4.3.2. TARIM VE HAYVANCILIK 1

4.3.2. TARIM VE HAYVANCILIK 1 1. Tarım, tüm toplumlarda gıda ve sanayi hammaddesi olması, sanayi ürünlerine talep yaratması, ekonomiye katkısı ve istihdam sağlaması gibi birçok sebeple günümüzde de önemli bir role sahiptir (1)(2). Son dönemlerde dünyada refah artışına bağlı talep artışı, çevre, gıda güvenliği, halk sağlığı konularında toplumların artan duyarlılığı, iklim değişikliği ve küresel ısınma, nüfus artışı, tarım kaynaklarının kıt olması, temel girdi fiyatları ve ticaretlerinde öngörülemeyen dalgalanmalar ve artışlar, mali krizler, tarım müzakereleri ve müzakere gruplarının pozisyonları, tüketim alışkanlıklarındaki değişim yanında tüm bunların bir ölçüde tetiklediği gıda güvencesi (3) gibi faktörler, tarımın ve tarımsal üretimin önemini dünyada olduğu kadar ülkemizde de artırmaktadır. 2. Küresel ölçekte, 24 yılından 28 yılına kadar olan süreçte tarım sektörünün pazar değeri yıllık %6, üretim değeri ise %3,5 bileşik büyüme oranı göstermiş ve toplam 1.557 milyar $ lık bir değere ulaşmıştır (4). 21 yılı verilerine göre ise dünya tarım sektöründe yaratılan katma değeri 1,422,759 milyon dolara yükselirken, Türkiye tarım sektörü katma değeri 32,125 milyon dolara yükselmiştir. 27-21 arasında dünya tarım sektörü katma değeri %8.7 oranında artarken, Türkiye tarım sektörü katma değeri aynı dönemde %1.5 oranında artarak dünya ortalamasının üzerinde bir performans ortaya koymuştur (5). Türkiye, dünyanın 7. büyük tarım üreticisi (6) olup, bitkisel üretimden hayvansal üretime kadar büyük bir tarımsal ürün çeşitliliğine sahiptir. Tarımsal GSYH değeri 61,8 milyar $ dır (7). Diğer taraftan, canlı hayvan sektörü gelişmekte olan ülkelerde en hızlı büyüyen tarımın alt sektörlerinden birisidir. Bu gelişme, canlı hayvan ürünleri için hızla artan talep, nüfus artışıyla gelen talep, kentleşme ve gelişmekte olan ülkelerin gelirlerindeki artışla sürüklenmektedir. Tarımsal GSYH deki payı, %33 tür ve yükselme eğilimindedir (7). Bölgenin Tarımsal Yapısı 3. TR72 Bölgesinde bitkisel üretim bakımından özellikle tahıllar, endüstriyel bitkilerden şekerpancarı, yumru bitkilerden ülke genelinde tohumluk ihtiyacının %5 sinin karşılandığı patates, spesifik kuru baklagiller ile küçükbaş ve büyükbaş hayvancılık ön plana çıkarken, bölge; hayvansal ürünlere hizmet eden kırmızı et ve et ürünleri, süt, tavuk yumurtası, iç su alabalık yetiştiriciliği ve arıcılık bakımından ülke genelinde önemli bir pay almaktadır. Bölge ayrıca, zengin florasıyla tıbbi ve aromatik bitkiler, yem bitkileri yetiştiriciliği, çeşitli alanlarda çerezlik kabak, elma, kayısı, üzüm gibi spesifik ürünlerle meyvecilik ve jeotermal enerji kaynaklarıyla seracılık bakımından geliştirilmeye açık bir potansiyel sergilemektedir. Bu çerçevede, bölge, sadece bitkisel üretim bakımından değil, hayvansal üretim bakımından da önemli bir değer taşımaktadır. 4. Ülkemizde ve bölgede sosyal ve ekonomik açıdan önemini halen koruyan tarıma ilişkin temel göstergeler, Türkiye ve TR72 Bölgesi ölçeğinde tabloda sunulmuştur. 1 Mekansal analizlere alt bölge stratejilerinde yer verilmiştir. Mekansal gösterimler için TR72 Bölgesi Tarım Raporuna başvurulabilir (15).

Tablo 1. TR ve TR72 Ölçeğinde Temel Göstergeler İtibariyle Sektörün Durumu Temel Göstergeler 211 Türkiye Tarım (%) TR72 Tarım (%) Nüfus 74.724.269 17.338.563* 23,2 2.348.11 562.835* 23,97 Nüfus Yoğunluğu 95 - - 39 - - Tarımsal Nüfus Yoğunluğu 73 - - 27 - - Net Göç/Net Göç Hızı /, - - -16.317/-6,92 - - İstihdam (15+) 24.11. 6.143. 25,48 743. 298. 4,11 Kişi Başına GSKD ($)** 9.384 - - 6.813 (Sıra, 16) - - GSKD (bin TL)** 854.585.214 72.274.585 8,46 2.59.248 2.57.1 12,5 Tarımda Çalışan Kadınların Dağılımı - 2.944. 47,92-143. 47,98 İhracat ($)* 134.96.868.83 5.352.613.466 3,97 1.548.514.757 25.84.129 1,67 İthalat ($)* 24.841.676.274 8.943.9.554 3,71 1.833.596.919 139.47.685 7,58 İhracatın İthalatı Karşılama Oranı - -3.591.287.88 59,85 - -68.839.811 16,4 ÜFE - 223,23 1,54 - - - Kişi Başı Bitkisel Üretim Değeri (TL), 21-1.86 - - 994 (Sıra, 14) - Kişi Başı Canlı Hayvanlar Değeri (TL), 21 Kişi Başı Hayvansal Üretim Değeri (TL), 21-636 - - 1.134 (Sıra, 6) - - 517 - - 826 (Sıra, 7) - Toplam Tarım Alanları, da (Toplam Alanlar, %) Ekilen Alanlar, da (Toplam Tarım Alanlar, %) Sebze ve Meyve, da (Toplam Tarım Alanları, %) Türkiye 785.347. 236.3.634 3,9 59.886. 2.953.198 34,99 236.3.634 158.455.139 67,6 2.953.198 12.644.843 6,35 236.3.634 37.673.525 15,94 2.953.198 59.346 2,43 Nadas Alanları, da 236.3.634 4.171.97 17, 2.953.198 7.799.9 37,72 Çayır-Mera Alanları, da (Toplam Alanlar, %) Yem Bitkileri Verimi (kg/da), 21 785.347. 146.17. 18,61 59.886. 12.596.71**** 21,3-386,25 - - 194,83 - Tahıl Verimi (kg/da), 21-272,53 - - 23,56 - TR72 Ekonomik ve Teknik Olarak Sulanabilir Alanlar (ha) (Toplam Alanlar, %) 23.63.63,4 8.5. 35,97 Detaylar İlgili bölümde verilmiştir. Detaylar ilgili bölümde verilmiştir. 72,56 Sulanan Alanlar, (Toplam Alanlar) da Nadas Hariç 1 da Toplam Tarım Alanı Başına Düşen Tarım Makinesi (%) 236.3.634 55..+ 23,28 2.953.198 4.498.68**** 21,47 196.128.664 da 1.139.314 172 13.154.189 da 58.989 223 Kayıtlı Çiftçi Sayısı 2.318.56*** - 1 113.768-4,91 Alana düşen büyükbaş (km 2 /baş) 16 - - 13 - - Alana düşen küçükbaş (km 2 /baş) Gübre Tüketimi (İşlenebilir Arazi, kg/da) Pestisitit Tüketimi (İşlenebilir Arazi, (kg/lt)/da 41 - - 2 - - 196.128.664 da 1.847.778. g 9,42 13.154.189 da 9.867. g 6,91 196.128.664 da 4.11.958 kg/lt,21 13.154.189 da 1.698.822 kg/lt,13 TR işletme sayısı (1) (3) 3 76 Kaynak: (6), (3), (8), (9) * Belde/Köy nüfusu baz alınmıştır. * ISIC Rev 3 sınıflandırmasına göre Tarım ve Ormancılık ile Balıkçılığı içermektedir. **Ulaşılabilir en son veridir. Veriler 28 yılına aittir (Cari fiyatlarla bölgesel gayrisafi katma değer (temel fiyatlarla)) *** (1) **** (11) *****TÜİK Yıl Sonu Üretici Fiyatları Endeksi: İlgili yılın, Aralık ayı Üretici Fiyat Endeksi değerini ve bir önceki yılın Aralık ayına göre değişimi + (12)

5. Tarım sektörünün Türkiye ekonomisi içerisindeki önemi, eş düzeydeki ülkelere göre yüksektir (13). AB ve uluslararası politikaların da etkisiyle tarımsal nüfus ve istihdamın payıyla, tarımın toplam GSKD içerisinde aldığı payda (dünya genelinde, 72. Sırada (6)), son yıllarda ülke ölçeğinde görülen azalmaya karşın (tablo), bu göstergeler, ülke ve TR72 bölgesi toplam nüfus, istihdam ve GSKD si içinde halen önemli düzeyde bir pay almaktadır. Öte yandan, söz konusu politikaların etkisi ve Türkiye de tarımdan, sanayi ve hizmetler sektörlerine doğru kayma dikkate alındığında, tarım istihdamında uzun vadeli azalma eğiliminin devam ettiği görülmektedir (14). 8.. 7.. 6.. 5.. 4.. 3.. 2.. 1.. 72.274.585 17,7 6.713.747 62.662.754 64.331.717 52.997.645 17,1 13,9 12,2 12,5 1,7 1,6 9,4 8,5 8,5 3,93 3,76 3,4 3,34 3,47 2.8.779 2.28.393 2.127.932 2.175.639 2.57.1 24 25 26 27 28 TR Tarım/Değer (1 TL) TR72 Tarım/Değer (1 TL) TR Tarım/Pay (%) TR72 Tarım/Pay (%) TR72 Tarım /TR Toplam Tarım Pay (%) 2 18 16 14 12 1 8 6 4 2 Şekil 1. Yıllar İtibariyle Cari Fiyatlarla Bölgesel Gayrisafi Katma Değer ve Tarım Sektörünün Gayrisafi Katma Değer İçindeki Payı-Temel Fiyatlarla (TÜİK, 212) 6. 212 yılı Dünya Bankası verilerine göre, Türkiye, kırsal nüfusun toplam nüfus içerisinde aldığı pay bakımdan dünya ülkeleri arasında 142. sırada gelmektedir (6). Bölge, 2.348.11 kişilik nüfusuyla ülke nüfusunun % 3,14 ünü oluşturmaktadır. En fazla dramatik değişim Kayseri de olmakla birlikte, Kayseri, Sivas ve Yozgat il/ilçe merkezleri son 5 yılda göç alırken (artış oranı sırasıyla %24,7, %3,, %,2), kırsal nüfus olarak tanımlanabilecek köy/belde merkezlerinde azalma mevcuttur (azalma oranı sırasıyla %41,2, %12,3 ve %17,4). 211 yılı TÜİK verilerine göre, Türkiye de nüfusun %23,2 si, bölgede nüfusun %23,97 si kırsal alanda yaşamakta ve Türkiye de istihdamın %25,48 i, TR72 bölgesindeyse istihdamın % 4,11 i tarım sektöründe gerçekleşmektedir (212 yılında %42) (7). 7. TR72 bölgesinde son beş yılda, tarımsal istihdamın bölge toplam istihdamı içerisindeki payı Türkiye dekine göre, daha yüksek bir oranda gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, kırsal nüfusta meydana gelen azalmaya karşın, tarımsal istihdamda beliren artışta, dünyada görülen ekonomik krize rağmen, son yıllarda kaydedilen ekonomik büyüme, nüfus artış hızı ve ekonomik krizin dolaylı etkisi olarak, tarım sektörünün güvenli bir sektör olarak görülmesi gibi faktörlerle açıklanmaktadır (Şekil). 8. Bölgede halen Türkiye ortalamasının (%13) oldukça üzerinde olan ücretsiz aile işçiliği önemli bir pay almaktadır (%25). Ücretsiz aile işçiliğinin sektörel durumu irdelendiğinde, istihdam edilenlerin %93,85 i tarımda yer almaktadır. Ücretsiz aile işçilerinin cinsiyet bakımından dağılımında, çalışanların %73,85 inin kadın olduğu görülmektedir (7). Bu durumda, gelecek 1 yılda tarımdan hizmet ve sanayi sektörüne kaymayla birlikte göç olgusunu tetikleyen tarım sektöründe çözülmenin artmasının beklenmesi, kadınlar ve diğer dezavantajlı gruplar için bölgede ilave tedbirlerin alınmasını gerektirmektedir.

