TAŞKIN RİSKİ ÖN DEĞERLENDİRMESİ TASLAK RAPORU

Transkript

1 2013 TAŞKIN RİSKİ ÖN DEĞERLENDİRMESİ TASLAK RAPORU Su Yönetimi Genel Müdürlüğü

2 İçindekiler 1. GİRİŞ TAŞKIN DIREKTIFI UYGULAMA AŞAMALARI PİLOT HAVZADAKİ TAŞKIN RİSKİ ÖN DEĞERLENDIRMESİ Tarihi taşkınlara ilişkin bilgilerin toplanması; Ciddi Tarihi Taşkınların Belirlenmesi Tarihi taşkın alanlarının haritalanması (CBS) Gelecekte taşkın olması muhtemel alanların belirlenmesi (CBS) Potansiyel ciddi ölçüde taşkın riski taşıyan alanların belirlenmesi (APSFR) CİDDİ TARİHİ TAŞKINLARIN SEÇİLMESİ İÇİN METODOLOJİ CİDDİ TARİHİ TAŞKINLARIN BELİRLENMESİ İÇİN KRITERLER TAŞKIN RİSKİ YÖNETİMİNİN GENEL ÇERÇEVESİ GİRİŞ... 5 TAŞKIN RİSK YÖNETİMİ, TAŞKIN TEHLİKE HARİTALARINA VE TAŞKIN RİSK HARİTALARINA GÖRE TAŞKIN RİSKİ ALTINDA OLAN ALANLARDA RİSKİN YÖNETİLMESİ İÇİN UYGUN HEDEFLERİN VE BU HEDEFLERE ULAŞILMASI İÇİN ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLERİN BELİRLENMESİ İLE MÜMKÜNDÜR TAŞKIN HUSUSUNDA YASAL MEVZUAT Kanunlar Yönetmelik Ve Genelgeler TAŞKIN YÖNETİMİ HUSUSUNDA ÇALIŞAN PAYDAŞLAR Taşkın Hususunda Çalışan Başlıca Kamu Kurumları BATI KARADENİZ PİLOT HAVZASI Akarsular METEOROLOJIK BILGILER TARIM HAVZADA TAŞKIN ÇALIŞMALARI ATIK BOŞALTMA TESISLERI Kanalizasyon Şebekesi Durumu Ve Kentsel Atıksu Yönetimi TAŞKIN OLUŞUMUNDA İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİNİN MEVCUT VERİLERLE DEĞERLENDİRİLMESİ GENEL DURUM İKLIM DEĞIŞIKLIĞI PROJEKSIYONLARI Yağış Yüzey Akışı Sonuçlar BEKLENEN ETKILER, ETKILENEBILIRLIK VE UYUM TEDBIRLERI Su Kaynakları Doğal Afetler ÖNEMLİ TARİHİ TAŞKINLAR BATI KARADENIZ HAVZASINDA YAŞANAN TARIHI TAŞKINLAR İLERİDE MEYDANA GELEBİLECEK TAŞKINLARIN OLUMSUZ SONUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ METODOLOJİ Exzeco Metodu Su seviyesi yükseltme metodu Alüvyon Birikintisi Metodu, Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Nüfus Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Sosyo Ekonomik Aktiviteler Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Altyapı Tesisleri Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi i

3 6.1.7 Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Tarım Alanları CİDDİ ÖLÇÜDE TAŞKIN RİSKİ TAŞIYAN ALANLAR GÖSTERGE SONUÇLARI GÖSTERGE SONUÇLARININ DEĞERLENDIRILMESI Şekiller ŞEKIL 1: TAŞKIN DIREKTIFININ UYGULAMA AŞAMALARI VE ÜYE ÜLKELERIN UYMASI GEREKEN SON TARIHLER... 1 ŞEKIL 2: BATI KARADENIZ HAVZASI NI OLUŞTURAN İLLERIN ALANSAL DAĞILIMI ŞEKIL 3: BATI KARADENIZ HAVZASI NI OLUŞTURAN İLLERIN ALANSAL DAĞILIMI ŞEKIL 4: BATI KARADENIZ HAVZASI SIYASI HARITASI ŞEKIL 5: BATI KARADENIZ HAVZASI YERLEŞIM YERLERI HARITASI ŞEKIL 6: BATI KARADENIZ HAVZASI FIZIKI HARITA ŞEKIL 7 BATI KARADENIZ HAVZASI NDA YER ALAN GÖLLER VE AKARSULAR HARITASI ŞEKIL 8: METEOROLOJİ İSTASYON AĞI VE BATI KARADENİZ HAVZASINDAKİ MEVCUT İSTASYONLAR ŞEKIL 9: BATI KARADENIZ HAVZASI ORTALAMA YILLIK YAĞIŞ HARITASI ŞEKIL 10: BATI KARADENIZ HAVZASI AYLARA GÖRE GÜNLÜK MAKSIMUM YAĞIŞ HARITALARI ŞEKIL 11: BATI KARADENIZ HAVZASINDAKI TAŞKIN KORUMA TESISLERI ŞEKIL 12: BATI KARADENIZ HAVZASINDAKI BARAJ VE GÖLETLER ŞEKIL 13: BATI KARADENIZ HAVZASINDAKI HIDROMETRIK İSTASYONLAR ŞEKIL 14: BATI KARADENIZ HAVZASI ATIKSU DEŞARJ NOKTALARI ŞEKIL 15: BATI KARADENIZ HAVZASI EVSEL AAT ARITMA KADEMELERI ŞEKIL 16 UZUN YILLAR MEVSIMSEL YAĞIŞ DEĞIŞIMLERI ŞEKIL 17 TÜRKIYE YILLIK TOPLAM YAĞIŞ TUTARLARINDAKI UZUN SÜRELI EĞILIMLERIN ALANSAL ŞEKIL 18 KIŞ (SOL) VE İLKBAHAR (SAĞ) YAĞIŞLARINDA TAHMIN EDILEN DEĞIŞIKLIKLER ( )* ŞEKIL DÖNEMINDE TAHMINI MEVSIMSEL YAĞIŞ DEĞIŞIKLIKLERI (%) ŞEKIL 20 KIŞ (SOL) VE İLKBAHAR (SAĞ) MEVSIMLERINDE YÜZEY AKIŞINDA TAHMIN EDILEN ŞEKIL 21 SICAK HAVA (SOL) VE AŞIRI YAĞIŞLI GÜNLERDE (SAĞ) TAHMIN EDILEN YILLIK DEĞIŞIKLIKLER ( ) ŞEKIL 22 TÜRKIYE VE AB ÜLKELERI TARIHSEL VE ÖNGÖRÜLEN SU STRESI SEVIYELERI ŞEKIL YÜZYILIN SONLARINA DOĞRU AVRUPA VE ORTA ASYA BÖLGESINDEKI ÜLKELERIN BEKLENEN EKSTREM İKLIM OLAYLARINA MARUZ KALMA SIRALARI ŞEKIL 24 TÜRKIYE DE OLUŞAN METEOROLOJIK AFETLERIN SAYILARINA AIT YÜZDELER ŞEKIL 25 TÜRKIYE DE GÖRÜLEN BAZI AFETLERIN TÜRLERI VE SAYILARI ( ) ŞEKIL 26: TARIHI TAŞKINLAR HARITASI ŞEKIL 27 EXZECO YÖNTEMINE GÖRE TAŞKIN RISKI TAŞIYAN ALANLAR ŞEKIL 28 SU YÜKSELTME YÖNTEMINE GÖRE TAŞKIN RISKI TAŞIYAN ALANLAR ŞEKIL 29 BATI KARADENIZ HAVZASINDA ALÜVYON ALANLARI ŞEKIL 30 FARKLI YÖNTEMLERIN KARŞILAŞTIRILMASI ŞEKIL 31 : ARAZI KULLANIM HARITASI ŞEKIL 32 MUHTEMEL TAŞKIN ALANLARINDA KALMASI BEKLENEN NÜFUS ŞEKIL 33: MUHTEMEL TAŞKIN ALANLARINDA KALMASI BEKLENEN TARIM ALANLARI ŞEKIL 34 MUHTEMEL TAŞKIN ALANLARINDA KALMASI BEKLENEN ALTYAPI TESISLERI ŞEKIL 35 MUHTEMEL TAŞKIN ALANLARINDA KALMASI BEKLENEN EKONOMIK TESISLERI ŞEKIL 36: MUHTEMEL TAŞKIN RISKI ALTINDA KALAN SOSYO EKONOMIK GÖSTERGELER ŞEKIL 37 TAŞKIN RISKI ALTINDA KALAN KENTSEL ALANLAR ŞEKIL 38: MUHTEMEL TAŞKIN RISKI ALTINDA KALAN EKONOMIK AKTIVITE ALANLARI ŞEKIL 39 POTANSIYEL YÜKSEK TAŞKIN RISKI TAŞIYAN ALANLAR Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi ii

4 Tablolar TABLO 1: ULUSAL DÜZEYDE CIDDI TARIHI TAŞKINLARIN BELIRLENMESINE YÖNELIK KRITERLER... 4 TABLO 2: TAŞKIN YÖNETIMI HUSUSUNDA ÇALIŞAN KURUMLAR TABLO 3: BATI KARADENIZ HAVZASI NDA YER ALAN İLLER VE İLÇELER TABLO 4: BATI KARADENIZ HAVZASI NDA YER ALAN İLLER VE ALANLARI TABLO 5: BATI KARADENIZ HAVZA GENEL KARAKTERISTIK DEĞERLERI TABLO 6: BATI KARADENIZ HAVZASI AKARSULARI (20 KM DEN UZUN) TABLO 7: BATI KARADENIZ HAVZASI AYLIK YAĞIŞ ORTALAMALARI TABLO 8: BATI KARADENIZ HAVZASI GÜNLÜK MAKSIMUM YAĞIŞ TABLOSU TABLO 9: BATI KARADENIZ HAVZASI YAĞIŞLI GÜN SAYISI ( ) TABLO 10: BATI KARADENIZ HAVZASI AYLIK SICAKLIK ORTALAMALARI ( ) TABLO 11: BATI KARADENIZ HAVZASI ŞEHIR MERKEZINDE ÖLÇÜLMÜŞ EN YÜKSEK KAR YÜKSEKLIKLERI ( ) TABLO 12: İLLERE GÖRE TARIMSAL ALAN DAĞILIMI TABLO 13: BATI KARADENIZ HAVZASI IŞLETMEDEKI TAŞKIN KORUMA, EROZYON VE RUSUBAT KONTROL TESISLERI TABLO 14: ALT HAVZALARA GÖRE KANALIZASYON ŞEBEKESI DURUMU TABLO 15: MUHTEMEL TAŞKIN ALANLARINDA YER ALAN NÜFUS TABLO 16: MUHTEMEL TAŞKIN ALANLARINDA YER ALAN SOSYO EKONOMİK AKTİVİTELER TABLO 17: MUHTEMEL TAŞKIN ALANLARINDA YER ALAN ALTYAPI TESISLERI TABLO 18: MUHTEMEL TAŞKIN ALANLARINDA YER ALAN TARIM ALANLARI TABLO 19: ALANSAL VE NOKTASAL GÖSTERGELER TABLO 20: NOKTASAL GÖSTERGELER TABLO 21: TAŞKIN RİSKİ ALTINDA KALAN KENTSEL YERLEŞİM ALANLARI TABLO 22: TAŞKIN RISKI ALTINDAKI EKONOMIK AKTIVITEDE BULUNULAN ALANLAR TABLO 23: TAŞKIN RISKI ALTINDA KALAN ALANLARIN ÖNCELIK SIRALAMASI Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi iii

5 1. GİRİŞ 2007/60/EC sayılı taşkın riskinin değerlendirmesi ve yönetilmesi Direktifi (Taşkın Direktifi) taşkınların insan sağlığı, çevre, kültürel miraslar ve ekonomik faaliyetler üzerinde yarattığı olumsuz etkileri azaltmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda ciddi taşkın riski taşıyan nehir havzalarının ve kıyı bölgelerinin belirlenmesi, bu alanlar için taşkın risk ve tehlike haritalarının ve risk yönetim planlarının hazırlanması gerekmektedir. 1.1 Taşkın Direktifi Uygulama aşamaları 2007/60/EC sayılı Taşkın Direktifinin uygulaması 3 aşamada gerçekleştirilmektedir: taşkın riski ön değerlendirmesi, taşkın tehlike ve risk haritalarının hazırlanması, taşkın risk yönetimi planlarının hazırlanması. AB ülkeleri için süreç aşağıda verilmiştir. Şekil 1: Taşkın Direktifinin Uygulama Aşamaları ve Üye Ülkelerin Uyması Gereken Son Tarihler Taşkın riski ön değerlendirmesi (PFRA) beşeri faaliyetler, çevre, kültürel miras ve ekonomik faaliyetler üzerinde ciddi sonuçları olan ciddi tarihi taşkınların belirlenmesini ve ileride taşkınların meydana gelebileceği yerler olan potansiyel taşkın riski taşıyan alanların belirlenmesini içermektedir. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 1

