EĞİTİMDE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME

Editör: Satılmış TEKİNDAL Devrim ALICI Gülşah BAŞOL Mehtap ÇAKAN Adnan KAN Erol KARACA Editör: Özlem Yeşim Satılmış ÖZBEK TEKİNDAL Metin YAŞAR EĞİTİMDE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 3. Baskı

Editör: Prof. Dr. Satılmış Tekindal EĞİTİMDE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ISBN 978-605-5885-16-8 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2011, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti ye aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. 1. Baskı: Ekim 2008 2. Baskı: Ekim 2010 3. Baskı: Ekim 2011 Dizgi-Grafik Tasarım: Dide Kestek Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Cantekin Matbaası (Ankara-0312-3843435) Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 15372

Önsöz Her sistemde olduğu gibi, eğitim sisteminin ürünlerinin de kalite kontrolünün yapılmasına gereksinim vardır. Kalite kontrolü yapmak bir uzmanlık işidir; rastgele, gelişigüzel yapılmaz; herkes yapamaz, yapmamalıdır da. Eğitim sisteminin ürünü öğrencilerdir. Öğrencilerin öğretim programında belirlenen kazanımları (bilgi, beceri, davranış, özellik vb.) edinme derecesi nedir; başka bir deyişle öğrencilerin, öğretilmek istenenler anlamında kalitesi nedir; bunun, sistemin kendisi ve istihdam edicilerin yararı açısından uzman kişilerce ortaya çıkarılması kaçınılmazdır. Öğretmenlik bir uzmanlık mesleğidir, Eğitim Fakültelerinde bu mesleğe eleman yetiştirilmektedir. Öğretmenler, uzmanlık mesleğinin gereği olarak, okullarda yetiştirilen öğrencilerin başarılarının derecesini ölçme ve değerlendirme yardımıyla belirlemeye çalışırlar. Öğretmenin öğrenci başarısı hakkında isabetli bir karar verebilmesi için ölçme ve değerlendirme yapması ve ölçme ve değerlendirmenin de geçerli ve güvenilir olması gerekir. Sonuçta, öğretmen ölçme ve değerlendirme konusunu ne kadar iyi bilir ve uygulayabilirse öğrenci vb. hakkında o kadar isabetli kararlar verebilir. Bu kitabın bölümleri alanın uzmanları tarafından yazılmış ve bir uzman tarafından edit edilmiştir. Bölüm yazarları, kendi bölümleri ile ilgili azami titizliği göstermişlerdir, teşekkür ediyorum. Kitabın yazımında anlaşılır bir dil kullanılmasına, teoriden ziyade uygulamaya dönük olmasına, bilimselliğe ve Millî Eğitim Bakanlığının geliştirmiş olduğu ilköğretim ve ortaöğretim programları ile uyumlu olmasına özen gösterilmiştir. Eldeki kitaptan, üniversite öğretim elemanları, öğretmenler ve öğrencilerin ders kitabı olarak; alanın uzmanlarının ise kendi alanına yönelik olarak yararlanabilecekleri umulmaktadır. Kocaeli 2008 Editör Prof. Dr. Satılmış TEKİNDAL iii

İkinci Baskının Önsözü Son yıllarda eğitim bilimlerinde ortaya çıkan yönelimler, örneğin çoklu zekâ, yaratıcılık, yapılandırmacılık vb. ölçme ve değerlendirme alanında da yeni anlayışları getirmiştir. Geleneksel ölçme araçları olan testlerin yanı sıra portfolyo, anekdot, akran değerlendirme vb. araçların kullanılması; değerlendirmeye öğrencilerin dahil edilmesi (not vermek için değil), ona velilerin katılması ve değerlendirmenin sosyal çevreden bağımsız olmaması önerilmektedir. Eldeki kitap, alanındaki bu gelişmelere paralel olarak yazılmış ve birinci baskısı bittiği için bazı bölümleri revize edilerek ikinci baskının yapılmasına ihtiyaç doğmuştur. Bu eserin öğrencilere, öğretim elemanlarına, öğretmenlere, alanda çalışan bilim insanlarına ve diğer ilgililere faydalı olacağı düşünülmektedir. Kocaeli -2010 Editör Prof. Dr. Satılmış TEKİNDAL iv

