2014 SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ BANKACILIK VE FİNANS UZAKTAN ÖĞRETİM TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI MALİYET VE YÖNETİM MUHASEBESİ DERS NOTU ISPARTA 2014 1
DERS HEDEFİ Maliyet ve Yönetim Muhasebesi dersini alan öğrenciler aşağıdaki becerileri kazanacaktır: İşletme yöneticilerinin planlama, kontrol, karar alma fonksiyonlarını yerine getirebilmelerinde önemli bir bilgi olan maliyet bilgisinin nasıl belirlendiğini kavrama, Maliyet bileşenlerini tanıyarak maliyet bilgilerinin hangi kararlarda kullanılacağını kavrama, Maliyet yönetim sistemlerini kullanarak ürün maliyeti hesaplayabilme, Maliyet muhasebesi bilgilerini çeşitli örgütsel sorunları çözmede kullanabilme, Yönetim kararlarında maliyet hacim kar analizlerini kullanabilme, Üretim şirketleri için maliyet yönetim sistemlerini analiz edecek ve kendi içinde karşılaştırabilme, Rutin olmayan işletme(yönetim)kararlarını vermede maliyet bilgilerini kullanabilme. DERS PLANI Bölüm Ders İçeriği İşleneceği Hafta Birinci Bölüm Maliyet Muhasebesi Kavramsal Çerçeve 1. Hafta İkinci Bölüm Giderlerin Sınıflandırılması 2. Hafta Üçüncü Bölüm İlk Madde ve Malzeme Giderleri-Stok Takip 3. Hafta Dördüncü Bölüm İşçilik Giderleri 4. Hafta Beşinci Bölüm Sipariş Maliyet Sistemi 5. ve 6. Hafta Altıncı Bölüm Safha Maliyet Sistemi 7. ve 8. Hafta Yedinci Bölüm Maliyet Hacim Kar Analizleri 9. ve 10. Hafta Sekizinci Bölüm İşletme Bütçeleri 11. Hafta Dokuzuncu Bölüm Sorumluluk Muhasebesi ve Transfer Fiyatlama 12. Hafta Onuncu Bölüm Güncel Yaklaşımlar 13. ve 14. Hafta 1
BİRİNCİ BÖLÜM MALİYET MUHASEBESİ KAVRAMSAL ÇERÇEVE BÖLÜM HEDEFİ Maliyet Muhasebesi Kavramsal Çerçeve bölümünde öğrenciler aşağıdaki becerileri kazanacaktır: Maliyet Gider Harcama kavramlarını tanıyacaklardır. Maliyet muhasebesi ile finansal muhasebeyi karşılaştırabileceklerdir. Hesaplar arasındaki ilişkiyi öğrenecekler. Satışların maliyetini hesaplayabileceklerdir. TEMEL KAVRAMLAR Maliyet Kavramı Maliyet Muhasebesi Maliyet Muhasebesinin Amaçları Finansal Muhasebe Maliyet Muhasebesi Karşılaştırma Gider Harcama Zarar İlişkisi Satılan Mamulün Maliyeti Satılan Ticari Malın Maliyeti Hesaplar Arasındaki İlişki 2
BÖLÜM İÇERİĞİ 1.1. Maliyet Muhasebesi Kavramı ve Amaçları 1.1.1. Maliyet Muhasebesi Kavramı 1.1.2. Maliyet Muhasebesinin Amaçları 1.2. Finansal Muhasebe ve Maliyet Muhasebe Karşılaştırılması 1.2.1. Finansal Muhasebe ve Maliyet Muhasebesi Arasındaki Farklılıklar 1.2.2. Tekdüzen Hesap Planında Maliyet Muhasebesi Uygulama Akışı 1.3. Satışların Maliyeti Tablosu 1.3.1. Satılan Ticari Malın Maliyeti Tablosu (Ticari İşletme) 1.3.2. Satılan Mamulün Maliyeti Tablosu (Üretim İşletmesi) 1.3.3. Örnek 1.4. Maliyet Gider Harcama Kavramları 1.4.1. Maliyet Kavramı 1.4.2. Gider Kavramı 1.4.3. Harcama Kavramı 1.4.4. Zarar Kavramı 1.4.5. Kavramsal İlişkiler 3
