GRAMSCİ YE GİRİŞ YA DA HAPİSHANE DEFTERLERİ Nİ OKUMAK

Transkript

1 Erhan Göksel in editörlüğünde yayına başlayan Teori Dizisi nin ilk kitabı olan; Antonio Gramsci nin Hapishane Defterleri ne yazdığı Giriş yazısı. GRAMSCİ YE GİRİŞ YA DA HAPİSHANE DEFTERLERİ Nİ OKUMAK Lenin den bu yana yaşamış en büyük ve en saygı duyulan Avrupalı Marksist teorisyen olan Antonio Gramsci, olumsuz koşullar altında geçirdiği kısa yaşamı boyunca, Marksizmin genel sorunlarını ve özellikle de üst yapı kavramının - tüm epistemolojik kategorileriyle birlikte - teorileştirilmesine çalışmıştır. İlk çalışmalarında çoğunlukla gündelik politika yorumları ve tartışmalarını konu alan Gramsci, olgun dönemi diyebileceğimiz ve yaklaşık oniki yıl süren Mussolini nin hapishanelerinde geçen bu döneminde ise, kendisine üst yapılar teorisyeni sıfatını kazandıran eserlerini (Hapishane Defterleri) kaleme almıştır. Kaleme almıştır denilmesi gerekir; çünkü yazdıklarını, ilerde yayınlayabilme amacı ile ağır sansür koşullarında sadece kendisine göre yazmış, ancak yaşamının trajik bir şekilde hapishanede kısa sürede tamamlanmış olması, ona bu imkanı tanımamıştır. Genelde, teorik yükünden dolayı okunması çok zor olan ve bugün bile bazı kavramlarının hala tartışıldığı - ki onun hegemonya terimi kadar hiç bir terim Sol Düşünce de çeşitli şekillerde işlenmiş değildir - Gramsci nin Hapishane Defterleri isimli bu en önemli ve en temel eseri, Türkçe ye çevrilen teorik metinlerinin kuşkusuz en önemlisidir. Gramsci nin Hapishane Defterleri, büyük savaştan sonra; arasında kronolojik olarak 10 cilt halinde yayınlanan ve 1960 lara kadar sadece İtalya da bilinirken, Defterler in ilk basımından neredeyse 30 yıl sonra ancak İtalya sınırlarını aşabilmiştir. Böylece Gramsci nin düşüncesinin yayılması önündeki engel de bir anlamda ortadan

2 kalkmıştır. İtalya daki Gramsci Enstitüsü nün desteği ile 1959 da önce Fransa da yayınlanan Defterler, ardından da 1971 de İngiltere de yayınlandı. Bu arada 1967 de Cagliari de toplanan Uluslararası Gramsci İncelemeleri Kongresi ni, ve de İngitere de yayınlanmakta New Left Review dergisinde başlayan ve uzun yıllar süregelen Gramsci tartışmalarını da hatırlatmakta yarar var. Yine, 20. Yüzyılın son çeyreğinde Sol Düşünce de dünyayı en fazla etkileyen Marksist filozof L. Althusser in çıkışındaki önemli Gramscigil analizleri de bu arada belirtelim. Kısaca özetlemek gerekirse; 1970 lere kadar çok fazla tanınmayan Gramsci nin eserleri ve kavramları üzerindeki tartışmalar, lere gelindiğinde tüm dünyayı kapladı. Hemen bir-iki yıl sonra da 1970 lerin ünlü sol dergisi Birikim ile ülkemize ulaştı. Özellikle Avrupa da olmak üzere hemen tüm dünyada 1965 lerde başlayan ve hız kaybetmeden devam eden, çağdaş siyaset çözümlemeleri, Türkiye de maalesef sürdürülemedi. Araya giren 12 Eylül darbesi ve onun bilinçli olarak yarattığı apolitik ortam, tüm konuların ve siyasal sorunların tartışılmasının üzerine adeta ağır bir perde ile örttü. Gramsci metinlerine yeni başlayanlar için burada bir hatırlatmada daha bulunmak isterim. Gramsci nin ağır metinlerini yeni okumaya başlayanların, daha kolay anlayabilmek için daha önce bizzat benim editörlüğümde, dört farklı yayınevinden Türkçe olarak arasında yayınladığım altı kitabın, yani; Savaş Yayınları arasında çıkan N.Bobbio-J.Texier nin Gramsci ve Sivil Toplum; Hugues Portelli nin Gramsci ve Tarihsel Blok; Birey ve Toplum Yayınları tarafından basılan J.Texier in Gramsci ve Felsefe; S.Hall-B.Lumley- G.McLennan ın Siyaset ve İdeoloji: Gramsci; Alan Yayınları nın yayınladığı Perry Anderson un Gramsci: Hegemonya, Doğu/Batı Sorunu ve Strateji isimli kitapları ile Verso nun yayınladığı L.Althusser in Felsefe ve Bilim Adamlarının Kendiliğinden Felsefesi ile Gramsci nin yaşamı ve yapıtlarını anlatan G.Fiori nin Gramsci: Bir Devrimcinin Hayatı nı Gramsci nin Hapishane Defterleri ile mümkünse eş zamanlı okumalarını öneririm. Bu arada 1978 de Birikim in yayınladığı L.Althusser in İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları isimli ünlü eserini hatırlatmazsak, önerilerimiz eksik kalır. Hiç bir Marksist eser, Gramsci nin Hapishane Defterleri kadar çetrefil değildir. Bunun en temel nedeni de, Gramsci nin yaşadığı ağır sansür koşullarıdır kuşkusuz. Ayrıca da Marx ve Lenin in de kaçınamadığı kaderden Gramsci de nasibini almıştır. P.Anderson un dediği gibi; Eski kelime dağarcıkları ile kökten yeni kavramlara ulaşma zarureti, bazı anlamların çarpık olarak iletilmesine yol açmıştır. Marx ın yeni düşüncelerini Hegel ve A.Smith in, Lenin in ise yeni düşüncelerini Plehanov ve Kautsky nin dilinde düşünmek zorunda

