Transkript

1 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk Hizmetleri

2 HAZIRLAYANLAR EDÝTÖR Prof. Dr. Ayþe Akýn YAZARLAR (Alfabetik Sýrayla) Prof. Dr. Þevkat Bahar Özvarýþ Dr. Meral Demirören Dr. Serap Þener Dr. Þehnaz Tumay T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü Ekim 2008 Bu kitabýn basým, yayýn, çoðaltým ve daðýtým hakký T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü ne aittir. Bu yayýn Avrupa Birliði desteði ile oluþturulmuþtur. Hiç bir þekilde Avrupa Birliði nin görüþlerini yansýtmamaktadýr.

3 3 Önsöz Kadýnlara yönelik aile içi þiddet, kadýnlarla erkekler arasýnda eþit olmayan güç iliþkilerinin sonucu meydana gelen, özel yaþam içinde olduðu için de genellikle gizli tutulan ve tespit etmenin zor olduðu önemli bir toplumsal problemimizdir. Aile içi þiddet günümüzde önemli bir halk saðlýðý sorunu olarak da deðerlendirilmektedir. Çünkü aile içi þiddet; yetersiz beslenmeye, kronik hastalýklarýn artmasýna, madde baðýmlýlýðýna, beyin travmalarýna, organ travmalarýna, geçici ve kalýcý çeþitli hastalýklara, kronik aðrýya, korunmadan cinsel iliþkiye girmeye, pelvik enflamatuar hastalýklara, jinekolojik problemlere, düþüklere, düþük aðýrlýklý çocuk doðumlarýna, anne ölümlerine, intiharlara neden olmaktadýr. Þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlarda depresyon, organik nedeni olmayan aðrýlar ve bayýlmalar, uykusuzluk, baþ aðrýsý, sýkýntýlý olma hali, yoðun korku, deðiþikliklerden kaygý duyma sýk rastlanan belirtiler olarak bildirilmektedir. Aile içi þiddet bir saðlýk sorunu olmasýnýn yaný sýra aile içindeki diðer bireyleri ve çevreyi de etkilediðinden ayný zamanda toplumsal bir sorundur. Saðlýk hizmeti sunanlar açýsýndan konunun önemli bir baþka yönü de þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlar için 'yardým' alabilecekleri hizmet alanlarý arasýnda en baþta saðlýk hizmetlerinin geliyor olmasý, en çok saðlýk sektöründe çalýþanlara güven duyabilmeleri ve en çok onlardan yardým talep etmeleridir. Oysa saðlýk sektöründe çalýþan doktor, hemþire, ebe ve diðer saðlýk personelinin þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlara hizmet götürmede yaþadýklarý bazý sorunlar mevcuttur.

4 4 Ýþte bu sorunlarýn çözülmesine yönelik olarak Bakanlýðýmýz ile Kadýn ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanlýðý arasýnda 03/01/2008 tarihinde "Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk Personelinin Rolü ve Uygulanacak Prosedürler Eðitimi" konulu protokol imzalanmýþtýr. Bu protokol kapsamýnda saðlýk personelinin kadýna yönelik þiddet konusunda duyarlýlýklarýnýn arttýrýlmasý, bilgi ve beceri kazandýrýlmasý için eðitim çalýþmalarýna baþlanmýþtýr. Ýlk aþamada Haziran - Kasým 2008 tarihleri arasýnda "Eðitici Eðitimleri" yapýlacaktýr. Ýkinci aþamada ise 81 ilde yaklaþýk saðlýk personeline ulaþýlarak eðitim verilmesi planlanmaktadýr. Ayný zamanda ulusal veri tabaný oluþturulmasý amacýyla "Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Tarama Formu" ve " Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu" hazýrlanmýþtýr. Sonuçta tüm bu çalýþmalarla aile içi þiddetle mücadelenin saðlýk teþkilatýnýn rutin saðlýk hizmetleri içinde yer almasý saðlanacaktýr. Þiddetten uzak sevgi dolu bir toplum olma yolundaki bu çalýþmada emeði geçen herkese teþekkür eder, baþarýlý çalýþmalarýn devamýný dilerim. Dr. Seraceddin Çom Temel Saðlýk Hizmetleri Genel Müdürü T.C. Saðlýk Bakanlýðý