1.1. MALİYET MUHASEBESİ KAVRAMI VE AMAÇLARI 1.1.1. Maliyet Muhasebesi Kavramı Maliyet muhasebesi endüstriyel faaliyette bulunan (veya hizmet üreten) işletmelerin ürettikleri mamul veya hizmetlerin maliyetini saptayabilmek için maliyet bileşenlerini(gider türlerini), ortaya çıktıkları yerler itibariyle(gider yerleri) ve üretilen mamullerin türlerine göre(gider taşıyıcıları) izlemek için yapılan hesaplar, tutulan kayıtlar ve hazırlanan raporları kapsar(yükçü, 2007:4). Diğer bir ifadeyle maliyet muhasebesi; işletme yöneticilerine işletmelerde üretilen mal veya hizmetin maliyetinin veya fiyatının belirlenmesi, işletmede gerçekleşen giderlerin kontrolünü sağlamaya yarayan muhasebe türüdür. 1.1.2. Maliyet Muhasebesinin Amaçları Maliyet bilgi sisteminin sağladığı bilgiler, maliyet muhasebesinin çalışma alanlarını ve amaçlarını da şekillendirir, maliyet muhasebesinin başlıca amaçları şunlardır(hacırüstemoğlu, 2000:7); Toplam ve birim maliyetleri hesaplamak. Gider kontrolüne yardımcı olmak. (İsrafın ortadan kaldırılması) Planlamaya yardımcı olmak. İşletmede alınacak özel kararlara yardımcı olmak. 1.2. FİNANSAL MUHASEBE VE MALİYET MUHASEBESİ KARŞILAŞTIRILMASI Genel Muhasebe olarak da adlandırılan finansal muhasebe alanının ana amacı işletmenin finansal durumunu etkileyen olay ve işlemlerin para birimiyle ölçülen sonuçlarını işletme içi ve işletme dışı taraflara bildirmektir. Yapılan bu bildirimler temelde bilanço ve gelirgider tablosu aracılığıyla yapılmaktadır(büyükmirza, 2006:27). Bu bağlamda finansal muhasebe ile maliyet muhasebesi arasında hem bir bağ bulunmakta hem de kullanılan araçlar, temel amaçlar ve raporlama yönünden farklılıklar göstermektedir. Finansal muhasebe ve maliyet/yönetim muhasebesi arasındaki ilişki aşağıdaki gibi özetlenebilir. 4
1.2.1. Finansal Muhasebe ve Maliyet(Yönetim) Muhasebesi Arasındaki Farklılıklar Finansal muhasebe ve maliyet(yönetim) muhasebesi arasındaki fonksiyonların karşılaştırılması aşağıdaki gibidir(yükçü, 2007:5) Finansal(Genel) Muhasebe İç ve dış gruplara bilgi verir Tutarlar kesindir Para temel ölçü birimidir Kayıtlar muhasebe ilkelerine göre yapılır Bütün işletmeler finansal muhasebe tutmak zorundadır Verilerin objektifliği, kanıtlanabilirliği vurgulanır. Geçmiş faaliyetlerin finansal sonuçlarına odaklanır. Maliyet(Yönetim) Muhasebesi İç gruplara bilgi verir Tutarlar tahmini de olabilir Para dışı öğelerde kullanılır Yönetim için yararlılık ve beklentiler önemlidir Üretim yapan işletmeler tutar Verilerin esnekliği ve geçerliliği önemlidir. Kararların gelecekteki etkilerine odaklanır. 1.2.2. Tekdüzen Hesap Planında Maliyet Muhasebesi Uygulama Akışı Maliyet muhasebesi alt kayıt sistemi ile fonksiyonunu yerine getirir, bu aşamada finansal muhasebe uygulamalarına da yön veren Tekdüzen Hesap Planı na göre kayıtlar tutulur. Bu aşamada işletmelerin önünde iki alternatif yöntem bulunmaktadır. Bu yöntemlerden birincisi 7/A Fonksiyon Esasına Göre Kayıt yöntemi, ikincisi ise 7/B Çeşit Esasına Göre kayıt yöntemidir. İşletmelerin fonksiyonlar(üretim, ar-ge, pazarlama, yönetim ve finans) bazında giderlerini takip etmek istemeleri halinde 7/A seçeneğini kullanmaları uygun olmaktadır(hacırüstemoğlu, 2000:45). 5