3 kalması gibi, A. Gramsci de kendisine özgü kavramlarını B.Croce ve Machiavelli nin köhnemiş ve yetersiz kalmış tezgahlarında üretmek zorunda kaldı. İşte, Gramsci nin toplumsal çözümlemelerinin teorik alt yapısını oluşturan, zaman zaman iç içe, zaman zaman da birbirine zıt ve karşıt olarak kullanılan beş kavram: Sivil Toplum Alt yapı - Üst yapılar Tarihsel Blok Hegemonya Aydınlar Gramsci nin, kendi düşüncesinin içinde epistemolojik olarak büyük anlamlar yüklediği kavramların kuşkusuz en kilit olanları bu beş kavramsal analiz olmakla birlikte; önce bu beş kavramın dışında kullandığı çeşitli terimlerin bazılarını burada sıralayalım. Gramsci nin ana kavramlarından önce Hapishane Defterleri nde sıklıkla karşılaşacağımız bazı özgün terimleri burada kısaca yorumlamak, sanırım bir zorunluluk olsa gerek: Moment: Bu kavram Gramsci nin en temel kavramlarından biri olup, tek bir kelimeyle karşılayabilmek çok zordur. Kelime olarak kısa süre, evre, an, lahza olarak, fizikte; harekete geçiren, itme kuvveti, hareketin nedeni anlamında kullanılmaktadır. Hegel ise; bir düşünceyi karşıtıyla bize gönderen (yansıtan) ve İdea da olduğu kadar realite de de gelişmenin aşamasına götüren kuvvet olarak kullanmıştır. Hapishane Defterler in çevirmeni Kenan Somer, ise moment i; uğrak olarak kullanmıştır. Güç ( Baskı - Zor ) ve Rıza: Üstyapısal iki moment ten, yani onay ve güç den biri olumlu (positif) iken, diğeri olumsuz (negatif) ifade taşımaktadır. Gramsci, bir yönetici sınıf ittifakının bir toplumsal formasyon üzerinde baskı ve zorlama yoluyla egemenlik kurması ile böyle bir ittifakın rıza yoluyla yönlendiricilik veya önderlik etmesi arasında, can alıcı bir ayrım yapar. Bu iki moment ; güç ve rıza arasındaki ilişkiyi kavrayabilmek için Gramsci, bütünleyicilik terimini kullanmakta ve önem atfetmektedir. Bundan da, Hegemonya nın uygulandığı alanlara ilişkin bir belirsizlik çıkmaktadır. Devlet, çoklukla özel olarak nitelenen örgüt aracılığıyla gücü siyasal toplum da; hegemonyayı da sivil toplumda uygular.