5 ÝÇÝNDEKÝLER 5 Ýçindekiler BÖLÜM 1 BÖLÜM 2 BÖLÜM 3 BÖLÜM 4 BÖLÜM 5 BÖLÜM 6 BÖLÜM 7 BÖLÜM 8 BÖLÜM 9 BÖLÜM 10 BÖLÜM 11 BÖLÜM 12 SONSÖZ Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri 7 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Ortaya Çýkarýlmasýndaki Engeller 25 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Önlenmesi 35 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý 43 Aile Ýçi Þiddete Maruz Kalan Kadýna Saðlýk Hizmeti Sunan 51 Kurumlar ve Sunulan Hizmetler Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede 61 Saðlýk Personelinin Görev ve Sorumluluklarý Erken Taný 69 Týbbi Taný ve Tedavi 75 Aile Ýçi Þiddet Görüþmesi 107 Risk Deðerlendirme ve Güvenlik Planý Geliþtirme 115 Maðduru Bilgilendirme ve Yönlendirme 123 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kayýt ve Bildirimi EKLER EK 1 EK 2 EK 3 EK 4 EK 5 EK 6 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Tarama Formu Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu (Saðlýk Kurumlarýndan Saðlýk Müdürlüðüne) Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu (Saðlýk Müdürlüðünden Saðlýk Bakanlýðýna) Adli Rapor Formlarý Genel Adli Muayene Raporu Cinsel Saldýrý Muayene Raporu Ýletiþim Bilgileri

6

7 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 1 1

8 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 1 1 Bu bölümde kadýna yönelik aile içi þiddet in tanýmý, türleri, ortaya çýkmasýnýn ve sürdürülmesinin temel nedenlerinden biri olan toplumsal cinsiyet eþitsizliði ile iliþkisi, farklý geliþim dönemlerinde nasýl göründüðü ile kadýn ve çocuk saðlýðý üzerindeki etkileri ele alýnmýþtýr.

9 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 9 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri Kadýna yönelik aile içi þiddet çok uzun yýllar, mahrem ya da sadece aileyi ilgilendiren bir konu olarak deðerlendirilmiþtir. Günümüzde temel insan haklarý ihlali olarak kabul edilmektedir. Yaygýn olmasýnýn, akut ve kronik etkileriyle kadýn saðlýðýný olumsuz etkilemesinin yaný sýra, kadýnýn ölümüne kadar varabilen sonuçlarý nedeniyle önemli bir halk saðlýðý sorunu olarak nitelendirilmektedir. Kadýna Yönelik Þiddet Birleþmiþ Milletler Kadýnlara Yönelik Þiddetin Önlenmesi Bildirgesi, 1993 yýlýnda kadýnlara yönelik þiddeti; ister kamusal, isterse özel yaþamda meydana gelsin, kadýnlara fiziksel, cinsel veya psikolojik acý veya ýstýrap veren veya verebilecek olan cinsiyete dayanan bir eylemde bulunma veya bu tür eylemlerle tehdit etme, zorlama veya keyfi olarak özgürlükten yoksun býrakma þeklinde tanýmlamaktadýr (UN, 1993). Bu tanýma son zamanlarda kadýný ekonomik ihtiyaçlardan yoksun býrakmak da dâhil edilmiþtir (Coomaraswamy, UN, 2003). Dünya Saðlýk Örgütü de 2002 yýlýnda, konuyu özel ikili iliþkiler baðlamýnda ele alarak eþler arasý þiddet tanýmýný geliþtirmiþtir. Buna göre; özel bir iliþkide fiziksel saldýrganlýk, cinsel zorlama, psikolojik istismar ve kontrol etme davranýþý þeklindeki eylemlere baðlý olarak ortaya çýkan fiziksel, cinsel ve psikolojik zarara neden olan davranýþ þiddet olarak tanýmlanmaktadýr. Bu taným halen birliktelikleri süren ya da ayrýlmýþ bütün çiftleri kapsamaktadýr (WHO, 2002). Þiddet olarak tanýmlanan davranýþlarýn içinde þunlar yer almaktadýr: Tokat atma, vurma, tekmeleme ve dövme gibi fiziksel saldýrý fiilleri, Sindirme, sürekli küçük düþürme ve aþaðýlama gibi psikolojik taciz, Cinsel iliþkiye zorlama ve diðer cinsel zor kullanma biçimleri, Bir kimseyi ailesinden ve arkadaþlarýndan

