10,6 11,0 4,8 7,5 5,9 3,2 13,2 23,3 9,9 11,6 9,5 0,2 0,6 0,4 0,8 1,3 1,3 1,7 1,1 0,8 0,7 1,0 30,7 10,4 1,9 6,1 3,1 4,8 14,1 2,9 2,1 1,9 2,7 13,2 57,9 76,8 52,5 13,0 5,6 1,0 2,9 6,1 40,7 88,0 34,8 28,0 28,8 25,6 27,4 38,2 42,9 38,9 34,6 28,1 30,3 1,8 7,9 4,4 27,4 15,4 16,6 25,1 41,1 53,1 43,5 15,7 611: Der 24,4 22,5 37,7 48,3 57,4 37,1 39,9 32,8 41,6 46,6 51,7 625: İç ve dış lastkler 46,4 68,7 73,6 76,8 75,2 88,0 46,5 61,1 69,5 77,6 70,9 633: Mantar eşya 6,7 4,7 3,6 23,7 4,1 8,0 9,1 7,6 10,6 7,2 10,9 655: Polester lflerden mensucat-boyanmış, baskılı; örme mensucat 656: Kordela, etket, arma ve dokumalar 661: Alçı, çmento vb. nşaat malzemeler (cam ve kl harç) 86,3 90,1 74,3 71,1 50,6 58,6 47,4 56,8 58,3 57,5 46,0 45,0 62,4 60,3 56,0 35,5 39,2 27,6 33,9 35,1 32,9 36,5 19,4 21,9 27,2 38,2 31,2 28,0 13,5 9,9 10,7 12,5 18,9 662: Slsl 73,7 73,0 53,6 54,5 40,1 38,5 21,7 31,3 22,9 32,6 42,8 222

236 topraklardan, ateşe dayanıklı çmentodan nşaat eşyası 666: Çanak çömlek 95,3 61,6 91,7 96,5 88,1 98,9 70,5 93,6 98,3 93,7 75,4 667: İncler, kıymetl taşlar 671: Pk demr, sünger demr, ferro-alyajlar 672: Demr çelk külçeler-ilk bçmde, yarı mamuller 677: Demr-çelkten ray ve demryolu malzemeler 681: Gümüş, platn ve platn grubu dğer malzemeler 26,3 12,2 9,1 10,2 30,2 40,5 8,9 16,2 7,7 8,7 16,3 54,6 58,5 69,0 53,5 71,5 46,8 35,0 26,9 25,8 17,1 13,8 71,6 89,7 98,9 67,6 62,8 76,5 62,2 47,1 68,4 64,6 98,6 0,5 9,7 3,8 1,5 3,3 0,7 14,2 11,4 10,4 4,8 5,5 31,4 4,2 8,6 15,0 3,6 3,7 4,6 1,0 1,2 1,9 20,3 685: Kurşun 0,2 1,3 1,0 4,0 13,8 7,3 17,8 12,0 5,2 15,9 7,9 686: Çnko 0,7 12,7 41,0 43,9 15,0 0,6 8,7 7,1 1,4 1,5 1,1 687: Kalay 6,4 0,6 3,3 3,0 2,8 2,1 5,3 6,7 1,9 1,5 2,4 689: Muhtelf demr dışı ana metaller 697: Ana metalden dğer ev aletler 19,3 8,7 4,0 19,4 21,4 8,4 20,2 4,5 5,1 5,5 16,4 50,7 66,5 51,4 55,7 47,8 46,1 26,4 25,0 24,2 29,3 35,0 712: Buhar türbnler 1,3 3,4 4,1 1,8 7,6 2,4 0,1 0,2 4,1 12,1 18,8 722: Traktörler ( ve harç) 3,3 35,9 25,5 70,8 83,4 51,7 17,0 28,2 24,9 88,0 86,9 761: Televzyon alıcıları 14,9 38,1 32,6 22,5 28,7 35,1 20,2 11,8 12,3 13,5 14,1 763: Ses kaydedcler ve yayınlayanlar, vdeo chazları 775: Genellkle evlerde kullanılan, elektrkl ve dğer ekpmanlar 785: Motosklet, bsklet, tekerlekl koltuklar ve bunların 3,4 7,6 4,8 3,2 4,2 3,0 13,4 6,1 4,6 51,4 48,4 71,7 95,7 88,0 89,2 96,7 99,8 57,2 40,0 38,8 44,9 47,2 70,6 38,5 54,7 57,8 57,3 50,2 82,4 84,4 86,0 47,1 29,8 223