4 Mevzi (Siper) ve Manevra (Hareket) Savaşı: Gramsci ye göre; Devlet gücünün ele geçirilmesi için yapılan hareket savaşı, sınıfların sivil toplumda üstünlük sağlayan noktaları ele geçirmek için harekete geçtiği mevzi savaşı nın zorunlu sonucudur. Gramsci nin bu özgün kavramlarını en iyi yorumlayanlardan birisi olan Perry Anderson New Left Review un 100. sayısında yayınlanan ünlü makalesinde bu kavramları şöyle yorumlamıştır; Sivil toplumun üst yapıları modern savaşın siper sistemleri gibidir. Savaşta şiddetli bir topçu hücumunun düşmanın bütün savunma sistemini tahrip etmiş gibi göründüğü olur; oysa yalnızca dış yüzey tahrip edilmiştir; görünüşe aldanıp saldıranlar hala etkili bir savunma ile karşı karşıya kalır. Aynı durum, büyük bir ekonomik buhran sırasında siyasette de görülür. Gelelim, bu iki kavramın Defterler deki yorumuna; Modern Demokrasiler in yoğun yapısı, ister devlet örgütleri, ister sivil yaşam örgütleri bütünlüğü söz konusu olsun, siyasal sanat bakımından, mevzi savaşındaki sürekli cephe siper ve istihkamların karşılığını oluşturur. Tarihsel Uzlaşma: Devrimci Sınıf ın, Egemen Sınıf a karşı Devlet gücünü ele geçirmeden önce, toplumsal bir hegemonya sağlayabilmek için, diğer ast-sınıflar ile uzlaşmasıdır. Ulus-halk: Gramsci, bu kavramı, ulus karakteri kazanmış halk anlamında kullanmaktadır. Hegemonya nın etkin öznesi (aydınlar) sorunu ile ilgilendiği ve yeni hegemonyanın kapsamını [ulus-halk] anladığı yönde, bu yeni boyut ve geniş içeriğin iki temel kanıtını Gramsci nin Güney İtalya sorunu üzerine yazdıklarında bulabiliriz. Hakim Sınıf: Marx, Alman İdeolojisi nde; Hakim Sınıf düşüncesini şöyle tanımlamıştır; Hakim Sınıf, her devirde egemen düşüncedir: yani, toplumun hakim maddi gücü olan sınıf, aynı zamanda hakim

5 düşünsel (entellektüel) gücüdür. Hemen sonrasında, iktidarın gerçekten, yani gerçekte ayrıştığı bir toplumun ideolojik bir yansıması olarak güçler ayırımı doktrini örneğini vermektedir. Ortak-duyu: Türkçe deki gündelik kullanımı olan sağduyu (commen-sense) anlamında, yani özne-birey in metafizik düzeyde ulaştığı bir kavram olmayıp; toplumsal hegemonya nın sivil toplumda, içeriğini tarihten alan, ideolojik düzey aracılığı ile tüm bireylerde oluşturduğu ortak bir kavrayıştır. Gramsci için ortakduyulu düşünme, hem tarihsel bir oluşumdur, hem de her sınıfa özgüdür. Gramsci için; (Ortak-duyu) alışılmamış bir karmaşıklıktadır. Taş devrinden öğeler, daha ileri bir bilimden ilkeler, yerel düzeyde tarihin tüm geçmiş evrelerinden ön yargılar ve dünyada insan ırkının tümü için söz konusu olacak gelecekteki felsefesinden sezgiler içerir. Ortak Bilinç - Ortak (Karar) İrade: Hem tarihsel geçmiş, hem de varolan toplumsal ilişkiler, Gramsci nin Ortak İrade, içinde saptadığı etkili tarihsel özne tarafından tanınan nesnel koşulları oluştururlar. Gramsci nin metinlerinden alarak kendi sözleri ile açıklayalım: Etkili ve etkin bir öncül varolduğu zaman, insanların onun üzerine sahip oldukları bilinç, Ortak Bilinç e somut amaçlar yükleyerek ve halkın inançları kadar güçlü bir duruma gelen bir inançlar bütünlüğü oluşturarak, etkili bir duruma gelmiş bulunan bir zorunluluk vardır. Ortak İrade nin atılımı için gerekli ve yeterli koşullar, gelişmiş ya da gelişme yolunda, öncül içinde içerilmiş bulunmalıdır. Ama, niceliksel olarak hesaplanabilen bu maddi öncülden, belli bir kültür düzeyinin, yani bir entellektüel eylemler bütünlüğünün ve bu sonunculardan da, (onların ürünleri ve sonuçları olarak), ne pahasına olursa olsun bir etkinliği özendirmek için yeterli bir güçle donatılmış belli bir zorlayıcı tutkular ve duygular bütünlüğünün ayrılamayacağı açıktır. Devletin Üç Konumu: Gramsci nin metinlerinde Batı daki devletin, en az üç farklı konumu arasında salınım görülür. Devlet, sivil toplumla dengeli bir ilişki içindedir; sivil toplumun sadece bir dış yüzeyi dir; sivil toplumun özerkliğini yok eden bir