10 10 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ uzaklaþtýrma, hareketlerini gözleme ve bilgi ya da yardýma ulaþmasýný kýsýtlama gibi çeþitli kontrol edici davranýþlar. Bir iliþkide kadýnýn erkeðe, erkeðin kadýna, ayný cinsiyetten çiftlerin birbirine þiddet uygulamasý olasýdýr. Ancak, araþtýrma sonuçlarýna göre eþler arasý þiddet sorununun en büyük bölümünü, erkeðin kadýna uyguladýðý þiddet olgularý oluþturmaktadýr (Altýnay ve Arat, 2007). Birleþmiþ Milletler Kadýnlara Yönelik Ayrýmcýlýðýn Önlenmesi Komitesi, kadýna yönelik toplumsal cinsiyete dayalý þiddet i; bir kadýna sýrf kadýn olduðu için yöneltilen ya da oransýz bir þekilde kadýnlarý etkileyen þiddet olarak tanýmlamaktadýr (UN, 1994). Bildirge, önsözünde kadýnlara yönelik þiddeti, erkekler ve kadýnlar arasýndaki eþitlikçi olmayan güç iliþkilerinin tarihsel bir göstergesi ve erkeklerle karþýlaþtýrýldýðýnda kadýnlarý zorla baðýmlý bir konuma sokmanýn çok önemli toplumsal mekanizmalarýndan biri olarak tanýmlamaktadýr. Kadýnlara yönelik þiddet ve ayrýmcýlýk birbirleriyle çok yakýndan baðlantýlýdýr. Nitekim Birleþmiþ Milletler Kadýnlara Yönelik Ayrýmcýlýðýn Önlenmesi Komitesi toplumsal cinsiyete dayalý þiddetin, kadýnlarýn insan haklarýndan yararlanmasýný aðýr þekilde etkileyen bir ayrýmcýlýk biçimi olduðunu belirtmektedir (UN, 1994). Kadýna Yönelik Þiddetin Görülme Sýklýðý Kadýna yönelik þiddet konusunda 1990 lý yýllardan itibaren artmaya baþlayan araþtýrmalar göstermiþtir ki, hemen hemen her ülkede, her yaþtaki, her gelir ve öðrenim düzeyindeki, evli, bekâr ya da boþanmýþ kadýnlar þiddet ile karþýlaþabilmektedir (Korkut - Owen ve Owen, 2008). Kadýna yönelik þiddet çok yaygýndýr. Sosyal bilimciler bu yaygýnlýðýn sebebini þiddetin, toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðýnýn sürdürülmesi için kullanýlan bir tehdit unsuru ve bir araç olmasýna baðlamaktadýr. Kadýnlar, kendilerine verilen rolleri yerine getirmedikleri düþünüldüðünde erkekler tarafýndan þiddet görerek cezalandýrýlmakta ve toplumdaki rolleri hatýrlatýlmaktadýr. Dünya Saðlýk Örgütü tarafýndan, Brezilya, Etiyopya, Bangladeþ, Japonya, Sýrbistan gibi 11 ülkede kadýnla görüþülerek yapýlan araþtýrmaya göre, Japonya ve Sýrbistan'da kadýnlarýn %13'ü, Peru'da %61' i fiziksel þiddete, Japon kadýnlarýn