Bölümler ve Yazarları 1. Bölüm: Ölçme ve Değerlendirmenin Önemi Yrd. Doç. Dr. Metin YAŞAR Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi 2. Bölüm: Ölçme ve Değerlendirme ile İlgili Temel Kavramlar Yrd. Doç. Dr. Metin YAŞAR Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi 3. Bölüm: Ölçme Araçlarında Bulunması İstenen Nitelikler Yrd. Doç. Dr. Özlem Yeşim ÖZBEK Gaziosmanpaşa Üniversitesi Eğitim Fakültesi 4. Bölüm: Eğitim Sistemimizde Yaygın Olarak Kullanılan Test Türleri Doç. Dr. Mehtap ÇAKAN Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi 5. Bölüm: Öğrenci Performansının Değerlendirilmesinde Kullanılan Diğer Ölçme Araç ve Yöntemleri Yrd. Doç. Dr. Devrim ALICI Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi 6. Bölüm: Ölçme Sonuçları Üzerinde Yapılabilecek İstatistiksel İşlemler Yrd. Doç. Dr. Erol KARACA Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Fakültesi 7. Bölüm: Öğrenme Çıktılarını Değerlendirme ve Not Verme Yrd. Doç. Dr. Gülşah BAŞOL Gaziosmanpaşa Üniversitesi Eğitim Fakültesi 8. Bölüm: Ölçme Aracı Geliştirme Doç. Dr. Adnan KAN Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi v

İÇİNDEKİLER Önsöz... iii Bölümler ve Yazarları... v İçindekiler... vi 1. Bölüm ÖLÇME VE DEĞERLENDİRMENİN ÖNEMİ (ss: 1/8) Giriş... 2 Eğitimde Ölçme ve Değerlendirmenin Önemi... 2 Özet... 7 Kaynakça... 7 Sorular... 8 2. Bölüm ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR (ss: 9/41) Giriş... 10 Ölçme... 12 Değişken... 14 Sürekli ve Süreksiz Değişken... 15 Nicel ve Nitel Değişkenler... 15 Bağımsız ve Bağımlı Değişkenler... 16 Ölçme Türleri... 18 Ölçme İşlemine Ait Sonuçların Gösterilmesi... 20 Ölçmede Birim... 20 Ölçmede Kullanılan Ölçekler... 22 Ölçmede Sıfır... 23 Ölçmede Ölçekler... 24 Değerlendirme... 29 Değerlendirme Türleri... 32 Özet... 36 Kaynakça... 38 Sorular... 39 vi

3. Bölüm ÖLÇME ARAÇLARINDA BULUNMASI İSTENEN NİTELİKLER (ss: 43/89) Giriş... 44 Güvenirlik... 44 Ölçme Hataları... 46 Güvenirlik İndeksi ve Ölçmenin Standart Hatası... 46 Gerçek Puan Teorisi... 47 Güvenirliği Hesaplamak için Yöntemler... 53 Güvenirliği Etkileyen Faktörler... 62 Geçerlik... 66 Geçerliği Etkileyen Faktörler... 81 Kullanışlılık... 82 Özet... 84 Kaynakça... 85 Sorular... 87 4. Bölüm EĞİTİM SİSTEMİMİZDE YAYGIN OLARAK KULLANILAN TEST TÜRLERİ (ss: 91/126) Giriş... 92 Çoktan Seçmeli Maddeler... 94 Doğru / Yanlış Maddeleri... 106 Eşleştirme Maddeleri... 109 Kısa Cevaplı Maddeler... 110 Yazılı Yoklamalar... 114 Sözlü Sınavlar... 120 Ödevler... 121 Özet... 123 Kaynakça... 125 Sorular... 125 vii