6 Taşkın riski ön değerlendirmesi erişilebilen ya da kolaylıkla ulaşılabilecek mevcut bilgilere dayanmaktadır. Bu rapor, TR10IBEN01- Taşkın Direktifinin Uygulanması İçin Kasitenin Geliştirilmesi AB Eşleştirme Projesi nde belirtildiği şekilde (Bileşen 2) Batı Karadeniz pilot havzası için yapılmış olan raporudur. Bu değerlendirmeyi takiben, aynı zamanda uygulamanın ilk aşaması olan bu taşkın riski ön değerlendirmesinde potansiyel ciddi ölçüde taşkın riski taşıyan alanlar belirlenecektir. Ayrıca, belirlenen bu potansiyel ciddi ölçüde taşkın riski taşıyan alanlar eşleştirme projesinde sırasıyla faaliyet 2.3 ve 2.4 olarak belirlenen taşkın tehlike ve risk haritalarının hazırlanması ve taşkın riski yönetim planının hazırlanması adlı Direktifinin sonraki iki uygulama aşamalarının konusu olacaktır. Son olarak faaliyet 2.5- Pilot havzadan elde edilen tecrübelerin paylaşılması kapsamında bütün sonuçlar paylaşılacaktır. 1.2 PİLOT HAVZADAKİ TAŞKIN RİSKİ ÖN DEĞERLENDIRMESİ Batı Karadeniz pilot havzası düzeyinde yapılan taşkın riski ön değerlendirmesi aşağıdaki faaliyetleri kapsamaktadır: Tarihi taşkınlara ilişkin bilgilerin toplanması; Havzada geçmişte yaşanmış olan taşkınlar ile ilgili mevcut kayıtlardan ve raporlardan elde edilen veriler havzada görev yapan uzmanlarca toplanmış ve ortak bir veri tabanında bir araya getirilmiştir Ciddi Tarihi Taşkınların Belirlenmesi Proje kapsamında pilot havzada Şubat-Nisan ayları arasında gerçekleştirilen görevler sırasında paydaş ve ilgili kurumlar ile birlikte belirlenen metodolojiye dayanarak önemli tarihi taşkınlar seçilmiştir Tarihi taşkın alanlarının haritalanması (CBS) Taşkın olaylarına ilişkin raporlara ve bölgede görev yapan uzmanlarca taşkın sonrasında yerinde incelemelere dayalı hazırlanmış olan haritalara dayanarak; taşkınların noktasal ve çizgisel olarak CBS ortamında gösterimi Türk Uzmanlar tarafından yapılmıştır; Gelecekte taşkın olması muhtemel alanların belirlenmesi (CBS) Taşkın olaylarına ilişkin raporlara ve bölgede görev yapan uzmanlarca taşkın sonrasında yerinde incelemelerle hazırlanmış olan haritalara dayanarak; taşkınların noktasal ve çizgisel olarak CBS ortamında gösterimi Türk Uzmanlar tarafından yapılmıştır. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 2

7 1.2.5 Potansiyel ciddi ölçüde taşkın riski taşıyan alanların belirlenmesi (APSFR) Önemli tarihi taşkınların, gelecekte olması muhtemel taşkınların ve belirlenen göstergeler bir arada değerlendirilerek, Potansiyel ciddi ölçüde taşkın riski taşıyan alanlar belirlenmiştir. 1.3 CİDDİ TARİHİ TAŞKINLARIN SEÇİLMESİ İÇİN METODOLOJİ Referans tarihi olaylar iki aşamada elde edilmiştir: İlk aşamada, alınan kaynaklardaki bilgilere dayanarak (DSİ arşivleri) geçmişte meydana gelen önemli taşkınların envanteri yapılmıştır. Bu envanterde tarihi taşkınlara ilişkin tehlike, etki (rapor edilen hasarlar) gibi bilgilere yer verilmiştir. Kaydedilen sonuçlar ve olayların nasıl meydana geldiğine ilişkin açıklamalar (yağış miktarı, debi, kaydedilen su seviyeleri) bakımından bilgilerin çoğu taşkın olaylarından sonra DSİ Bölge Müdürlükleri tarafından hazırlanan raporlardan elde edilmiştir. Bu çalışma ele alınan taşkınlar, meydana gelme olasılığından (tekerrür süresinden) ziyade, vermiş olduğu zarar ve etkisi dikkate alınarak değerlendirilmiştir. İkinci aşamada, tarihi taşkın olayları sebep oldukları sosyo-ekonomik, çevresel zararlara göre seçilmişlerdir. Bu yaklaşım Şubat-Nisan 2013 döneminde proje kapsamında gerçekleştirilen görevler sırasında paydaş ve ilgili kurumların ortak kararıyla belirlenen metodolojiye dayanmaktadır. Göstergeler ve ilgili eşik değerler belirlenmiş ve buna göre "ciddi" tarihi taşkınlar (hasar bakımından) belirlenmiştir. 1.4 CİDDİ TARİHİ TAŞKINLARIN BELİRLENMESİ İÇİN KRITERLER AB düzeyinde geliştirilmiş olan taşkınların sonuçlarına ilişkin sınıflandırma ve pilot havzadaki mevcut veriler göz önünde bulundurularak, taşkınların sonuçlarına ilişkin (insan sağlığı, ekonomik faaliyetler, çevre ve kültürel miras üzerindeki sonuçları) kriterler belirlenmiştir). Bu kriterler, yeterli bilgilerin olduğu ve kolay olarak uygulanabilen göstergeler için belirlenmiştir (pragmatik yaklaşım). Her bir gösterge için eşik değer belirlenmiştir. Tablo 1 de seçilen göstergeler ve belirlenen ilgili eşik değerleri verilmiştir. Bu eşik değerlere göre dikkate alınan taşkınlar "ciddi" olarak sınıflandırılmıştır (hasar bakımından). Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 3

8 Kriter kategorileri / sonuç türü İnsan sağlığı üzerindeki sonuçlar Ekonomik faaliyetler üzerindeki sonuçlar Can kaybı Gösterge Etkilenen sosyal öğelerin sayısı Etkilenen ekonomik öğelerin sayısı Etkilenen yol km uzunluğu Etkilenen ev sayısı 5 can kaybı Eşik değer 2 sosyal öğe (ana okulu, belediye binası, tıbbi binalar) 6 ekonomik öğenin etkilenmesi 10 km yolun etkilenmesi 20 evin etkilenmesi Çevre üzerindeki sonuçlar Kültürel miras üzerindeki sonuçlar Etkilenen ekile bilir alan Etkilenen kirlilik kaynaklarının sayısı Etkilenen kültürel öğelerin sayısı 100 hektarlık ekilebilir alanın etkilenmesi 1 kirlilik kaynağının etkilenmesi 3 kültürel öğenin etkilenmesi Tablo 1: Ulusal düzeyde ciddi tarihi taşkınların belirlenmesine yönelik kriterler Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 4

9 2. TAŞKIN RİSKİ YÖNETİMİNİN GENEL ÇERÇEVESİ 2.1 GİRİŞ Taşkın risk yönetimi, taşkın tehlike haritalarına ve taşkın risk haritalarına göre taşkın riski altında olan alanlarda riskin yönetilmesi için uygun hedeflerin ve bu hedeflere ulaşılması için alınması gereken önlemlerin belirlenmesi ile mümkündür. Ülkemizde taşkın afetlerinin yönetimi çerçevesinde günümüze kadar muhtelif çalışmalar yapılmış olmakla birlikte, bunların büyük bir bölümünü yapısal proje faaliyetleri ile taşkın sırasındaki kurtarma ve acil yardım faaliyetleri oluşturmuştur. Son yıllarda erken uyarı sistemleri de bu faaliyetlere eklenmiştir. Bazı ülkelerde doğru arazi kullanım politikaları, hidrometeorolojik gözlem ağları, meteoroloji radarı, otomatik akım ve yağış ölçüm istasyonları ve hidro-meteorolojik modeller ile doğru ve erken nehir/göl/deniz su seviye tahminleri ve uyarıları ile can ve mal kayıpları en aza indirgenmiştir. Ülkemizde de meteorolojik karakterli sel, taşkın, çığ düşmesi, dolu ve fırtına gibi doğal afetlerin zararlarını azaltmak ve gerekli tedbirleri alabilmek için bu tür afetlere yönelik tahmi ve erken uyarı sistemleri geliştirilmektedir. Dünyanın birçok kesiminde; şiddetli fırtınaların sahil bölgelerinde oluşturduğu dalga hareketlerinden kaynaklanan kıyı taşkınları, göllerdeki seviye değişiklikleri ve dalga etkilerinden kaynaklanan göl taşkınları ve aşırı yağışlar sonucunda veya kar erimelerinden kaynaklanan akarsu taşkınları sık sık yaşanmaktadır. Ülkemizde yaygın olarak yaşanan taşkınlar ise genelde akarsu taşkınlarıdır. Bugüne kadar edinilen tecrübeler, Türkiye akarsu havzalarında yaygın olarak yaşanan ve önemli boyutta can ve mal kayıplarına neden olan taşkınların, olayın su hareketi yönünden büyüklüğünü tayin eden hidrometeorolojik oluşumların büyüklüğünden ziyade, akarsu yatakları içinde veya mücavir taşkın riski taşıyan sahalarda herhangi bir önlem alınmaksızın sürdürülen düzensiz ve kontrolsüz kentleşme faaliyetleri sonucu oluştuğunu göstermektedir. Akarsu havzalarında, taşkın koruma ve kontrol amacını da içeren, su kaynaklarının havza bazlı yönetimini öngören kapsamlı projelerin hizmete girmesi ile taşkınların sıklıkları ve yaptıkları zararlarda önemli azalmalar olacaktır. Ancak, taşkın zararlarının azaltılması çalışmalarında en etkin ve ekonomik çözüm, taşkın yaşanmadan önce havza genelindeki insan faaliyetlerini düzenleyen ve çoğunlukla yapısal unsur içermeyen nitelikteki, halkın eğitiminden ağaçlandırma faaliyetlerine kadar birbirini tamamlar özellikli çoklu tedbirlerin, bir plan dahilinde, projeden yararlananlar da dahil olmak üzere tüm ilgili kurum ve kuruluşlarca eşgüdümlü bir program çerçevesinde, birlikte ele alınmasının sağlanmasıdır. Bu yaklaşım, konu ile ilgili çalışmalarda özellikle yerel yönetimlere önemli görevler yüklemektedir. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 5

10 2.2 TAŞKIN HUSUSUNDA YASAL MEVZUAT Taşkın hususunda yürürlükte olan mevzuat listesi aşağıda verilmekte olup hazırlık aşamasında olan Su Kanunu içerisinde de taşkın ile ilgili kısım bulunmakta olup süreç devam etmektedir Kanunlar nolu Orman ve Su İşleri Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname nolu Çevre Ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat Ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname İle Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Hükmünde Kararname Sayılı Devlet Su İşleri Umum Müdürlüğü Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanunu Sayılı Taşkın Suları ve Su Baskınlarına Karşı Korunma Kanunu, Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu Sayılı Belediye Kanunu Sayılı İl Özel İdaresi Kanunu sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirler ve Yapılacak Yardımlar Hakkındaki Kanun ( ; 1968 yılında 1051 sayılı kanunla değişiklik) Sayılı Tabii Afet Nedeniyle Meydana Gelen Hasar ve Tahribata İlişkin Hizmetlerin Yürütülmesine Dair Kanun Sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu Sayılı Meteoroloji Genel Müdürlüğü Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Sayılı Türk Ceza Kanunu Sayılı Kabahatler Kanunu Sayılı Taşınmaz Mal Zilliyetliğine Yapılan Tecavüzlerin Önlenmesi Hakkındaki Kanun Sayılı Tabii Afetlerden Zarar Gören Çiftçilere Yapılacak Yardımlar Hakkındaki kanun 1 Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 6

11 Sayılı İmar Kanunu Sayılı Kanun Hükmünde Kararname Sayılı Orman Kanunu Sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanunu Sayılı İSKİ Kanunu Sayılı Çevre Kanunu Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun Yönetmelik Ve Genelgeler Sayılı Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve Planlama Esaslarına Dair Yönetmelik ( ) Tarih ve Sayılı Resmi Gazetede yayınlanan 2006/27 Sayılı Dere Yatakları ve Taşkınlar ile ilgili Başbakanlık Genelgesi / 5 Sayılı Akarsu ve Dere Yataklarının Islahı" ile ilgili Başbakanlık Genelgesi 4. Kum Çakıl Ve Benzeri maddelerin Alınması, İşletilmesi Ve Kontrolü Yönetmeliği (Resmi Gazete Tarihi: Resmi Gazete Sayısı: 26724) gün ve Afetlerin Genel Hayata Etkiliğine İlişkin Temel Kurallar Yönetmeliği gün ve 1919 sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Genelgesi 2.3 TAŞKIN YÖNETİMİ HUSUSUNDA ÇALIŞAN PAYDAŞLAR Orman ve Su İşleri Bakanlığına bağlı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü ve Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Ülkemizde taşkın yönetimi hususunda çalışan başlıca Kamu Kurumları olup bu kurumlar hakkında detaylı bilgiler belge içerisinde yer almaktadır. Ayrıca aşağıda taşkınlarla dolaylı veya doğrudan ilgili olabilecek Bakanlıklar ve bu Bakanlıklara bağlı birimler ile diğer kuruluşların isimleri belirtilmiştir. 2 Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 7

12 Orman ve Su İşleri Bakanlığı (OSİB) 3 : Su Yönetimi Genel Müdürlüğü (SYGM); Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü (ÇEM); Orman Genel Müdürlüğü (OGM); Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ); Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM); Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı (BİD); Strateji Geliştirme Başkanlığı (SGB); Türkiye Su Enstitüsü (SUEN). Başbakanlık: (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı) 4 Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 5 : Tarım Reformu Genel Müdürlüğü (TRGM); Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü (BÜGEM); Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) ve Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü (BSÜGM), CBS Daire Başkanlığı. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 6 : Mekânsal Planlama Genel Müdürlüğü; Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü; Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü, İller Bankası Genel Müdürlüğü, Altyapı ve Kentsel Dönüşüm Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Kültür ve Turizm Bakanlığı 7 Milli Eğitim Bakanlığı 8 Sağlık Bakanlığı 9 Kalkınma Bakanlığı 10 Dışişleri Bakanlığı 11 : İçişleri Bakanlığı 12 : (Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü) Yerel İdareler: (Valilikler, Kaymakamlıklar, İl Özel İdareleri, Belediyeler, diğer birimler) Sivil Toplum Kuruluşları (toprak ve su kaynakları, biyolojik çeşitlilikle ve kırsal kalkınma ile ilgili STK lar, dernekler vb.); Meslek Kuruluşları, odalar; Bilim ve Eğitim Kuruluşları (TUBİTAK, Üniversiteler, Araştırma Enstitüleri, vb.); Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 8