11 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 11 %6' sý ile Etiyopyalý kadýnlarýn %59' u cinsel þiddete, Japon kadýnlarýn %15' i ile Etiyopyalý kadýnlarýn %71' i fiziksel ve cinsel þiddete maruz kalmaktadýr. Ülke rakamlarýndan da görüleceði gibi; kadýnlar arasýnda yaþam boyu fiziksel þiddet görme sýklýðý %13 ile %61 arasýnda, cinsel þiddet sýklýðý ise %6 ile %59 arasýnda deðiþmektedir. Bu çalýþmada, kadýnlarýn eþlerinden en fazla tokatlanmak þeklinde fiziksel þiddet gördüðü saptanmýþtýr. Ayrýca kadýnlara eþleri tarafýndan yumruklanma, tekmelenme, yerde sürüklenme, silahla tehdit edilme gibi aðýr þiddet þekillerinin uygulanmasý sýklýðý %4 ile %49 arasýnda deðiþmektedir. Kadýnlarýn %20 si ile %75 inin de duygusal ve psikolojik þiddet gördüðü belirtilmektedir (WHO, 2005). Son beþ yýlda dünyanýn pek çok yerinden elde edilen kadýna karþý uygulanan þiddet verileri, özellikle yakýn partner (eþ, erkek arkadaþ) þiddetinin görülme sýklýðýnýn arttýðýný göstermektedir. Tüm dünyada, kadýnlarýn %10 - %50 den fazlasý yaþamlarýnda yakýn partnerleri tarafýndan fiziksel istismara maruz kaldýklarýný bildirmiþlerdir (Türmen, 2003). Türkiye de kadýna yönelik aile içi þiddet ile ilgili sýnýrlý sayýda araþtýrma mevcuttur. Bu araþtýrmalardan, Baþbakanlýk Aile Araþtýrma Kurumu nun 1997 yýlýnda Türkiye yi temsil eden 2578 hanede yapmýþ olduðu Aile Ýçinde ve Toplumsal Alanda Þiddet araþtýrmasýna göre, evli ya da baþýndan evlilik geçmiþ kadýnlarýn %25 i, erkeklerin ise %6 sý eþlerinden fiziksel þiddet gördüðünü beyan etmiþtir. Sözel þiddet sýklýðý kadýnlarda %12 olarak belirtilmiþtir. Çocuðu olan eriþkinlerin %45 i çocuklarýna fiziksel þiddet uyguladýðýný bildirmiþtir. Araþtýrmaya katýlan 14 yaþ ve üzeri kiþilerin %70 inin çocukluðunda anne babasýndan fiziksel þiddet gördüðü belirlenmiþtir. Araþtýrmaya katýlan 7-14 yaþ grubu çocuklarýn yaklaþýk yarýsýnýn okulda ve okul dýþýnda þiddetin en az bir türüne maruz kaldýðý görülmüþtür (Baþbakanlýk Aile Araþtýrma Kurumu, 1997) da orta ve yüksek gelir gruplarýnda yer alan ailelerle yapýlan bir araþtýrmada, sorularýn baþlangýcýnda kadýnlarýn %23 ü kocalarýnýn kendilerine karþý þiddet uyguladýðýný söylemiþ, fakat belirli þiddet tipleriyle ilgili sorular sorulduðunda bu oran %71 e yükselmiþtir (Kadýn Dayanýþma Vakfý, 2001). Baþka bir araþtýrmada; kadýnlarýn %58 inin yalnýzca kocalarýndan, niþanlýlarýndan, erkek arkadaþlarýndan ve erkek kardeþlerinden deðil, kocalarýnýn ailesinden de þiddet gördüðü