25.. 2.. 15.. 1.. 5.. 31,32 29,52 27,21 25,4 26,23 24,93 23,97 24,47 23,74 2.838.397 17.95.377 17.754.93 17.5.632 718.934 625.847 61.279 586.526 562.835 23,2 17.338.563 27 28 29 21 211 35 3 25 2 15 1 5 TR72 Köy Nüfusu (ADNKS) TR Köy Nüfusu (ADNKS) TR Köy Nüfusunun Toplam Nüfus İçindeki Oranı, % TR72 Köy Nüfusunun Toplam Nüfus İçindeki Oranı, % Şekil 2. Yıllar İtibariyle TR ve TR72 Bölgesi Ölçeğinde Kırsal Nüfusun Değişimi (7) 7 6 5 4 3 2 1 6143 5683 4,11 5254 497 4867 516 24,3 29,48 28,5 26,18 26,72 25,48 22,34 24,69 23,67 23,47 25,15 122 15 163 155 186 298 26 27 28 29 21 211 TR72 Tarım İstihdamı (bin) TR Tarım İstihdamı (bin) TR72 Toplam İstihdam İçinde Tarımın Payı, % TR Toplam İstihdam İçinde Tarımın Payı, % Şekil 3. Yıllar İtibariyle TR ve TR72 Bölgesi Ölçeğinde İstihdamın Değişimi (7) 45 4 35 3 25 2 15 1 5 9. Ülke genelinde, tarımın geleneksel olarak küçük aile işletmesi şeklinde sürdürülmesi, ücretsiz aile işçiliğinin yaygın olması, tarımda çalışan nüfusun eğitim düzeyinin nispeten düşük olması ve kalifiye olmaması, kadınların bir bölümünün tarımda çalışması, dolayısıyla tarımın kayıt dışı ve gizli işsizlik unsurlarını barındırması, son yıllarda göç etkisiyle meydana gelen kırsal nüfustaki azalma gibi faktörler, 21 yılından beri tarımda görülen çözülmenin kontrolsüz bir şekilde gelişmesine ve istihdamın azalmasına yol açmakta, yoksulluk ve işsizliğin istenilen düzeylere çekilememesinde rol oynamaktadır (9). TR72 Bölgesinde ilçeler bazında yürütülen stratejik analiz toplantılarında elde edilen sonuçlar ile net göç, net göç hızı, kırsal nüfus verileri, söz konusu faktörler açısından bölgede durumun benzerliğini göstermektedir. 1. ADNKS (211) sonuçları dikkate alınarak, kırsal alanlarda OECD (Ekonomik İşbirliği ve Gelişme Teşkilatı) sınıflandırma sistemine göre, TR72 Bölgesi illeri arasında Sivas ve Yozgat, baskın kırsal

alanlar 2, daha ileri bir ayrımla tamamen kırsal 3 kategorisine girerken, Kayseri orta ya da önemli kırsal alanlar 4 kategorisine girmektedir. Kayseri yi tamamen kırsal kategorisine girmekten alıkoyan etmen, nüfusun, toplam il nüfusunun %75,38 inin yaşadığı merkez ilçeler olan Kocasinan, Melikgazi ve Talas ilçelerinde yoğunlaşmasıdır. TR72 Bölgesinde yer alan Çiftçi Kayıt Sistemine (ÇKS) kayıtlı işletmeler bakımından ise, Yozgat %44, Sivas %29, Kayseri %26 lık pay almaktadır (15). Tarımda çalışanların cinsiyet durumları bakımından bölge, ülke ile neredeyse eş düzeydedir. 11. Kırsal Alan sınıflaması, kırsal nüfus, tarım nüfusunun toplam istihdamda aldığı pay, bölge GSKD içerisinde tarımın aldığı pay dikkate alındığında, bölge için tarım (toplam GSKD içinde aldığı pay giderek azalsa da) Türkiye de olduğundan daha önemli ekonomik ve sosyal bir faaliyettir. Bu çerçevede, istihdamın önemli bir bölümünün tarımdan karşılandığı, kırsal nüfusun ve tarımsal GSKD nin halen önemli bir pay aldığı TR72 bölgesi için, ilçelerden, il merkezlerine ve bölge dışına yaşanan göç ve söz konusu politikaların da etkisiyle uzun vadede beklenen sosyo-ekonomik sorunların hafifletilmesi için makro politikalara dayalı gerekli tedbirlerin alınması elzemdir. 12. TR72 Bölgesi tarımsal üretim değeri içinde en büyük payı, bitkisel üretim değeri (Düzey 2 Bölgeleri arasında 17. sırada) almakla birlikte, bunu canlı hayvanlar (5. sıra) ve hayvansal ürünler değerleri (6. sıra) takip etmektedir. TR72 Bölgesinin bitkisel, canlı hayvanlar ve hayvansal ürünler değerleri yıllar itibariyle artmıştır (Şekil). 21 yılı TÜİK verilerine göre, TR72 Bölgesinin ülke tarımsal üretim değeri içindeki payı bitkisel üretim bakımından %2,92, canlı hayvanlar bakımından, %5,69 ve hayvansal ürünler bakımından %5,1 dur. Bununla birlikte, 21 yılında TR72 Bölgesi tarımsal üretim değeri içerisinde canlı hayvanlar ve hayvansal ürünler değerlerinin aldıkları pay ile Türkiye tarımsal üretim değeri içerisindeki canlı hayvanlar ve hayvansal ürünler değerlerinin aldıkları pay (TÜİK) karşılaştırıldığında, TR72 bölgesinde oransal olarak daha yüksek bir değere ulaşılmaktadır. Ayrıca, bölgenin kişi başı bitkisel üretim (14. Sıra), kişi başı canlı hayvanlar (6. Sıra) ve kişi başı hayvansal ürünler değerleri (7. Sıra), çayır ve mera alanları varlığı ve hayvancılığa uygun koşulları da dikkate alındığında, bölgedeki hayvancılığın ve hayvansal üretimin ülke için önemi daha iyi anlaşılmaktadır. İller arasında, bitkisel üretim değeri açısından Kayseri 3., Sivas 41., Yozgat 28. sırada, canlı hayvanlar değeri bakımından Kayseri 12., Sivas 9., Yozgat 26., hayvansal ürünler değeri bakımından ise Kayseri 2., Sivas 3., Yozgat 24. sırada gelmektedir. Tablo 2. TR72 Bölgesi Tarımsal Üretim Değerleri Detay (TÜİK, 213) 211 (TL) 212 (TL) İl Tarla Sebze Meyve Hayvansal Ürünler Canlı Hayvanlar Tarla Sebze Meyve Kayseri 649 947 543 117 155 172 239 75 993 258 968 179 1 271 399 58 631 771 213 12 895 264 23 963 193 Sivas 655 79 998 18 8 945 41 194 836 54 82 186 1 342 973 43 563 396 357 23 79 82 36 138 29 Yozgat 826 118 751 135 864 518 55 791 841 235 846 598 877 242 97 88 417 526 51 618 775 44 774 486 *212 yılı bilgileri geçicidir. 212 yılı canlı hayvanlar ve hayvansal Ürünler hesaplama aşamasındadır. 2 IPARD Programında (15) bildirildiği üzere, bir ildeki toplam nüfusun %5 den fazlasının, km2 başına 15 kişiden az nüfus yoğunluğuna sahip ilçelerde yaşadığı alanlar 3 IPARD Programında (15) bildirildiği üzere, bir ildeki ilçelerin %1 ünün, km2 başına 15 kişiden az nüfus yoğunluğuna sahip alanlar 4 IPARD Programında (15) bildirildiği üzere, bir ildeki toplam nüfusun %15 ile %49.9 unun, km2 başına 15 kişiden az nüfus yoğunluğuna sahip ilçelerde yaşadığı alanlar

3 1134 12 25 994 1 2 766 859 826 8 66 15 576 597 59 6 1 375 436 433 4 5 2 25 26 27 28 29 21 Bitkisel üretim değeri (1 TL) Hayvansal ürünler değeri (1 TL) Kişi başına bitkisel üretim değeri (TL) Canlı hayvanlar değeri (1 TL) Kişi başına hayvansal ürünler değeri (TL) Kişi başına canlı hayvanlar değeri (TL) Şekil 4. Yıllar İtibariyle TR72 Bölgesi Tarımsal Üretim Değerleri 13. Bölge, ülke ile kıyaslandığında daha düşük bir değere haiz olan kişi başına düşen gayrisafi katma değer açısından 16. sırada gelmektedir. Bölge, gayrisafi katma değer (tarım) açısından, Düzey 2 Bölgeleri arasında 24 yılında 13. sırada, 25 yılında 14. sırada, 26, 27 ve 28 yıllarında 16. sırada gelmektedir. Bölge, tarım GSKD nin ülke tarım GSKD içindeki payı yıllar itibariyle giderek azalmış, 28 yılında %3,47 seviyelerine gerilemiştir (16). 14. 211 yılında yılsonu itibariyle ÜFE nin sektörlere göre durumu analiz edildiğinde; tarım sektörü fiyatları %1,54 oranında artış göstermiştir. Ulusal ölçekte olduğu kadar bölge için de bitkisel ve hayvansal üretimde temel kısıtlayıcı faktörler; temel girdi fiyatlarının yüksekliği, kar marjının düşük olması, son birkaç yılda ithalatın serbest bırakılmasıyla bir ölçüde tetiklenen canlı hayvan ve hayvansal ürün piyasalarındaki dalgalanmadır. Bölgedeki çiftçiler; bitkisel üretimde kiralama nedeniyle tarımsal desteklerden, hayvansal üretimde, özellikle küçük işletmeler şartların ağırlığından dolayı kredilerden yeterince yararlanamamaktadır. Ayrıca, bölgede üretimin ve dış ticaretin hizmet ve sanayi sektörüne kayması (shift-share analizi 5 ), bölgede geleneksel metotlarla üretimin yaygın olması ve profesyonel işletmelerin sınırlı varlığı, tarımın yan gelir kolu olarak görülmesi, bölgede üretilen tarım ürünleri katma değerinin nispeten düşük olması, tarıma dayalı sanayi sektörünün ve yatırım altyapısının bölgede (sırasıyla Yozgat, Sivas ve Kayseri) geliştirilmeye ihtiyaç duyması, tarım ürünlerinde alıcı ülke koşullarına bağlı ihracat standartlarının yüksek olması ve ihracat odaklı üretim eksikliği (ve ayrıca İTU, GLOBAL-G.A.P., HACCP, organik tarım vb. uygulamaların bölgede yeterince öne çıkmaması), bölgede çeşitli fon 5 Detaylar için TR72 Bölgesi Tarım Raporuna (213) (11)bakınız.

kaynaklarına yönelik proje uygulama kapasitesinin ve örgütlenme altyapısının zayıf olması, bitkisel üretim ve hayvancılığın gelişmesinin önündeki diğer kısıtlayıcı faktörlerdir. Öte yandan ülkemizde AB ye uyum çerçevesinde, açılış ve kapanış kriterleri belirtilen fasılların etkisiyle yasal düzenlemelerin uzun vadede bölge tarımsal üretiminde gerekli tedbirler alınmadığı takdirde zorlayıcı bir faktör olması beklenmektedir (ŞAP, süt vd.). 15. 27 yılından itibaren TR72 Bölgesinde tarım sektörü, ulusal bazda olduğundan daha yüksek bir işgücü payını istihdam etmekte, dolayısıyla yerelde tüketildiğinden daha fazla üretmektedir. Tarım dışı istihdam içinse tam tersi bir durum söz konusudur 6. Sonuç olarak, son yıllardaki, dünya genelinde yaşanan krizlere rağmen, son üç yılda 28 yılında %4,3, 29 yılında %3,6 ve 21 yılında ise %2,4 oranında ülke genelinde büyüme gösteren tarım sektörü (17), TR72 Bölgesinde, 27 yılından itibaren diğer sektörlere göre daha avantajlı hale gelmiştir (15). 16. Ürün bazında spesifikleşmiş olan örgütlenme yapısı, örgütlenmenin bölgede çıkan diğer ürünler bazında yetersiz olduğunu ve tüm ürünler için il genelini kapsamadığını göstermektedir. Üretici birliklerinin konu itibariyle sayı ve etkinliklerinin artırılması ihtiyacı bölgede öne çıkan bir başka konudur (15). Dış Ticaret Durumu 17. Tarım, halen ülkenin dış ticaretinde önemli bir pay alırken, ihracat bakımından bölgenin dış ticaretinde aldığı pay, göreceli olarak daha düşüktür. TR72 Bölgesinin tarım (tarım, hayvancılık ve su ürünleri) dış ticaret dengesi önemli bir düzeyde açık vermektedir. Başka bir deyişle, sektörün ödemeler dengesi üzerindeki döviz kazandırıcı net etkisi negatiftir. Sektörde ithalat lehine gelişen dış ticaret sonucunda, ihracatın ithalatı karşılama oranı (X/M) da ülkedekine göre düşük düzeylerde seyretmektedir (Tablo). Sektörde dış ticaret açığı özellikle 27-211 yılları arasında büyümeye geçmiş, 211 yılından itibarense küçülmeye başlamıştır. 212 yılı itibariyle dış ticaret açığı 31.12.972 $ seviyesinde gerçekleşmiştir. Sektör bütünü itibariyle aşağıdaki endekslerle de doğrulandığı üzere (26 yılı hariç) rekabetçi değildir. Ancak, rekabetçilik açısından belli başlı alt sektörler ön plana çıkmaktadır. Bu çerçevede, bölgede tarımsal ürünlerin rekabetçiliğinin artırılması ve uzmanlaşmanın ve markalaşmanın sağlanması gerekmektedir. Tablo 3. TR72 Bölgesi Tarım ve Hayvancılık Dış Ticaret Durumu (ISIC Rev3-Düzey 2) 26 27 28 29 21 211 212 Gösterge ($) 8.211.939 5.475.948 11.76.67 7.869.537 12.547.586 13.154.189 27.72.866 X (TR72 İhracat) 85.429.156 13.265.31 89.948.95 85.96.16 12.897.875 81.994. 59.163.611 M (TR72 İthalat) 9,61 5,3 13,1 9,25 1,38 16,4 46,85 X/M (%) Bölge 123,5 83,13 64,93 98,8 78,44 59,85 69,73 X/M (%) Ülke -77.217.217-97.789.362-78.241.425-77.226.569-18.35.289-68.839.811-31.442.75 X-M ($) Bölge +676.41.129-788.46.645-2.255.998.693-88.583.95-1.399.34.914-3.591.287.88-2.253.83.65 X-M ($) Ülke 217-33 -177-256 -225-16 -83 RCA (Balassa) Kaynak: TÜİK verileri kullanılmıştır (7). * Endeksler ISIC Rev3-Düzey 1, tarım ve ormancılık için hesaplanmıştır. 18. Bölgenin dış ticaret durumu detaylı olarak incelendiğinde, TÜİK verilerine göre, 212 yılında TR72 Bölgesinin tarım ve hayvancılık ihracatı 23.441.631 $ olarak gerçekleşirken, ithalat ise 6 TÜİK ten elde edilen Gayri Safi Katma Değer (24-28) ve istidam verileri (24-28 ve 26-21) üzerinden yapılan Shift Share (Değişim Payı) ve istihdam verileri üzerinden yapılan Location Quotient (Yerellik Katsayısı) analizi sonuçları için TR72 Bölgesi Tarım Raporuna (1) bakınız.