13 2.3.1 Taşkın Hususunda Çalışan Başlıca Kamu Kurumları Su Yönetimi Genel Müdürlüğü (SYGM) 13 Su Yönetimi Genel Müdürlüğü 645 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kurulmuş olup görevleri arasında taşkınlarla ilgili strateji ve politikaları belirlemek, ilgili mevzuatı ve taşkın yönetim planlarını hazırlamak bulunmaktadır. Su Yönetimi Genel Müdürlüğü 4 Temmuz 2011 tarihinde 645 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kurulmuştur. Oldukça yeni bir Genel Müdürlük olmasına rağmen, havza bazında Taşkın Yönetim Planları nın hazırlanması için gerekli çalışmalara hızlı şekilde başlanmıştır. Bu kapsamda, bir taraftan Taşkın Direktifinin ülke mevzuatına aktarılması ve uygulanması ile ilgili çalışmalar AB Eşleştirme projesi kapsamında sürdürülmekte ve pilot havza olan Batı Karadeniz Havzasında direktif esasları uygulanmakta, diğer taraftan Türkiye deki diğer havzalarda Taşkın Yönetim Planlarının hazırlanması için gerekli çalışmalar sürdürülmektedir. İki havzada, taşkın riski ön değerlendirilmesi yapılması, taşkın tehlike ve taşkın risk haritalarının hazırlanması ve taşkın yönetim planlarının hazırlanmasını içeren çalışmaların yapılması için ihale çalışmalarına başlanmış olup, 2013 yılı içerisinde her 2 havzada da gerekli çalışmalara başlanması planlanmaktadır. Türkiye deki tüm havzalarda taşkın yönetim planlarının hazırlanması çalışmalarının 2015 yılına kadar toplam 4 havzada, 2018 yılına kadar toplam 15 havzada, 2023 yılına kadar da tüm havzalarda (25 havza), tamamlanması planlanmaktadır Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) 14 Ülkenin su kaynaklarının planlanması, su kaynaklarına ilişkin projelerin geliştirilmesi, inşası ve işletilmesinden sorumlu kuruluş olan DSİ Genel Müdürlüğünün taşkınların önlenmesi ve zararlarının azaltılmasıyla ilgili çalışmaları, 6200 sayılı DSİ Genel Müdürlüğü Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun da (1953) tanımlanan görev ve sorumluluklar çerçevesinde, genelde yapısal önlemler içeren projeli çalışmalar şeklinde sürdürülmektedir. Ayrıca 4373 sayılı Taşkın Sulara ve Su Baskınlarına Karşı Korunma Kanunu (1943) ve 7269 sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanun (1959) da ifade edilen hükümler doğrultusunda taşkın afetinin her sürecinde yapılması gereken çalışmaları ve önlemleri içermektedir. Bunun yanı sıra büyük havzaların ıslahının söz konusu olduğu hallerde ilgili kuruluşlarla işbirliği yapılmaktadır. DSİ Genel Müdürlüğü tarafından taşkınların önlenmesi ve zararlarının azaltılmasına yönelik yapısal unsur içeren projeli çalışmalar, taşkın koruma ve kontrol ihtiyacını ele alan projelerden oluşmaktadır Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 9

14 Bu projeler kapsamında 68 adedi taşkından koruma amaçlı baraj olmak üzere sedde, sel kapanı, mahmuz, tersip bendi, anroşman taş dolgu, dere yatağı ıslahı, brit, taşkın kanalı gibi toplam 6513 adet taşkından koruma tesisi inşa edilmiştir. Bu projeler kapsamında inşa edilerek işletmeye açılmış tesislerin sürdürebilirliğini sağlamak ve taşkın zararlarını azaltmak amacıyla DSİ işletme ve bakım faaliyetleri çerçevesinde, taşkın amaçlı depolama tesislerinde yapılan bakım onarım çalışmalarının yanı sıra, her yıl ortalama 13 milyon m 3 dere yatağı temizliği, sedde ve röpriz yapımı çalışması, m 3 beton onarımı, km servis yolu bakımı ve m 3 stabilize serilmesi çalışması yapılmaktadır. DSİ Genel Müdürlüğü nün taşra ünitelerince hazırlanan Bölge Taşkın Planları, il afet planlarına entegre edilmek üzere ilgili Valiliklere gönderilmektedir. DSİ Taşkından Korunma Talimatına göre hazırlanan Bölge Taşkın Planları ile hidrometrik ve meteorolojik gözlem çalışmaları, Türkiye de yaşanmış taşkınların envanterinin tutulması, belediyelerden veya diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından iletilen talepler üzerine plan hazırlığı aşamasında veri olarak kullanılmak üzere, planlama sahalarının taşkın riski yönünden etütleri yapılarak sonuçlarının ilgili talep sahibi kurum ve kuruluşa iletilmesi, 4373 sayılı Kanun un ilgili hükümleri uyarınca, ülkemizin birçok yöresinde yer alan yoğun taşkın riski altındaki sahaların Bakanlar Kurulu Kararı alınarak her türlü yapılaşmaya yasak alan olarak ilan edilmesi çalışmaları yapılmaktadır Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) 15 Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından kamu ve özel kesime gerekli tedbirlerin alınması maksadıyla kuvvetli meteorolojik hadiseler için erken uyarılar yapılmaktadır. Yapılan bu tahminlerin doğruluğu % 90 mertebelerinde olup alınan tedbirlerle can ve mal zayiatının asgari seviyede tutulmasına yardımcı olmaktadır. Bu hususta 10 adet radar (Ankara, İstanbul, Zonguldak, Balıkesir, İzmir, Muğla/Marmaris, Antalya, Hatay, Samsun, Trabzon) kullanılmakta olup 766 noktada yapılan meteorolojik gözlemin 2013 yılsonunda 1073'e çıkarılması planlanmaktadır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmekte olan Ani Taşkın Erken Uyarı Sistemi Projesi nin 2013 yılı Temmuz ayında MGM de kurulması hedeflenmektedir. Proje 2015 yılına kadar test amaçlı çalıştırılacaktır. Bu proje ile 0-6 saat aralığında gerçekleşen ani yağışlar neticesinde olabilecek ani taşkınlar hususunda yerel idarelere, kamu kurumlarına ve en önemlisi vatandaşlara gerekli uyarılarda bulunulması ve olası can ve mal kayıplarının önüne geçilebilmesi amaçlanmaktadır Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü (ÇEM) 16 Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü 645 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kurulmuş olup görevleri arasında havza bütünlüğü esas alınarak çölleşme ve erozyonla Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 10

15 mücadele, çığ, heyelan ve sel kontrolü ile entegre havza ıslahı plan ve projelerinin yapılması bulunmaktadır. ÇEM Genel Müdürlüğü üst havzada yapmış olduğu ıslah tedbirleri ile alt havzaya rüsubat intikalini önleyecek olan sel kontrolü çalışmalarını yapmaktadır. Bu çalışmalar ÇEM Genel Müdürlüğü tarafından çıkarılan yukarı havza sel eylem planları ile kontrollü ve planlı bir şekilde sürdürülmektedir Orman Genel Müdürlüğü (OGM) 17 Orman Genel Müdürlüğü tarafından yapılan ağaçlandırma çalışmaları ile 2008 yılından bugüne kadar 1,2 milyar fidan dikilerek, hektar alan ağaçlandırılmıştır. Orman Genel Müdürlüğü ağaçlandırma, havza ıslahı, mera ıslahı ve erozyon kontrolüne ilişkin çalışmaları ile yağışın üst havzada tutulmasını veya alt havzaya intikalinin ötelenmesi sağlamaktadır. Ayrıca ÇEM Genel Müdürlüğü tarafından çıkarılan yukarı havza sel eylem planları çerçevesinde yapılacak yapısal önlemler alınmaktadır Afet Ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) sayılı yasa kapsamında Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı nın görevleri arasında Ülke düzeyinde uygulanacak afet ve acil durum müdahale, risk yönetimi ve zarar azaltma planlarını yapmak veya yaptırmak bulunmakta olup afet öncesi, sırası ve sonrasında yapılacak tüm çalışmaların koordinasyonu yetkisi mevcuttur sayılı Kanun un ilgili hükümleri ve gün ve 1919 sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Genelgesi doğrultusunda, taşkına uğramış yerleşim birimleri, İl Afet ve Acil Durum Yönetimi Müdürlüğü ile DSİ Genel Müdürlüğü tarafından ortak etüt edilerek, etüt sonucunda, teknik ve ekonomik sebeplerle alınacak mühendislik tedbirleri ile taşkından korunmasının mümkün olmadığı anlaşılan yerleşim sahaları Afete Maruz Bölge olarak ilan edilmek ve bilahare emniyetli bir yerde yeniden iskân edilmek üzere Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığına aktarılması ve bu alanlarda yer alan konut ve işyerlerinin yatırım programı kapsamında güvenli alanlara yeniden inşa edilmesi çalışmaları da yapısal önlem içeren çalışmalar kapsamında yer almaktadır. Ayrıca, 7269 sayılı yasa ve gün ve Afetlerin Genel Hayata Etkililiğine İlişkin Temel Kurallar Yönetmeliği gereğince, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı tarafından afet sırasında acil yapılması gereken işleri yerine getirmek üzere ilgili Valiliklere acil yardım ödenekleri aktarılmaktadır. Diğer taraftan, 5902 sayılı yasaya dayanarak Türkiye Afet Müdahale Planı Hazırlanmış ve tüm afet türleri için ulusal ve yerel düzeyde yapılması gereken çalışma ve planların çerçevesi Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 11

16 çizilmiştir. Gerekli olduğu durumlarda afetin büyüklüğüne göre yerel ve ulusal kaynakların seferber edilmesi ve yönetilmesi bu plan dahilinde gerçekleştirilecektir. KURUM ADI TAŞKIN ÖNCESİ TAŞKIN ESNASI TAŞKIN SONRASI Su Yönetimi Genel Müdürlüğü Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü Orman Genel Müdürlüğü Meteoroloji Genel Müdürlüğü Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Enerji Bakanlığı Sağlık Bakanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Milli Eğitim Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Yerel Yönetimler Valilikler Güvenlik Birimleri İl Özel İdareleri Sivil Toplum Kuruluşları Tablo 2: Taşkın Yönetimi Hususunda Çalışan Kurumlar Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 12

17 3. BATI KARADENİZ PİLOT HAVZASI Batı Karadeniz Havzası, 40 o o kuzey enlemleri ve 30 o o doğu boylamları arasında yer almakta olup Sakarya Havzası ve Kızılırmak Havzası komşu havzalardır. Kastamonu, Düzce, Zonguldak, Bartın, Bolu, Çankırı, Karabük ve Sinop illerinin tamamı veya bir kısmı havza sınırları içerisinde yer almaktadır. Havza alanı yaklaşık olarak ha olup Türkiye alanına oranı % 3,69 dur. Havza içerisinde Düzce, Bolu, Bartın, Zonguldak, Karabük, Sinop olmak üzere 6 il merkezi ile 92 belediye/belde ve köy bulunmaktadır. Kastamonu ve Çankırı illerinin il merkezleri Batı Karadeniz Havzası nda yer almamakta olup bazı ilçeleri havza sınırları içine dâhil olmaktadır. (Tablo 3) Havzada önemli akarsu olarak Filyos Çayı, Devrekani Deresi, Melen Çayı, Kozlu Dere ve Kanlı Çay yer almaktadır. Karaboğaz ve Efteni Gölleri ise önemli göllerdendir. Havzanın önemli dağ ve yükseltilerinin gösterildiği sayısal fiziki harita Şekil 6 de verilmektedir. Batı Karadeniz Havzasının nüfusu, Türkiye İstatistik Kurumu nun 2011 yılı nüfus sayımı sonuçlarına göre kişi olup nüfus açısından Türkiye nin %2,56 sını oluşturmaktadır. İl İlçe İl İlçe İl İlçe Bartın Bolu Düzce Amasra Merkez Abana Kurucaşile Eflani Ağlı Merkez Eskipazar Araç Karabük Ulus Ovacık Azdavay Merkez Safranbolu Bozkurt Dörtdivan Yenice Cide Gerede Merkez Çatalzeytin Mengen Ayancık Kastamonu Devrekani Yeniçağa Dikmen Doğanyurt Sinop Merkez Erfelek İhsangazi Akçakoca Gerze İnebolu Cumayeri Türkeli Küre Çilimli Merkez Pınarbaşı Gölyaka Alaplı Seydiler Gümüşova Çaycuma Şenpazar Zonguldak Kaynaşlı Devrek Atkaracalar Yığılca Ereğli Çankırı Bayramören Gökçebey Çerkeş Tablo 3: Batı Karadeniz Havzası nda Yer Alan İller ve İlçeler Kaynak: ÇOB, 2009; TUBİTAK MAM CBS Havzada yer alan illerin havza sınırları içerisinde kalan alanlarının dağılımları Tablo 4 de, idari sınırları Şekil 4 de, yerleşim yerleri ise Şekil 5 de verilmektedir. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 13

