Kanserli Hastalarda Beslenme

Transkript

1 ÜNİTE 5 Kanserli Hastalarda Beslenme Amaçlar Bu üniteyi çalıştıktan sonra, Beslenme, besin ve kanser arasındaki ilişkiyi, Kanseli hastaların beslenmelerini öğrenmiş olacaksınız. İçindekiler Beslenmenin Kanser Oluşumuna Etkisi Kanserin Kişi Beslenmesine Etkisi Kanserli Hastanın Beslenmesi Özet Değerlendirme Soruları Kavram Dizini Başvurulabilecek Kaynaklar Amaçlar Beslenme ve kanser konusunda çeşitli dergi ve mecmualarda sunulan hususlar tartışmalıdır. Bu açıdan kesin ispatlanmamış bulguları varsayım olarak değerlendirilmesi önerilmektedir

2 1. BESLENMENİN KANSER OLUŞUMUNA ETKİSİ Kanser oluşumunda gıdaların bir yeri olduğu kabul görmektedir. Ayrıca, gıdalara katılan boya maddeleri veya besinlerin (şekerler gibi) hazırlanmasındaki bazı işlemlerin kansorejen etki yapabileceği üzerinde de durulmaktadır. Ayrıca kanserli hastaların beslenmesinde önemli noktalar vardır. Tüm bu açılardan dolayı, kanser ve beslenme konusunda öz bilgilerin sunulması amaçlanmıştır. Beslenme ve kanser konusunda çeşitli dergi ve mecmualarda sunulan hususlar tartışmalıdır. Bu açıdan kesin ispatlanmamış bulguları varsayım olarak değerlendirilmesi önerilmektedir. Kanserin oluşum nedenleri araştırılırken beslenme üzerinde de durulmaktadır. Bu konuda dikkati çeken başlıca bulgular şunlardır: - Aşırı ve yetersiz beslenmenin kanser oluşumunda etkisi olduğu belirtilmektedir. - Diyette posanın etkisi: Besinlerinde düşük posalı gıda alanlarda kolon kanserinin görülme oranının yüksek olduğu bildirilmektedir. - Katkı maddelerin etkisi: Bazı katkı maddelerinin olumsuz etkileri saptandığı için gıda katkı maddeleri olarak kullanılmaları yasaklanmıştır. - Küf ve toksinler: Özellikle aflatoksinler önemlidir. - Pişirme yöntemleri ve hataları: Kömürleşmiş ekmek, ileri derecede kızdırılmış ve defalarca kullanılmış kızartma yağları gibi uygulamalar zararlıdır. - Sigara ve alkolün etkisi - Kontamine (bulaşmış) su: Alınan sıvılarda kanalizasyon sıvılarının karışması ile birçok zararlı madde içme suyu ile alınabilmektedir. Tüm yukarıda belirtilen durumlar bulunsa bile mutlak kanser olaşacaktır anlamına gelmemektedir. Ancak, kanser gelişimini arttırmaktadır. Önemli olan maddelerin ne kadar oranda sorun oluşturdukları değil, zararlı olanların besinlerimizle hiç alınmamalarının sağlanmasıdır. Bu açıdan doğal olmayan gıdaların, katkı maddeleri olarak kullanılmaları giderek artan sayıda yasaklanmaktadır. Ayrıca, besinlerimizi hazırlarken sağlığa zararlı bir şekilde gıdaya dönüşmesi önlenmeli ve bu konuda eğitimler yapılmalıdır. Kanser ve gıdalar konusunda giderek artan sayıda araştırma ve çalışmalar yapılmaktadır. Bu konuda bilgilerimizin artmasıyla daha sağlıklı sonuçlara varılacaktır. Nitekim, sigara ve