54.544.63 $ olarak gerçekleşmiştir. 26-212 dönemi içerisinde TR72 Bölgesinin dış ticaret verileri incelendiğinde (ISIC Rev-3), tarım ve hayvancılık (ISIC 1, Düzey 2) ihracatı %19,1 oranında yıllık bileşik büyüme oranı ile büyürken, ithalat ise %7,21 oranında yıllık bileşik büyüme oranı ile küçülmüştür. TR72 Bölgesi toplam ihracatı içindeki tarım ve hayvancılığın (ISIC 1) payı, aynı dönemde, %1,5-1,53 bandında seyrederken, bölge toplam ithalat içerisindeki payı %7,25-3,46 bandında seyretmiştir (Şekil). 1, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1,, 7,72 7,79 7,58 6,23 3,49 138.994.66 12.897.875 89.948.95 59.163.611 85.96.16 1,,78 1,2 1,58 1,64 11.76.67 7.869.537 12.547.586 24.54.411 27.72.866 28 29 21 211 212 Tarım ve Hayvancılık: İhracat, $ Tarım ve Hayvancılık İthalat, $ Toplam İhracat İçerisindeki Pay, % Toplam İthalat İçerisindeki Pay, % 16.. 14.. 12.. 1.. 8.. 6.. 4.. 2.. Şekil 5. TR72 Bölgesinin Toplam İhracat ve İthalatı İçerisinde Tarım ve Ormancılık Sektörünün Payı (ISIC Rev 3, Düzey 1) (4 Şubat 213 tarihi itibariyle) (7) 19. 26-212 yılları arasında söz konusu ihracatta en büyük payı, %56,49 yıllık bileşik büyüme oranı ile 22.16.632 $ seviyesine ulaşan başka yerde sınıflandırılmamış hayvanlar ve hayvansal ürünler almıştır (212 yılı toplam tarım ve hayvancılık ihracatı içerisindeki payı %94,54). Bölgenin bu grupta ülkeye göre rekabet edebilirlik oranının yüksek olduğunu söylemek mümkündür (Tablo). İthalatta ise en büyük payı yıllık %-7,97 bileşik büyüme oranı ile 51.575.978 $ büyüklüğe ulaşan ve 212 yılı toplam tarım ve hayvancılık ithalatı içerisindeki payı %94,56 olan tahıl ve başka yerde sınıflandırılmamış bitkisel ürünler almaktadır. Tablo 4. Dış Ticaret Durumunun Detaylı İncelenmesi TR72 Bölgesi İhracatın İthalatı Karşılama Oranı % TR İhracatın İthalatı Karşılama Oranı % 28 29 21 211 212 28 29 21 211 212 Tahıl ve başka yerde sınıflandırılmamış bitkisel ürünler Sebze, bahçe ve kültür bitkileri ürünleri Meyveler, sert kabuklular, içecek ve baharat bitkileri Sığır, koyun, keçi, at, eşek, bardo, katır v.b. Başka yerde sınıflandırılmamış hayvanlar ve hayvansal ürünler Kaynak: TÜİK (7) 4,33,51 1,56 3,84 1,34 16,86 31,21 23,94 15,5 2,7 4,38,9, 27,79 12,19 392,6 455,42 468,22 373,27 355,17 66,33 2,93 18,35 34,89 132,41 416,25 435,75 438,8 48,9 358,34, -,,, 15,16 42,15,22,22,26 6113,6 436,89 486,76 5439,2 8428,95 319,63 456,82 43,87 467,52 525,84 2. TR72 Bölgesi tarım ve hayvancılık dış ticaretinde en büyük payı, Kayseri ili almaktadır. Bunu sırasıyla Sivas ve Yozgat illeri takip etmektedir (212 yılı verilerine göre Kayseri %99,22 pay

almaktadır (7). Öte yandan 28-212 döneminde TR72 Bölgesinin dış ticaret hacmi küçülmüştür. Bu küçülme de Yozgat ın etkisi daha büyük olmuştur. Sivas ve Yozgat ta görülen durum da, ihracatçı müşavir firmaların büyük çoğunluğunun Kayseri de olması sebebiyle ihracat yapmak isteyen Sivas ve Yozgat taki yatırımcıların Kayseri ye yönlendirilmesi etkilidir (Sivas İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, 212 (15)). Bu bağlamda Sivas ve Yozgat ta uygun yatırım altyapısının desteklenerek geliştirilmesi gerekmektedir. Tablo 5. Yıllar İtibariyle İller Bazında Tarım ve Hayvancılık Dış Ticaret Durumu Dış Ticaret Durumu İhracat Dolar, $ İthalat, $ Dış Ticaret Hacmi, $ 18.. 16.. 14.. 12.. 1.. 8.. 6.. 4.. 2.. 28 29 21 211 212 28 29 21 211 212 28 29 21 211 212 Kayseri Yozgat Sivas İhracat, $ İthalat, $ Dış Ticaret Hacmi, $ CAGR, Kayseri 22,64-9,7-3,82 CAGR, Sivas 11,5-12,31-11,42 CAGR, Yozgat -43,3 Kaynak: TÜİK (7) * Yozgat ın 212 yılında ithalat değeri, 28 ve 29 yıllarında ihracat değeri gözükmemesi nedeniyle hesaplanamamıştır. Alan Kullanımı ve Arazi Yapısı 21. TR72 Bölgesi, 59.886 km² lik yüzölçümü ile düzey 2 bölgeleri arasında en büyük yüz ölçümüne sahiptir. Bölge, Türkiye yüzölçümünün %7,6 sını oluşturmaktadır. Türkiye ile kıyaslandığında daha yüksek bir alana ulaşmakla birlikte, TR72 Bölgesinde toplam tarım alanı, toplam bölge yüzölçümünün yaklaşık %35 ine karşılık gelen 2.97.358,1 dekardır, bölgeler arasında 2. sıradadır. Bölge illeri arasında Sivas, Yozgat ve Kayseri ülke genelinde 4, 5 ve 6. sırada gelmektedir (7). 22. Türkiye işlenen tarım alanları oranı bakımından dünya ülkeleri arasında, Belçika yla birlikte 21. sırayı paylaşmaktadır (6). TR72 Bölgesi ise, toplam işlenen tarım alanı bakımından, ülkemizde düzey 2 bölgeleri arasında ilk sırada gelmektedir. Ekilen tarım alanı 12.743.58 da olup, toplam işlenen tarım alanının yaklaşık %6 ına karşılık gelmektedir. Ekilen alan oranı bakımından düzey 2 bölgeleri arasında 3. sırada gelen TR72 Bölgesi, Türkiye ile kıyaslandığında, daha düşük bir değere sahiptir. Bu durum bölgede, nadas alanları oranının yüksek (%37), olması ve bölgede iklim koşullarının sertliği ile tetiklenmektedir. Nadas alanları bakımından en büyük payı bölge illeri arasında Sivas (%42) almaktadır (7). Arazi kullanım kabiliyeti bakımından yapılan tarımsal alanların sınıflandırmasına göre, Sivas ili topraklarının yüzde 65 lik bölümü tarıma elverişli

olmayan V-VIII. sınıf arazilerden oluşmaktadır. Bu durum ilde tarımı sınırlayan faktörlerin başında gelmektedir. Sivas ta bulunan tarım arazilerinin büyük bir bölümü VII. sınıf tarım arazisine girmektedir. I-IV. sınıf tarım arazileri 986.518 hektar olup, tarım genelde bu araziler üzerinde yapılmaktadır. Ancak işlemeli tarıma elverişli olmayan V-VIII. sınıf arazilerin yüzde 13 ünde de işlemeli tarım yapılmaktadır (18). Nadas hariç toplam tarım alanı en fazla Pınarbaşı (455.299 da), Kangal (547.24 da), Sivas Merkez (483.442 da), Yozgat Merkez (468.359 da) ve Kocasinan (455.299 da) ilçelerindedir (19). 23. Sebze ve meyve üretiminde Türkiye ile kıyaslandığında oldukça düşük bir oranda (%2,43) kalan TR72 Bölgesinde lokal alanlarında üretim yoğunlaşmakta ve katma değer sağlanmaktadır. Özellikle Kayseri nin lokal alanları, bu konuda ön plana çıkmaktadır. Şekil 6. TR72 Bölgesi Tarım Arazileri Karşılaştırmalı Alan Kullanımı (6) 24. Alan kullanımı bakımından TR72 Bölgesi, %21,3 çayır-mera alanı ile Türkiye ortalamasının üzerinde bir alana sahiptir. Mera alanlarının aşırı otlatma ve tarım alanlarına açılması nedeniyle bilinçsiz kullanımı, yalnızca mera alanlarının azalması ya da kalitesinin bozulmasına yol açmamakta aynı zamanda çevre ve üzerindeki biyo-çeşitliliğin de olumsuz etkilenmesine sebep olmaktadır. TR72 Bölgesinde aşırı otlatma erozyona sebep olan faktörlerden biridir (2). Türkiye Çevre Sorunları ve Öncelikleri Envanteri Değerlendirme Raporunda 29-21 döneminde mera ıslahı ve yönetimi, Kayseri de 2., Sivas ise 4. Sırada öneme sahiptir. Bölgede, son zamanlarda Kayseri, Sivas ve Yozgat illerini de kapsayan Ulusal Mera Kullanım ve Yönetim Projesi uygulanmıştır. 25. TR72 Bölgesinde alan kullanımına ilişkin durum şekilde gösterilmiştir. TR72 Bölgesinde, toprak ve topoğrafik sınırlamaları nedeniyle, üzerinde sadece geleneksel toprak işlemeli tarımın yapıldığı, yerel önemi olan ve kullanım kararlarının yerel ihtiyaçlara göre belirlendiği özellikle kuru marjinal tarım arazileri (21), çayır ve mera alanlarına ayrılan alanla birlikte önemli bir pay almaktadır ve başat kullanım alanlarından biridir.

Şekil 7. TR72 Bölgesi ve TR72 Bölgesi Karşılaştırmalı Alan Kullanımı (11) 26. Tarımda kullanılabilir su kaynakları potansiyeli mevcut olmasına rağmen, bölgede sulanan alanlar sulanabilir arazinin küçük bir bölümünü oluşturmaktadır. Sulanabilir tarım arazisi yıllar itibariyle herhangi bir farklılık göstermezken, bölgede sulanan arazi miktarları artmıştır. Sulanabilir alanlar toplam tarım alanının Sivas ta yaklaşık %28,11 ini, Kayseri de %98,56 sını ve Yozgat ta %91,2 sini oluşturmaktadır. TR72 genelinde %72,56 ya karşılık gelen bu oran, sulanabilir alan oranı %32,68 olan Türkiye nin çok üzerindedir. Mevcut durumda ise tarım alanlarının ancak, Kayseri de %14,5 si, Sivas ta %15,2 si, Yozgat ta 12,51 i, TR72 Bölgesinde ise %14,7 si sulanmaktadır. TR72 Bölgesi kuru tarım ağırlıklı bir yapı sergilemektedir (22) (18) (23) (24). Modern sulama tekniklerinin kullanılmasıyla, bölgede mevcut sorunlardan biri olan vahşi sulama sorununa çözüm getirilmesi ve sulama açısından istenilen düzeye ulaşılması hedeflenmektedir (22). Bununla birlikte, 212 yılı Kamu Yatırım Programında yer alan ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü nün sorumluluğunda, çalışmaları Kayseri de devam eden Bahçelik (1995-216), Yamula (29-215), Sarıoğlan (199-213) ve Develi II. Merhale (199-216) projeleriyle, Sivas ta çalışmaları devam eden Suşehri (1976-216) ve İmranlı I. merhale (1993-214), Pusat- Özen (1995-214), Şarkışla Kanak (21-214), Sivas-Yıldızeli-Nevruz (211-215), Yozgat ta çalışmaları devam eden Aş. Çekerek I. Merhale (YHGP) (199-217), Yozgat-Musabeyli (27-215), Gelingüllü (1985-217) projelerinin sulanan alanlara önemli bir katkı sağlaması beklenmektedir (25). Bölgede sulanan alanların artırılmasına ve basınçlı sulama sistemlerinin yaygınlaştırılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. 27. Yozgat ta tarım topraklarının amaç dışı kullanımı bulunmamakla birlikte, bölgede tarım topraklarının amaç dışı kullanımına ilişkin nedenler iller bazında Tablo da sunulmuştur. Kayseri de kentleşme/yapılaşma baskısı, Sivas ta ise denetimsizlik ilk sırada gelmektedir.

Tablo 6. Tarım Topraklarının Amaç Dışı Kullanım Nedenleri Denetimsizlik Kentleşme/Yapılaşma Baskısı ÇDP Bulunmaması Mevzuat Yetersizliği ÇDP ve/veya İmar Planı çalışmaları ile amaç dışı kullanıma yönelik tedbirlerin alınmaması Kayseri 3 1 4 2 Sivas 1 4 2 3 Kaynak: (2) 28. Teknik ve ekonomik açıdan tarımsal verimliliği düşüren ve Türk tarımının genel sorunlarından biri olan optimum işletme büyüklüğünün altındaki tarım işletmeleri bitkisel üretimde ilçelere göre farklılaşmakla birlikte Türkiye ortalamasının üzerinde olan Kayseri (1 ha) hariç TR72 Bölgesinin de genel sorunları arasındadır. TR72 Bölgesinde çalışmaları devam eden 57.9 ha alanla birlikte projesi hazırlanan 65.97 ha alanın daha toplulaştırılması beklenmektedir (26). Bu bağlamda, toplulaştırmayla birlikte üretimde verimlilik artışı ve katma değer artışını da beraberinde getiren, üretim çeşitliliği açısından son derece önemli olan sulama konusunda bölgede sulanan alanların artırılması ve altyapının güçlendirilmesi ihtiyacı mevcuttur. Bu kapsamda, bölgede bulunan göletlerin sulama amaçlı kullanılması için gerekli çalışmaların yapılmasıyla mevcut su kanallarının bakım çalışmalarının yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Ayrıca, bölgede özellikle sulamaya açılacak alanlarda (örneğin Bahçecik Barajı sulama sahası, Develi Ovası 7 (15)) uygun üretim desenin özel sektör, üniversiteler ve kamu kurumları ile müşterek çalışmalarla ortaya çıkarılması katma değeri yüksek çeşitlerin yaygınlaştırılması, dolayısıyla çiftçi gelirlerinin ve bitkisel üretimin ekonomik değerinin artırılması açısından önem taşımaktadır. BİTKİSEL ÜRETİM 29. TR72 Bölgesi gerek, düzey 2 bölgeleri arasında yüzölçümü ve toplam işlenen tarım alanı itibariyle ilk sırada gelmesi ve ekilen alan bakımından üçüncü sırada yer alması (7), gerekse yer yer gösterdiği mikroklima özellikleri yanında tarımsal üretime uygun toprak ve iklim koşulları ile tahıllar, spesifik yumru bitkiler ve endüstri bitkileri üretimi başta olmak üzere ülkemiz tarımsal üretiminde önemli bir pay almaktadır (Şekil). Tarımsal alet ve makinelerinin bölgesel dağılımının incelenmesi, bölgesel mekanizasyonun düzeyini göstermesi açısından anlamlı bir göstergedir. TÜİK verilerine göre, bitkisel üretimde sahip olunan ekim makineleri bakımından Türkiye ile karşılaştırıldığında, bölge bazı ilçeler istinasıyla iyi durumdadır. TR72 bölgesi 31,382 adet ekim makinesi sayısı ve %7.7 bölgesel pay ile 3. sırada yer almaktadır. Bölge, 24,8 adet gübre dağıtma makine sayısına sahipken, %6.4 bölgesel pay ile 6. sırada yer alarak önemli bir makine stokuna sahiptir. TR72 bölgesi 58,17 adet traktör sayısı ve %5.2 bölgesel pay ile 9. sırada yer alırken, 882 adet biçerdöver sayısı ve %6.2 bölgesel pay ile 7. sırada yer almaktadır (7). 3. Şekilde 2 yılı tarla bitkileri üretim değeri 1 kabul edildiğinde 211 yılındaki değişim TR72 ve TR bazında gösterilmiş, tablodaysa, belli başlı ürünlerin 29 ve 21 yılları TR72 Bölgesi bitkisel üretim miktarı ve Türkiye geneli sıralamaları sunulmuştur; 7 Kayseri İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü (212) görüşleri