5. Bölüm ÖĞRENCİ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİNDE KULLANILAN DİĞER ÖLÇME ARAÇ VE YÖNTEMLERİ (ss: 127/168) Giriş... 129 Öğrenci Performansının Değerlendirilmesi... 130 Öğrenci Performansını İzlemeye Yönelik Çalışmalar... 131 Performans Görevleri... 131 Öğrenci Gelişim (Seçki- Ürün) Dosyaları - Portfolyolar... 136 Araştırma Projeleri... 139 Gözlem... 143 Görüşme... 144 Öğrencilerin Değerlendirme Sürecine Katılımı... 146 Öz Değerlendirme... 146 Akran Değerlendirme... 149 Grup Değerlendirme... 151 Öğrenci Performansını Değerlendirmede Kullanılabilecek Ölçme Araçları... 152 Kontrol Listeleri... 152 Dereceleme (Değerlendirme) Ölçekleri... 154 Özet... 160 Kaynakça... 162 Sorular... 164 6. Bölüm ÖLÇME SONUÇLARI ÜZERİNDE YAPILABİLECEK İSTATİSTİKSEL İŞLEMLER (ss: 169/215) Giriş... 171 Verilerin Düzenlenmesi... 171 Veriler Üzerinde İstatistiksel İşlemlerin Yapılması... 178 Merkezî Yığılma Ölçüleri... 178 Dağılım Ölçüleri... 185 İlişki Ölçüleri... 205 Özet... 211 Kaynakça... 212 Sorular... 214 viii

7. Bölüm ÖĞRENME ÇIKTILARINI DEĞERLENDİRME VE NOT VERME (ss: 217/238) Giriş... 218 Değerlendirme... 219 Değerlendirmenin Amacı... 220 Kriter Referanslı (Mutlak) Değerlendirme... 221 Norm-Referanslı (Bağıl) Değerlendirme... 224 Karşılaştırma... 231 Kişisel Gelişim Dosyaları (Portfolio)... 234 Öğretimi Değerlendirme... 235 Öğretim Programını Değerlendirme... 235 Öğretim Hizmetini Değerlendirme... 235 Özet... 236 Kaynakça... 237 Sorular... 238 8. Bölüm ÖLÇME ARACI GELİŞTİRME (ss: 239/276) Giriş... 240 Test Geliştirme... 240 Testin Amacının Belirlenmesi... 240 Ölçülecek Özelliğin Tanımlanması, Kapsamının Belirlenmesi ve Belirtke Tablosunun Oluşturulması... 241 Test Maddelerinin Oluşturulması... 242 Denemelik Maddelerin Gözden Geçirilmesi (Qualitative İtem Analysis)... 242 Denemelik Test Formunun Hazırlanması... 245 Denemelik Test Formunun Uygulanması ve Puanlanması... 247 Madde Analizi (Quantitative İtem Analysis)... 249 Madde Güçlük İndeksi... 249 Madde Ayırıcılık Gücü İndeksi... 251 Madde Analiz Yönteminin Seçilmesi... 256 Çeldirici Seçenek Analizi... 258 Diğer Madde İstatistikleri... 259 Madde Varyansı ve Standart Sapması... 259 Madde Güvenirlik Kat Sayısı... 260 Test İstatistiklerinin Belirlenmesi... 263 Testin Aritmetik Ortalaması... 263 Test Varyansı ve Standart Sapması... 264 Testin Ortalama Güçlüğü... 265 Testin Güvenirliği... 266 ix

Testin Standart Hatası... 267 Nihai Test Formunun Oluşturulması ve Nihai Testin Psikometrik Özelliklerinin Kestirilmesi... 268 Özet... 271 Kaynakça... 273 Sorular... 274 EK A-Standart Normal Dağılım Tablosu... 277 x