237 parçaları 791: Demryolu taşıtları ve lgl donanımları 792: Havayolu taşıtları, uzay taşıtları ve lgl donanımları 812: Sıhhı tessat, bağlantı elemanları 813: Aydınlatma donanımı ve bağlantıları 6,0 0,7 2,2 8,1 9,1 4,6 9,4 57,0 29,0 13,4 46,5 0,5 6,5 26,2 31,7 96,8 83,5 64,5 63,3 51,3 57,7 89,9 95,2 97,9 97,9 95,1 98,4 98,1 61,3 56,2 53,8 54,0 55,7 95,2 80,1 76,3 61,9 67,2 63,0 95,8 96,1 93,6 96,0 96,4 841: Erkek gym eşyası 2,1 6,7 6,9 7,7 6,9 8,3 8,7 8,8 11,0 15,7 16,4 842: Kadın gym eşyası 1,7 5,8 7,1 7,4 5,5 6,2 5,5 6,1 8,6 10,1 12,8 843: Erkek örme gym eşyası 0,9 4,5 4,8 4,8 5,3 7,4 5,8 3,3 5,7 6,7 6,8 845: Dğer gym eşyası 1,2 4,0 6,5 4,9 5,1 7,4 5,9 5,5 6,5 8,6 9,8 846: Çorap, eldven, atkı vb. gym aksesuarları 6,3 12,8 14,3 14,1 11,5 12,6 10,8 9,7 10,9 14,2 13,9 883: Snema flmler 9,6 15,0 3,8 21,3 7,6 4,5 49,0 1,1 33,0 11,7 10,7 884: Dğer optk eşyalar 8,5 10,3 7,2 12,2 9,7 13,4 10,6 10,8 9,2 7,0 4,5 891: Savaş araçları ve mühmmat 23,2 30,8 23,7 14,8 33,4 51,4 24,0 24,5 49,4 74,4 47,6 ORTALAMA EIT (Grubel-Lloyd) 20,2 23,2 25,8 26,3 29,7 26,3 23,2 21,0 24,7 27,6 29,9 224

238 Regresyon denklemlernde kapsanamayan endüstrler lstes İmalat sanaynn genel 111: Alkolsüz çecekler 112: Alkollü çkler 325: Kok ve semkok, taşkömürü esaslı ürünler 333: Ham petrol 334: Akaryakıt 342: Sıvılaştırılmış propan ve bütan gazı 343: Doğal gaz 344: Dğer petrol gazları, gazlı hdrokarbonlar 345: Havagazı, sugazı ve benzer gazlar (hdrokarbonlar harç) 351: Elektrk enerjs 525: Radyoaktf elementler ve lgl malzemeler 634: Ağaç kaplamalar, kontraplaklar, ıslah edlmş ağaçlar 722: Traktörler ( ve harç) 763: Ses kaydedcler ve yayınlayanlar, vdeo chazları 781: Motorlu araçlar; nsan taşıyan 785: Motosklet, bsklet, tekerlekl koltuklar ve bunların parçaları 792: Havayolu taşıtları, uzay taşıtları ve lgl donanımları 793: Denzyolu taşıtları ve lgl donanımları 811: Prefabrk yapılar 883: Snema flmler 885: Saatler 891: Savaş araçları ve mühmmat 896: Sanat, koleksyon, antka eşyası Ek 7 225

239 Kalteye dayalı rekabet eden endüstrler (Bütün endüstrler kapsanmıştır) Fyata dayalı rekabet eden endüstrler 111: Alkolsüz çecekler 325: Kok ve semkok, taşkömürü esaslı ürünler 333: Ham petrol 334: Akaryakıt 342: Sıvılaştırılmış propan ve bütan gazı 343: Doğal gaz 344: Dğer petrol gazları, gazlı hdrokarbonlar 345: Havagazı, sugazı ve benzer gazlar (hdrokarbonlar harç) 351: Elektrk enerjs 525: Radyoaktf elementler ve lgl malzemeler 722: Traktörler ( ve harç) 763: Ses kaydedcler ve yayınlayanlar, vdeo chazları 785: Motosklet, bsklet, tekerlekl koltuklar ve bunların parçaları 792: Havayolu taşıtları, uzay taşıtları ve lgl donanımları 883: Snema flmler 891: Savaş araçları ve mühmmat 226