18 İl İlin Toplam Alanı (ha) Havza ya Giren Alan (ha) Havza Alanının İllere Göre Dağılımı İl Alanının Havzaya Giren Kısmı (%) Kastamonu ,01 56 Karabük , Bolu ,27 46,5 Zonguldak ,15 99,6 Sinop ,61 54,7 Çankırı ,34 42,2 Düzce ,88 97,9 Bartın ,9 87,4 Tablo 4: Batı Karadeniz Havzası nda Yer Alan İller ve Alanları İlin Toplam Alanı (ha) Havza ya Giren Alan (ha) 0 Kastamonu Karabük Bolu Zonguldak Sinop Çankırı Düzce Bartın Şekil 2: Batı Karadeniz Havzası nı Oluşturan İllerin Alansal Dağılımı Kastamonu Karabük Bolu Zonguldak Sinop Çankırı Düzce Bartın 9% 10% 7% 25% 11% 14% 11% 13% Şekil 3: Batı Karadeniz Havzası nı Oluşturan İllerin Alansal Dağılımı Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 14

19 Şekil 4: Batı Karadeniz Havzası Siyasi Haritası Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 15

20 Şekil 5: Batı Karadeniz Havzası Yerleşim Yerleri Haritası Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 16

21 . Şekil 6: Batı Karadeniz Havzası Fiziki Harita Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 17

22 Batı Karadeniz Havzası yağış alanı km2 dir. Yıllık ortalama yağış, m 2 ye düşen yağış 335 mm dir. Ortalama yıllık akış 9,93 km³ olup ortalama havza verimi 10,6 l/sn/km² dir. (Atıksu Arıtımı Eylem Planı -AAEP,2008) Akarsular Karakteristik Birim Değer Drenaj Alanı km Nüfus (2011) kişi Nüfus Yoğunluğu kişi/km 2 66 Yıllık Ortalama Akış km 3 9,93 Yıllık Ortalama Akış m 3 /s Potansiyel İştirak Oranı % 5,3 Yıllık Ortalama Verim l/s/km 2 10,6 Yıllık Ortalama Yağış Yüksekliği mm 811 Yıllık Ortalama Akış Yüksekliği mm 315,18 Ortalama Sıcaklık C 15,9 Tablo 5: Batı Karadeniz Havza Genel Karakteristik Değerleri Havzada yer alan önemli akarsu ve dereler uzunluklarına göre Tablo 6 da verilmiştir. Şekil 7 de ise Batı Karadeniz Havzası nda yer alan göller ve akarsular haritası verilmiştir. Bu kadar geniş bir yüzölçümünde bulunacak akarsu sayısı tabloda yer alandan fazladır ancak çay ve dereler için 20 km den uzun olanlar tabloda yer almaktadır. Akarsu Adı Uzunluk (km) Akarsu Adı Uzunluk (km) Devrekâni Çayı 71,09 Küçük Çay 27,24 Filyos Çayı 62,78 Ayrık Deresi 27,23 Büyükmelen Çayı 56,89 Bartın Çayı 25,49 Araç Çayı 56,32 Ezine Çayı 24,37 Bolu Çayı 48,44 Ova Çayı 23,37 Karasu 48,17 Kanlı Çayı 23,21 Şehriban Çayı 47,79 Büyüksu Çayı 22,87 Soğanlı Çayı 44,48 Devrek Çayı 22,78 Gökırmak Deresi 36,88 Acısu Deresi 22,42 Akçay 34,18 Ilgaz Çayı 21,92 Kızlar Çayı 29,25 Uğur Suyu 21,87 Asar Suyu 29,01 Sazlı Çay 20,88 Aksu Deresi 28,64 Kurdelen Çayı 28,42 Tablo 6: Batı Karadeniz Havzası Akarsuları (20 km den uzun) Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 18

23 AB Eşleştirme Projesi Şekil 7 Batı Karadeniz Havzası nda Yer Alan Göller ve Akarsular Haritası Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 19

24 3.2 Meteorolojik Bilgiler Batı Karadeniz Havzası makro iklim bakımından kısmen Akdeniz iklimi tipine girmektedir. Doğu- Batı yönündeki dağlar nedeniyle hava kütleleri iç kısımları yeteri kadar etkisi altında tutamadığından dolayı havzada yer yer önemli mevzii farklılıkları gösteren iklimlere rastlanır. Havza Akdeniz yağış rejimi etkisi altında olup yazlar kurak, kışlar yağışlı olmaktadır. Havzada genellikle doğu (E), kuzey (N) ve kuzey doğu (NE) yönünden esen rüzgârlar hâkimdir. Ortalama hızları 2,5-2,8 m/sn arasındadır. En hızlı rüzgarlar ise Aralık, Ocak, Şubat, Mart ve kısmen de Nisan aylarında esmekte ve hızları 21,9-26,9 m/sn yi bulmaktadır, kuru sıcak rüzgarlara daha çok yaz aylarında rastlanır. Türkiye genelinde toplam 766 adet meteoroloji istasyonu bulunmakta olup bunların 13 tanesi Batı Karadeniz havzasında yer almaktadır yılı sonu itibariyle 350 adet yeni istasyonun bu ağa katılması ve toplam 52 adet olması planlanmaktadır. Türkiye mevcut ve yakın zamanda planlanan meteoroloji istasyon ağı ve Batı Karadeniz Havzasında bulunan mevcut istasyon dağılımı Tablo 7 de görülmektir. Şekil 8: Meteoroloji İstasyon Ağı ve Batı Karadeniz Havzasındaki mevcut istasyonlar Batı Karadeniz havzasında ölçüm yapan 13 meteoroloji istasyonundan alınan aylık ortalama yağış değerlerine bakıldığında en yüksek yağışların kıyı istasyonlarında gerçekleştiği iç kısımlara gidildikçe yağış miktarında daha düşük değerlere rastlandığı görülmektedir. Yıllık yağış toplamı 800 mm üzerinde gerçekleşmekte olup havzada en fazla yıllık yağış Zonguldak ta en az yağış ise Çerkeş te gerçekleşmektedir.(şekil 9) Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 20

25 Batı Karadeniz Havzası Meteoroloji İstasyonları Aylık Yağış Ortalamaları Yıllık Ortalama (mm) istasyon_no ISTASYON Enlem Boylam Yükseklik Ocak Subat Mart Nisan Mayis Haziran Temmuz Agustos Eylul Ekim Kasim Aralik AKCAKOCA AMASRA BARTIN BOLU BOZKURT CERKES CIDE DEVREKANI DUZCE KARABUK SINOP ZONGULDAK INEBOLU Havza Ortalaması Tablo 7: Batı Karadeniz Havzası aylık yağış ortalamaları Şekil 9: Batı Karadeniz Havzası ortalama yıllık yağış haritası Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 21

26 Batı Karadeniz havzasında uzun yıllar günlük maksimum yağış değerlerine bakıldığında en yüksek ölçümlerin yaz mevsimin de görüldüğü ve bunlarında konvektif yağışlardan kaynaklandığı görülmektedir. (Tablo 8, Şekil 10) Uzun Yıllar (Aya göre) Günlük Maksimum Yağış (mm/24) istasyon_no ISTASYON Enlem Boylam Yükseklik Ocak Subat Mart Nisan Mayis Haziran Temmuz Agustos Eylul Ekim Kasim Aralik MAX AKCAKOCA AMASRA BARTIN BOLU BOZKURT CERKES CIDE DEVREKANI DUZCE KARABUK SINOP ZONGULDAK INEBOLU Ortalamalar Tablo 8: Batı Karadeniz Havzası günlük maksimum yağış tablosu Şekil 10: Batı Karadeniz Havzası Aylara göre günlük maksimum yağış haritaları Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 22

27 Batı Karadeniz Havzasında yılın ortalama 135 günü yağışlı geçmektedir. En fazla yağışlı gün sayısı Aralık ve Ocak ayında gerçekleşirken, Temmuz ve Ağustos ayları en az yağışlı günlerin olduğu aylardır. Zonguldak ta yılın 147 günü yağışlı geçerken, Karabük te yağışlı gün sayısı 114 gün olmaktadır.(tablo 9) İSTASYONLAR Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık TOPLAM Bartın Sinop Düzce Bolu Zonguldak Karabük ORTALAMA Tablo 9: Batı Karadeniz Havzası Yağışlı gün sayısı ( ) Yıllık ortalama sıcaklık 13 derece civarında olup en yüksek sıcaklık Temmuz ayında, en düşük sıcaklık ise Ocak ayında gerçekleşmiştir. (Tablo 10) İSTASYONLAR Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık ORTALAMA Sinop Düzce Bartın Bolu Zonguldak Karabük ORTALAMA Tablo 10: Batı Karadeniz Havzası aylık sıcaklık ortalamaları ( ) Havzada şehir merkezlerinde yapılan ölçümlerde en yüksek kar yüksekliği periyodunda Zonguldak ve Bartın da ölçülmüştür (Tablo 11). İSTASYONLAR Max Kar Yük. (cm ) Bartın 109 Zonguldak 105 Düzce 80 Bolu 64 Sinop 47 Karabük 35 Tablo 11: Batı Karadeniz Havzası Şehir Merkezinde Ölçülmüş En Yüksek Kar Yükseklikleri ( ) Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 23

28 3.3 Tarım Batı Karadeniz Havzası ndaki tarımsal alan büyüklükleri Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayımlanan tarımsal alan büyüklüğü verilerine göre, Uluslararası Standart Sanayi Sınıflaması na göre (ISIC-International Standard Industrial Classification) düzenlenerek Tablo 12 de verilmiştir. Bu değerlere göre Batı Karadeniz Havzası nda ekilen alan yaklaşık dekardır. Ekili toplam alan göre kıyaslama yapıldığında, en yoğun tarım alanı olan il Çankırı ve en yoğun tarım alanı olan alt havza alt havza Filyos dur. Ekilen Tarla Alanı Sebze Bahçeleri Meyve Alanı İller Toplam Alan (da) (da) Nadas Alanı (da) Alanı (da) (da) Çankırı Kastamonu Bolu Sinop Düzce Zonguldak Karabük Bartın TOPLAM Tablo 12: İllere Göre Tarımsal Alan Dağılımı 3.4 Havzada Taşkın Çalışmaları Batı Karadeniz havzasında bitki örtüsü yoğun olmakla beraber yer yer küçük tarım arazileri mevcuttur. Yukarı kesimlerde fazla olan eğim alt kesimlerde ani olarak azalmaktadır. Havza genelde kil, kiltaşı, kumtaşı, çakıltaşı ve kireçtaşı formasyonu ile örtülü olup yeraltı suyu bakımından oldukça fakirdir. Bunun nedeni yüzeyde mevcut killi formasyonun yerüstü suyunun derinlere sızmasını önlemesidir. Meydana gelen yağışın büyük kısmının sızma olmadan akışa geçmesi taşkınlardaki en büyük etken olup akış/yağış oranı oldukça yüksektir. Taşkınların meydana gelmesinde en önemli diğer bir unsur yağıştır. Batı Karadenizde kıyı kesimlerde Orografik, iç kesimlerde Cephesel (depresyonik) ve Konvektif türü yağışlar meydana gelmektedir. Kıyı kesimlerde dağların denize paralel uzanmaları ve eğimin hızla artması yükselen nemli havayı iç kesimlere bırakmamakta ve yoğunlaşan nemli hava ani olarak yağışa dönüşmektedir. Cephesel Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 24

29 yağışlar ise Batı dan gelen alçak basınç sistemine bağlı olarak meydana gelmektedir. Konvektif yağışlar ısınan nemli havanın yükselmesi ile oluşur. Konvektif ve orografik yağışların en büyük özelliği dar alanlara bol yağış bırakmalarıdır. Bu özellikteki yağışlar Batı Karadenizde mevcut dar dere havzalarında önemli taşkın zararları meydana getirmektedir. Ayrıca yukarı havzalarda mevcut kar örtüsünün Mart, Nisan ve Mayıs dönemlerinde ani ısınma ve yağış gibi faktörlerden dolayı eriyerek akışa geçmesi taşkınların oluşumunda diğer bir etkendir. Bu durum özellikle Batı Karadenizin iç ve doğu kesimlerinde sıkça görülmektedir. DSİ den derlenen bilgiler doğrultusunda Batı Karadeniz Havzası nda bulunan işletmedeki taşkın koruma, erozyon ve rusubat kontrol tesisleri Tablo 13 de verilmektedir. İli Taşkın Tesisi Koruduğu Yerleşim Yeri Koruma Alanı ( ha ) Adedi Adedi Kastamonu Bolu Çankırı Zonguldak Düzce Bartın Karabük Sinop Tablo 13: Batı Karadeniz Havzası Işletmedeki Taşkın Koruma, Erozyon ve Rusubat Kontrol Tesisleri Kaynak: DSİ, 2012 Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 25

30 Şekil 11: Batı Karadeniz Havzasındaki Taşkın Koruma Tesisleri Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 26

31 Şekil 12: Batı Karadeniz Havzasındaki Baraj ve Göletler Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 27

32 Şekil 13: Batı Karadeniz Havzasındaki Hidrometrik İstasyonlar Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 28

33 3.5 Atık Boşaltma Tesisleri Kanalizasyon Şebekesi Durumu Ve Kentsel Atıksu Yönetimi Nehir Havza Yönetim Planından ve elde edilen bilgilerden her bir havzanın 2012 yılı atıksu altyapı durumu tespit edildiği ve buna göre de Akarçay Havzası nın bütünü için kanalizasyona bağlı olan proje nüfusunun ile havza nüfusunun % 89 una karşılık geldiği anlaşılmaktadır.(tablo 14). Nehir Havza Yönetim Planından ve elde edilen bilgilerden 79 yerleşim yerinin 10 unda (3 adet ileri biyolojik arıtma, 2 adet ikincil biyolojik arıtma, 1 adet stabilizasyon havuzu ve 4 adet doğal arıtma) kentsel atıksu arıtma tesisinin bulunduğu ve havzada atıksuları arıtılan kişi sayısının ile havza nüfusunun % 49 una karşılık geldiği anlaşılmaktadır. Havzanın genelinde arıtılan atıksuların % 74 ü ileri seviyede arıtılmaktadır. Tablo 14: Alt Havzalara Göre Kanalizasyon Şebekesi Durumu Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 29