1. Bölüm ÖLÇME VE DEĞERLENDİRMENİN ÖNEMİ Metin YAŞAR Pamukkale Üniversitesi Kazanımlar Bu bölümün sonunda aşağıdaki kazanımları edinmiş olmanız beklenmektedir. Ölçme ve değerlendirmenin bilgisi Ölçmenin eğitim sistemindeki önemini açıklayabilme Değerlendirmenin eğitim sistemindeki önemini açıklayabilme Ölçme ve değerlendirme arasındaki ilişkiyi kavrayabilme Değerlendirmenin öğeleri arasındaki ilişkiyi açıklayabilme Eğitim sisteminde bireylerle ilgili isabetli kararların nasıl verilebileceğini örneklerle açıklayabilme Konu Başlıkları Giriş Eğitimde Ölçme ve Değerlendirmenin Önemi Özet Kaynakça Sorular

2 Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Giriş Bugün, milli eğitim sistemi içinde yer alan eğitim kurumları (okullar) ve eğitim kurumlarında görev yapmakta olan eğitimciler sistem içinde birçok alanda karar vermek zorunda kalmaktadırlar. Bu kararlar davranış değişikliğine maruz kalan öğrencilerin akademik başarıları (öğrencilerin güçlü veya eksik yanları) ile ilgili olabilir veya onların ihtiyaç duydukları rehberlik hizmetleri hakkında, öğrencilerle ilgili olarak velileri bilgilendirmek, uygulanmakta olan öğretim programlarının uygulama aşamalarında karşılaşılan problemlerin tespit edilmesi ve çözümü için karar vermek durumundadırlar. Bu durumlara ilişkin verecekleri kararların doğruluğu eldeki ölçme sonuçlarının doğruluğuna ve kıyas için seçilen ölçütün uygunluğuna bağlıdır. Ölçme sonuçları ne kadar güvenilir ve geçerli ise verilecek kararlar da o denli doğru ve geçerli olacaktır. Tutarlı ve geçerli kararlar verebilmek için ölçme sonuçları önemli görünmekle beraber asıl olan ölçme sonuçlarının elde edildiği ölçme araçlarının güvenilir, geçerli ve kullanışlılık özelliklerine sahip olmasıyla ilişkilendirilmektedir. Hakkında değerlendirme yapılacak özelliklerin var olan büyüklüklerine ait miktarları belirleyebilmek için onların ortaya çıkarılmasında kullanılacak ölçme araçlarının oluşturulması, uygulanması ve uygulamadan elde edilecek sonuçların yorumlanması ölçme ve değerlendirme alanına ait uzmanlık ve becerileriyle çok yakından ilişkilidir. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirmenin Önemi Eğitim, kişinin davranışlarında kendi yaşantıları yoluyla değişmeler meydana getirme sürecidir (Ertürk,1972. s.12). Ertürk ün eğitime ilişkin tanımına bakıldığında en can alıcı noktanın davranış değişikliği olduğu görülmektedir. Davranış değişikliği bireyin kendi yaşantılarına bağlı olarak meydana gelmektedir. Yaşantı ise bireyin içinde bulunduğu ve etkileşimde bulunduğu sosyal çevrenin bireyde meydana getirdiği kalıcı olma özelliği gösteren iz/ler olarak düşünülebilir. Birey belli bir zamana kadar aile içinde etkileşimde bulunmakta ve bu etkileşimlere dayalı olarak geçirmiş olduğu yaşantılara bağlı olarak bir takım davranış değişikliği meydana gelmektedir. Bir bireyde davranış değişikliğinin meydana gelmesi demek bireyde öğrenmenin meydana gelmesi demektir. Bireylerdeki öğrenmeler öncelikle içinde yaşadığı ailenin ve daha sonra da bir üyesi olduğu toplumun, toplumsal yapılarına paralel davranışlar kazanmaktadır. Bu duruma birey açısından bakıldığında sosyalleşme kültürlenme toplum açısından bakıldığında ise sosyalleştirme