6 devasa yapıdır. Gramsci de, bazı temel kavramlar birbirleri ile bir karşıtlıklar birliği içinde hareket etmektedirler. Temel (karşıtlık) zıtlık; devlet ile sivil toplum arasında olmakla birlikte, Gramsci deki zıtlıklar bununla da sınırlı değildir: zor ve rıza ; egemenlik ve hegemonya ; ile şiddet ve uygarlık arasında da diyalektik bir zıtlık (karşıtlık) ilişkisi (birliği) vardır. İşte, Gramsci de bir başka zıtlık kümesi daha; Hegemonya Egemenlik = = Rıza Baskı (Zor) = = Sivil Toplum Devlet Zıtlıkların yanında Gramsci nin bazı kavramları arasında ciddi çatışma lar da vardır. P.Anderson, Hapishane Defterler indeki bu çatışma ları (=çatışkı=antinomies), yani devletin farklı konumlarındaki salınımını şöyle kategorize etmiştir: Sivil Toplumun zıddı olan Devlet Sivil Toplumu saran Devlet Sivil Toplum ile aynı olan Devlet Transformizm: Politik toplumun, sivil toplum üzerindeki üstünlüğü varsayımıdır; egemen sınıf, ast grupları siyasal edilginlik içinde tutarak, onlar üzerindeki etkisini koruyup sürdürmekle yetinir: bunun için, kendi siyasal sınıfı içinde eriterek, onların önderlerini barışçıl yoldan ortadan kaldırır. Diktatora: Ast-sınıflar ı egemenlik altında tutmak için yalnızca politik toplumun kullanılması demektir. Böyle bir durum egemen sınıf için tehlikelidir; çünkü, egemen sınıfın artık sivil toplumun denetimini elde tutmadığı anlamı gelir: tarihsel blok o zaman bunalım içindedir ve dönem ancak geçici olabilir. Doğu - Batı Ayırımı: Gramsci nin düşüncesinde, toplumsal çözümlemelerinde kullandığı temel kavramlar, tıpkı Marx da olduğu gibi Doğu / Batı bağlamında farklılıklar ve karşıtlıklar gösterir. Gramsci ye göre Batı da, devlet ile sivil toplum arasında kendine has bir ilişki vardı ve devlet sarsıldığında sivil

7 toplumun sağlam yapısı derhal ortaya çıkar. Devlet, arkasında güçlü bir istihkam ve tabya sisteminin bulunduğu bir dış hendek tir. Bu kavramları şematize edersek, Gramsci ye göre; Sivil Toplum; Doğu da başlangıç halde (peltemsi) iken, Batı da gelişkin (dirençli) dir. Devlet; Doğu da baskın iken Batı da dengeli dir. Strateji; Doğu da manevra iken Batı da mevzi dir. Tempo; Doğu da süratli iken Batı da ölçülü (dereceli) dir. A.Gramsci nin Hapishane Defterleri ne bu G i r i ş yazısında, zor da olsa, onun bazı kavramsal analizlerini kısaca yorumlamak, Hapishane Defterleri gibi böylesine zor ve çetrefil bir eseri okumaya girişenler için, sanırım yardımcı olacaktır. Bana göre; sivil toplum, Marksist Teori deki devletin ortadan kalkış (sönüş) sürecinde, bu kavramının birincil role sahip olduğu Gramsci temalarının en önemlisidir. N.Bobbio ya göre; xxx Marx, sivil toplum terimini, yaşamın maddesel koşullarının bütünlüğü nü, yani, alt yapının bir görünümü nü nitelemek anlamında kullanırken; Gramsci, sivil toplum u kaldırıp üst yapının içerisine oturtur, demektedir. Gramsci nin tüm kavramsal sisteminin dayandığı temel basamak olan Sivil Toplum u anlayabilmek için, Hapishane Defterleri ndeki önemli metinlerden birindeki şu alıntıya değinmek gerekli olacaktır: Bu anda yapabileceğimiz, üst yapısal iki büyük düzeyi ayırmaktır. Bunlardan birisi; sivil toplum, yani genellikle özel diye anılan organizmalar bütünü, diğeri de siyasal toplum ya da devlet diye adlandırılabilir. Bu iki düzey bir yanda yönetici grubun toplumsal yapının tümü üzerinde uyguladığı hegemonya işlevine; diğer yanda, devlet ve hukuksal iktidar yoluyla uygulanan doğrudan egemenlik ya da komuta işlevine tekabül eder. Sivil Toplum kavramından Tarihsel Blok kavramına geçmeden önce, Marx ın düşüncesini oluşturan alt yapı ve üst yapı kavramlarına da kısaca değinelim. Cagliari Kongresi nin raportörü N. Bobbio ya göre; bir anlamda