34 Şekil 14: Batı Karadeniz Havzası Atıksu Deşarj Noktaları Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 30

35 Şekil 15: Batı Karadeniz Havzası Evsel AAT Arıtma Kademeleri Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 31

36 4. TAŞKIN OLUŞUMUNDA İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİNİN MEVCUT VERİLERLE DEĞERLENDİRİLMESİ İklim değişikliğinin mevcut ve muhtemel etkilerine ilişkin gerek uluslararası platformda gerekse ulusal çapta çok sayıda çalışma mevcuttur. Yapılan önemli nitelikteki yayınlar ve projelere ilişkin sonuçlar ise uluslararası platformda Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) nin düzenli raporlarında, ulusal çapta ise Ulusal Bildirimlerde derlenmiştir. Bu bölümün tamamı Türkiye nin İklim Değişikliği 5. Ulusal Bildirimi raporundan aynen alıntı yapılmış ve iklim değişikliğinin ülkemizdeki su kaynaklarına olası etkisi ve konuyla ilgili diğer hususları içermektedir. Türkiye de gerçekleştirilen iklim değişikliği çalışmalarına ve Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) 4. Değerlendirme Raporuna göre, Türkiye, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden en çok etkilenecek bölgeler arasında bulunan Akdeniz Havzası nda yer almaktadır. Türkiye, sahip olduğu klimatolojik özellikleri yüzünden, su kaynakları açısından zengin bir ülke değildir. Bu yüzden, 1970 li yılların başında beri orta ve doğu Akdeniz havzasında ve Türkiye de sürmekte olan kuraklaşma eğiliminin kuvvetlenebileceği olasılığı da dikkate alınarak, gelecekte karşı karşıya kalınabilecek olan ciddi su sıkıntısının önüne geçmek için, entegre havza yönetimi yaklaşımı ve su politikaları önem taşımaktadır. Ülkede toplam su tüketiminin yaklaşık %74 ü tarım sektöründe, %15 i içme suyu sektöründe, %11 i ise sanayi sektöründe gerçekleşmektedir. Egemen iklim koşullarının ve gözlenen iklimsel değişimlerin yanı sıra, artan sera etkisi ve ormanların yok edilmesi gibi diğer insan etkinliklerine bağlı küresel ve bölgesel iklim değişiklikleri, Türkiye de su kaynaklarını zayıflatarak ve kuraklık olaylarının sıklıklarını ve şiddetlerini arttırarak, ekosistemlerin bozulmasına, biyolojik çeşitliliğin zayıflamasına ve çölleşme süreçlerinin kuvvetlenmesine neden olmaktadır. 4.1 Genel Durum Genel olarak kış ve ilkbahar yağış toplamlarında, Türkiye nin Akdeniz yağış rejiminin egemen olduğu Marmara, Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri ile İç ve Doğu Anadolu bölgelerinin iç ve güney bölümlerinde belirgin bir azalma eğiliminin (kuraklaşma) olduğu görülmektedir (Şekil 1). Kış mevsiminde Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde gözlenen kuraklaşma eğilimlerinin bazıları istatistiksel olarak önemlidir. Bu sonuç, Türkiye için daha önce yapılan yağış eğilimleri ve değişimlerine ilişkin çalışmalarla genel olarak uyumludur. Diğer bir ifadeyle,, kış mevsiminde Türkiye nin özellikle batı, güney ve karasal iç-güney bölgelerinde gözlenen kuraklaşma eğilimi, bu bölgelerde yaklaşık olarak son 2 yılda (2008/ /2010) egemen olan ortalamadan daha yağışlı (nemli) koşulların varlığına karşın sürmektedir. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 32

37 Şekil 16 Uzun Yıllar Mevsimsel Yağış Değişimleri Yazın, daha önce yapılan çalışmaların sonuçlarına benzer şekilde, birkaçı istatistiksel olarak önemli olmak üzere, yağış toplamlarında hem artış hem de azalış eğilimleri egemendir. Sonbaharda ise, önceki çalışmalardan ayrı olarak, daha önce gözlenen artış eğilimlerinin kuvvetlendiği ve artış eğilimi gösteren istasyon sayısının arttığı görülmektedir. Sonbaharda, Türkiye nin güneydoğu köşesini kaplayan bir alan dışında yağışlarda artış egemendir. Gözlenen artış eğilimleri, İç Anadolu, Batı Karadeniz, Güney Marmara ve Kuzey Ege bölgelerinde çoğu %1 anlamlılık düzeyinde olmak üzere, istatistiksel olarak önemlidir. Yıllık toplam yağışlarda, Türkiye nin Akdeniz yağış rejiminin egemen olduğu batı ve güney bölgelerinde bir azalma eğilimi, Trakya nın Tekirdağ ve İstanbul yöreleri ve Karadeniz Bölgesi ile İç ve Doğu Anadolu bölgelerinin kuzey ve doğu bölümlerinde ise bir artma eğilimi egemendir (Şekil 17 ) Şekil 17- Türkiye Yıllık Toplam Yağış Tutarlarındaki Uzun Süreli Eğilimlerin Alansal Dağılış Desenleri ( ) Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 33

38 4.2 İklim Değişikliği Projeksiyonları Yağış Türkiye, yağışların büyük bir bölümünü kış ve ilkbahar mevsimlerinde aldığı için sadece bu mevsimlerin projeksiyon sonuçları ele alınmıştır. Bu kapsamda, sıcaklık sonuçlarının açıklanmasına benzer bir şekilde ECHAM5 modelinin A2 senaryosu simülasyonuna dayalı uzamsal yağış değişiklikleri Şekil 3 de verilmiştir. ECHAM5 A2 simülasyonu için ilk 30 yıllık dönemde ( ) Türkiye nin çoğu bölgesinde kış ve ilkbahar yağışlarında %30 a varan bir artış göstermektedir (Şekil 3). Ancak ikinci dönemde, kış yağışlarının Türkiye nin güney ve batı kesimlerinde %20 ye varan bir düşüş göstereceği tahmin edilmektedir. Benzer şekilde, ilkbahar yağışlarının da Türkiye nin iç ve güney kısımlarında azalacağı tahmin edilmektedir. Buna karşılık, yağışların her iki mevsimde de Türkiye nin kuzey kesimlerinde artacağı tahmin edilmektedir. Son dönemin kış mevsimi yağış değişiklikleri, ikinci döneme benzerlik göstermektedir. En temel fark değişikliklerin güçlenmesidir. Diğer bir ifadeyle, son dönemde yağış düşüşlerinin olduğu bölgeler çok daha kuru, yağışlarda artışın olduğu bölgeler ise çok daha ıslak olacaktır. Ayrıca, son dönemde ilkbahar yağışlarında düşüşün olduğu alanlar Türkiye nin büyük bir bölümünü kapsayacak olup, sadece Karadeniz Bölgesi nde yağışların artması beklenmektedir. ECHAM5 simülasyonun artan emisyonlara ilişkin yağışlarda önemli değişikliklerin yaşanacağı iki bölgeye işaret ettiği söylenebilir (sıcak noktalar). Bu bölgeler, yağışlarda önemli ölçüde düşüşlerin yaşanacağı Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri ile yağışlarda önemli artışların olacağı Karadeniz Bölgesi dir. Bu bölgelerin dışında gerçekleşen değişiklikler görece azdır. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 34

39 Şekil 18- Kış (Sol) ve İlkbahar (Sağ) Yağışlarında Tahmin Edilen Değişiklikler ( )* Yüzey Akışı Şekil Döneminde Tahmini Mevsimsel Yağış Değişiklikleri (%) Türkiye görece yüksek bir topografyaya sahiptir (yaklaşık 1000 m) ve rakım Doğu Anadolu ya gidildikçe artmaktadır. Kışın, Türkiye nin özellikle doğu kesimleri yağışların çoğunluğunu kar yağışı şeklinde almaktadır. Bu nedenle, bu bölgelerden doğan temel nehirler karla-beslenen nehirler şeklinde sınıflandırılmaktadır. Bu nehirlerdeki tepe debi ilkbaharda gerçekleşmektedir. Kar örtüsü Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 35

40 sıcaklık artışlarına duyarlı olduğundan, tahmin edilen sıcaklık artışlarının tepe debiyi kışa doğru kaydırması beklenmektedir. Şekil 5, ECHAM5 model simülasyonunun A2 senaryosuna göre 21. Yüzyıl da akışlardaki değişiklikleri göstermektedir. İlk 30 yıllık dönem için ECHAM5 A2 simülasyonu, hem kış hem ilkbahar mevsimlerinde Türkiye nin hemen her bölgesi için yüzey akışında artış öngörmektedir. Bu akış deseni ikinci dönemde değişmeye başlamaktadır. Bu dönemde yüzey akışının Doğu Anadolu da kışın artacağı, ilkbaharda ise azalacağı tahmin edilmektedir. Bu durum, büyük olasılıkla artan yüzey sıcaklıklarından kaynaklanan erken erimenin bir göstergesidir. Aynı dönemde, yüzey akışının Batı Karadeniz Bölgesi nde her iki mevsimde de artacağı, Ege ve Güneydoğu Anadolu da ise ilkbaharda artacağı tahmin edilmektedir. Akdeniz Bölgesi nde döneminde, mevcut döneme kıyasla daha az yüzey akışı olması beklenmektedir yıllarında beklenen değişiklik deseni ikinci dönemdeki değişikliklerle büyük ölçüde benzerlik göstermektedir. Şekil 20- Kış (Sol) ve İlkbahar (Sağ) Mevsimlerinde Yüzey Akışında Tahmin Edilen Tüm simülasyonlar, Türkiye nin batısında kış ve ilkbahar mevsimi yüzey akışlarında önemli ölçüde azalmaya işaret etmektedir. Bu simülasyonlar ayrıca Türkiye nin doğusunda ilkbahar mevsimi yüzey akışlarında da önemli ölçüde azalma göstermektedir. Aynı bölge için ECHAM5 ve HadCM3 A2 simülasyonları, kış yüzey akışlarında daha büyük artışlar göstermektedir ancak, CCSM3 simülasyonları kış yüzey akışlarında büyük değişiklikler göstermemektedir. Yaz ayları yüzey Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 36

41 akışlarındaki büyük değişikliklerin sebebi yaz aylarındaki çok düşük oranlardaki akışlardır. Küçük değişiklikler bile büyük yüzdelere sebep olmaktadır Sonuçlar Büyüklüklerdeki bazı farklılıklara rağmen tüm model simülasyonları bazı değişiklikler konusunda hemfikirdir. Tüm simülasyonlar Türkiye de 21. yüzyılda sıcaklıklardaki artışda anlaşmaktadır. Simülasyonlar ayrıca, Türkiye nin iç ve doğu kesimlerinde daha büyük artışlara işaret etmektedirler. Hemen tüm simülasyonlar Türkiye nin Akdeniz Bölgesi nde kış yağışlarında düşüşler olacağında hemfikirdir. Bu simülasyonlar birbirleriyle tutarlı bir şekilde Karadeniz Bölgesi nde kış yağışlarında artış tahmin etmektedirler. Tüm simülasyonlar Doğu Anadolu da ilkbahar akışlarında azalma ve kış akışlarında artış kabul etmektedirler. Son birkaç yılda simülasyon sonuçlarının son kullanıcılara iletilmesinde de ilerleme kaydedilmiştir: Şekil 21 Sıcak Hava (Sol) ve Aşırı Yağışlı Günlerde (Sağ) Tahmin Edilen Yıllık Değişiklikler ( ) Türkiye nin İklim Değişikliği 5. Ulusal Bildirimi (2,3,4 ve 5.Ulusal Bildirim) Raporu hazırlanırken, bölgesel iklim projeksiyonlarına dayalı çalışmaları devam ettirmek için planlar yapılmaktadır. IPCC Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 37

42 Beşinci Değerlendirme Raporu (AR5) (CMIP5) için hazırlanan küresel model çıktıları dinamik (RegCM4 ve WRF-ARW kullanılarak) ve istatistiksel olarak ölçekleri küçültülerek Türkiye nin ikliminin geleceği ile ilgili bilgiler güncellenecektir. Bu bölgesel simülasyonlar daha yüksek çözünürlüğe sahip olacak (< 10 km) ve aşırı olaylara özel önem verilerek daha zengin bir istatistik seti üretecektir. İlerleyen yıllarda iklim etki değerlendirme topluluğunun büyümesi ve bunun sonucu iklim verilerine dayalı ürünlerin özel ihtiyaçlara göre uyarlanması umulmaktadır. 4.3 Beklenen Etkiler, Etkilenebilirlik ve Uyum Tedbirleri Su Kaynakları Şekil 22 Türkiye ve AB Ülkeleri Tarihsel ve Öngörülen Su Stresi Seviyeleri İklim değişikliği sinyalleri Türkiye nin iklim bölgeleri arasında önemli farklılıklar gösterebilmektedir. Önceki bölümlerde de verildiği gibi IPCC nin A2 senaryosuna göre 21. Yüzyılda sıcaklığın 2030 lardan itibaren hızla artacağı tahmin edilmektedir. Yağışta, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri nde önemli ölçüde düşüşlerin, Karadeniz Bölgesi nde ise önemli artışlar olacağı beklenmektedir. Bu bölgelerin dışında yağışlarda gerçekleşen değişiklikler görece azdır. Yüzey akışları açısından, Türkiye nin batısında kış ve ilkbahar mevsimlerinde önemli ölçüde azalma, doğusunda ise ilkbahar mevsimi yüzey akışlarında önemli ölçüde azalma beklenmektedir Doğal Afetler Dünya da küresel iklim değişimi nedeniyle katastrofik olarak adlandırılan büyük ölçekli doğal afetlerden hidro-meteorolojik karakterli olanların sayısında 1980 yılından beri sürekli ve önemli artışlar görülmektedir. Bunun bir sonucu olarak, dünya genelinde oluşan büyük doğal afetlerin %91 ine atmosferik koşullar neden olmuştur. Hidro-meteorolojik afetler her yıl dünya genelinde 300 binden fazla insanın ölümüne, 325 milyon insanın ciddi bir şekilde etkilenmesine ve 125 milyar Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 38