Yumru Bitkiler 52.554 144.194 144.194 Yem Bitkileri 1.53.643 1.55.143 2.94.45 Yağlı Tohumlar 15.41 83.826 83.826 Tahıllar 2.546.953 1.313.22 1.326.714 Endüstriyel Bitkiler 516.681 517.61 2.621.122 Baklagiller 59.633 462.85 532.85 5.. 1.. 15.. Üretim(ton) Hasat edilen alan(dekar) Ekilen alan(dekar) Şekil 8.. ISIC Rev 3 Sınıflamasına Göre TR72 Bölgesi Tarla Ürünleri Ekilen, Hasat Edilen Alan ve Üretim Durumu (TÜİK, 211 (7)) Üretim (ton) Yumru Bitkiler Baklagiller 12 1 8 6 4 2 Endüstriyel Bitkiler Yem Bitkileri Tahıllar Yağlı Tohumlar 2 211 (TR72) 211 (TR) 211 (Kayseri) 211 (Sivas) 211 (Yozgat) 2 211 211 211 211 211 (Sivas) (Kayseri) (Yozgat) (TR72) (TR) Baklagiller 1 61 8 37 47 94 Endüstriyel Bitkiler 1 165 128 128 137 9 Tahıllar 1 17 157 118 125 19 Yağlı Tohumlar 1 192 114 24 189 143 Yem Bitkileri 1 115 799 517 851 65 Yumru Bitkiler 1 24 259 7 148 9 Şekil 9. 2-211 Yılları TR72 ve Türkiye nin Karşılaştırmalı Tarla Bitkileri Üretimi (TÜİK (7)) Tablo 7. TR72 Bölgesi Bitkisel Üretim Durumu

Bitkisel Üretim Kalemleri Üretim Miktarı (ton) 29 21 212 Türkiye Geneli Sırası Üretim Miktarı (ton) Türkiye Geneli Sırası Üretim Miktarı (ton) Türkiye Geneli Sırası Toplam Tahıl 2.266.599 5 2.194.44 6 2.234.97 4 Buğday 1.648.776 4 1.596.428 4 1.645.714 4 Çavdar 61.196 2 68.214 2 69.648 2 Arpa 541.732 6 516.266 6 52553 6 Mısır (Dane) 2.571 22 1.362 22 3.83 21 Mısır (Hasıl) 135 2 - - - - Patates 41.71 3 362.219 4 473.69 5 Kurubaklagiller 65.765 9 57.464 8 56.536 8 Şekerpancarı 2.663.724 2 3.139.152 2 2.585.482 2 Toplam yağlı tohumlar 927 19 12.635 18 23.63 18 Kolza 129 1 135 9 - - Ayçiçeği 7.617 13 1.977 13 22.63 12 Meyveler (zeytin ve turunçgiller hariç) 18.617 17 249.284 17 228.541 18 Üzüm 36.158 19 67.136 14 49.46 18 Kaynak: TÜİK (7) 31. TR72 Bölgesi toplam tarla ürünleri üretiminde en fazla payı sırasıyla endüstri bitkileri, yem bitkileri, tahıllar, yumru bitkiler, baklagiller ve yağlı tohumlar almaktadır. Bölgede tahıllar, ekilen tarla alanı bakımından ilk sırada gelmesine rağmen, üretim açısından üçüncü sırada gelmektedir. Bu durum şeker pancarı ve yem bitkileri veriminin tahıllara göre yüksek olmasından kaynaklanmaktadır. TÜİK 211 verilerine göre bölgede baklagillerden nohut, fiğ dane ve kuru fasulye, endüstri bitkilerinden şekerpancarı, tahıllardan buğday, arpa ve çavdar, yağlı tohumlardan ayçiçeği, yem bitkilerinden yonca, korunga ve silajlık mısır ve yumru bitkilerden patates ve soğan ön plana çıkmaktadır. 2 yılına göre yeşil mercimek üretimi baklagiller arasında üretimi en fazla daralan ürün olmuştur (yaklaşık -%86). Şekil. TR72 Bölgesi İlleri Tarla Bitkileri Üretim Durumu (TÜİK, 211 (7)) 32. TR72 Bölgesi ülke genelinde toplam hububat üretimi bakımından önemli bir yere sahiptir. 29 yılı verilerine göre, 26 bölge arasında 2.266.599 ton toplam tahıl üretimi ile 5. sırada, 21 yılı verilerine göre, 2.194.44 ton toplam tahıl üretimi ile 6. sırada gelmektedir. 212 yılında ise 2.234.97 ton ile 4 sırada yer almıştır Toplam tahıl üretimi, 2 ve 21 yılları arasında TR de %,16, TR7 de %,6 ve TR72 de %,73 bileşik büyüme oranıyla büyümüştür. TR72 Bölgesi toplam tahıl üretiminde Kayseri, Sivas ve Yozgat illerinin aldıkları paylar arasında en büyük payı Yozgat (%38) almaktadır. Bunu Sivas (%32) ve Kayseri (%3) illeri takip etmektedir. TR72 Bölgesinde tahıllar içerisinde arpa, buğday ve çavdar üretimi ilk 3 sırada üretimi yapılan ürünlerdir. Mısır üretimi ise ülke üretiminin aksine, bölge genelinde çok azdır.

33. Her ne kadar önemsiz düzeyde olsa da TR72 Bölgesi tarım ve hayvancılık ithalatı içerisinde en büyük payın, tahıl ve başka yerde sınıflandırılmamış ürünler olduğu düşünüldüğünde, tahıl grubu üretiminin bölge için önemini korumaya devam edeceği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, Düzey 2 bölgeleri arasında verimin önemli ölçüde düşük olduğu tahıl grubunda verimin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır. Bu kapsamda bölge ve iklime uygun verimliliği yüksek çeşitlerin ıslah ve adaptasyon çalışmaları yanında sertifikalı tohumluk üretiminin yaygınlaştırılması, sulanan alanların artırılması ve verimliliği artırıcı diğer iyi uygulamalara yönelik (gübreleme, minimum toprak işleme, sulama, yetiştiricilik vb.) eğitim programlarının düzenlenerek çiftçilerin bilinçlendirilmesine de ihtiyaç bulunmaktadır. Tablo 8. Bitkisel Üretim Durumu Detay (212) Hasat edilen alan (ha) Üretim (ton) Verim (kg/ha) Arpa 6 6 15 Buğday 1 4 19 Çavdar 2 2 3 Mısır Dane 22 14 14 Patates 4 5 5 Kurubaklagiller 8 8 - Şekerpancarı 2 2 8 Toplam yağlı tohumlar 14 18 - Ayçiçeği 11 12 15 Meyveler (zeytin ve turunçgiller hariç) 2 18 - Üzüm 12 18 - Kaynak: TÜİK (7) 34. TR72 Bölgesi 26 düzey 2 bölgesi arasında kuru baklagiller üretiminde 65.765 ton ile 29 yılında 9. Sırada, 21 ve 212 yılında ise 8. sırada yer almaktadır (TÜİK). 21 yılı TÜİK verilerine göre TR72 Bölgesi toplam baklagil ekim alanlarının %6 sını, toplam baklagil üretiminin ise %4,88 ini karşılamaktadır. 212 yılı TÜİK verilerine göre TR72 Bölgesi ekim alanlarının %75 i nohut, %13 üi fiğ (dane), %6 sı kuru fasulye, %6 sı mercimek üretimine ayrılmıştır. Bu bağlamda, TR72 Bölgesinde baklagil üretimi arasında en fazla payı, nohut, fiğ ve fasulye üretimi almaktadır. Bunları mercimek üretimi takip etmektedir. Düzey 2 bölgeleri arasında iyi bir yere sahip olan TR72 Bölgesi, ülke yeşil mercimek (ülke üretiminin %13,5 i), nohut (ülke üretiminin %9,29 u) ve fiğ (dane) (ülke üretiminin %6,19 u) üretiminde önemli bir pay almaktadır. 2-21 yılları arasındaki dönemde, toplam baklagil üretimi %,3 bileşik büyüme oranı ile artarken, TR7 bölgesinde %-1,33, TR72 bölgesinde ise %-6,37 oranında küçülmüştür. Baklagil üretiminde iller arasında en büyük payı sırasıyla Yozgat (%64,2), Sivas (%19,6) ve Kayseri (%16,2) almaktadır (TÜİK, 212). Katma değeri nispeten yüksek olan ve son 1 yıllık süreçte TR72 Bölgesinde üretimi önemli ölçüde düşen baklagil üretiminin uygun alanlarda yaygınlaştırılmasına ve veriminin artırılmasına ilişkin çalışmaların yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. 35. TÜİK verileri dikkate alındığında, TR72 Bölgesinde endüstriyel bitkiler üretimi olarak yalnızca şekerpancarı bulunmakta ve bu ürün bölgede en büyük üretim kalemini oluşturmaktadır. TR72 Bölgesinde sadece endüstriyel bitkiler arasında değil, tarla ürünleri arasında da şeker pancarı üretimi ön plandadır. TÜİK 212 yılı verilerine göre Bölge, Türkiye şekerpancarı üretiminin önemli bir bölümünü karşılamaktadır (yaklaşık % 17). Bölge, şekerpancarı üretiminde 29 yılında 2.663.724 ton ile 26 bölge arasında 2. sıradaki yerini 21 ve 212 yılında da korumuştur. TR72 Bölgesinde Kayseri ve Yozgat ta (Sorgun ve Boğazlıyan) faaliyet gösteren toplam 3 kuruluş

bulunmaktadır. 2-21 yılları arasında TR deki bileşik büyüme oranı -,48 ken, TR72 Bölgesi %5,1 bileşik büyüme oranı ile pozitif bir eğilim sergilemiştir. TR7 Bölgesi ise %2,12 lik bileşik büyüme oranı göstermiştir. TR72 Bölgesi 2-21 yıllık dönemde Türkiye şekerpancarı üretiminde aldığı payını, %7,35 oranında artırmıştır. 212 yılı TÜİK verilerine göre bölge üretiminde en büyük payı %56,5 üretim oranına karşılık gelen 1.461.227 ton ile Yozgat almaktadır. Bunu %28,6 ile Kayseri ve %14,9 luk pay ile Sivas takip etmektedir. Pancardan şeker üretimi konusunda iyi bir konumda olan TR72 Bölgesinde, pancar küspesinin bölgede önemini koruyan hayvancılık faaliyetlerinde hayvan yemi olarak kullanılabildiği de dikkate alındığında, pancar üreticilerine üretim teknikleri ve bölgede pancarın alternatif değerlendirme metotları açısından teknik destek sağlanması son derece yararlı olacaktır. 36. Yurdun hemen hemen her bölgesinde yetiştirilebilen yağlı tohumlar (Sivas İl Tarım Müdürlüğü, 28), alanında bölge 18. sırada gelmektedir (TÜİK, 212 (7)). Üretimi yapılan yağlı tohumlar arasında en fazla ayçiçeği üretimi yapılmakta, ayçiçeği üretimininse tamamına yakınını çerezlik ayçiçeği oluşturmaktadır. 21 yılı TÜİK verilerine göre, TR72 Bölgesi, yağlı tohumlar bakımından, Türkiye aspir üretiminin %5,86 sını, ayçiçeği (çerezlik) üretiminin ise %6,92 sini karşılamaktadır. Kolza ve ayçiçeği (yağlık) üretiminde ise Türkiye üretiminin sırasıyla ancak %,13 ve %,4 ünü karşılayabilmektedir. Yağlı tohumlar bakımından ülkemiz ağırlıklı olarak ithalatçı bir konumdadır. TR72 Bölgesi kolza üretimi, Türkiye üretiminin her ne kadar oldukça küçük bir bölümünü oluştursa da Düzey 2 bölgeleri arasında 21 yılında 9., 212 yılında 5. sırada (5 ton) gelmektedir. Son 1 yıllık dönemde, yağlı tohumlar üretimi TR de %2,8, TR7 de %1,15 ve TR72 de %4,45 bileşik büyüme oranı göstermiştir. Toplam yağlı tohumlar bakımından iller arasında en büyük üretim payını, 23.63 ton ile Bölge üretiminin %62,3 ünü oluşturan Kayseri almaktadır. Yozgat, %35,1, Sivas ise ancak %2,6 lık pay alabilmiştir. 212 yılında ise TÜİK kayıtlarına göre kolza üretimi gözükmemektedir. Spesifik ürünlere odaklanılması ve bölgede yaygınlaştırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. 37. TR72 Bölgesi hayvansal üretimde karşılaşılan en önemli sorunlardan birini de yem girdi fiyatlarının yüksek olması oluşturmaktadır. TR72 Bölgesi yem bitkileri üretiminde önemli bir pay almaktadır. 211 yılı TÜİK verilerine göre, TR72 Bölgesinde yetiştirilen ürün grupları arasında 2.94.45 ton üretim miktarı ile üçüncü sırada gelen yem bitkileri grubu arasında en büyük payı yonca almaktadır. TÜİK (212) verilerine göre, yoncayı takiben korunga ve mısır üretiminin de payı önemli bir seviyededir. Ancak korunga (yeşil ot) üretimi açısından TR72 Bölgesi, Düzey 2 Bölgeleri arasında ikinci sırada gelmektedir. Türkiye yonca yeşil ot üretiminin %8 i, korunga (yeşil ot) üretiminin %22 si, fiğ yeşil ot üretiminin %3 ü, silajlık mısır üretiminin ise %3 ünü karşılamaktadır. Öte taraftan, Sivas ta Sivas Ticaret Borsası işbirliğiyle, kaba yemin pazarlanmasını sağlayarak yem bitkileri ekim alanlarını artırmak ve böylece hayvancılığı geliştirmek amacıyla Kaba Yem Ot Borsası kurulmuştur (27). Kayseri de de ot borsasının kurulması ve yem bitkileri üretiminin planlanmasıyla ilgili çalışmaların desteklenmesi önerilmektedir (Kayseri İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, 212). 212 yılında saman ve ot üretimi bakımından iller arasında en büyük payı TR72 Bölgesi üretiminin %46 sına karşılık gelen 848.68 ton ile Kayseri almaktadır. Bunu, sırasıyla Sivas (%45) ve Yozgat (%9) takip etmektedir (TÜİK, 21 (7)). 2-21 döneminde toplam yem bitkileri üretimi TR de %19,5 bileşik büyüme oranı ile artarken, TR7 Bölgesinde %19,85, TR72 Bölgesinde ise %26,2 bileşik büyüme oranı ile artış göstermiştir.