3 kanser konusundaki ilişki, bilgilerin artmasıyla belirginleşmiştir. Burada belirtilen sigara yiyecek olarak ele alınmamaktadır. Bir karşılaştırma amacıyla verilmektedir. Günde kullanılan sigara adedi 5'in altında ise istatistiksel olarak önemsiz çıkmaktadır. 10 adet, 20 adet/gün kullanımlar önemlidir. Ayrıca 5-10 yıl üstü devamlı kullanımlar önemsenmektedir. Bu örnekteki gibi, belirli yüksek dozun, uzun süreli kullanılması ile kanser oluşması oranında bir artmaya neden olmaktadır. Gıdalarda aynı açıdan değerlendirilmelidir.? Besinlerin kanser oluşması üzerindeki gözlemler nelerdir? Aşırı ve yetersiz beslenmenin kanser oluşumunda etkisi var mıdır? Diyette az posa alınması ne tip kanser gelişiminde önemlidir? Katkı maddelerin kanser oluşumuna etkisi var mıdır? Küf ve toksinler, özellikle aflatoksinler kanser etiolojisinde önemli midir? Pişirme yöntemleri ve hataları kanser gelişiminde rol oynarlar mı? Sigara ve alkolün kanser oluşumuna etkisi nedir? Besinler doğrudan kanser oluştururlar mı? 2. KANSERİN KİŞİ BESLENMESİNE ETKİSİ Kanserli dokunun gelişebilmesi için yapı taşlarına gereksinimi vardır. Bunları da doğal olarak içinde olduğu organizmadan elde edecektir. Tümöral doku büyür, gelişirken kişi sıklıkla katobalizma (yıkım) içinde bulunabilir. Genellikle kanserli hastalar zayıftır. Besin alımı azalmıştır. Emilim bozulmuştur. Ayrıca, protein, yağ ve elektrolit kaybı olabilir. Tümör ile hasta arasında besin öğeleri için yarış başlamıştır. Enerji gereksinimi artmıştır. Hastalarda A, B vitaminleri, çinko eksikliği gibi vitamin ve maden eksikliklerine sık rastlanır. Çünkü, normalde dokuların yapılanması, oluşumu sırasında gerekli olan tüm öğeler tümörün gelişiminde de gereklidir

4 ? Kanserli doku ile organizmanın gelişimi arasındaki zıt ilişkiyi anlatınız. Kanserli doku gelişirken enerji gereksinimi nasıldır? Kanserli doku yapılanırken vücudumuzda eksikliği saptanan diğer besin öğeleri nelerdir? 3. KANSERLİ HASTANIN BESLENMESİ Genel sakınılması gerekenler: - Dİyette yağların azaltılması, kısıtlanması - Lipidlerde doymuş, doymamış yağ oranlarının ayarlanması: Yağdan gelen kalorinin üç gruba ayrılması uygundur. Bunlar; - %80'u doymamış, - %10'u yarı doymuş, - %10'u doymuş olmalıdır. - Aşırı tuz tüketimi ve çok tuzlu gıdaların (turşu, salamura gibi) fazla alımı önlenmelidir. - Nitrat ve nitrit ilave edilmiş, sosis gibi gıdaların tüketim oranı genel beslenme içinde fazla yer tutmamalıdır. - Tütsülenmiş gıdalardan (füme balık gibi) sakınılmalıdır. - Aşırı saflaştırılmış yiyeceklerden kaçınılmalıdır. - Diyet yeterince posa ve vitamin içermelidir. - Aşırı şişmanlıktan kaçınılmalıdır. Tüm yukarıdaki önerilerin yapılmış olması ile, kansere yakalanma önlenecektir anlamına gelmemektedir. Ayrıca, bunların yapılması durumunda kanser hastalığı oluşur denilmemektedir. Toplumda bu tip yaklaşım yapan kişilerde olasılık riskinin artabileceği şeklinde yorum yapılmalıdır. Kanser geliştikten sonraki yaklaşımlar: - Artan besin gereksinimi sağlanmalıdır