43 ABD Doları tutarında ekonomik kayba neden olmaktadır. Avrupa da da, 1980 yılından beri yaşanan afetlerin %64 ünden doğrudan seller, fırtınalar, kuraklık ve sıcak hava dalgaları gibi şiddetli hava ve iklim koşulları sorumludur. Avrupa da hava ve iklim koşullarından kaynaklanan ve afete neden olan olayların yıllık ortalama sayısı, 1990 lı yıllarda, bir önceki on yılla karşılaştırıldığında ikiye katlanmış, bunun karşılık depremler gibi iklime bağlı olmayan afetlerin sayısı aynı kalmıştır. Türkiye nin etkilenebilirlik açısından gelecekteki durumu değerlendirildiğinde, 21. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa ve Orta Asya Bölgesinde aşırı iklim olaylarına en çok maruz kalacak 3. ülke olacağı ifade edilmektedir (Şekil 8). Şekil Yüzyılın Sonlarına Doğru Avrupa ve Orta Asya Bölgesindeki Ülkelerin Beklenen Ekstrem İklim Olaylarına Maruz Kalma Sıraları Türkiye, tropikal fırtınalar ve aktif volkanlar hariç, dünya genelinde görülen 31 doğal afetin büyük bir kısmının yaşandığı bir ülkedir. 17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 tarihlerinde 7,4 ve 7,2 büyüklüklerinde gerçekleşen büyük depremler dışında, fırtına (kuvvetli rüzgar), sel, dolu ve don Türkiye de en sık görülen doğal afetlerdir (Şekil 24). Bununla beraber, sıcak hava dalgaları, yıldırım çarpması, toprak kayması, kaya düşmesi ve çığ da önemli can ve ekonomik kayıplara neden olmaktadır. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 39

44 Şekil 24 - Türkiye de Oluşan Meteorolojik Afetlerin Sayılarına Ait Yüzdeler 1995 yılından beri Türkiye de görülen fırtına ve sel gibi meteorolojik afetlerin sayısı artmaktadır (Şekil 25). Bununla beraber, Türkiye de giderek artan erken uyarı ve afet yönetimi kapasitesi sayesinde, örneğin sel afeti başına düşen ölü sayısında önemli ölçüde azalma kaydedilmiştir. Şekil 25 - Türkiye de Görülen Bazı Afetlerin Türleri ve Sayıları ( ) Taşkınlar Olağanüstü su akışı, baraj güvenliği sorunlarına yol açmakta, halkı ve yerleşim birimlerini tehlike altına sokmaktadır. DSİ verilerine göre, yılları arasında 820 adet taşkın olayı meydana Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 40

45 gelmiş, bu taşkınlar sonucunda 660 can kaybı olmuş ve ha tarım arazisi taşkına maruz kalmıştır. Taşkınlar ülke ekonomisine yılda yaklaşık 150 milyon TL zarar vermiştir yılları arasında akarsularda görülen sel (taşkın) olay sayısının tüm hidro-meteorolojik afetler içindeki oranı %33 iken, yılları arasında bu oran %14'e gerilemiştir. Son yıllarda yapılan baraj sayılarındaki artışlar, dere ıslah çalışmaları ve köylerden kentlere göçler, nehirlerden kaynaklanan sellerde (taşkınlarda) azalmaya neden olmuştur. Diğer taraftan, son yıllarda ani seller ve bunun bir sonucu olarak şehir sellerinde önemli artışlar görülmektedir. Doğal bitki örtüsünün tahribatı, çarpık şehirleşme, sel ve dere yataklarındaki yapılaşmadan dolayı şehir sellerinin neden olduğu zararlar artmakta, can ve mal kaybına yol açan afetler daha sık görülmektedir. Sonuç olarak; Ulusal Bildirimlerden alınan bilgiler değerlendirildiğinde, iklim değişikliğinin etkileri ile ilgili beklentiler şu şekilde özetlenebilir: Genel olarak Türkiye de Taşkınların ve kuraklıkların tekerrür sıklıklarının artması beklenmektedir. Şiddetli yağışlardaki kuvvetli artış eğilimi ve bu eğilimin iklim değişikliğinin kuvvetlenmesine paralel şekilde taşkınlarda da artış olması beklenmektedir. Kısa süreli fakat şiddetli sağanak yağış görülen günlerin sayısındaki artış ile beraber, ani taşkınlarda önemli artışların olması beklenmektedir. Havzalarda akarsu akışlarında belirgin değişikliklerin olabileceği düşünülmektedir. Batı Karadeniz de Yaz sıcaklıklarında belirgin artış olması, yağışlarda ise bahar/sonbahar aylarında lokal olarak artış/ belirgin artış olması beklenmektedir. Kıyı Erozyonu ve taşkınların Batı Karadeniz kıyılarında ciddi olması beklenmektedir. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 41

46 5. ÖNEMLİ TARİHİ TAŞKINLAR Taşkınları sınıflandırken önemli taşkın katagorisinde değerlendirmek için birtakım kıstaslar belirlenmiştir. Bu kıstaslar şu şekilde sıralanabilir: İnsan Hayatına Etkileri (Can Kaybı) Ekonomik Tesislerin Etkilenmesi Çevresel Tahribat Oluşması Kültürel Varlıkların Zarar Görmüş Olması Tarihi taşkınlar değerlendirilirken yukarıdaki etkilerden herhangi birinin belirlenen eşik değerlerin üzerinde olması durumunda taşkın tarihi taşkın olarak ele alınmış ve CBS ortamında işaretlenmiştir. Bu kriterlere göre 11 tane tarihi taşkın belirlenmiştir. Taşkınlar sınıflandırırken raporlama çalışmalarında kolaylık sağlanması amacıyla Romanyalı Uzmanlar tarafından oluşturulmuş olan kodlama sistemi kullanılmıştır. 5.1 Batı Karadeniz Havzasında Yaşanan Tarihi Taşkınlar 1- Düzce'de 20.06/ tarihinde meydana gelen taşkın Haziran 1972 de meydana gelen sele yağışlar neden olmuştur.28 Haziran 1972 taşkınına şiddetle yağan yağmur ve dolu, 4 Temmuz 1972 taşkınına ise o gün yağan yağmur neden olmuştur 2- Zonguldak-Merkezde tarihinde meydana gelen taşkın Zonguldak civarında Temmuz 1983 tarihleri arasında şiddetli yağan sağanak sonucu taşkınlar meydana gelmiştir. Üzülmez deresi üzerindeki karayollarına ait bir köprü ile 50 m'lik duvar yıkılmıştır. Kokaksu Deresi üzerinde bir köprü ve 4 adet bina yıkılmıştır. EKİ'nin istifli halde bulunan maden direkleri sürüklenerek Ankara yolu köprüsü ile DDY' köprüsü ağızlarını tıkamıştır bu nedenle su yön değiştirerek şehir içerisine yayılmıştır. Beycuma bucağında sel suları birçok işyerinde hasara neden olmuştur. Merkeze bağlı Kozlu ve Kilimli bucaklarında önemli zararlar meydana gelmiştir. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 42

47 Devrek İlçesinde Çomaklar Deresi taşmış ve pere kaplı duvarlar yıkılmıştır. Taşkının rusubatlı olması taşkını artırmış, yamaçlardan ve yan derelerden gelen sular birçok işyerini basmış ve Orman İşletme binasının arşiv kısmına girerek evrakların tahrip olmasına neden olmuştur. Filyos çayının taşmasıyla da kenarındaki tarım arazileri zarar görmüştür. Zonguldak Merkez ve ilçelerinde meydana gelen taşkınalar sonucu 3 kişi hayatını kaybetmiş, 4 adet bina tamamen yıkılmış, 45 ev ile 676 işyeri önemli ölçüde hasara uğramıştır. Taşkında 17 adet taksi, 2 adet minibüs, 4 adet kamyon, 1 adet kamyonet ve 1 adet otobüs sel sularında sürüklenerek kullanılmaz hale gelmiştir. 3- Gökçebey de tarihinde meydana gelen taşkın tarihinde başlayan sürekli yağışlar nedeniyle Gökçebeyde şehir merkezinden geçen Agustu deresi taşmış ve inşa edilmiş taşkın koruma tesisinin üzerinden aşarak yerleşim yerini su basmış ve 115 iş yeri sular altında kalmıştır. 4- Süleymanbeyler Köyü tarihinde meydana gelen taşkın Süleymanbeyler köyünde 76 konut ve 14 adet iş yeri sel sularından zarar görmüş 1 adet işyeri yıkılmıştır. Bu kısımda önceki yıllarda yapılmış olan perenin 300 mlik kısmı tahrip olmuş ve 300 mlik tahkimsiz sedde yıkılmıştır. 5- Düzce'de /1997 tarihinde meydana gelen taşkın Pazartesi günü başlayan ve aralıksız olarak 5 gün devam eden şiddetli yağışlar neticesinde gününden itibaren özelikle Bolu Yığılca ve Akçakoca ilçeleri başta olmak üzere Çilimli Gölyaka ve Düzce ilçelerinde taşkınlar meydana gelmiştir. 6- Bartın'da tarihinde meydana gelen taşkın Arıt Çayı ile Gökırmağın birleşmesinden meydana gelen Bartın Çayı Terminal mevkiinde ve orduyeri mevkiinde taşarak 25 adet konut ve 17 adet dükkanın taşkın sularına maruz kalmasına neden olmuştur. 7- Batı Karadeniz'de 1998 yılı Mayıs ayında meydana gelen taşkınlar Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 43

48 Büyük Melen Havzası, büyük akarsuları itibarı ile Küçük Melen Irmağı,Küçük Melen Irmağına yan kol olan Asar suyu, Aksu Deresi ve Uğur suyunun Efteni Gölünde Birleşmeleri ve buradan da Büyük Melen Irmağı ile Karadenize Döküldüğü yer ile sınırlı havzadır.1-20 Mayıs tarihlerinde bölgeye sürekli yağan yağışlar sonucunda zemin aşırı doygun duruma gelmiştir. Bölgede 20 mayıs akşamı başlayan ve 21 mayıs sabah saatlerine kadar yağan şiddetli sağanak yağışın meydana getirdiği taşkınlar sonucunda yerleşim yerlerinde, Ekili alanlarda, yollarda büyük zararlar olmuş ve can kayıpları yaşanmıştır. Zonguldak İli Devrek İlçesinde tarihinde meydana gelen taşkın o Devrek İlçe Merkezinin %90 ı sular altında kalmış, 5 kişinin sel sularına kapılmış, 2 adet köprü yıkılmış, ilçenin çevre ile bağlantısı kesilmiş, Devrek İlçesinde 8 adedi tamamen olmak üzere 21 adet çok katlı bina çökmüş, birçok sanayi tesisi zarar görmüştür. o İlçe Merkezinden geçen Çayın taşması sonucu çayın sol sahilinde inşaa edilmiş olan 1.5 km uzunluğundaki beton taşkın koruma duvarlarının tamamı yıkılmıştır. o İlçe Merkezi Pınarönü mevkiinde Devrek Çayı sağ sahilde karayollarına ait duvarlar yıkılmıştır. Karabük İlinde tarihinde meydana gelen taşkın Karabük İlinde Filyos Çayı yan kolları olan Soğanlı Çayı, Araç Çayı, Eskipazar Çayı ve bunların birleşmesinden oluşan Yenice Çaylarında meydana gelen taşkınalar sonucunda Karabük İl Merkezi başta olmak üzere yerleşim birimlerinde ve kırsal kesimde büyük oranda hasar meydana gelmiştir. Karabük Merkez İlçe Taşkın Zararları o Çayan Mahallesine ulaşımı sağlayan köprü kısmen çökmüş, DSİ'ye ait taşkın koruma duvarının 40 m'lik kısmı yıkılmıştır. 45 adet ev taşkın tehdidi altındadır. o Soğuksu mahallesi, İbni Sina caddesinden kapalı geçen Arcak Deresi üzerindeki menfez çökmüştür. 175 adet bina taşkından etkilenmiştir. o Atatürk Mahallesi Aksöke 1,2,3 derelerinde taşkın ve heyelan nedeniyle 176 adet bina taşkından etkilenmiştir. o Kartaltepe Mahallesi, Cevizli Deresinde her iki sahilde toplam 60 m beton taşkın koruma duvarı yıkılmış 132 adet ev taşkından etkilenmiştir. o Karabük Mahallesi Kavaklı ve Halim Derelerinde toplam 150 m beton duvar yıkılmış 70 adet bina taşkından etkilenmiştir. o Karabük İl Merkezi Araç Çayının sağ sahilinde bulunan yerleşim birimlerinin alt katları su altında kalmıştır. Ayrıca sol sahilde bulunan tuğla, seramik, kooperatif tesisleri de su altında kalmıştır. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 44