8 Gramsci, Marx ın alt yapı - üst yapı kavramının yönünü değiştirmişti; hatta Marksist gelenekten köktenci bir kopuşu işaret etmekteydi. Gramsci yi üst yapılar teorisyeni diye tanımlayan ve N. Bobbio ya karşı çıkan J. Texier e göre ise; Gramsci ile Marx ın bu kavramları ele alışı, özünde asla farklı değildi diyerek bugünlere kadar uzanan tartışmaların kapısını da aralamış oldu. Biz de bu önemli tartışmaya, Marx tan başlayalım. Marx, üst yapısal etkinliğin iki moment in hem ayrılığını hem de birlikteliğini olumlar. Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı (1859) isimli eserine yazdığı ünlü Önsöz de Marx: Bu üretim ilişkileri bütünlüğü, toplumun ekonomik yapısını, üzerinde hukuksal ve siyasal bir üst yapının yükseldiği ve kendisine belirli toplumsal bilinç biçimlerinin karşılık düştüğü somut temeli oluşturur. Şimdi de Gramsci ye tekrar dönelim de, Defterler den önce kaleme aldığı politik metinlerinden alıntı yapalım: Öncül (ekonomik yapı) ile sonuç (siyasal örgütlenme) arasındaki ilişkiler, hiçbir zaman basit ve doğrudan değildir; bir halkın tarihi yalnızca ekonomik olgularla belgelenemez. Bu çalışma, nedenleri çözebilmek için karmaşık ve karışık bir çalışmadır ve bunu yapabilmek için de, tüm tinsel ve somut eylemlerin derin ve geniş ve de yaygın bir incelemesi gereklidir. Gramsci, kendisine özgü alt yapı - üst yapılar ilişkileri görüşünü hazırlayarak, Tarihsel Maddeciliğin gelişmesine özgün bir katkıda bulunmuştur. Bu alt yapı-üst yapılar ilişkilerinin tarihsel üst yapısal etkinliklerin verilmiş halde bulunan alt yapısal koşullar içindeki doğuş ve gelişmelerinin praksisin yön değiştirme ya da toplumsal ilişkilerdeki devrim uğrağına değin çözümlenmesi aracıyla, Gramsci ye Tarihsel Diyalektiği somut olarak kavrama olanağı sağladığı eklenerek, gelişmenin hangi yönde olduğu da belirtilebilir. Gramsci nin ideoloji üzerine görüşlerini ele almak ise başlı başına bir tartışma konusu olmasını gerektirir. Kuşkusuz son derece anlamlı bir çok bölümü ve yorumu içermekle birlikte, Gramsci nin metinlerinde sistemli bir ideoloji kuramı yoktur. Ona göre ideoloji, bir üst yapı kurumu olarak incelenmelidir. Bu durumda da, bir sonraki görev için, temelini hegemonya, sivil toplum, devlet, parti ve aydınlar kavramlarının oluşturduğu alt yapı / üst yapı bütünlüğüne Gramscigil yaklaşım anlayışının dışında bir bakış üstlenilemez.

9 Gramsci, ideolojiyi bir veri olarak ele almıştır. Ancak ideolojinin nereden geldiğini ve dolayısıyla nereden oluştuğunu araştırmamıştır. Yani Gramsci de bağımsız bir ideoloji teorisi yoktur. Gramsci ye göre politik mücadele yoluyla toplumsal ilişkilerin dönüştürülmesi nasıl zorunluysa, varolan ideolojinin ve bu ideolojiyi üreten aygıtların işleyiş biçiminin de dönüştürülmesi gerekir. Gramsci nin teorisinde epistemolojik öncülleri bulunan ideoloji kavramı, 30 yıl sonra L.Althusser ile içerik kazanacaktır. Althusser in İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları makalesinin ilk yarısını, Gramsci deki sistemleştirme noksanlığı nı tamamlama çabası oluşturmuştur. Althusser e göre ideoloji; Gramsci nin de dediği gibi sınıf mücadelesinin ihmal edilmemesi gereken önemli ve özerk bir alanıdır. Althusser ise bir adım daha ilerleyerek; ideoloji, toplumsal formasyonu meydana getiren üç ana düzeyden (ekonomik politik ideolojik düzeyler) biridir tezini geliştirmektedir. Althusser in ideoloji konusunda geliştirdiği en temel çözümlemenin epistemolojik alt yapısı, bir tez üzerine oturur; Bir toplumsal düzey, bir pratiğe bağlıdır. Bu temel tez üzerine ünlü makalesi İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları nda Althusser, klasik Marksizm den farklı, çok net bir ayırım koyarak ideolojiyi tanımlar; Ekonomik düzeyde doğa, toplumsal ilişkiler içerisinde dönüştürülür, ekonomik pratiği tanımlayan budur; politik pratikte, söz konusu toplumsal ilişkiler dönüştürülür; ideolojik düzeyde ise, insanın kendi hayatıyla yaşayan ilişkisi demek olan ideolojik tasarımlar somut bilgilere dönüştürülür. Althusser e göre ideoloji, klasik Marksist anlayışta olduğu gibi ekonomik pratiğin bir uzantısı değildir; son kertede ekonomik pratiğin belirlemesine rağmen, görece özerkliği olan ve kendi belirleyici etkisi olan maddi bir pratiktir. A.Gramsci nin, belki de Batı Sol Düşüncesi nde en çarpıcı ve en çok kullanılan çözümlemesi, bir toplumsal formasyon daki aydınlar ın konumu olsa gerek. Gramsci, aydın kategorisini, kol emeğinden çok kafa emeği ile ilişkili beceri ve fikirleri örgütleme, yayma ve koruma görevi olanları nitelemek için ortaya getirmektedir. Gramsci; temel bir sınıfın çıkarlarına bağlı işlevleri