38. TR72 Bölgesi, 45.56 ton yumru bitkiler üretimine sahiptir. Yumru bitkiler arasında yer alan patates üretimi TR72 Bölgesi ön plana çıkan ürünler arasındadır. Türkiye nin patates dış ticaret hacminin (26.693. $) ithalat ağırlıklı (16.955. $) olduğu (28) ve TR72 Bölgesinin Türkiye patates üretiminin %9,5 unu karşıladığı dikkate alındığında, TR72 Bölgesinin önemi bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Nevşehir ve Niğde illerinde görülen patates siğili hastalığı nedeniyle üretimin önemli bir bölümü toprak ve iklim koşulları patates yetiştiriciliğine uygun olan TR72 Bölgesine kaymaya başlamıştır. Ülke patates tarımının en büyük engellerinden biri yeterince sertifikalı tohumluk üretiminin bulunmamasıdır (2). Ülkemizde yapılan yemeklik ve sanayilik patates üretimi için yıllık 5. ton sertifikalı patates tohumluğuna ihtiyaç vardır. Ancak hali hazır durumda yaklaşık 6. ton üretim yapılmaktadır (29). Bu çerçevede, özellikle, Patates Üretim Alanlarının ve Pazarlama Olanaklarının Artırılması Projesi ile Sivas ili, Kangal, Şarkışla, Gemerek ve Yıldızeli ilçeleri tohumluk üretim alanı ilan edilmiştir. Bu proje ile ülke genelinin %6 tohumluk ihtiyacı Sivas ilinde üretilmiştir (29) (17). Bölgede patates dışında öne çıkan bir diğer ürünse soğandır. Toplam yumru bitkiler üretimi bakımından illerin aldıkları paylar arasında 174.52 ton ile Kayseri (%39) ilk sırada, 15.848 ton ile Sivas (%33 ton) ikinci sırada 125.56 ton ile Yozgat (%28) ise üçüncü sırada gelmektedir. Yumru bitkiler üretiminin yıllar itibariyle değişimi incelendiğinde ise (Şekil 37), 2-21 döneminde bileşik büyüme oranı olarak TR üretimi %1,56, TR7 üretimi %3,64 azalırken, TR72 üretimi %2,86 oranında artmıştır. 39. Bölgede küçük çaplı olsa da, meyve ve sebze tarımı yapılmaktadır. Bölgede, meyve ve sebze tarımı için uygun mikro klima bölgelerinin bulunması, düşük bağıl nem ve yüksek rakım, ürünlerin zararlılara karşı daha kolay korunabilmesine ve pazarda rekabet kabiliyetini artıran aromatik, kaliteli ve sağlıklı ürün yetiştirilmesine olanak sağlamaktadır (3). Meyvesi yenen sebzeler içerisinde en büyük payı alan ilk üç ürün arasında domates (41.826 ton-sofralık domates ve salçalık domates 3.169 ton), karpuz (19.741 ton) ve kavun (12.97 ton) gelmektedir. TR72 Bölgesi toplam sebze üretiminde (TÜİK 21), ilçelerin aldıkları paylar bakımından, sırasıyla Kocasinan, Yerköy, Yeşilhisar, Akıncılar, Yozgat (Merkez), İncesu, Develi, Yahyalı, Gemerek ve Sivas (Merkez) ilçeleri ilk sıralarda gelmektedir. 2-21 döneminde TR üretimi %2,39 (CAGR) oranında artarken, TR7 üretimi %,72 (CAGR) oranında küçülmüş ve TR72 üretimi %2,84 (CAGR) oranında artmıştır. TR72 Bölgesinin toplam meyve üretimi (TÜİK 21) içinde ilçelerin aldıkları paylar bakımından sırasıyla Yahyalı, Yeşilhisar, İncesu, Bünyan, Kocasinan, Melikgazi, Yozgat Merkez, Özvatan, Gürün ve Develi ilçeleri en büyük payı almaktadır. Henüz istatistiklere yansımasa da Yozgat Kadışehri nde yürütülen proje 8 ile bu ilçenin ilerleyen dönemlerde TR72 Bölgesi meyve üretimine büyük oranda katkı sağlanması beklenmektedir. Elma üretiminin önemli bir pay tuttuğu Develi, Yeşilhisar ve Yahyalı ilçelerinde, depolama ve satış projeleri ve pazar payı yüksek yarı bodur ve bodur çeşitlerin bölgede yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaların hayata geçirilmesi önemlidir (Kayseri İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşleri, 212 (15)). Bölgede bağ kültürü ve belirli alanlarda iklim ve toprak koşulları uygun olmasına rağmen gittikçe azalan üzüm üretimi yaygınlaştırılmalıdır. 4. Diğer taraftan, 23-211 yılları arasında Yozgat ta şekerpancarı üretimi %35, buğday üretimi % 3, Kayseri de kabak üretimi %1245, kayısı üretimi %317, üzüm üretimi %172 ve Sivas ta kavun üretimi %412, üzüm üretimi %377 ve patates üretimi %14 oranında artmıştır (Kayseri 23-211, 211; Sivas 23-211, 211; Yozgat 23-211, 211). TR72 Bölgesinde kabak üretimi Tomarza ilçesinde çok yaygın olup, 211 ve 212 yıllarında 24. da arazide ekim 8 Bakınız Büyük Projeler: Deveci Havzası Meyvecilik Entegrasyon Projesi

yapılmaktadır. Nadas alanlarının da bu amaçla kullanılan susuz çerezlik kabakla ilgili ıslah ve tohumluk üretimine ilişkin çalışmaların sürdürülmesine ihtiyaç bulunmaktadır (Kayseri İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü ve Tomarza Ziraat Odası 212 görüşleri (15)). Ayrıca, Tomarza ilçesinde çerezlik kabak çekirdeğiyle ilgili üretim, işleme ve satış planlamasının yapılması gereklidir. 41. Sonuç olarak, TR72 Bölgesinde bitkisel üretim önemli bir tarımsal faaliyet olup, ürün artışı yanı sıra üretimde verimlilik ve katma değer artışı son derece önem taşımaktadır. Bu çerçevede, çiftçilerin çevreye duyarlı güvenilir gıda üretimi konularında bilinçlendirilmeleri, sulanan alanların artırılması ve mikro klima bölgelerinde ürün deseninin değiştirilerek, katma değeri yüksek çeşitlere yöneltilmesi sertifikalı üretimin bölgede yaygınlaştırılması ve bitkisel üretimde tarıma dayalı sanayinin geliştirilmesi (paketleme tesisleri ve dondurulmuş ürünler vb.), TR72 Bölgesinin bitkisel üretimde rekabet edebilirlik gücünü büyük ölçüde artıracaktır. 42. Dünya Bankası verilerine göre, 29 yılında işlenebilir alanlarda gübre kullanımına ilişkin dünya ortalaması 1,96 kg/da dır (6) 9. Türkiye de gübre kullanımı bu değerin altındadır. TR72 Bölgesinde gübre kullanımıysa Türkiye ile kıyaslandığında neredeyse 1,5 kat düşüktür. Bu durum TR72 Bölgesinin tarımsal-çevre, halk sağlığı ve organik tarım üretimi bakımından bölgeyi avantajlı hale getirmekle birlikte, gerekli uzmanlaşma bölgede sağlandığı takdirde, bölgede üretilen ürünlerin ihracatı bakımından önem taşımaktadır. TR72 Bölgesi, 25 ve 21 yılları arasında organik tarım üretim alanını 9,75 kat, üretim miktarını ise 12 ton dan 1.33 ton a çıkararak yaklaşık 13 kat artırmıştır. Bu süreçte, çiftçi sayısı önemsiz denebilecek bir oranda artış göstermiştir Organik tarım verim düzeyleri bakımından TR72 Bölgesi, Türkiye ile kıyaslandığında, TR72 Bölgesinin verim düzeyi son 2 yılda Türkiye ye göre daha yüksektir. Bu durum, verim düzeyi yükselme seyrine giren TR72 Bölgesini, organik tarım açısından avantajlı hale getirmektedir. Organik tarım yönünden TR72 Bölgesini avantajlı hale getiren bir diğer konu, TR72 bölgesinin gübre ve ilaç kullanımıyla nispeten kirlenmemiş geniş tarım arazilerine sahip olmasıdır. Sivas organik tarımda kümelenme potansiyeli taşımaktadır. 43. TR72 Bölgesinin toplam bitkisel üretimi içerisinde aldığı pay göz önüne alındığında, halihazırda bölge için önemli bir ekonomik faaliyet olarak gözükmese de, bölge çiftçisinin organik tarım gibi serfikalı üretim programlarına yönlendirilmesi, bölgenin tarım ürünlerinde rekabet edebilirliğini artırması yanında, tarım ürünleri ihracat imkanını getirecek, ayrıca ürünün katma değerini yükselterek çiftçinin eline geçen fiyat değerini artıracaktır. Dolaylı olarak da, gıda güvenliğine katkıda bulunarak, tüketici sağlığı açısından olumlu etkide bulunacaktır. 44. TR72 Bölgesi toplam tarım gayri safi katma değeri içinde ve toplam bitkisel üretim miktarı içerisinde örtü altı üretimin önemli bir payı bulunmamaktadır. TR72 Bölgesinde örtüaltı meyve üretimi ise bulunmamaktadır. Öte yandan, TR72 Bölgesi alternatif enerji kaynağı jeotermal kaynaklar bakımından zengindir. TR72 Bölgesinde özellikle Yozgat ta jeotermal enerji kaynaklarının bulunduğu Yerköy, Boğazlıyan, Sorgun, Sarıkaya, Saraykent gibi yerlerde seracılık önemli bir alternatif üretim modeli fırsatı sunmaktadır. Ayrıca, Sivas ta Yıldızeli, Suşehri ve Şarkışla ilçeleri ile Balıkçermik bölümü, Kayseri de Himmetdede-Tekgöz mevkii ve Bayramhacılı 9 Bitki Besin Maddesi üzerinden

mevkii güneş enerjisiyle birlikte jeotermal seracılık için uygun özellik taşıyan alanlardır 1. Örtü altı üretim bakımından TR72 Bölgesi illeri arasında TR72 Bölgesi üretiminin %68 ini karşılayan Sivas ilk sırada gelmektedir. Bunu Yozgat ve Kayseri illeri takip etmektedir. Örtü altı üretimde ürün çeşitliliği oldukça azdır. TR72 Bölgesinde örtüaltı tarımında en fazla tercih edilen ürün 98 ton ile domatestir. Tarıma Dayalı İhtisas Organize Sanayi Bölgesi uygulama yönetmeliği, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı nın 215 yılı hedefleri doğrultusunda 1 ilde tarıma dayalı organize sera bölgesi kurmayı hedeflemektedir. Bu iller; Afyonkarahisar, Aydın, Denizli, Diyarbakır, İzmir, Konya, Kütahya, Manisa, Şanlıurfa ve Yozgat illeridir. 45. Türkiye Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç farklı biyocoğrafik bölgenin kesişme noktasıdır. TR72 Bölgesi ağırlıklı olarak İran-Turan biyocoğrafik bölge içerisine girmektedir. Türkiye de hacmi giderek büyüyen sektörün ihracat ve ithalat miktarı yıllar itibariyle artış trendindedir. TR72 Bölgesi tıbbi ve aromatik bitkiler bakımından son derece zengin bir potansiyele sahiptir. Sivas Tarım Hayvancılık ve Gıda Sektörel Çalışma Grubu Raporunda (211) bildirildiği üzere, TR72 Bölgesinde yer alan Sivas ta, tek başına ülkemizde bulunan bitki türlerinin yaklaşık % 15 i bulunmaktadır. Sivas taki 1.58 bitki taksonunun % 27,9 u endemiktir (57 si sadece Sivas ta bulunan endemikler, 363 tanesi ise hem Sivas ta hem de Sivas ili dışında bulunan endemiklerdir) (31). TR72 bölgesinde özellikle Sivas ta kekik, nane ve kapari yetiştiriciliği yapılabilecek ihracat şansı yüksek bitkilerdir (2). Bölgede özellikle tıbbi ve aromatik bitkiler bakımından sınırlı araştırma yapılmıştır. Bölgeye önemli bir katma değer sağlama potansiyeli açısından, envanter, kültür ve ıslah alanlarında özellikle tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili daha fazla araştırma ve güncel çalışmalar yanında doğaya zarar vermeden tıbbi ve aromatik bitkilerin (drog) toplanmasıyla ilgili teknik destek çalışmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. HAYVANCILIK 46. Son resmi rakamlara göre (TÜİK, 211 (7)), Türkiye de 12.483.969 baş büyükbaş, 32.39.518 baş küçükbaş ve 241.498.538 adet kanatlı mevcuttur. TR72 Bölgesinde başta büyükbaş hayvancılık olmak üzere, küçükbaş ve kanatlı sektörü (gıda altında ele alınan özellikle tavuk yumurtası üretimi) önemli bir alt ekonomik faaliyettir. Bölgede her ne kadar büyükbaş hayvancılık öne çıksa da özellikle küçükbaş hayvancılık için de koşullar uygundur. Ülkemizde bitkisel üretim değerinin altında üretim değerine sahip, canlı hayvan ve hayvansal ürünler, TR72 Bölgesi için Türkiye için olduğundan daha büyük bir öneme haizdir. Bölge, Türkiye ortalamasının üzerinde yer alan çayırmera alanları, yem bitkileri yetiştiriciliğine uygun geniş tarım alanları, yem bitkileri üretimi, arazi yapısı ve uygun çevre koşulları ile büyükbaş ve küçükbaş hayvan yetiştiriciliği konusunda yatırımcılara önemli fırsatlar sunmaktadır. 47. Bölgede bulunan 774.494 baş büyükbaş hayvanın %28,17 si Kayseri de (218.77 baş), %43,44 ü Sivas ta (337.334 baş), %28,38 i ise Yozgat ta (22.39 baş) bulunmaktadır. En fazla büyükbaş bulunan TR72 Bölgesi ilçeleri ise Sivas Merkez (68.874 baş), Yıldızeli (52.746 baş) ve Develi ilçeleridir (45.97 baş), Akdağmadeni (33251 baş), ve Sorgun dur (3297 baş). TR72 Bölgesinde bulunan büyükbaş hayvan türlerine göre dağılım incelendiğinde, melez ırk her ne kadar ağırlıktaysa da, yerli ırk (%24, 185.928 baş) halen hatırı sayılır bir düzeydedir. Bu durum, TR72 Bölgesinde görülen verim düşüklüğünün başlıca sebeplerinden biridir. Bölgede, 948.961 baş küçükbaş hayvan bulunmakla birlikte, hakim ırk 822.422 baş ile yerli koyundur (%87). Bölgedeki küçükbaş hayvanlar, 378.421 baş ile Kayseri (%4), 322.485 baş ile Sivas (%34), 248.55 baş ile 1 Jeotermal kaynakların bulunduğu alanlar için www.mta.gov.tr web sitesi ve TR72 Bölge Profilinden (211) yararlanılmıştır.