49 o Merkez Kılavuzlar Köyünde 300 da arazi taşkından etkilenmiştir. o Merkez Yukarı Kızılcaören Köyü seddeleri yıkılmış olup 230 da arazi taşkından etkilenmiştir. o Eskipazar İlçesi Taşkın Zararları o Merkez İlçede Viranşehir Çayı taşkınlarından dolayı Bahçepınar köprüsü yıkılmıştır. DSİ'ye ait 50 m beton duvar yıkılmış, 100 mlik duvarın ise temel kısımları oyulmuştur. Ayrıca istasyon mahallesinde belediyeye ait 50 m uzunluğundaki beton duvar yıkılmıştır. Bu bölgede yer alan ulaşım köprüsünün o yaklaşım duvarları hasar görmüştür. İlçe Merkezinden geçen Eskipazar Çayı yatağında yer alan arazilerde kıyı oyulması oluşmuş, tarım arazileri rusubat ve su ile kaplanmış, ekili alanlar büyük ölçüde zarar görmüştür. o Eskipazar Çayının Karabük-Ankara karayolunun sağ tarafındaki yaklaşık 10 km'lik bölümünde Çayın yatak değiştirerek genişlemesi sonucunda yaklaşık 600 da tarım arazisi kıyı oyulması nedeniyle yok olmuştur. Karabük İli Yenice İlçesinde tarihinde meydana gelen taşkın İlçe Merkezinin %70 i sular altında kalmış olup 16 dairelik bir apartman göçmüştür. DSİ'ye ait 150 m uzunluğundaki taşkın koruma duvarı yıkılmıştır. o o o o o Cihanbeyli Köyünde DSİ'ye ait tahkimatlı seddelerin tamamı yıkılmış olup köyün tamamı taşkından etkilenmiştir. Güney Köyü taşkın koruma duvarlarının 45 m lik kısmı yıkılmış olup 100 adet bina taşkından etkilenmiştir. Satuk Köyünde 22m taşkın koruma duvarı yıkılmış olup 25 adet bina ile 80 da arazi taşkından etkilenmiştir. Özal Mahallesi Bağbaşı köyünde 92 adet bina taşkından etkilenmiştir. Yenice Yortanpazarı Kasabası, Pirinçli, Gökbel, Kayadibi, Kayaarkası Mahallesi, Ören, Ibrıcak ve Safranbolu-Sarıahmetli Köyleri taşkından etkilenmiştir. Çaycuma da tarihinde meydana gelen taşkın o Çaycuma İlçesi İstasyon Mahallesi Filyos Çayında su seviyesinin yükselmesi, Perşembe deresinden gelen suyun deşarjının olmaması nedeni ile su baskınına maruz kalmış 1 adet tuğla fabrikası, 1 adet yem fabrikası, tren istasyonu ve yollar ile bütün yerleşim birimi ve 1200 da tarım arazisi zarar görmüştür. o Çaycuma köprüsü yanında Filyos Çayı sağ sahilinde kurulmuş bulunan Küçük Sanayi Sitesi'ni ve SEKA kağıt fabrikası pompalarını koruyan seddelerin kısmen yıkılması sonucunda bu alanlarda su baskınları yaşanmıştır. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 45

50 o Saltukova(Kokaksu) beldesinde Filyos Çayının aşırı yükselmesi nedeniyle beldenin tamamı su baskınına maruz kalmıştır. Belde Merkezi içindeki caddeler üzerine 2 m yüksekliğe varan rusubat birikimi olmuş, Devrek ve yukarı havzadan sürüklenen ağaçlar ve hayvan ölüleri şehrin içinde birikmiştir. Bartın da tarihinde meydana gelen taşkın o Bartın çayı ve yan kolları olan Gökırmak, Arıt, Kozcağız, Günye ve Ulus çaylarında taşkınlar meydana gelmiştir. Oluşan bu taşkınlar sonucunda Bartın İl Merkezinin yaklaşık %80 i sular altında kaldığı bu afette su yüksekliği yer yer 4-5 m ye ulaşmış, Hendekyanı, Kemerköprü, Çatmaca, Gölbucağı, Orduyeri, Kaynarca, Küçüksanayi Sitesi, Gürgenpınarı, Boğaz Mevkii ve Bartın Limanı tamamen sular altında kalmış, Bartın İlinin ilçe ve köyleri ile komşu il ve ilçelerle ulaşımı tamamen kesilmiş, telefon görüşmeleri kapanmış, elektrikler kesilmiş, içmesuyu ve kanalizasyon şebekeleri tahrip olmuştur. o Taşkında iki can kaybı olmuştur. o 2613 adet betonarme konut, 588 adet ahşap konut olmak üzere 3201 adet konut taşkından zarar görmüştür. o o o o o o o o o o 12 adet eğitim tesisi taşkından zarar görmüştür. Merkez Kemer Köprünün bitişiğinde ve 300 m membaında sol sahilde meydana gelen heyelan nedeniyle Kozcağız Çayı tıkanmış, Kemer Köprü mansabı sağ sahilde taş duvarı koruyan 200 m fildöfer tahkimatlı sedde tamamen tahrip olmuştur. Kozcağız Çayı sol sahilinde Ahmetler Mevkiinde canlı iksa tahkimatlı 200 m uzunluğundaki sedde tamamen tahrip olmuştur. Gökırmak ve Bartın Karabük Karayolu üzerinde yer alan Kurtköy ve Çayırköy Mevkiinde Gökırmak sol sahilde inşaa edilmiş yaklaşık 2 km uzunluğundaki tahkimsiz sedde tamamen yıkılmıştır. Bartın ırmağının limana paralel olan deşarj seddesinin Bartın yönünde limana bağlantıyı sağlayan karayolunun yaklaşık 300 m lik kısmı yarılarak kopmuş, limana bağlantı tamamen kesilmiş, limanın askeri bölgesi tamamen sular altında kalmıştır. Bartın İlinin çevre il ve ilçelerle ulaşım bağlantısı kesilmiştir. Karayolları Genel Müdürlüğünden alınan bilgilere göre 178,5 km onarım yapılmış, 89 km de yeni stabilize yol açılmıştır. 35 km lik su isale hattı zarar görmüştür adet işyeri, 90 adet ticari araç zarar görmüştür. 75 adet büyükbaş hayvan,100 adet küçükbaş hayvan,100adet arı kovanı sel sularına kapılmıştır. 608 ha tarım arazisi zarar görmüştür. 8- Sinop-Helaldı-Helaldı Çayında tarihinde meydana gelen taşkın Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 46

51 Helaldı İlçe Merkezi ile Ayazköy Köyü zarar görmüştür. Taşkın tarihinde başlamış ve 1 gün devam etmiştir. 4 bina ile 2 adet ahır zarar görmüştür. Toplam 11.2 km uzunluğundaki nehir yatağı ve çevresi zarar görmüştür. Sinop-Türkeli-Yarna Çayında tarihinde meydana gelen taşkın: Türkeli İlçe Merkezi ile Turhan ve Düzler Köyleri zarar görmüştür. Taşkın tarihinde başlamış ve 1 gün devam etmiştir. Türkeli Belediyesi İçmesuyu Şebekesi, 1 ad.ilkokul, 1 ad. karayolu köprüsü zarar görmüştür. 9- Cide'de tarihinde meydana gelen taşkın Cide deresi ve yan derelerde mansap şartlarının sağlanamaması ilçe merkezi drenaj şebekesinin yetersiz olması ve dere yatağına yapılan suni müdahaleler sonucunda taşkın yaşanmıştır. Cide ilçe Merkezindeki taşkın koruma tesisleri zarar görmemiştir. Taşkında 67 ev ve işyeri ile yaklaşık 5 ha tarım arazisi zarar görmüştür. 10- Bartın İl Merkezi ve Kozcağız beldesinde tarihinde meydana gelen taşkın Bartın Merkeze bağlı Kozcağız Beldesi Şarköy Boğaz Mahallesi içerisinden geçen kuru derenin üzerindeki menfez ve büzlerin gelen rusubat ve ağaçlarla tıkanması ve dere yatağına yapılan suni müdahaleler sonucu dere yatağının kesitinin daralması neticesinde taşkın oluşmuştur tarihinden başlayarak tarihine kadar devam eden şiddetli yağışlar sonucunda Bartın İl Merkezi ve Bartın Merkeze bağlı Şarköy Boğaz Mahallesi, Bartın İli ve Kozcağız Beldesi Şarköy Boğaz Mahallesinde 150 ev ve 900 ha tarım arazisi zarar görmüştür. 11- Sinop-Dikmen-Kanlıçay da tarihinde meydana gelen taşkın Hacıselli köyü etkilenmiştir. Taşkın 2.8 km. uzunluğundaki nehir yatağı çevresinde zarara neden olmuştur. Taşkın 1.45 km. uzunluğundaki nehir yatağı çevresinde zarara neden olmuştur. Taşkının tekerrür süresi yıldır. Taşkın tarihinde başlamış ve 2 gün devam etmiştir. Taşkından, 40 ha. arazi ile 500 m. uzunluğunda karayolu ile 2300 m.uzunlukta taşkın koruma yapısı zarar görmüştür. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 47

52 Şekil 26: Tarihi Taşkınlar Haritası Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 48

53 6. İLERİDE MEYDANA GELEBİLECEK TAŞKINLARIN OLUMSUZ SONUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ 6.1 METODOLOJİ İleride meydana gelebilecek taşkınların ve yayılma alanlarının belirlenmesinde Exzeco metodu, Su seviyesi yükseltme metodu ve alüvyon birikintisi yöntemi olmak üzere 3 farklı yöntem ile çalışma yapılmıştır Exzeco Metodu Fransa tarafından geliştirilmiş bir model olan Exzeco, Fransa da bulunan bir sunucu üzerinden otomatik olarak çalışmakta olup akarsu yatağındaki su seviyesinin yükseltilmesi esasına dayanmaktadır. Programdan elde edilen çıktılar proje kapsamında kullanılmıştır. Söz konusu metot mevcut sayısal yükseklik haritası (Aster GDEM) ile çalışmakta olup haritanın doğruluğu sonuçların doğruluk oranını önemli derecede etkilemektedir Su seviyesi yükseltme metodu Su seviyesi yükseltme metodu Romanya da kullanılmakta olan bir metot olup akarsu yatağındaki su seviyesinin yükseltilmesi esasına dayanmaktadır. Söz konusu metot Exzeco metodunda olduğu gibi mevcut sayısal yükseklik haritası (SRTM DEM) üzerinden çalışılmakta olduğundan, mevcut haritanın doğruluğu sonuçların doğruluk oranını önemli derecede etkilemektedir Alüvyon Birikintisi Metodu, Alüvyon Birikintisi Metodu Fransa da kullanılmakta olan metodlardan biridir. Bu metot alüvyon birikintisi alanlarının geçmişte yaşanmış taşkınları temsil ettiği ilkesine dayanmakta olup alüvyon birikintilerinin olduğu alanlar taşkınların yayılma alanları olarak kabul edilmektedir. Yapılan çalışmalar alüvyon yayılım alanı bilgisine dayandığından, mevcut jeoloji haritasının doğruluğu sonuçların doğruluk oranını önemli derecede etkilemektedir. Yapılan çalışmada MTA dan alınmış olan 1: ölçekli Jeoloji Haritası kullanılmıştır. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 49

54 Şekil 27 Exzeco Yöntemine Göre Taşkın Riski Taşıyan Alanlar Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 50

55 Şekil 28 Su Yükseltme Yöntemine Göre Taşkın Riski Taşıyan Alanlar Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 51

56 Her üç metot ile yapılan çalışmalardan elde edilen çıktılar ve geçmişte yaşanmış taşkınlar karşılaştırılmıştır. Sonuç olarak, alüvyon birikintisi yöntemi ile elde edilen alanların hemen hemen bütün tarihi taşkınları ve diğer iki metotla elde edilen alanları kapsadığı ve uygulama süresinin diğer metotlara göre daha az olduğu görülmüştür. Bu sebeple çalışmalarda Alüvyon Birikintisi yöntemiyle elde edilen sonuçların gelecekte meydana gelmesi muhtemel taşkınların yayılma alanları olarak kullanılmasına karar verilmiştir. Ayrıca kısa dönem uzmanlar tarafından Ülkemizde mevcut olan 1: ölçekli Jeoloji Haritasının kullanılarak Batı Karadeniz Havzası gibi eğimi az olan havzalarda taşkın riski ön değerlendirmesinin kısa sürede yapılabileceği belirtilerek alüvyon birikintisi yönteminin seçilmesi özellikle tavsiye edilmiştir. Taşkın yayılma alanları belirlendikten sonra, bu alanlarda bulunan çeşitli alansal ve noktasal göstergeler incelenmiştir. Çalışmalarda, CORINE arazi örtüsünden, uydu görüntülerinden ve farklı kurumlarca hazırlanan raporlardan elde edilen veriler kullanılmıştır. Ayrıca yağış ve akış verileri ve ilgili ölçüm istasyonlarına dair veriler Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünden ve Meteoroloji Genel Müdürlüğünden alınmıştır Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 52

57 Şekil 29 Batı Karadeniz Havzasında Alüvyon Alanları Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 53

58 Şekil 30 Farklı Yöntemlerin Karşılaştırılması Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 54

59 Şekil 31 : Arazi Kullanım Haritası Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 55