5 - Hastanın tedavisine uygun beslenme planı yapılmalıdır. - Ameliyat olmuş veya olacak ise, verilecek gıdalarla kısa süreli olarak ayrı bir besin rejimi yapılmalıdır. - Radyoterapinin sindirim sistemine etkileri olmaktadır. Bu nedenle iştahsızlık, bulantı, kusma gibi sorunlar ve etkileri araştırılmalı. - Kemoterapinin de beslenme üzerine olumsuz etkileri olmaktadır. - Bu hastalarda bazı duyusal ve işlevsel kayıplar olmakta ve bunlar beslenmeyi bozmaktadırlar. Bunlar; - Tükrük salgısında azalma, - Tat duyusunun kaybı, - Diş çürümesi ve sonucunda çiğneme işlevinde bozulmalar, - Hazımsızlık, - Yutma güçlüğü, - İshal veya konstipasyon olabilir. Bütün bunlar değerlendirilerek uygun diyetler düzenlenmelidir. Özellikle bulantı ve kusması olanlarda su ve elektrolit dengesi kontrol edilmelidir. Hastalara sulu, yumuşak, kalori ve proteinden zengin, vitaminlerden de zengin dietler hazırlanmalıdır. Proteinleri yüksek tatlılar, çorbalar hazırlanmalıdır. Meyve püreleri veya suları, yumuşak etler tercih edilmelidir. Ağızdan alması zorlaşan hastalar nazogastrik sonda ile beslenebilir. Sindirim sistemi bozukluklarında gerekirse damardan beslenme yapılır. Tüple beslenme için giderek artan sayıda diyetler geliştirilmiştir. Saf protein veya aminoasitler kullanılmaktadır. Hastaya uygun bir beslenme sağlanırsa bünye direncinin arttığı, yaşam süresinin uzadığı gözlenmiştir

6 Gavaj diyetlerinden örnekler: Normal Gavaj (2.5 Kg gavaj): - 2 Kg. süt, - 8 yumurta, - Pirinç unu veya mercimek, bezelye unu (25 gram), gram şeker. Yoğurtlu gavaj (Hasta ishalse): - 1 Kg yoğurt, - Yarım çorba kaşığı pirinç unu, - Ortaboy yarım patates. Geçiş Diyetleri: Bazı hastalar, hastalık derecesine göre veya ameliyat geçirmişse bir süre ağızdan alamaz. Bu durumda ağızın ıslatılması ve damardan beslenme yapılabilir. Ağızdan almaya başlayınca gastroenteritte olduğu gibi oral rehidratasyon sıvısı verilebilir. Ağızdan şekerli tuzlu solüsyonların çok yararları görülmektedir. Normal gıdaya geçişi, besin tolerasyonunu hızlandırmakta, damardan tedavi süresini ve gerekliliğini en aza indirmekte ve günlük elektrolit, enerji ihtiyaçları karşılanabilmektedir. Hastanın durumuna göre yiyeceklerde değişiklik yapılmalıdır.? Kanser olasılığını azaltmak için genel sakınılması gereken noktalar nelerdir? Kanserli doku ile organizmanın gelişimi arasındaki zıt ilişkiyi anlatınız. Kanserli doku gelişirken enerji gereksinimi nasıldır? Kanserli doku yapılanırken vücudumuzda eksikliği saptanan diğer besin öğeleri nelerdir? Kanser saptandıktan sonra gıdalarda dikkat edilecekler nelerdir? Kanser geliştikten sonra beslenmeyi olumsuz yönde etkileyen duyusal kayıplar nelerdir? Yağların besinimizde olması gereken doymuş, doymamış oranları nelerdir?