153 Ticari Mallar Mallar Satılınca 621 S.T.M.Mali. 150 İlk Md. Malz. 710 Direkt İlk Md. 711 DİMM Ys. 720 Direkt İşçilik 730 Genel Üret. G 721 D.İşçilik Ys. 731 GÜG Ys. 152 Mamuller 620 S.M.Maliyeti 151 Y. Mamul-Ür. Mamuller Satılınca 740 Hizmet Üret. 741 Hizmet Ü. Ys. 622 S.H.Maliyeti 690 Dönem K/Z 750 Ar. Ge. Gid 751 Ar.Ge. Ys. 630 Ar Ge Gid. 760 Paz. Sat.Dağ 761 P.S.D.Ys 631 P.S.D. Gid. 770 Genel Yönetim. 771 G.Y.G. Ys. 632 G.Yönetim G. 780 Finansman 781 Finans. G. Ys.. 660 661 Borç G. 7/A Seçeneğine Göre Maliyet Muhasebesi Hesap Akışı 151 Y. Mamul-Ür. 790 İlk.Md.Mlz. 798 Gider Çeşitleri Ys. 799 Üretim Maliyeti 152 Mamuller 620 S.M.Maliyeti 791 İşçi Ücret G. 0 Mamuller Satılınca 1 792 Memur Ücret 2 622 S.H.Maliyeti 690 Dönem K/Z 793 Dış. Sağ. F.H. 3 4 5 630 Ar Ge Gid. 794 Çeşitli Gid. 631 P.S.D. Gid. 795 Vergi R. Harç 632 G.Yönetim G. 796 Amort. ve Tük. 660 661 Borç G. 797 Finansman G. 7/B Seçeneğine Göre Maliyet Muhasebesi Hesap Akışı 1.3. SATIŞLARIN MALİYETİ TABLOSU Maliyet muhasebesinin en önemli tablolarından bir tanesi Satılan Mamullerin Maliyeti Tablosu dur. Bu tablo aynı zamanda gelir tablosundaki satışların maliyeti bilgisini oluşturur. Gelir tablosundaki satışların maliyeti kısmı işletmenin dönem içindeki stok 6
hareketleri ile satılan mamul, ilk madde ve malzeme ile ticari mal gibi maddelerin ve satılan hizmetlerin maliyetini göstermek üzere ayrı tablolar halinde düzenlenir. Bu tablo gelir tablosunun ekini oluşturarak, gelir tablosunu tamamlar(yükçü, 2007:39). 1.3.1. Satılan Ticari Malın Maliyeti Tablosu (Ticari İşletme) Satılan Ticari Malın Maliyeti Tablosu Dönem Başı Mal Mevcudu Dönem İçi Net Alışlar Alışlar xx Alış Giderleri xx Alış İadesi (xx) Alış İskontosu (xx) Satılabilir Ticari Malın Maliyeti Dönem Sonu Mal Mevcudu Satılan Ticari Malın Maliyeti xxx xxx xxx (xxx) xxx 1.3.2. Satılan Mamulün Maliyeti Tablosu (Üretim İşletmesi) 7
1.3.3. Örnek Hem üretim hem de ticari faaliyette bulunan bir işletmenin 31.12.2014 tarihi itibariyle satışların maliyeti ve gelir tablosuna ilişkin veriler aşağıdaki gibidir. İstenen: Satışların Maliyeti ve Gelir Tablosunu Düzenleyiniz. 8
9
1.4. MALİYET - GİDER - HARCAMA KAVRAMLARI Maliyet, gider ve harcama kavramları birbirinden farklı kavramlar olmasına karşın çoğu kez aynı anlamda kullanılmaktadır. Maliyet ve gider kavramları arasında belirli bir ilişki olsa da aynı anlamda kelimeler değildirler. 1.4.1. Maliyet Kavramı İşletmeler sahip oldukları iktisadi varlıkları faaliyetlerin sürdürülmesinde kullanır ve tüketirler, üretim yapma amacıyla tüketilen iktisadi varlıkların değeri işletmeler açısından maliyettir. Maliyet; işletmelerin esas faaliyet konusunu oluşturan mal ve hizmetlerin ortaya çıkmasında kullanılan üretim faktörlerinin parasal karşılığıdır(basık vd., 2006:2). 