12 12 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ belirtilmektedir (Kadýna Yönelik Þiddet ve Hekimlik Sempozyumu, 2002). Türkiye de TÜBÝTAK desteðinde 2007 yýlýnda yapýlan araþtýrmaya göre de, ülke genelinde her üç kadýndan biri (%35 i) hayatý boyunca en az bir kere eþinden fiziksel þiddet görmektedir. Bu sýklýk doðuda %40 olmaktadýr (Altýnay ve Arat, 2007). Türkiye de aile bireylerinin kadýnlara uyguladýðý þiddet, ekonomik ihtiyaçlarýndan yoksun býrakmaktan dayaða, cinsel þiddete ve cinayetlere kadar geniþ bir yelpaze içinde yer almaktadýr. Birçok þiddet eylemi, töre cinayetleri, küçük yaþta evlilik, berdel ve beþik kertmesi de dahil zorla evlendirme gibi geleneksel uygulamalardan da kaynaklanmaktadýr. Kadýnýn "toplumsal cinsiyet" baðlamýnda yaþadýðý eþitsizlikler ve ayrýmcý uygulamalar, onun yaþama hakkýný bile kullanamamasý ortamýný hazýrlamaktadýr. Bu açýdan ülkemizde, kadýna yönelik þiddetin en uç örneði olan namus adýna iþlenen cinayetler dikkat çekici düzeydedir. Resmi kayýtlara göre ülkemizde, tarihleri arasýnda namus cinayeti nedeniyle öldürülen yaklaþýk 500 kadýn olduðu bildirilmektedir (Meclis Araþtýrmasý Komisyonu Raporu, 2005). Ancak, bu suçu tanýmlamak pek de kolay olmadýðýndan gerçek rakamýn bundan daha fazla olduðu söylenebilir. Namus cinayetleri, Türkiye dýþýnda Pakistan, Ürdün ve Mýsýr gibi ülkelerde de görülmektedir (Türmen, 2003). Toplumsal Cinsiyet ve Saðlýk Toplumsal cinsiyet erkek ve kadýnýn biyolojik cinsiyetinden farklý olarak toplumda kadýn ve erkeðe verilmiþ roller bütünü olarak ifade edilmektedir (WHO, 1998). Bu rol daðýlýmýnda erkekler, sahip olduklarý gücü kötüye kullanarak kadýnlar aleyhine bir durumun oluþmasýný saðlamýþlardýr. Bu, toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðý olarak tanýmlanmýþtýr ve kadýnlarýn toplumda erkeklere göre ikincil varlýklar olarak görülmesine, toplumda var olan olanaklardan erkeklere göre daha az yararlanmasýna neden olan bir durumdur. Dünya Saðlýk Örgütü 1948 de saðlýðý, yalnýzca hastalýk ya da sakatlýðýn olmamasý deðil, kiþinin bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak tanýmlamýþtýr. Halen tüm dünyanýn kabul ettiði bu tanýma göre, dil, din, etnik köken, cinsiyet vb. ayrýmý olmadan her bireyin

13 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 13 eþit olarak saðlýklý olma hakký vardýr. Günümüzde 6.5 milyarý aþan dünya nüfusunun yarýsýný oluþturan kadýnlarýn saðlýk durumunu incelerken; sorunu hastalýk ve sakatlýk yönünden olduðu kadar, ruhsal ve sosyal yönden de tam bir iyilik halinin olup olmamasý ve kadýnlarýn tam iyilik durumlarýný etkileyen faktörler yönünden de irdelemek ve tanýmlamak gerekmektedir. Bu nedenle kadýnlarýn saðlýk hizmetlerinden yararlanmasýný etkileyen eðitim düzeyi veya sosyal olanaklarýn kullanýlmasýnda belirleyici olan toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðý da saðlýk kavramý içerisinde incelenmesi gereken bir konudur. Kadýn ve erkeklerdeki saðlýk ve hastalýk örüntüleri belirgin farklýlýklar gösterir. Kadýnlarýn doðumda beklenen yaþam süresi daha uzundur. Ancak pek çok toplumda, kadýnlarýn erkeklere göre daha fazla hastalýk ve stres yaþadýklarý bilinmektedir. Kadýnlar erkeklerden daha uzun yaþadýkça, bu uzun yaþamýn niteliði önem kazanmaktadýr. Daha zayýf cinsiyet olarak deðerlendirilen kadýnlarýn aslýnda bütün yaþlarda erkeklerden daha güçlü olduðu görülür. Tüm toplumlarda, erkek fetüs daha fazla spontan düþük ve ölü doðumla karþýlaþýr. Bu mortalite modeli yaþamýn ilk 6 ayýnda da belirgin þekilde devam eder. Eriþkin dönemde ise yine kadýnlar menopoz dönemine kadar biyolojik bir avantaja sahiptir. Çünkü cinsiyet hormonlarý kadýnlarý iskemik kalp hastalýklarýndan korumaktadýr (Türmen, 2003; Akýn ve Özvarýþ, 2006). Türkiye'de, kadýnlarýn beklenen yaþam süresi erkeklerinkinden daha uzun olduðundan yaþlý kuþaktaki kadýn sayýsý daha fazladýr. Nüfus projeksiyonunda, 2006 yýlýnda beklenen yaþam süresi erkeklerde 69.1 yýl, kadýnlarda 74.0 yýl olarak belirtilmektedir (TÜÝK, 2006). Yaþam süreci boyunca hem kadýnlar hem de erkekler cinsiyete özel hastalýklar açýsýndan risk taþýmaktadýrlar. Ancak kadýn ve erkeðin üreme ile ilgili hastalýk yükleri incelendiðinde; kadýnlarýn üreme saðlýðý sorunlarýný erkeklerden çok daha fazla yaþamakta olduðu ve bu duyarlýlýðýn üreme çaðýnda (15-49 yaþ) daha da arttýðý görülmektedir. Cinsiyete göre üreme saðlýðý hastalýk yükü incelendiðinde; kadýnýn hastalýk yükünün (%36.6), erkeðin yükünün (%12.3) üç katý olduðu görülür. Kadýn ve erkeðin biyolojik cinsiyeti, üremeye iliþkin fizyolojik