7 ? Kanserli hastalarda genellikle gıdalar nasıl olmalıdır? Normal gavaj diyeti nelerden yapılır? ishal gavaj diyetinde neler vardır? Ağızdan sıvı tedavisi nedir ve nasıl uygulanır? Kemoterapi ve radyoterapinin beslenme üzerine yaptıkları olumsuz etkiler nelerdir? Özet Bu ünitede belirtilen önerilerin yapılmış olması ile, kansere yakalanma önlenecektir anlamına gelmemektedir. Ayrıca, bunların yapılması durumunda kanser hastalığı oluşur denilmemektedir. Toplumda, önerilen yaklaşımları yapmayan kişilerde kanser olasılık riskinin artabileceği şeklinde yorum yapılmalıdır. Kanser oluşumuna etkisi olduğu ileri sürülen beslenmeler: 1- Aşırı ve yetersiz beslenme, 2- Posasız gıdalar, 3- Gıda katkı maddeleri, 4- Küf ve toksinler, 5- Hatalı pişirme yöntemleri, 6- Alkol gibi zararlılar, 7- Kontamine (bulaşmış) su, belirtilenlerdendir. Önemli olan maddelerin ne kadar oranda sorun oluşturdukları değil, zararlı olanların besinlerimizle hiç alınmamalarının sağlanmasıdır. Kanserli dokunun gelişebilmesi için yapı taşlarına gereksinimi vardır. Bunları da doğal olarak içinde olduğu organizmadan elde edecektir. Tümöral doku büyür, gelişirken kişi sıklıkla katobalizma (yıkım) içinde bulunabilir. Genellikle kanserli hastalar zayıftır. Ayrıca besin alımı azalmış ve emilim bozulmuştur. Bununla birlikte protein, yağ ve elektrolit kaybı olabilir. Genel beslenmede sakınılması gerekenler: 1- Dİyette yağların azaltılması, kısıtlanması, 2- Lipidlerde doymuş, doymamış yağ oranlarının ayarlanması, 3- Aşırı tuz tüketilmemeli ve çok tuzlu besinler az alınmalıdır, 4- Nitrat ve nitrit ilave edilmiş gıdaların tüketimi azaltılmalıdır 5- Tütsülenmiş gıdalardan sakınılmalıdır 6- Aşırı saflaştırılmış yiyeceklerden kaçınılmalıdır, 7- Diyet yeterince posa ve vitamin içermelidir, 8- Aşırı şişmanlıktan kaçınılmalıdır. Kanserli hastaların beslenmesi: Artan besin gereksinimi sağlanmalıdır. Hasta tedavisinde uygulanan metodlara göre beslenme planı yapılmalıdır. Özellikle bulantı ve kusması olanlarda su ve elektrolit dengesi

8 kontrol edilmelidir. Hastalara sulu, yumuşak, kalori ve proteinden zengin, vitaminlerden de zengin dietler hazırlanmalıdır. Proteinleri yüksek tatlılar, çorbalar hazırlanmalıdır. Meyve püreleri veya suları, yumuşak etler tercih edilmelidir. Ağızdan alması zorlaşan hastalar nazogastrik sonda ile beslenebilir. Sindirim sistemi bozukluklarında gerekirse damardan beslenme yapılır. Hastaya uygun bir beslenme sağlanırsa bünye direncinin arttığı, yaşam süresinin uzadığı gözlenmiştir.hastanın durumuna göre yiyeceklerde değişiklik yapılmalıdır. Değerlendirme Soruları 1. Yanlış olan cümleyi işaretleyiniz. A) Besin olarak alınan gıdaların hangilerinin kesin kanser yaptığı saptanmıştır. Bu nedenle bu besinlerin yenilmemesi gerekir. B) Küflerin oluşturduğu aflatoksin maddesi kanser oluşumunda suçlananlardandır. C) Kanser geliştikten sonra besin maddesi gereksinimi artmaktadır. D) Ağızdan alamaya kanserli hastalara damardan veya nazogastrik beslenme yapılmalıdır. E) Bazı kanserli hastalarda kemoterapi uygulandığında bulantı, kusma nedeniyle besin alımı zorlaşmaktadır. Kavram Dizini Gavaj : Ağızdan alamayan hastalara takılan nazogastrik tüp ile beslenme. Başvurulacak Kaynaklar AKSOY. M.; Beslenme ve Kanser. Ankara, BAYSAL, A.; Beslenme. Hacettepe Üniversitesi Yayınları, BEHRMAN, R.E., VAUGHAN, V.C.; Nelson Textbook of Pediatrics. 13th ed., W.B. Saunders Company, Philadelphia, SELBACHER, K.J., ADAMS, R.; Harrison's Principles of Internal Medicine. 12 th Edition by Mc Graw Hill Book Company,