Ölçme ve Değerlendirmenin Önemi 3 kültürleme olarak nitelendirilebilir. Aslında bu bir süreci ifade etmektedir. Ve bu süreç birey açısından öğrenme, toplum açısından ise öğretme sürecidir. Bu süreç belli bir süreye kadar informal (informal eğitim) olarak, belli bir süreden sonra ise formal (formal eğitim) olarak devam etmektedir. İnformal eğitim, gelişigüzel kültürlenmeyle gerçekleşen eğitimdir (Demirel ve Kaya, 2001.s.7). İnformal eğitim, belli bir noktada kendiliğinden gelişen bir süreç olarak kabul edilebilir. Formal eğitim ise okullarda veya kurumlarda bir plan bir program uygulanarak gerçekleştirilen eğitimdir (Demirel ve Kaya, 2001.s.8). Eğitimin temel özelliklerinden biri belki de en önemlisi, bireyin karşılaşacağı problemleri çözebilecek düzeyde bilişsel, duyuşsal ve devinişsel özelliklere sahip olmasını sağlamaktır. Mademki bireylerin yaşadıkları süreç içerisinde karşılaşacakları problemleri çözebilecek düzeyde bilişsel, duyuşsal ve devinişsel özelliklere sahip olması bekleniyorsa bu özelliklerin gelişigüzel bir eğitim sürecinde meydana gelmesini beklemek kabul edilebilir bir durum değildir. Bundan dolayı bireylerin karşılaşacakları problemlerin çözümünde kendi kendilerine yeterli hale gelebilmeleri için belli bir plan ve program uygulamaya konularak, bu plan ve program çerçevesinde istenilen özelliklerin davranışsal olarak oluşturulması mümkün olabilsin. Bireylere yukarıda belirtilen özelliklerin kazandırılması görevini okul denilen eğitim kurumları üstlenmektedir. Okul bu görevi üstlenirken belli bir plan ve program dahilinde ele almaktadır. Yani kasıtlı davranış değişikliği meydana getirme süreci oluşturmaktadır. Okul bu kasıtlı süreci oluştururken toplumsal gereksinimleri dikkate almaktadır. Bunun anlamı okulun üstlenmiş olduğu görev, toplumun farklı alanlarda ihtiyaç duyduğu nitelikli bireylerin yetiştirilmesi görevidir. Okullar anılan görevi yerine getirirken bir sistem yaklaşımı anlayışının varlığına tanık olunmaktadır. Sistem, en az bir hedefi gerçekleştirmek düşüncesiyle belli başlı alt yapıların bir araya getirilmesi sonucunda ortaya çıkan dirik bir yapı olarak ifade edilebilir. Her sistemde olduğu gibi eğitim sistemi de girdi, süreç (işlem basamağı), çıktı ve kontrol öğelerinden oluşmaktadır. Eğitim sisteminin kontrolü değerlendirme vasıtasıyla gerçekleştirilmektedir. Değerlendirme, sistemi oluşturan öğelerin planlandığı gibi işleyip işlemediğini, varsa her hangi bir noktasında işlemeyen kısımların belirlenip sistemin planlandığı gibi işler hale getirilmesi için onarılmasına katkı sağlamaktadır. Bu katkı hem girdi, hem süreç hem de çıktı hatta kontrol aşamasında söz konusudur.