1.4.2. Gider Kavramı Belirli bir zaman dilimi içinde kullanılan ve tüketilen varlıkların(mal ve hizmetler) parasal değeri giderdir. Maliyeti yalnız üretim işlevi ile sınırlandıran bu değerlendirme sonucunda işletme varlıklarının edinimi için yapılan ya da yapılacak olan kaynak kullanımları maliyet, varlıkların mal ve hizmet üretimi için tüketilmesi ise gideri ortaya çıkarmaktadır(hacırüstemoğlu, 2000:45). Gider işletme varlıklarının kullanılıp tüketilmesiyle oluşmaktadır. Bir başka ifadeyle hasılattan düşülen değerini yitirmiş veya faydası tükenmiş maliyettir(altuğ, 1996:16). 1.4.3. Harcama Kavramı Harcama kavramı; bir mal veya hizmetin sağlanması veya herhangi bir edim olmaksızın ortaya çıkan bir yükümlülük nedeniyle yapılan ödeme ve borçlanmalardır. İşletmeye herhangi bir mal veya hizmet sağlamak veya işletmenin yerine getirmesi gereken bir yükümlülük nedeniyle yaptığı ödeme veya borçlanmalardır(cengiz, 2011:27). 1.4.4. Zarar Kavramı İşletme işlevlerinin yürütülmesi için gerekli olan ve normal ölçüler içerisinde yapılan tüm harcamalar ile varlık ve hizmet tüketimleri gider niteliği taşırken, işletme işlevlerinin 10
yürütülmesi için gerekli olmayan veya normal ölçüleri aşan harcama ve tüketimler zarar dır(büyükmirza, 2006:54). 1.4.5. Kavramsal İlişkiler GİDER - MALİYET - ZARAR VE HARCAMA İLİŞKİSİ HARCAMA ve/veya TÜKETİM Varlık Edinmek İçin Mi? Evet VARLIK MALİYETİ Hayır İşletme Faaliyetleri İçin mi? Evet Üretim Faaliyeti İçin mi? Evet ÜRETİM MALİYETİ Hayır Hayır Gereksiz Yapılan Tüketim DÖNEM GİDERİ Normal Olmayan Tüketim ZARAR Bir amaca ulaşmak için karlanılan fedakarlıkların parasal tutarı o amacın maliyetini oluşturur. Amaç hammadde temini ise bunun için ödenen alış bedeli ve satın alma giderleri için yapılan ödeme ve borçlanmalar ise harcamadır. Elde edilen hammadde maliyet bedeli ile bilançoda yer alır. Bu hammadde mamul üretimi için tüketildiğinde, gidere dönüşür ve hammadde gideri olarak ifade edilir. Hammadde belli bir amacı, yani mamul üretimini gerçekleştirmek için tüketilmiştir. Bu durumda tüketilen hammaddenin bedeli üretilen mamulün maliyetine dönüşür. Söz konusu hammaddenin bir kısmı depoda gerekli tedbirlerin alınmaması nedeniyle çürürse veya makine arızası nedeniyle normalden fazla kullanılırsa, zarara dönüşecektir. 11
KAYNAKÇA ALTUĞ, Osman, Maliyet Muhasebesi, Evrim Yayınları, İstanbul, 1996. BASIK, Feryal Orhon, KAYA, İdil ve YANIK, Serhat, Maliyet Muhasebesi, Nobel Yayınları, Ankara, 2006. BÜYÜKMİRZA, Kamil, Maliyet ve Yönetim Muhasebesi, Gazi Kitabevi, Baskı 10, Ankara, 2006. CENGİZ, Özkan, Maliyet Muhasebesi, Uygulama Yayıncılık, İstanbul, 2011. HACIRÜSTEMOĞLU, Rüstem, Maliyet Muhasebesi, Türkmen Kitabevi, Baskı 3, İstanbul, 2000. ÖZEL, Salih, Maliyet Muhasebesi, Maliye ve Hukuk Yayınları, Ankara, 2010. YÜKÇÜ, Süleyman, Yönetim Açısından Maliyet Muhasebesi, Birleşik Matbaa, İzmir, 2007. 12