Yozgat ta (%26) bulunmaktadır. Bölgede en fazla küçükbaş bulunan ilçelerse, Gürün (79.135 baş), Pınarbaşı (7.795 baş), Kangal (67.889 baş), Sivas Merkez (62.945 baş) ve Yahyalı dır (59.435 baş). Et ve yumurta tavuğu ise birlikte değerlendirildiğinde, ilçeler arasında Kocasinan (3.368.9), Melikgazi (449.5), Yozgat Merkez (28.2), Talas (2.) ve Sorgun (152.84) şeklinde bir sıralama mevcuttur (7). 48. Bölgedeki hayvancılık işletmeleri optimum büyüklüğünün altındadır. 5 baş ve altındaki büyükbaş işletmelerin oranı Kayseri de %99, Sivas ta %83 olup, Yozgat ta da durum benzerdir. Bu durum bölgenin hayvancılık alanında rekabetçiliğini düşürmektedir (18) (23) (24). GAP ve DAP illerinde uygulanan etçi ve sütçü ırklarla kurulacak olan 5 baş üzeri damızlık sığır işletmelerinin desteklenmesi projesi kapsamına bölge illerinin de alınması yararlı olacaktır (24). 49. TÜİK 212 verilerine göre TR72 Bölgesinde 5.232.656 adet kanatlı mevcut olup, hakim tür 4.574.847 adet (%87) ile yumurta tavuğudur (Şekil 52). Kanatlıların iller bazında dağılımı incelendiğinde, Kayseri de %85,49 u yumurta tavuğu ve %14,2 si et tavuğu olan toplam 3.788.666 adet kanatlı (TR72 Bölgesi içindeki payı %73), Sivas ta %94,83 ü yumurta tavuğu olan toplam 33.11 adet kanatlı (TR72 Bölgesi içindeki payı %6), Yozgat ta ise %91,83 ü yumurta tavuğu olan toplam 1.113.979 adet kanatlı (TR72 Bölgesi içindeki payı %23) bulunmaktadır. 5. Geliştirilmesi halinde küçükbaş hayvancılık için oldukça uygun koşullar sunmakla birlikte, TR72 Bölgesinde hali hazırda rekabet edebilirlik potansiyeli küçükbaş hayvancılığa göre büyükbaş hayvancılıkta nispeten yüksektir. Buna göre, büyükbaş hayvan sayısında Türkiye ortalamasının üzerinde yer alan TR72 Bölgesi, Düzey 2 Bölgeleri arasında sığır (yerli) hayvan sayısı bakımından 21 yılında 5. Sırada, 211 yılında 8. sırada, toplam manda sayısı bakımından 21 ve 211 yıllarında 5. sırada, sığır (kültür) sayısı bakımından 21 yılında 8. Sırada, 211 yılında 7. sırada, sığır (melez) sayısı bakımından ise 21 ve 211 yıllarında 4. sırada gelmektedir. Ancak Türkiye ile kıyaslandığında büyükbaş ve küçükbaşta km 2 ye düşen hayvan varlığı daha azdır. 51. Türkiye de 199 lı yıllardan (1991 de 45.232., 211 de 32.39.518 baş) sonra koyun sayısında azalmalar başlamıştır. Bunun en önemli sebebi çoban sıkıntısı olduğu gibi koyundan elde edilen kar marjının değişmemesi de önemli bir faktördür. Koyun fiyatlarında bir türlü istikrar yakalanamadığı için koyunculuk hep dar boğazlar içerisinde kalmıştır. Kırsalda yaşayan genç nüfus ise bu darboğazlarla uğraşmaktansa büyükşehirlere göçü tercih etmektedir (32). TR72 Bölgesinde çoban/hayvan bakıcısı sıkıntısı, küçükbaş hayvanlar için olduğu kadar büyükbaş hayvanlar için de genel bir sorun olarak görülmektedir. 52. Diğer taraftan, Hayvancılığın Desteklenmesi Hakkında 25/853 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı çerçevesinde Halk Elinde Ülkesel Küçükbaş Hayvan Islahı Projesi hazırlanmış, 25-21 yıllarını kapsayan birinci 5 yıllık dönemde 12 ırk ve tipte 13 ilde uygulamaya konulmuş, 211-215 yıllarını kapsayan ikinci 5 yıllık dönemde küçükbaş hayvan ırkları yanında Anadolu Manda ırkını da içine alan Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projeleri nin uygulamaya alınması planlanmıştır (26). Bu çerçevede, proje; Akkaraman, Morkaraman, Kayra, Karayaka, Anadolu merinosu, Karacabey merinosu, Hemşin, Pırlak, İvesi, Ankara Keçisi ve Sivas a özgü Kangal Akkaraman ırklarını kapsamaktadır. Her bir proje 6. damızlık koyun ve 3 koç olmak üzere toplam 6.3 baş hayvanla yürütülmektedir (34). TR72 Bölgesinde Sivas (Kangal Akkaraman ırkı) ve Yozgat (Akkaraman ırkı) illerini kapsayan proje, ülkede küçükbaş hayvancılığın geliştirilmesi için oldukça önemlidir.

53. Hayvan ve hayvansal ürünlerin pazarlamasında üretici ile tüketici arasındaki önemli pazarlama kanallarından biri de hayvan pazarlarıdır. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü (213) 11 verilerine göre, TR72 Bölgesinde Kayseri de Bünyan Belediyesi Hayvan Pazarı, Çiftlik Belediyesi Hayvan Pazarı, Sivas ta Sivas Belediyesi Hayvan Pazarı, Yozgat ta Boğazlıyan Belediyesi Hayvan Pazarı, Çekerek Belediyesi Hayvan Pazarı, Sorgun Belediyesi Hayvan Pazarı, Saraykent ve Doğankent Belediyesi Hayvan Pazarları olmak üzere, toplam 8 ruhsatlı hayvan pazarı bulunmaktadır. Bununla birlikte, bölgede en büyük pazarlardan biri olan Şarkışla Hayvan Pazarı ile Pınarbaşı nda ve Develi de bulunan hayvan pazarları il dışından çok sayıda canlı hayvan alım satım işiyle ilgili kişi çekerken, ruhsatlı değildir. Şarkışla ve Gürün Hayvan Pazarının modernizasyonu ve ruhsatlı hale getirilmesiyle ilgili çalışmalar devam etmektedir. Bu pazarların ruhsatlı hale getirilmesi bölge ekonomisine olumlu katkılar sağlayacaktır. 54. Ülkemizin AB ye üye olabilme kriterlerinden biri de Fasıl 12 Kapanış Kriterleri arasında yer aldığı üzere, AB Üye Devletleri ile işbirliğini güvence altına alacak şekilde, hayvan hastalıkları bildirimine ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmesi ve AB ye bildirimi zorunlu hayvan hastalıkları için surveylans ve kontrol önlemleri uygulaması gereklidir. Ayrıca, AB müktesebatında yer aldığı şekilde, başlıca epizootik hastalıklar için acil eylem planları uygulamalı ve önceden hazırlanmış ayrıntılı bir eradikasyon planı aracılığıyla şap hastalığına ilişkin AB müktesebatını tümüyle uygulamalıdır. Ülkemiz Fasıl 12 için müzakere pozisyon belgesinde şap hastalığı ile mücadele amacıyla 225 yılına kadar aşılama yapılması ve şap hastalığı ile mücadelede itlaf politikasının 225 yılından itibaren uygulanmasını talep etmiştir (35). Küçükbaş hayvancılıkta Sivas ta görülen önemli hastalıklar şap, brucella ve çiçek hastalıklarıdır. Büyükbaşlarda da şap ve brucella yaygın olarak görülmektedir. Bu çerçevede, en fazla mücadele, şap, koyun keçi vebası, brusella ve şarbon hastalıklarına karşı yapılmıştır (3). Hayvan sağlığının korunması ve gıda güvenilirliğinin devamı olarak sığır ve koyun yetiştiricilerinin en büyük problemi olan ve pek çok hastalığa da yatkınlık sağlayan persiste (kalıcı) viral hastalıklarla mücadele oldukça önemlidir. Aynı zamanda bölgede faaliyet gösteren ve civar illerden de hayvan getirilen TR72 Bölgesinde bulunan hayvan pazarlarının önemli bir bölümünün ruhsatsız ve modern bir altyapıya sahip olmaması ve özellikle kapanış kriterlerinde vurgulanan başta şap hastalığı olmak üzere diğer hayvan hastalıklarının yayılmasına zemin hazırlaması diğer bir husustur. Bu çerçevede, önlem alınmadığı takdirde, kapanış kriterlerinin bölge ve bir üst ölçekte TR7 Bölgesi için zorlayıcı olması beklenmektedir. DEĞERLENDİRME 55. Bitkisel üretim ve hayvansal üretim birlikte değerlendirildiğinde; bölgede, özellikle yetersiz ve etkin olmayan örgütlenme ile karakterize edilen küçük işletmeler, üretim maliyetini düşürmede ve tarımsal ürünleri pazarlamada büyük işletmeler kadar başarılı olamamaktadır. Bu durum, bölge kaynaklı tarımsal ürünlerin iç ve dış pazarda rekabet şansını düşürmektedir. Özellikle dış pazarda ihracat odaklı üretim için gerekli uzmanlaşma, küçük ölçekli işletmelerde eksik olup, geleneksel üretim metotlarının kullanımı yaygındır. Bu bağlamda, bitkisel üretimde demonstrasyon ve eğitim çalışmalarıyla yapılacak toplulaştırma çalışmaları, arazinin optimum işletme büyüklüğüne erişimi, bitkisel üretimde verim ve optimum maliyet, altyapı (drenaj, sulama vb.) hazırlıkları açısından oldukça önemlidir. Aynı şekilde hayvansal üretimde de işletmelerin optimum büyüklüğe ulaştırılması, mera alanlarının ıslahı, ırk ıslahı, hayvan sağlığı, halk sağlığı ve hayvan sağlığı uygulamalarının bölgede yaygınlaştırılması önem taşımaktadır. 11 Veriler 212 yılı içerisinde temin edilmiştir.

56. Bölgede tarımsal üretimde verimlilik ve katma değer artışı için, tarımın yan gelir kolu görülmesinden ziyade tarımsal işletmelerin alanında uzmanlaşması, optimum işletme büyüklüğüne ulaşılması, tarımda örgütlenmenin güçlendirilmesi, kırsaldan ayrılan nüfus için yeni ekonomik faaliyetlerin geliştirilmesi, kabul edilmiş uluslararası norm ve standartlarda üretim yapılmasının uygun araçlarla teşvik edilmesi, sosyal güvenceye sahip kalifiye ara elemanların yetiştirilmesi ve işletmelerde istihdam edilmesi gibi unsurların teşvik edilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Su Ürünleri Sektörü 57. Türkiye de su ürünleri (iç su) üretim miktarı, ihracat ve ithalatı ve iç su üretiminin aldığı pay artma eğilimindedir. FAO verilerine göre, Türkiye, dünyada en hızlı büyüyen 3. ülke konumundadır (3). Türkiye nin son 1 yıldaki su ürünleri üretimi, 1,1 kat (21-21), toplam ihracatı 2,9 kat, toplam ithalatı ise 6,22 kat (21-21) artmıştır (TÜİK). 29 yılında Türkiye de toplam kültür balıkçılığı üretiminin %48 ini iç su üretimi oluşturmaktadır TÜİK (29). Bu oran TÜİK (211) yılı verilerine göre, %54 e yükselmiştir. İç su üretiminin ise %98,32 sini alabalık yetiştiriciliği, %,2 sini aynalı sazan yetiştiriciliği ve geri kalan %1,42 sini diğer üretim oluşturmaktadır (TÜİK 211). 29 yılı verilerine göre, 321,5 milyon TL olan Türkiye iç su alabalık üretimi 211 yılında 469.1 milyon TL lik bir değere, 3 milyon TL olan aynalı sazan üretimi ise 211 yılında 1,1 milyon TL lik bir değere karşılık gelmektedir. 58. Kişi başına yıllık gıda arzı bakımından Türkiye de kişi başına iç su, su ürünleri tüketimi (1,2 kg) dünya (6,1 kg) ve AB dekinden (3,5 kg) oldukça düşüktür (37). TR72 Bölgesinde su ürünleri üretimi alanında alabalık yetiştiriciliği ön plana çıkmaktadır. TR72 Bölgesi, 7.949 ton ile Türkiye ortalamasının 2,64 kat üzerinde bir alabalık üretimine sahiptir. Alabalık yetiştiriciliği bakımından, TR72 Bölgesi Düzey 2 Bölgeleri arasında 4. sırada yer almaktadır (Şekil, TÜİK 21). 21 Yılı Düzey 2 Bölgeleri Alabalık Yetiştiriciliği Üretim Miktarları (ton) 21 Yılı İller Bazında Alabalık Yetiştiriciliği Üretim Miktarları (ton) 18 16 14 12 1 8 6 4 2 15546 11225 1113 Türkiye ortalaması: 36,35 7949 6258 317 319 349 2799 2361 TR32 TR61 TRB1 TR72 TR9 TR83 TRC3 TRC1 TRC2 TR33 12 1 8 6 4 2 113 81 78 Türkiye ortalaması: 36,35 515 2783 276 265 2522 2451 2312 Yıllar İtibariyle Alabalık İç Su Üretimi (ton) Kayseri Sivas Yozgat 1 8 6 4 2 3416 3995 4173 4317 891 97 754 693 5685 1273 8553 515 2783 2848 83 89 52 43 37 16 31 25 26 27 28 29 21 211 Şekil 1. TR72 Bölgesi Su Ürünleri Üretimi (Alabalık Üretimi)