4 Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Eğitim sisteminin sağlıklı işleyişi için çok önem arz eden değerlendirme öğesi bir karar verme, yargıda bulunma bir hükümde bulunma sürecidir. Turgut (1977) değerlendirmeyi, ölçme sonuçları ile bir ölçütü kıyaslayarak bir karara varma işlemi olarak tanımlamaktadır. Turgut un değerlendirmeye ilişkin tanımlamasına bakıldığında, değerlendirme sürecinin üç öğeden oluştuğu görülmektedir. Bunlar sırasıyla ölçme (dolayısıyla ölçme işleminden elde edilen ölçme sonuçları), ölçüt ve karar olduğu görülmektedir. Ölçme, değerlendirmenin ön koşuludur. Ölçme işlemi, dolayısıyla ölçme işleminden elde edilen ölçme sonuçları olmadan değerlendirme olmaz. Turgut (1977) ölçmeyi, bir niteliğin gözlenip gözlem sonuçlarının sayılarla veya başka sembollerle gösterilmesidir. Ölçme, bir nesnenin, bir bireyin belli bir niteliğe veya özelliğe ne derece sahip olduğunun belirlenmesi amacına dayalı olarak yapılmaktadır (Kan, 2006). Ölçme tanımı içinde geçen özellik kavramı bireyde bulunmasını istediğimiz ve öğretim programı çerçevesinde oluşturmayı düşündüğümüz bilişsel, duyuşsal ve devinişsel alanlarına özgü nitelikler olarak düşünülmektedir. Ölçülen değişkenlerin objelerin kendileri değil, bireylerde var olduğu kabul edilen özelliklerin belirlenmesi işlemi olarak kabul edilmektedir. Bireylerin sahip oldukları bu özellikler durumdan duruma, zamandan zamana veya bireyden bireye farklılıklar gösterebilir. Ölçmenin, bu özelliklerin bireylerde var olan büyüklüklerine ilişkin miktarları arasındaki farklılıkları belirlemek amacıyla ortaya çıktığını söylemek her halde yanlış olmasa gerek. Yani ölçme farka dayalı olarak ortaya çıkmıştır denilebilir. Eğitimde ölçmenin önemi bir bilim olma uğraşısının yanı sıra pratikte verilecek olan kararlara bir dayanak sağlaması noktasında kendini göstermektedir. Bu dayanak noktasının güçlü, tutarlı ve geçerli olabilmesi onun bilim olma çabalarının yanı sıra bu alanda gün geçtikçe güçlü ölçme araçlarının ve metotlarının geliştirilerek uygulamaya konma çabaları bakımından da önem kazanmaktadır. Geliştirilen her güçlü ölçme aracı ve metodunun uygulanmasıyla elde edilecek ölçme sonuçlarının güvenirlik ve geçerlik düzeyinin yüksek olması, ölçmeye konu olan nitelik hakkında daha doğru ve geçerli değerlendirmeler yapılmasına olanak sağlayacaktır. Daha önce de ifade edildiği gibi bir sistem olarak dikkate alındığında eğitim sistemi içinde yer alan ve her hangi bir durumda karar verme noktasında bulunan kişilerin verecekleri muhtemel kararlar şöyle olabilir: Seçme ve yerleştirme ile ilgili kararlar Öğretim ile ilgili kararlar