60 6.1.4 Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Nüfus Taşkınlardan etkilenmesi muhtemel nüfus belirlenirken CORINE 2006 verilerden elde edilen uydu görüntüleri CBS ortamında taşkın yayılma alanları ile kesiştirilmesiyle elde edilmiştir. Bu bölgede yer alan nüfus ağırlıklı olarak şehir merkezlerini içermektedir Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Sosyo-Ekonomik Aktiviteler Taşkınlardan etkilenmesi muhtemel sosyo-ekonomik alanlar belirlenirken CORINE 2006 verilerinden elde edilen uydu görüntüleri CBS ortamında taşkın yayılma alanları ile kesiştirilmesiyle elde edilmiştir Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Altyapı Tesisleri Taşkınlardan etkilenmesi muhtemel altyapı tesisleri belirlenirken CORINE 2006 verilerinden elde edilen uydu görüntülerinin CBS ortamında taşkın yayılma alanları ile kesiştirilmesiyle elde edilmiştir. Bu veriler ağırlıklı olarak karayolları ağından oluşmaktadır Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Tarım Alanları Taşkınlardan etkilenmesi muhtemel tarım alanları belirlenirken CORINE 2006 verilerden elde edilen uydu görüntüleri CBS ortamında taşkın yayılma alanları ile kesiştirilmesiyle elde edilmiştir. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 56

61 SIRA ŞEHİR İLÇE TOPLAM NÜFUS KENTSEL NÜFUS KIRSAL NÜFUS MUHTEMEL TAŞKIN ALANI (HA) 1 ZONGULDAK MERKEZ DUZCE MERKEZ ZONGULDAK EREĞLİ BARTIN MERKEZ BOLU MERKEZ KARABUK MERKEZ ZONGULDAK ÇAYCUMA ZONGULDAK DEVREK KARABUK SAFRANBOLU BOLU GEREDE ZONGULDAK ALAPLI DUZCE AKÇAKOCA BARTIN ULUS KARABUK YENİCE SAKARYA KOCAALİ SINOP AYANCIK ZONGULDAK GÖKÇEBEY CANKIRI ÇERKEŞ KASTAMONU ARAÇ KASTAMONU CİDE DUZCE YIĞILCA KARABUK ESKİPAZAR DUZCE GÖLYAKA SINOP TÜRKELİ DUZCE GÜMÜŞOVA BARTIN AMASRA BOLU MENGEN DUZCE ÇİLİMLİ KASTAMONU DEVREKANİ BOLU YENIÇAĞA BOLU DÖRTDİVAN KASTAMONU BOZKURT CANKIRI ATKARACALAR KASTAMONU İHSANGAZİ DUZCE KAYNAŞLI Tablo 15: Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Nüfus Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 57

62 Şekil 32 Muhtemel Taşkın Alanlarında Kalması Beklenen Nüfus Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 58

63 SIRA ŞEHİR İLÇE KIRSAL NÜFUS MUHTEMEL TAŞKIN ALANI (HA) 1 ZONGULDAK MERKEZ BARTIN MERKEZ DUZCE MERKEZ ZONGULDAK ÇAYCUMA ZONGULDAK EREĞLİ BOLU MERKEZ KARABUK MERKEZ CANKIRI ÇERKEŞ KARABUK SAFRANBOLU BARTIN AMASRA BOLU YENIÇAĞA DUZCE KAYNAŞLI 0 73 Tablo 16: Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Sosyo-Ekonomik Aktiviteler SIRA ŞEHİR İLÇE MUHTEMEL TAŞKIN ALANI (HA) 1 BOLU MERKEZ DUZCE KAYNAŞLI ZONGULDAK ÇAYCUMA BOLU GEREDE 63 5 SINOP MERKEZ 62 6 ZONGULDAK EREĞLİ 23 7 ZONGULDAK MERKEZ 18 8 ZONGULDAK ALAPLI 5 9 DUZCE AKÇAKOCA 4 10 BOLU YENIÇAĞA 3 11 BARTIN MERKEZ 1 Tablo 17: Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Altyapı Tesisleri Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 59

64 Şekil 33: Muhtemel Taşkın Alanlarında Kalması Beklenen Tarım Alanları Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 60

65 Şekil 34 Muhtemel Taşkın Alanlarında Kalması Beklenen Altyapı Tesisleri Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 61

66 Şekil 35 Muhtemel Taşkın Alanlarında Kalması Beklenen Ekonomik Tesisleri Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 62

67 SIRA ŞEHİR İLÇE MUHTEMEL TAŞKIN ALANI (HA) 1 BOLU MERKEZ KASTAMONU DEVREKANİ DUZCE MERKEZ KASTAMONU SEYDİLER ZONGULDAK ÇAYCUMA DUZCE GÖLYAKA DUZCE ÇİLİMLİ BARTIN MERKEZ BOLU GEREDE BOLU DÖRTDİVAN SINOP MERKEZ CANKIRI ATKARACALAR BOLU YENIÇAĞA KASTAMONU AZDAVAY CANKIRI ÇERKEŞ KASTAMONU AĞLI DUZCE GÜMÜŞOVA KARABUK ESKİPAZAR ZONGULDAK EREĞLİ ZONGULDAK DEVREK KASTAMONU İHSANGAZİ BARTIN ULUS SAKARYA KOCAALİ KARABUK SAFRANBOLU KASTAMONU ARAÇ SINOP ERFELEK KASTAMONU KÜRE DUZCE AKÇAKOCA ZONGULDAK GÖKÇEBEY KARABUK MERKEZ KARABUK EFLANİ ZONGULDAK MERKEZ KARABUK OVACIK SINOP TÜRKELİ KASTAMONU MERKEZ KASTAMONU CİDE KASTAMONU DADAY ZONGULDAK ALAPLI CANKIRI KURŞUNLU 8 40 KASTAMONU PINARBAŞI 5 41 BOLU MENGEN 1 Tablo 18: Muhtemel Taşkın Alanlarında Yer Alan Tarım Alanları Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 63

68 7. CİDDİ ÖLÇÜDE TAŞKIN RİSKİ TAŞIYAN ALANLAR Raporun bu bölümünde havzada taşkın tehlike ve risk haritalarının belirlenmesine temel teşkil edecek potansiyel yüksek taşkın riski taşıyan alanlar belirlenmiştir. Bu alanlar muhtemel taşkın riski altında kalan bölgelerin yerel uzmanların belirlediği bir takım göstergelere sahip olup olmadığı dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu göstergeler CORINE 2006 projesinden alınan alansal veriler ve çeşitli kaynaklardan alınan noktasal veriler aşağıdaki şekildedir. Bu alanlar belirlenirken seçilen göstergeler Tablo 19 da özetlenmiştir: Alansal Göstergeler Kentsel Nüfus Tarım Alanlar Ekonomik Alanlar Altyapı Tesisleri Noktasal Göstergeler Sağlık Tesisleri(Hastane vb) Kamu Binaları Okullar Kentsel ve Endüstrial Dejarj noktaları Katı Atık Tesisleri Korunan ve Yaban Hayat Alanları Tabiat ve Milli Parklar Tablo 19: Alansal ve Noktasal Göstergeler 7.1 Gösterge Sonuçları Alansal göstergelerin sonuçları ve taşkın riski altında yer alan bölgeler raporun 6. Bölümünde gösterilmiştir. Noktasal göstergelere göre elde edilen sonuçlar Tablo 20, Şekil 34, Şekil 35 ve Şekil 36 da gösterilmektedir. Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 64

69 Sağlık Tesisleri Eğitim Tesisleri Kültürel Tesisler Kentsel Deşarjlar Endüstriyel Deşarjlar Katı Atık Tesisleri Korunan Alanlar Yaban Hayatı Tabiat Parkı Milli Park AĞLI AKÇAKOCA ALAPLI AMASRA ARAÇ ATKARACALAR AYANCIK AZDAVAY BARTIN-MERKEZ BAYRAMÖREN BOLU-MERKEZ BOZKURT CİDE ÇAYCUMA ÇERKEŞ ÇİLİMLİ DEVREK DEVREKANİ DÖRTDİVAN DUZCE-MERKEZ EREĞLİ ESKİPAZAR GEREDE GÖKÇEBEY GÖLYAKA GÜMÜŞOVA İHSANGAZİ KARABUK-MERKEZ KAYNAŞLI KURŞUNLU KURUCŞİILE MENGEN MUDURNU PINARBAŞI SAFRANBOLU SEYDİLER SİNOP-MERKEZ ŞENPAZAR TÜRKELİ ULUS YENIÇAĞA YENİCE YIĞILCA ZONGULDAK-MERKEZ TOPLAM Tablo 20: Noktasal Göstergeler Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 65

70 Şekil 36: Muhtemel Taşkın Riski Altında kalan Sosyo-Ekonomik Göstergeler Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 66

71 Şekil 37 Taşkın Riski Altında Kalan Kentsel Alanlar Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 67

72 Şekil 38: Muhtemel Taşkın Riski Altında Kalan Ekonomik Aktivite Alanları Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 68

73 7.2 Gösterge Sonuçlarının Değerlendirilmesi Taşkın riski altında kalan göstergeler incelendiğinde birçok alanın seçilen göstergelere göre taşkınlardan etkilendiği görülmektedir. Bundan dolayı göstergelerin verisel niteliği ve önem derecesi göz önünde bulundurularak bazı göstergelere öncelik verilmesi kararlaştırılmıştır. Bu göstergeler; Taşkın Riski Altında Kalan Kentsel Nüfus Taşkın Riski Altında Kalan Ekonomik Aktivite Olan Alanlar Belirlenen göstergeler için seçilmiş olan eşik değerleri ise şu şekilde belirlenmiştir. Sayı Gösterge Eşik Değer 1 Taşkın Riski Altında Kalan Kentsel Yerleşim Alanı > 200 Ha 2 Taşkın Riski Altındaki Bulunan Ekonomik Aktivite Alanı >100 Ha Bu eşik değerlerini üstünde kalan göstergelere göre Tablo 21ve Tablo 22 de belirtilen bölgeler potansiyel yüksek taşkın riski taşıyan alanlar olarak seçilmiştir. Sıra Şehir İlçe Muhtemel Taşkın Alanı (Ha) 1 DUZCE MERKEZ BOLU MERKEZ ZONGULDAK ÇAYCUMA BARTIN MERKEZ ZONGULDAK EREĞLİ BOLU GEREDE KARABÜK YENİCE 246 Tablo 21: Taşkın Riski Altında Kalan Kentsel Yerleşim Alanları Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 69

74 Sıra Şehir İlçe Muhtemel Taşkın Alanı (Ha) 1 DUZCE MERKEZ KARABUK MERKEZ ZONGULDAK EREĞLİ BARTIN MERKEZ ZONGULDAK ÇAYCUMA BOLU MERKEZ 180 Tablo 22: Taşkın Riski Altındaki Ekonomik Aktivitede Bulunulan Alanlar Yapılan değerlendirmeler ve seçilen kriterler neticesinde ilk önce can güvenliği daha sonra ekonomik aktivite dikkate alınmış olup Batı Karadeniz Havzasında taşkın riski taşıyan alanlar önceliklerine göre belirlenmiştir. Bu sonuçlara göre taşkın riski altında kalan yerleşim alanı 200 hektar üzerinde olan 7 yerleşim birimi, taşkın riski altında kalan ekonomik aktivite alanı 100 hektar üzerinde olan 6 yerleşim birimi belirlenmiştir. Can güvenliği açından Düzce ili Merkez ilçesinin 2211hektarı taşkın riski altında bulunması sebebiyle öncelik sıralamasında ilk sırada yer almıştır. Ayrıca Düzce ili Merkez ilçesi taşkın riski altında kalan 599 hektar ekonomik aktivite yapılan alanı ile öncelik sıralamasında yine ilk sırada yer almıştır. Yerleşim alanlarının taşkın riski altında kalması hususunun değerlendirilmesi neticesinde Düzce ili Merkez ilçesini sırasıyla Bolu ili Merkez ilçesi, Zonguldak ili Çaycuma ilçesi, Bartın ili Merkez ilçesi, Zonguldak ili Ereğli ilçesi, Bolu ili Gerede ilçesi ve Karabük ili Yenice ilçesi izlemektedir. Ekonomik aktivite yapılan alanlar değerlendirildiğinde ise Düzce ili Merkez ilçesini sırasıyla Karabük ili Merkez ilçesi, Zonguldak ili Ereğli ilçesi, Bartın ili Merkez ilçesi, Zonguldak ili Çaycuma ilçesi ve Bolu ili Merkez ilçesi izlemektedir. Sonuç olarak Batı Karadeniz Havzasında taşkın riski taşıyan alanlar sırasıyla Düzce ili Merkez ilçesini sırasıyla Bolu ili Merkez ilçesi, Zonguldak ili Çaycuma ilçesi, Bartın ili Merkez ilçesi, Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 70

75 Zonguldak ili Ereğli ilçesi, Bolu ili Gerede ilçesi, Karabük ili Yenice ilçesi ve Karabük ili Merkez ilçesidir (Tablo 23, Şekil 32). Elde edilen sonuçlar aynı zamanda geçmişte meydana gelen önemli taşkınlar ile de örtüşmektedir. Sıra Şehir İlçe Muhtemel Taşkın Alanı (Ha) 1 DUZCE MERKEZ BOLU MERKEZ ZONGULDAK ÇAYCUMA BARTIN MERKEZ ZONGULDAK EREĞLİ BOLU GEREDE KARABÜK YENİCE KARABÜK MERKEZ 374 Tablo 23: Taşkın Riski Altında Kalan Alanların Öncelik Sıralaması Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 71

76 Şekil 39 Potansiyel Yüksek Taşkın Riski Taşıyan Alanlar Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 72

77 KAYNAKÇA 1. Nehir Havzası Koruma Eylem Planı 2. Corine Land Cover 2006 ( 3. SRTM DEM ( 4. LANDSAT verileri ( 5. İklim Değişikliği 5. Ulusal Bildirimi 6. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü 7. Meteoroloji Genel Müdürlüğü Kapasitenin Geliştirilmesi Projesi 73