59. Bölgedeki, alabalık yetiştiriciliğinde özellikle Kayseri ön plana çıkmaktadır. Sivas ta ise, son yıllarda üretim kapasitesi hızlı bir artış göstererek, iyi bir potansiyel yakalanmıştır 12. TR72 Bölgesinde yer alan iller bakımındansa, Kayseri, alabalık yetiştiriciliğinde Türkiye de 3. sırada, Sivas 16. sırada yer almaktadır. Öte taraftan, Sivas tek başına yavru üretiminde 5. sırada gelmektedir. Ayrıca, 26 yılında 18 olan işletme sayısı 212 yılında 51 e, 26 yılında 228,3 ton olan alabalık üretimi 212 yılında 5.89,5 tona, 1.362. adet olan yavrubalık kapasitesi 22.71.83 adete yükselmiştir. Dikkate değer bir alt ekonomik faaliyet olmasa da TR72 Bölgesinde iç su üretiminde aynalı sazan yetiştiriciliği Yozgat ta ön plana çıkan, ancak giderek önemini yitiren bir faaliyet olarak göze çarpmaktadır. Yozgat, aynalı sazan yetiştiriciliğinde Türkiye de 13. sıradadır (TÜİK 29). Tek başına Türkiye ortalamasının 1,71 kat üzerinde üretim miktarına sahip olan Kayseri, Türkiye de en yüksek üretime sahip ilk 1 il arasında 4. sırada gelirken, hemen ardından Sivas ili gelmektedir. TR72 Bölgesi, su kaynakları potansiyeli, özellikle Kayseri ve Sivas illerinde sektörün hızlı büyüme trendi dikkate alındığında, iç su alabalık yetiştiriciliğinde daha üst sıralara taşınması mümkün hale gelebilecektir. 6. 25-21 yılları arasında, TR72 Bölgesi içerisinde Kayseri ve Sivas ta alabalık üretimi önemli ölçüde artmıştır, Yozgat ta ise alabalık üretiminin önemli ölçüde azaldığı görülmektedir. Meydana gelen artışta, 25 yılından itibaren su ürünleri üretimine verilen destekler (38) (39) (17), yürütülen projeler ile kafes balıkçılığı için uygun bir ortam sağlayan barajların ve diğer yüzey sularının önemli bir etkisi bulunmaktadır (4). Desteklerin devamı bu anlamda önemlidir. 61. TR72 Bölgesinde bulunan yetiştiricilik tesislerinin ilçeler bazında dağılımı tabloda sunulmuştur. Buna göre, Kayseri de 63, Sivas ta 51, Yozgat ta 11 i alabalık 4 ü sazan olmak üzere TR72 Bölgesi genelinde toplam 129 işletme mevcuttur (41). Tablo 9. TR72 Bölgesindeki Yetiştiricilik Tesislerinin İller Bazında Dağılımı (BSGM, 212, 31.12.212) Yavru Balık Kapasitesi Alabalık Yavru Balık Kapasitesi İlçe Sayı Proje Kapasitesi (ton) (ton) İlçe Sayı Proje Kapasitesi (ton) (ton) İlçe Sayı Bünyan 2 2 15.8. Divriği 3 44 48.15 Akdağmadeni 2 8 Develi 1 5 2. Doğanşar 1 3 Boğazlıyan 1 4 Kocasinan 25 22.6 Gemerek 3 144 58.19 Çayıralan 2 23,5 Pınarbaşı 29 7.864 34.28. Gölova 2 58 Çekerek 1 2 Sarıoğlan 1 1 Gürün 25 423,5 2.666.38 Merkez 2 5 Sarız 4 41 İmranlı 1 25 Saraykent 1 3 Yahyalı 1 15 Suşehri 9 3778 1.39.6 Sorgun 2 35 Toplam 63 3.6 49.56. Şarkışla 1 3 Şefaatli 1 8 Proje Kapasitesi (ton) 12 Sivas İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, 212 (TR72 Bölgesi Tarım Raporuna Görüş Veren Kurumlar Arasında Yer Almıştır).

Ulaş 2 4 Toplam 12 133,5 Yıldızeli 2 35 598.51 Zara 2 8 3. Toplam 51 4633,5 22.71.83 Sazan Merkez 1 Sorgun 2 Yerköy 5 Toplam 35 62. Özellikle alabalık yetiştiriciliği bakımından, Kayseri de başta Pınarbaşı ilçesi ve çevresinden geçen, kaliteli alabalık üretimine izin veren düzgün debili ve 1-16 ⁰C ısıya sahip Zamantı Nehrinin kolları (özellikle Yukarı Karagöz ve Şerefiye Dereleri ile diğer akarsular), Bahçelik ve Yamula Barajları olmak üzere Bünyan, Develi, Sarıoğlan, Sarız ve Yahyalı ilçeleri, Sivas ta, başta Gürün olmak üzere Suşehri, Gemerek, Divriği, İmranlı, Zara, Ulaş ve Yıldızeli ilçeleri, Yozgat ta Esenli Beldesindeki Gelingüllü Barajı, Uzunlu, Yahyasaray Barajları ve yapımı devam eden SüreyyaBey Barajı ile diğer göletler kültür balıkçılığı için uygun alanlardır. 63. Özellikle alabalıkların dondurulmuş veya tütsülenmiş fileto olarak ihraç edildiğinde canlı ve dondurulmuş tüm balığın ihracatında kilogram başına 3-4 kat daha fazla fiyata ihraç edildiği görülmektedir. TR72 Bölgesinde işleme su ürünleri alanında öne çıkan bir diğer konudur. Bölgede üretilen alabalık, iç piyasaya ve işleme tesislerine gönderilmektedir. İşleme konusunda, bölgede tek bir alabalık işleme tesisi mevcut olup, Kayseri Pınarbaşı ilçesinde faaliyet göstermektedir. Söz konusu işletme tamamen yabancı sermayelidir. Balık işleme tesisi bölge alabalık arzının yetersiz kalması nedeniyle diğer illerden alabalık sevkiyatı yapmaktadır. Sivas ta su ürünleri işleme tesisi kurulması yönünde çabalar sürdürülmektedir. 64. Sivas ta 211 yılında toplam 5 ton somon balığı üretilmiş olup, ihraç edilmek üzere Trabzon ve Samsun a gönderilmiştir. Bunun yanında 5.. yavru üretiminin %5 si triploid, %5 si diploid ve 5.. yumurta üretiminin %5 si triploid %5 si diploid olarak yapılmakta olup ihraç edilmek üzere Samsun ve Trabzon a gönderilmektedir. Ayrıca, Sivas ta Mersin Balığı, Yılan Balığı gibi farklı balık türleri üzerine yatırımlar devam etmektedir (Sivas İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü görüşleri, 212 (15)). 65. Göl ve barajlarda alabalık yetiştiriciliği yapan işletmelerin sayısında ve üretim potansiyelinde önemli bir üretim artışı sağlanmasına rağmen, bölgede bu tip işletmelere yavru balık sağlayan kuluçkahanelerin yeterince gelişmemiş olması nedeniyle, diğer illerden yavru balık sevkiyatı yapılmaktadır. Bu bağlamda, kaçak üretim yapan ve izinsiz kapasite artıran işletmelerin kontrol altına alınmasına, koruma kontrol hizmetlerinde eksikliği duyulan eleman, araç-gereç ve ödenek ihtiyaçlarının karşılanmasına kuluçkahanelerin kuruluşu ve yaygınlaşmasının teşvik edilmesine ve doğaya anaç balık, yavru, larva ve yumurta salma gibi stokları geliştirebilecek yöntemler araştırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Su ürünleri üretimindeki en büyük engeller, yem maliyetlerinin yüksekliği, örgütlenmede yetersizlik ve yer üstü su kaynaklarının yeterince değerlendirilememesidir 13. Su ürünleri üretiminde en büyük gider kalemi olan ve yem imalatında kullanılan balık unu ihtiyacının yaklaşık %5 lik bir bölümü yurt dışından ithal edilmektedir (4). 13 Sivas İl Tarım Müdürlüğü, 28.

66. TR72 Bölgesinde su ürünleri yetiştiriciliği özellikle alabalık yetiştiriciliği ve işlemesi, bölge ekonomisi ve bölge yatırımcıları açısından umut vadeden önemli bir alt ekonomik faaliyettir. Arıcılık 67. Türkiye bal üretimi artış eğilimindedir. 29 yılı FAO verilerine göre, Türkiye (82.3 ton), dünyada bal üretimi itibariyle Çin (47.367 ton) ve Arjantin den (83.121 ton) sonra 3. sırada yer almaktadır (31). 21 yılı verilerine göre ise Çin den sonra 2. Sırada gelmektedir (31) (3). 21 yılında, 5.62.669 adet arılı kovan varlığı ile, 81.115 ton olarak gerçekleşen (TÜİK, 21) Türkiye bal üretimi, 211 yılındaysa 6.11.332 adet arılı kovan varlığıyla, 94.245 tona yükselmiştir. 4.235 ton da balmumu üretimi sağlanmıştır (TÜİK, 211). 68. TR72 Bölgesi yüksek rakımı ve zengin florasıyla arıcılık ve bal ve bal mumu üretimi bakımından Türkiye üretiminde önemli bir potansiyele sahiptir. TR72 Bölgesi nde Arıcılık Kayıt Sistemi verilerine (212) göre, TR72 Bölgesinde bulunan toplam kolonilerin %89,61 i aktiftir (HGM, 212). Bölge, 21 yılında 3.62 ton bal üretimiyle 26 bölge arasında 5. sırada, 236 ton bal mumu üretimiyle ise 4. sıradadır (Şekil). Bölge, bal üretimi bakımından 211 yılında 4.757 ton ile 4. sıraya yükselmiş, bal mumu üretimindeki yerini ise 26 ton ile 211 yılında da korumuştur (TÜİK, 21 ve 211). 69. 211 yılı verileri dikkate alındığında, TR72 Bölgesi Türkiye bal üretiminin %5 ini, balmumu üretiminin ise %6,1 ini karşılamaktadır. Bal verimi (kovan başına bal üretimi) açısından, TR72 Bölgesi, 16,66 kg değeri ile Türkiye nin verim düzeyinden (14,48 kg-tüik 21) daha yüksek bir değere sahip olup, Düzey 2 Bölgeleri arasında 4. sırada yer almaktadır. Türkiye genelinde iller arasında sıralamada TR72 Bölgesinde yer alan illerin yeri Tablo da sunulmuştur. TR72 Bölgesinde iller bazında Sivas bal üretiminde ön plana çıkmaktadır. Tablo 1. İller arası Sıralamada TR72 Bölgesindeki İllerin Yeri (TÜİK 21, 211) Toplam Kovan (adet) Türkiye İlleri Sıralaması Değerleri Bal Üretimi (ton) Balmumu Üretimi (ton) Yıl 21 212 21 212 21 212 Kayseri 48 5 45 45 51 5 Sivas 6 5 5 4 4 3 Yozgat 66 67 6 6 64 66

Kaynak: TÜİK (211) (7) 7. TR72 Bölgesi bal (21 yılında %72, 211 yılında %8,75) ve bal mumu üretiminin (21 yılında %88, 211 yılında %89,16) önemli bir bölümünü karşılayan Sivas, tek başına Türkiye bal üretiminin %3,39 unu (211 yılında %4,8), bal mumu üretimininse %5,1 ini (211 yılında %5,47) karşılamaktadır (TÜİK 21). TR72 Bölgesi zengin nektar kaynaklarına sahip olması nedeniyle, gezici arıcılık için de oldukça cazip bir merkez konumundadır. 71. 26-21 yılları arasında TR72 Bölgesi, Kayseri, Sivas ve Yozgat illeri bal ve bal mumu üretim durumuysa Şekilde sunulmaktadır. Türkiye deki üretim miktarındaki düşüşe paralel olarak, son yıllarda görülen yaz aylarında sıcaklık artışı ve yağışlar nedeniyle TR72 Bölgesi, Sivas, Kayseri ve Yozgat illerinde de bir miktar azalma meydana gelmiştir. Bölgede en fazla bal üretimi Zara (78,225 ton), İmranlı (77,56 ton), Sivas Merkez (378, 778 ton), Yıldızeli (339,48 ton) ve Divriği (339,48 ton) ilçelerindeyken, bal mumu üretimi ise İmranlı (58,2 ton), Hafik (49,374 ton), Divriği (4,686 ton), Zara (28,3 ton)ve Sivas Merkez (11,86 ton) ilçelerindedir.