10 bulunan organik aydınlar ile önceki bir toplumsal formasyonun kalıntıları olarak varlıklarını sürdüren sınıflar ve katmanlar içerisinden gelen geleneksel aydınlar arasında bir ayırım yapar. Organik aydın kategorisi belirli bir sınıf bağlantısını çağrıştırırken, geleneksel aydın kategorisinin bu bağlantısının bulunmayışını işaret etmekte olması açısından, bu iki kategorinin farklı kavramsal değerleri vardır. Kilit sorun, sistemdeki işleve ilişkin bir sorundur; ancak, Gramsci, üst yapı düzeylerinin alt yapıyla olan ayırdedici ilişkisi ve bundan ötürü geleneksel aydınlar arasında özellikle önemsemekte olarak gördüğü alt-ideolojiler in önemi konusunda oldukça duyarlıdır. Gramsci nin devlet anlayışına gelince; iç içe geçmiş ve bir anlamda üst yapısal bir birliktelik gösteren, devlet ve hegemonya yı bir arada ele almak gerekir. Gramsci de Hegemonya, gönüllü ve kendiliğinden oluşan rıza ya dayalıdır; ancak içerdiği sınıfların ilişkilerine göre farklı biçimler alır. Kapitalist toplumda hegemonyanın örgütlenmesinde yönetici blok hem sivil toplumun hem de devletin organlarını seferber eder. Gramsci için can alıcı ilişki devlet ile sivil toplum arasındadır, yani, yönetici blokun sivil toplumu hegemonyası altında ne ölçüde tutabildiğidir. Son kertede yönetici blok, diğer sınıflar üzerinde hegemonyasını yitirmiş olduğunda bile, bunları bağımlı kılmayı sürdürmesini sağlayan baskıcı aygıtlar (polis ve ordu) üzerindeki denetiminden ötürü iktidarı elinde tutar. Özetle, Gramsci nin kendisinden aktarak devam edelim: Yeni devlet tipini kurmuş bulunan, yeni toplumsal grubun siyasal hegemonyasının içeriği, her şeyden önce ekonomik nitelikte olmalıdır: yapıyı ve ekonomik dünya arasındaki gerçek ilişkileri yeniden örgütleme söz konusudur Hegemonya olgusu, kuşkusuz, üzerinde hegemonya uygulanacak grupların çıkar ve eğilimlerinin hesaba katılmasını, belli bir uzlaşma dengesinin oluşmasını, yani yönetici grubun ekonomikkorporatif nitelikte özverilerde bulunmasını gerektirir. Ama bu tür özverilerin ve böyle bir uzlaşmanın öze ilişkin olamayacakları da kuşkusuzdur; çünkü hegemonya, her ne denli etik-politik nitelikteyse de, ekonomik nitelikte olmaktan da geri kalamaz, temelini yönetici grubun ekonomik etkinliğinin kararlaştırıcı kesimlerdeki kesin işlevine dayandırmaktan geri kalamaz. Buradan da artık Hegemonya ve Diktatora arasındaki ilişkiye geçelim; Tarihsel blok içerisinde hegemonyayı elde tutan bir sınıf, onu yeni bir hegemonik sistem yararına yitirir ve kendini ancak güç aracılığıyla koruyup sürdürür: Faşizm olayı

11 Hegemonyayı elde etmek isteyen bir sınıf, devlet aygıtını ele geçirir: 1917 Rus Devrimi Hegemonya ile Diktatora bazı dönemlerde birleşebilseler bile, nitelikleri gene de sınırları iyice belirtilmiş olarak kalır: Sivil toplumun egemen olduğu hegemonya karşısında, diktatora, politik toplumun kullanılmasını simgeler. Gramsci; devlet kavramı üzerine çalışmalarına giriş olarak Marx a atıfta bulunmuş ve şunları yazmıştır; Bu araştırma aynı zamanda, genellikle siyasal toplum ile sivil toplum arasındaki bir denge değil, fakat doğrudan doğruya sivil toplum yani diktatora, ya da kitleleri belirli bir ekonomi ve üretim tipine uyumlu şekilde kontrol etmek için kullanılan bir diğer baskı aygıtı olarak algılanan devlet kavramı ile ilgili olacaktır. Son olarak Tarihsel Blok kavramını ele alalım. Gramsci nin Tarihsel Blok kavramı, bugün bir çok yorumcu tarafından Gramsci nin en önemli öğelerden biri olarak; hatta, kimileri için Gramscigil Düşünce nin temel kavramı olarak görülmektedir. Ne var ki, içeriği üzerinde tam olarak anlaşılmış değildir. Yapıyla, üst yapı arasındaki ilişkilerin irdelenmesi tarihsel blok kavramının özsel görünümüdür. Gerçeklikte, yapılar-üstyapılar ilişkilerinin özsel konusu, onların birliğini gerçekleştiren bağın irdelenmesidir. Gramsci bu bağı, organik olarak niteler. Eğer bir tarihsel blok, yani bütünsel bir tarihsel durum irdelenirse, onda bir yanda doğrudan doğruya üretici güçler ilişkisine bağlı bulunan toplumsal bir yapı - sınıflar -, öte yanda ideolojik ve politik bir üst yapı görülür. Bu iki öğe arasındaki organik bağ, işleri ekonomik düzeyde değil, ama üst yapısal düzeyde etkinlik göstermek olan kimi toplumsal gruplar: aydınlar tarafından kurulmuştur. H.Portelli ye göre; bu ayrımlaşmış katman, Gramsci ye göre üstyapı memurları katmanıdır. Organik nitelikleri kendini, bu aydınları temsilcileri oldukları sınıflara ve en başta da ekonomik düzeydeki temel sınıfa bağlayan sıkı bir dayanışma gösterir. Tarihsel blok, bir çözümlemenin : bir kültürel değerler sisteminin (Gramsci nin ideoloji dediği şey) bir toplumsal sistemi derinden etkileme, ona yayılma, onu toplumsallaştırma ve bütünleştirme biçiminin çözümlemesinin