Ölçme ve Değerlendirmenin Önemi 5 Öğrencilerin ihtiyaç duydukları rehberlik ve ilgileri doğrultusunda yönlendirilmeleri ile ilgili kararlar Öğrencilerin süreç içerisindeki başarıları veya başarısızlıkları ile ilgili kararlar Uygulanmakta olan programın etkililiği ile ilgili kararlar Değerlendirme öğesinin değerlendirilmesine ilişkin kararlar Sistem içinde fiili olarak yer alan öğretmenlerin kendilerine yönelik değerlendirmeleri ile ilgili kararlar Sistemin ayrılmaz ve asıl öğesi olan öğrencilerin öğretmenlere ilişkin algılarına yönelik kararlar Sistemin çıktılarına yönelik kararlar Seçme ve yerleştirmeye yönelik kararlar; özellikle öğrencilerin bir üst basamakta yer alan programa geçip geçemeyeceğine yönelik olarak alınan kararları belirtmektedir. Seçme ve yerleştirmeye yönelik olarak öğrencilerin girmek istedikleri programlara seçilmeleri ve yerleştirilmeleri için yapılan öğrenci seçme sınavları (ÖSS) örnek olarak gösterilebilir. Bu tür sınavlardan elde edilen ölçme sonuçlarına bakılarak öğrencilerin tercih ederek girmek istedikleri programın gerektirdiği ön koşul öğrenmelere sahip olup olmadıklarına yönelik değerlendirmeler yapılmaktadır. Yapılacak değerlendirmenin doğruluğu ve geçerliği ancak yapılan ölçme işleminden elde edilen ölçme sonuçlarının güvenirliğine ve geçerliğine bağlıdır. Bu anlamda doğru kararların verilmesi için ölçme ve ondan elde edilen ölçme sonuçlarının önemi ortaya çıkmaktadır. Ayrıca ölçme, öğrencilerin yerleştirilecekleri programlar hakkında yapılacak değerlendirmelere de yasal dayanak noktasını oluşturmaktadır. Eğitim sisteminin süreç basamağında uygulanmakta olan öğretim programında yer alan ve öğrencilere kazandırılması ön görülen davranışların hazırlanan öğretme-öğrenme ortamında ne derece kazandırıldığının değerlendirilmesine yönelik kararların verilmesi kaçınılmaz olmaktadır. Öğretme-öğrenme ortamının hazırlayıcısı ve yürütücüsü konumunda olan öğretmenin, öğretme aşamasında yapmış olduğu gözlemlere göre öğrencilerinin öğrenmeye yönelik her hangi bir öğrenme güçlüğü içinde olup olmadıklarını, eğer öğrenme güçlüğü söz konusu ise bu güçlüğün hangi nokta ortaya çıktığının belirlenmesi ve alabileceği önlemlere yönelik değerlendirmeler söz konusu olabilir. Öğretmenin yapacağı değerlendirmenin doğruluğu, ölçme işleminden elde edilen ölçme sonuçlarının doğruluğuna bağlı olacaktır.

6 Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Öğrencilerin öğretim süreci içinde gözlenerek onların akademik anlamda başarıları, ilgileri, yetenekleri hakkında ölçümler elde edilmesi ve bu ölçümlere dayanarak onların hangi alanda daha başarılı olabileceklerine dair yönlendirilmeleri konusunda kararlar verilmektedir. Verilen kararların (değerlendirmelerin) doğruluğu ölçme işleminde kullanılan ölçme araçlarının, dolayısıyla da onlardan elde edilen ölçme sonuçlarının güvenirlik ve geçerlik düzeylerinin derecesiyle yakından ilişkilidir. Burada yapılacak yönlendirmelerin doğruluğu öğrencinin ilerideki mesleki yaşantısında karşılaşacağı problemlerin çözümünde, mesleki olarak iş doyumu veya üretken birey olup olmamasını etkileme gücüne sahip olacaktır. Görülmektedir ki ölçme ve ona bağlı olarak yapılan değerlendirmelerin bir kez daha önemi ortaya çıkmaktadır. Bir okul, köy, ilçe, il, bölge veya ülke genelinde merkezi düzeyde değişik kararlar almak olanaklıdır. Alınacak kararlar eğitim sistemini etkileyecek nitelikte olabilir. Buna, seviye belirleme sınavları (SBS) örnek olarak gösterilebilir. Bir okulun kendi öğrencilerinin diğer okulların öğrencileriyle karşılaştırmasıyla kendi okul başarısı hakkında, ilçe kendi okullarının başarılarını başka ilçelerin okullarının başarıları ile karşılaştırdığında kendi okullarının başarıları hakkında, il kendi okullarını başka illerin okullarının başarılarıyla karşılaştırdığında kendi okullarının başarıları hakkında, bir bölge kendi okullarının başarılarını başka bölgelerdeki okulların başarıları ile karşılaştırdığında bölge başarısı hakkında hangi noktada bulunduğuna dair değerlendirme yapma olanağını bulabilecektir. Bu tür değerlendirmelerin yapılabilmesi uygun ölçme araçlarının ve metotlarının geliştirilip uygulanması ile olanaklı olarak görülmektedir. Baykul un (2000) da belirttiği gibi: kararların doğruluğu, ölçütün uygunluğu yanında, ölçme sonuçlarının geçerlik ve güvenirliğine bağlıdır. Eğitimde, eğitim programının sağlam olup olmadığını anlama, öğretimde başvurulan metotların etkililik derecesinin saptanması, öğrencileri başarılı olabilecekleri düşünülen alanlara yönlendirebilme, öğrencilerin öğrenme güçlüklerini belirleme, öğrencilerin başarılarını saptama ve ölçme ve değerlendirme öğesinin iyi işleyip işlemediğini görme gibi amaçlarla yapılan değerlendirmelerin hepsi ölçme sonuçlarına dayanmaktadır. Baykul un yukarıdaki ifadeleri dikkate alındığında, eğitimde ölçme ve değerlendir- menin ne denli önemli olduğu kendiliğinden ortaya çıkmaktadır.