Bal Üretimi (ton) 4 35 3 25 2 15 1 5 TR72 Bal Üretimi TR72 Balmumu Üretimi Kayseri Bal Üretimi Sivas Bal Üretimi Yozgat Bal Üretimi Kayseri Balmumu Üretimi Sivas Balmumu Üretimi Yozgat Balmumu Üretimi 3668 245 3558 363 235 236 3275 336 22 285 22 2749 2531 169 24 28 173 252 2557 137 61 551 577 59 522 21 21 14 2 19 253 222 253 411 331 8 1 1 11 11 26 27 28 29 21 26 27 28 29 21 Yıl 25 2 15 1 5 Bal Mumu Üretimi (ton) Şekil 11. Yıllar İtibariyle Bal ve Bal Mumu Üretimi (TÜİK (7)) 72. Yozgat ta üretilen bal miktarı, Sivas ve Kayseri de üretilen bal miktarına göre düşük olmakla birlikte çiftçinin eline geçen fiyat açısından değerlendirildiğinde (Tablo 37), daha yüksek bir katma değer taşımaktadır. Aynı durum, Kayseri deki bal mumu üretimi için de geçerlidir. Sivas ta üretilen bal ve bal mumu üretimiyse fazla olmasına karşın katma değeri daha düşüktür. Tablo 11. 21-211 Yılı İtibariyle Çiftçinin Eline Geçen Fiyat (kg\tl) Süzme (21) Süzme (211) Petek (21) Petek (211) Bal Mumu (21) Bal Mumu (211) Türkiye 16,9 16,61 19,11 2,2 11,86 12,94 Kayseri 13,4 14,23 19,8 21,57 15,24 12,67 Sivas 16,65 17,47 15,1 14,97 11,52 12,4 Yozgat 25,74 23,13 23,38 23,26 16,4 18,64 Kaynak: TÜİK (7) 73. TR72 Bölgesi bal üretimi, en fazla Sivas ili, İmranlı ilçesi (7 ton) başta olmak üzere, Merkez (37 ton), Koyulhisar (352 ton), Divriği (35 ton), Zara (276 ton) ve Hafik (213 ton) ilçelerinde gerçekleşmektedir. Kayseri de bal üretimi konusunda yoğunlaşma, Yahyalı (14 ton), Develi (75 ton) ve Tomarza (74 ton) ilçelerindedir. Yozgat ta ise Merkez (84 ton) ve Şefaatli ilçeleri bal üretiminde ön plana çıkmaktadır. Hemen hemen her ilçede bir arıcılar birliği bulunmakla birlikte, Zara da hem arıcılar birliği hem de bal üreticileri birliği bulunmaktadır. Bal üretimi ve pazarlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmelidir 14. Bal üretiminde güvenilirlik, kalite, standartlara uygun üretim (kalıntı) ve süreklilik son derece önem taşımaktadır. Çiftçilerin bu yönde bilinçlendirilmesi ve ihracata yönelik bal üretiminin teşvik edilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Organik bal üretimi bölge için bir fırsattır. 14 Bölgede öne çıkan tüm alanlar geçerli olmakla birlikte Kayseri İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü (212) tarafından Kayseri de Pınarbaşı ve Sarız ilçeleri için önerilmiştir.

TR72 BÖLGESİ ÖNE ÇIKAN ALANLAR 74. Önceki bölümlerde mevcut durumları ortaya konduğu üzere, TR72 Bölgesinde öne çıkan sektörler ve alt sektörlerin iller bazında dağılımı Tabloda özetlenerek, sunulmuştur 15. Tablo 12. TR72 Bölgesi Öne Çıkan Sektörler ve Alt Sektörlerin İller Bazında Dağılımı Öne Çıkan Alanlar Alt Alanlar Kayseri Sivas Yozgat Bitkisel Üretim Hayvansal Üretim Tahıllar X (2) X (2) X (1) Baklagiller X (3) X (2) X (1) Endüstriyel Bitkiler X (2) X (3) X (1) Yağlı Tohumlar X (1) Potansiyel X (2) Yem Bitkileri X (2) X (1) Potansiyel Yumru Bitkiler X (1) X (1) X (2) Meyve ve Sebze Potansiyel Potansiyel Potansiyel Büyükbaş Hayvancılık X (3) X (1) X (2) Küçükbaş Hayvancılık X (2) X (1) X (3) Kırmızı Et Büyükbaş X (1) X (2) X (2) Küçükbaş X (2) X (2) X (1) Süt Büyükbaş X (2) X (1) X (3) Küçükbaş X (2) X (1) X (3) Beyaz Et X Potansiyel Potansiyel Kanatlı Su Ürünleri Tavuk Yumurtası Üretimi Alabalık Yetiştiriciliği ve İşlemesi X (1) Potansiyel X (2) X (1) X (2) Potansiyel Arıcılık Bal Üretimi X (2) X (1) X (3) Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bal Mumu Üretimi X (2) X (1) X (3) Potansiyel Potansiyel Potansiyel Örtü Altı Üretim Potansiyel Potansiyel Potansiyel Yerel Ürünler Potansiyel Potansiyel Potansiyel Gıda Ürünleri ve İçecek (Genel)*** X (1) X (2) X (2) * Potansiyel terimi, mevcut durumda dikkate değer bir üretim hacmi göstermeyen, ancak geliştirilmesi muhtemel alanlar için kullanılmıştır. Potansiyel olarak belirtilen alanlarda iller arası sayısal büyüklüğe ve istatistiksel yoruma dayalı sıralama yapılmamıştır. Ancak, geliştirilecek alt bölge stratejilerinde alanlara ilişkin değerlendirmeleri potansiyel şeklinde ifade edilen illerin belirli ilçeleri temsil edilebilir. ** X işaretinin yanındaki rakamlar, TÜİK verilerine göre üretim miktarı açısından öncelik sırasını göstermektedir. Alt bölge stratejilerinin belirlenecek olması nedeniyle iller arasında herhangi bir istatistiksel bir önceliklendirme yapılmamıştır. Ancak, yumru bitkiler Sivas ın patatesteki özel konumu nedeniyle Sivas için X1 olarak değerlendirilmiştir. Tahıllar için 21 ve 211 TÜİK verileri dikkate alınarak Sivas X2 olarak değerlendirilmiştir. Kırmızı et üretiminde 16 Sivas ve Yozgat istatistiklere yansımayan durum düşünülerek X2 olarak değerlendirilmiştir. *** Yukarıda bahsi geçen bazı ürünleri kapsayabilir. 15 Alt alanların birbirleri arasında ve mekânsal önceliklendirilmesi alt bölge stratejilerinde değerlendirilmiştir. 16 Sivas İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü yorumları dikkate alınmıştır.

KAYNAKÇA 1. Gürbüz, Y.E. Avrupa Birliği'ne Uyum Sürecinde Türkiye'deki Tarım Politikaları, Tarımda İstihdam ve Gelir Dağılımı. İstanbul : İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Anabilim Dalı, 26. 2. Anonim. Sivas Tarımı Yatırımcı Rehberi.. Sivas : Sivas Tarım İl Müdürlüğü, 28. 3.. AB Uyum Süreci. Ankara : Mülga Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Dış İlişkiler ve AB Koordinasyon Dairesi Başkanlığı, Bakanlık Sunumu., 29. 4.. Türkiye Tarım Sektörü Raporu. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı. [Çevrimiçi] 21. [Alıntı Tarihi: 11 Kasım 211.] invest.gov.tr. 5. B.A., Keskin F. ve Eşiyok. Gıda Ürünleri İmalatı Sektör Analizi (Taslak Rapor). Ankara : Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş., 213. 6. Anonim. Dünya Bankası Veri Tabanı. Dünya Bankası. [Çevrimiçi] 212. [Alıntı Tarihi: 12 Aralık 212.] http://data.worldbank.org/. 7. TÜİK. TÜİK Veri Tabanı. TÜİK. [Çevrimiçi] 212. [Alıntı Tarihi: 12-3 Kasım 212.] http://tuik.gov.tr/veritabanlari.do. 8. DSİ. [Çevrimiçi] 213. [Alıntı Tarihi: 3 Haziran 213.] http://www.dsi.gov.tr/docs/hizmetalanlari/tarim-sulama.pdf?sfvrsn=2. 9. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. Veri Envateri. Ankara : Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü ve Tarım Reformu Genel Müdürlüğü), 212. 1. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 25 Ocak 213.] http://www.bugem.gov.tr/bilgi_veri/%c5%9eubat%2- B%C3%BCgem%2212.pdf.. 11. Anonim. STATİP Verileri. Ankara : Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Tarım Reformu Genel Müdürlüğü (Sözlü Görüşme), 212. 12.. Toprak ve Su Kaynakları. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü. [Çevrimiçi] 213. [Alıntı Tarihi: 16 Mayıs 213.] http://www.dsi.gov.tr/toprak-ve-su-kaynaklari. 13. Ok, S. Ekonomik Büyüme ile İstihdam Arasındaki İlişkinin Zayıflama Nedenleri ve Bu İlişkinin Güçlendirilmesinde İŞKUR UN Rolü. Uzmanlık Tezi. Ankara : Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü, 28. 14. Anonim. Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (Taslak Belge). Ankara : Kalkınma Bakanlığı, 213. 15. Yüksel, B. TR72 Bölgesi Tarım Raporu. Kayseri : Orta Anadolu Kalkınma Ajansı, 213. 16. TÜİK. Ulusal Hesaplar. TÜİK. [Çevrimiçi] 212. [Alıntı Tarihi: 15 Aralık 212.] http://tuik.gov.tr/altkategori.do?ust_id=16. 17. Bakanlığı, Gıda Tarım ve Hayvancılık. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. Duyurular. [Çevrimiçi] 211. [Alıntı Tarihi: 2 Kasım 211.] http://www.tarim.gov.tr/duyurular,haber_detayli_gosterim.html?newsid=2249.

18. Anonim. Sivas Kurum Brifingi. Sivas : Sivas Valiliği, Sivas İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, 213. 19. TÜİK. TR72 Bölgesi İl Tarımsal Üretim Değerleri. Ankara : TÜİK, 213. 2. Türkiye Çevre Sorunları ve Öncelikleri Değerlendirme Envanteri Raporu. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. [Çevrimiçi] 212. [Alıntı Tarihi: 3 Mayıs 213.] http://www.csb.gov.tr/db/ced/editordosya/cevre_sorun_212.pdf. 21. Mevzuat. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 1 Şubat 212.] http://www.tarim.gov.tr/files/mevzuat/kanun_son/tkb_kanunlar/toprakkorumavearazikullan IMIKANUNU.pdf. 22. Anonim. TR72 Bölge Planı 21-213. Kayseri : Orta Anadolu Kalkınma Ajansı, 21. 23.. Kayseri 212 Yılı Kurum Brifingi. Kayseri. Kayseri : Kayseri Valiliği, Kayseri İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, 213. 24.. Yozgat 212 Yılı Kurum Brifingi. Yozgat : Yozgat Valiliği, Yozgat İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, 213. 25. T.C. Resmi Gazete. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 27 Ocak 213.] http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/212/1/212114m1-1-1.pdf. 26. Anonim. 211 Yılı Envanter Verileri. s.l. : Yozgat Tarım Reformu Bölge Müdürlüğü, 211. Tarım Reformu Genel Müdürlüğü, Yozgat Bölge Müdürlüğü,, 212. 27. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. 23-211 Destek Bizden, Üretim Sizden 23-211. [Çevrimiçi] 211. [Alıntı Tarihi: 1 Kasım 211.] http://sgb.tarim.gov.tr/yayimlar/iller_211/sivas.pdf. 28. International Trade Center, Trademap, Trade Statistics for International Business Development. [Çevrimiçi] 21. [Alıntı Tarihi: 2 Ekim 211.] http://www.trademap.org/. 29. Anonim. Sivas İli Tarımsal Yatırım Rehberi (Kasım 212). Ankara : Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Strateji Geliştirme Başkanlığı, Tarımsal Yatırımcı Danışma Ofisi, 212. 3. Eleroğlu H (Raportör). Döküman Merkezi. [Çevrimiçi] 211. [Alıntı Tarihi: 1 Eylül 211.] Sivas Tarım Hayvancılık ve Gıda Sektörel Çalışma Grubu Raporu, 211. Orta Anadolu Kalkınma Ajansı. http://www.oran.org.tr/kategori/62/dokuman-merkezi.html.. 31. Dönmez, E. Türkiye Florası Ve B6 Karesi Bitkilerine Genel Bir Bakış, Doktora Semineri,. Sivas : C. Ü. Fen Bil. Ens., 1999. 32. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 31 Mayıs 212.] http://www.tagem.gov.tr/program%2degerlendirme/21/haysud/21_%2buyukbas_%2kucu kbas_prog_deg_kitabi.pdf. 33. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 31 Mayıs 212.] http://www.tagem.gov.tr/mevzuat/halk_elinde.pdf. 34. Sivas Damızlık Koyun ve Keçi Yetiştiricileri Birliği. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 31 Mayıs 212.] http://www.sivasdkkyb.com/tr.

35. B., Yüksel. Fasıl 12 Gıda Güvenliği, Veterinerlik, Bitki Sağlığı Bilgilendirme Toplantısı (Sunum). Ankara : Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü, 21 Yılı Hizmetiçi Eğitim Programı, 4 Ağustos 21. 36. FAO. FAOSTAT. [Çevrimiçi] 21. [Alıntı Tarihi: 28 Aralık 212.] http://faostat.fao.org/site/569/desktopdefault.aspx?pageid=569#ancor. 37.. FAOSTAT. [Çevrimiçi] 29. [Alıntı Tarihi: 5 Kasım 211.] http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx. 38. 23-211 Destek Bizden, Üretim Sizden. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. [Çevrimiçi] 211. [Alıntı Tarihi: 1 Kasım 211.] http://sgb.tarim.gov.tr/yayimlar/iller_211/kayseri.pdf. 39. 23-211 Destek Bizden, Üretim Sizden.. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. [Çevrimiçi] 211. [Alıntı Tarihi: 1 Kasım 211.] http://sgb.tarim.gov.tr/yayimlar/iller_211/yozgat.pdf. 4. Sert, A. (Raportör). Döküman Merkezi. [Çevrimiçi] 211. [Alıntı Tarihi: 3 Haziran 213.] http://oran.org.tr/materyaller/editor/document/planlamabirimi/kayseri_tarimhayvancilikgida_scg _Raporu_Haziran211.pdf. 41. BSGM. İç Su Balıkları Tesisleri. [Çevrimiçi] 212. [Alıntı Tarihi: 31 Aralık 212.] http://www.tarim.gov.tr/bsgm/sayfalar/icmenudetay.aspx?rid=8. 42. 212, Anonim. IPARD Programı-Katılım Öncesi Yardım Aracı Kırsal Kalkınma (IPARD) Programı (27-213) (Modifiye Metin-Ağustos 212). Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu. [Çevrimiçi] 212. [Alıntı Tarihi: 3 Haziran 213.] http://www.tkdk.gov.tr/#.