12 çıkış noktası olarak da düşünülmelidir. Tarihsel bir blokun iç eklemlenmesi kendini böyle gösterir. Tarihsel blok kavramının irdelenmesi, Marksist teoriyle Gramscigil katkının önemini belirtme imkanı verir: iki özsel görünüm, sivil toplumun öyleyse hegemonyanın, hegemonik sistemin irdelenmesiyle, yapı ve üst yapı arasındaki organik bağın öyleyse aydınların, organik bunalımın irdelenmesidir. Bu bakımdan Gramsci nin, Marx ve Lenin i tamamladığı ortaya çıkar. Toplumsal bir sistem, ancak işlerin çekilip çevrilmesini aydınlara bırakan bir temel sınıfın yönetimi altında hegemonik bir sistem kurulduğu zaman bütünleşmiştir: Tarihsel bir blok, o zaman gerçekleşir. Öyleyse bu kavramın irdelenmesi, hegemonyanın, entelektüel blokun irdelenmesinden ayrılmaz. Yapının ve üst yapının organik birliğini, toplumsal gerçekliği içinde kavramayı, yalnız böyle bir tarihsel blok anlayışı sağlar. Gramsci, yönetici sınıf hegemonyasının nasıl çöktüğünü, yeni bir hegomonik sistemin nasıl kurulduğunu ve dolayısıyla yeni bir tarihsel blokun nasıl oluştuğunu da tarihsel blok çözümlemesi çerçevesinde inceler. Hegemonik sistem içerisinde, temel sınıf, demek ki gerçekten yöneticidir. Ama bu yönetim geniş bir taban gerektirir: öbür gruplar, yönetici sınıf yöresinde toplanmalıdırlar; Gramsci tarafından, yardımcı ya da bağlaşık olarak nitelenen bu gruplar, hem örneğin seçim planında siyasal taban, hem de entelektüel ve politik kadroların çıktığı kaynak olarak, temel sınıfın gücünü pekiştirme olanağı verirler. Üstelik, yönetici sınıf için tanınmış bulunan bu taban, hasımlarına yasaklanmıştır. Bu yardımcı gruplar, hegemonyasını koruyup sürdürmek için her ne denli son derece gerekliyseler de, temel sınıfın onları ideolojik bakımdan denetlemek için aydınlarını soğurmak la yetinmemesi, ama özellikle onların kendi öz çıkarlarını göz önünde bulundurması gerektiği de açıktır. Hegemonik sistem ancak bu ölçüde bağdaşma olarak nitelenebilir. Böyle bir sistem içinde, yönetici sınıf çıkarlarıyla yardımcı gruplar ın çıkarları, demek ki tamamlayıcı çıkarlardır. Burada bir de Gramscigil hegemonya çözümlemesinin, tarihsel blok içerisindeki toplumsal gruplar la ilişkisini ele alalım. Gramsci nin hegemonya çözümlemesi, tarihsel blok içerisinde üç toplumsal grup tipi ayırt edilmesine yol açar: bir yanda, hegemonik sistemi yöneten temel sınıf ; öte yanda, hegemonyaya toplumsal taban ve hegemonya personeli için yetişme alanı (fidelik) hizmetini gören yardımcı gruplar ; en sonu, hegemonik sistemden dışlanmış, ast-sınıflar.