Ölçme ve Değerlendirmenin Önemi 7 Özet Eğitim sistemine giren bireylerde davranış oluşturma, onların istenmeyen davranışlarını ortadan kaldırma veya eksik olan davranışlarını düzeltirken, sistemin kendisine ve işleyişine yönelik kontrollerin de yapılması gerekmektedir. Eğitim sistemine yönelik kontroller değerlendirme yoluyla yapılır. Yapılan değerlendirmelerin isabetli olması için ölçme sonuçlarına ve bu ölçme sonuçlarının güvenilir ve geçerli olmasına gereksinim duyulur. Eğitimde seçme ve yerleştirme, öğretim, rehberlik ve yönlendirme, öğrencilerin başarıları, öğretim programının etkililiği vb. konularda kararlar verilir. Eğitim sisteminin her aşamasında ve bir aşamanın her seviyesinde ilgilenilen özelliğin derecesinin veya miktarının belirlenebilmesi için uygun ölçme araçlarının ve metotlarının geliştirilip uygulanması ve bu uygulamalardan elde edilen ölçme sonuçlarının bir veya birden fazla ölçüt ile karşılaştırılarak isabetli kararlara varılmasının mümkün olması, eğitimde ölçme ve değerlendirme alanındaki gelişmelere ve ölçümler ile ölçütün güvenilir ve geçerli olmasına bağlıdır. Kaynakça Baykul, Y. (2000).Eğitimde ve Psikolojide Ölçme: Klasik Test Teorisi ve Uygulaması. Ankara: ÖSYM Yayınları Ertürk, S. (1972). Eğitimde Program Geliştirme. Ankara: Meteksan Yayınları. Kan, A. (2006) Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme. Ankara: Ertem Matbaası. Turgut, M.F. (1977) Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Metotları. Ankara: Saydam Matbaacılık

8 Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Sorular 1. Ölçme ve değerlendirme kavramlarını açıklayınız. 2. Değerlendirme kavramının anlamından hareketle, değerlendirmenin öğelerini yazınız. 3. Eğitimde bireylerle ilgili isabetli kararlar vermenin neye veya nelere bağlı olduğunu yazınız. 4. Ölçme ve değerlendirme arasındaki ilişkiyi açıklayınız. 5. Ölçmenin eğitim sistemindeki önemini yazınız. 6. Değerlendirmenin eğitim sistemindeki önemini yazınız. 7. Ölçme ve değerlendirmeye eğitim sisteminden örnekler yazınız. Yrd. Doç. Dr. Metin YAŞAR Yaşar, ilköğretimini Iğdır-Karakoyunlu da, orta öğretimini ise Iğdır da tamamladı. 1988 yılında lisans programını, 1990 yılında Yüksek Lisans programını ve 1999 yılında ise Doktora programını Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Anabilim Dalında tamamladı. Aynı zamanda 1989-1994 yılları arasında YÖK/Dünya Bankası II. Endüstriyel Eğitim Projesinde Eğitim Uzmanı olarak çalıştı. Yaşar, Şubat 1994 yılından beri Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Anabilim dalında Öğretim Üyesi olarak çalışmaktadır.