13 Gramsci ye göre; bir tarihsel blokun oluşması için, bu blokun yapısıyla üst yapısının organik olarak bağlanmaları gerekir. Buradaki önemli olgu, bir yandan üst yapının tarihsel blok un devindirici öğesi olması ve öte yandan, üst yapı içerisindeki özsel rolün sivil toplum tarafından oynanmasıdır. Bu da siyasal söyleme en bağlı olan görünümdür. Tarihsel blok, belli bir tarihsel durumun iç eklemlenmesi olarak tanımlanmıştı. Ama böyle bir durum ve öyleyse bu tarihsel blokun yapısıyla, alt yapısı da evrilir. Tarihsel blok özsel olarak temel sınıfın hegemonik sistemi yöresinde kurulur. Öyleyse, yeni bir tarihsel blokun kurulması sorunu, gerçekte, yeni bir hegemonik sistemin kurulması sorunudur. Şimdi de Tarihsel blok içerisinde aydınların rolü konusuna gelelim. Gramsci Düşüncesi nde Tarihsel blok - Aydınlar ilişkisi ni koymak demek, sonunda, tarihsel blok sorununu koymak demektir. Gramsci ye göre aydınlar gerçek anlamıyla bir sınıf değil, ama çeşitli sınıflara bağlı grupları oluştururlar: Bağımsız bir aydınlar sınıfı yoktur, ama her toplumsal grup, kendi öz aydınlar katmanına sahiptir, ya da onu oluşturmak ister. Aydınlar sorununu tarihsel blokun öğelerinden biri onun organik eklemlenmesi olarak düşünürken, aydınlar kavramını çok genişleten Gramsci aydınları; entellektüel etkinliklerin içinde, genel toplumsal ilişkiler kompleksi içerisinde bulunacak oldukları ilişki sistemi bütünlüğü içinde koymuştur. Gramsci den aktaralım; Aydınlarla ulus-halk arasındaki, yöneticilerle yönetilenler arasındaki, - hükümet edenlerle hükümet edilenler arasındaki - ilişki, eğer içinde duygu-tutkunun (mekanik olarak değil, ama canlı biçimde) anlayış ve öyleyse bilgi durumuna geldiği organik bir katılma tarafından verilmişse, ilişki ancak o zaman temsil ilişkisidir ve hükümet edilenlerle hükümet edenler arasında, yönetilenlerle yönetenler arasında, ancak o zaman bireysel öğeler değişimi olur, yani tek gerçek toplumsal yaşam olan toplu yaşam, ancak o zaman gerçekleşir; ancak o zaman bir tarihsel blok kurulur. Her üretim biçimine bir temel sınıf ve dolayısıyla bir aydın tipi düşer. Yeni tarihsel blokun organik aydınları, özsel olarak temel sınıfın organik aydınları, eski tarihsel blok aydınlarına karşı koyarlar. Eski tarihsel blok aydınları, Gramsci tarafından Geleneksel Aydınlar olarak nitelendirilmişlerdir: yeni temel sınıfın gelmesinden önce varolan çeşitli aydınlar katmanlarını bir

14 araya getirirler bunlar. Yeni temel sınıf, kendi hegemonyasını kurmak için, öyleyse bunları soğurmalı, ya da ortadan kaldırmalıdır. Gelelim tarihsel blokun organik bunalımı na; tarihsel blokun, organik bir bunalımının patlak vermesi, yani, aydınlar artık toplumsal sınıfları temsil etmediklerinden, yapıyla üst yapı arasındaki organik bağın kopması, böyle bir bunalım, (örgütlü olan ya da olmayan) ast sınıflar tarafından uyandırılmış ya da yönetici sınıfın siyasal başarısızlığında doğmuş olabilir. Organik bir bunalımın sonucu, ancak ast sınıflar, daha bunalımın patlak vermesinden önce, örgütlenme ve kendi öz politik ve ideolojik yöntemlerini gerçekleştirme başarısını gösterirlerse, bunalım yeni bir hegemonik sisteme varır. Gramsci Düşüncesi nin Marksist teoride, Marx ve Lenin i tamamladığını söylemiştik. Marx, Tarihsel Materyalizm i hazırlarken, Batılı kapitalist toplumu göz önünde bulundurmuştur. Lenin ise, Marksist teoriyi Doğulu prekapitalist toplumlara göre geliştirir. Gramsci, kendi üst yapı çözümlemesini hazırlamak için, Lenin in katkısından yararlanır: politik toplum, parti, hegemonya irdelemesini yineler; yani bu konularda Gramsci Leninist tir. Ama bu aynı zamanda Marx a ve klasik Marksist teoriye bir dönüştür de; çünkü Gramsci, Batılı toplumlar çerçevesinde yer alır: sivil toplumun önemini hesaba katarak, Lenin i İtalya ya uyarlar: hegemonya, siyasal yönetim olmadan önce, kültürel ve moral yönetim durumuna gelir; aydın, politikacı olmadan önce, ideolog ya da eğitici durumuna; devrimci strateji de hareket savaşından çok mevzi savaşı durumuna gelir. Erhan Göksel Editör

15

16