14 14 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ fonksiyonlarýnýn farklýlýðý ve getirdiði yüklerin yaný sýra, toplumun kendilerine biçtiði toplumsal cinsiyet rolünden kaynaklanan ve saðlýklarýný olumsuz etkileyen faktörler de mevcuttur. Bu olumsuzluklarýn boyutu toplumdan topluma deðiþmekle birlikte, özellikle geliþmekte olan ülkelerde kadýn yönünden olumsuzluklarýn boyutu daha da büyüktür (Türmen, 2003; Akýn ve Özvarýþ, 2006). Anne ölümlerini azaltmak ve önlemek artýk günümüzde bir sosyal adalet ve insan haklarý konusu olarak kabul edilmektedir. Dünya Saðlýk Örgütü ve UNICEF in 1990 tahminlerine göre, gebelik, doðum ya da loðusalýk döneminde yaþanan komplikasyonlara baðlý olarak yýlda anne ölümü meydana gelmektedir. Bu ölümlerin %99 u geliþmekte olan bölgelerdedir. Yine Dünya Saðlýk Örgütü tahminlerine göre, dünyada her yýl 20 milyondan fazla kadýnýn yaþamlarýnýn geri kalan kýsmýnda doðum ve gebeliðe baðlý yaralanma ve sakatlýk sorunlarý devam etmektedir. Bir kadýn, her gebelikte ölüm riski ile karþý karþýya gelmektedir. Geliþmiþ bölgelerde anne ölüm oranlarý, canlý doðumda ortalama olarak 50 nin çok altýndadýr (Doðu Avrupa için 8-50; pek çok Batý Avrupa ülkesi için 8 in altýndadýr). Geliþmekte olan bölgeler ise, anne ölümünü canlý doðum için olarak rapor etmektedir (UN, 2000). Türkiye de 1998 de 53 ilin 615 hastanesinde yapýlan, hastane verilerine dayalý bir çalýþmaya göre Anne Ölüm Hýzý canlý doðumda 49 bulunmuþtur. Bu araþtýrmanýn dikkat çekici noktasý, her 5 anne ölümünden 4 ünün önlenebilir ölüm olarak deðerlendirilmesidir (Akýn, Güçiz Doðan ve ark., 2000). Anne ölümleriyle ilgili daha sonra yapýlan araþtýrmada ise, anne ölüm oraný canlý doðumda 28.5 olarak bulunmuþtur (HÜNEE, 2005). Bu araþtýrmada da ölümlerin önlenebilirliði yüksek olup kanama, toksemi ve annenin sistemik hastalýklarý en sýk görülen anne ölüm nedenleri arasýndadýr. Kadýnlarý yaþ dönemlerine göre incelediðimizde, kadýn saðlýðýný etkileyen olumsuzluklar Tablo 1 de örneklendirilmiþtir (Akýn ve ark., 2006).

15 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 15 Tablo 1: Geliþim Dönemlerine Göre Toplumsal Cinsiyetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri Çocukluk Dönemi Ergenlik (Adolesan) Dönemi (10-19 yaþ) Eriþkinlik Dönemi (15-49 yaþ) Menopoz ve menopoz sonrasý dönem (50+ yaþ) Cinsiyet seçimi (Bazý ülkelerde, intra-uterin dönemde cinsiyet tayini yaptýrýlarak fetüs kýz ise gebeliðin sonlandýrýlmasý) Gebeliðin istenmemesi Ýsteyerek düþükler Female Genital Mutilasyon (kadýn sünneti) Malnutrisyon ve enfeksiyonlar Ýhmal, hizmetten yararlanamama Morbidite ve mortalite hýzlarýnýn artmasý (özellikle 2-5 yaþta) Menarþ (adet görme) Toplumsal baský Cinsel taciz / istismar Ýstenmeyen gebelikler Ýsteyerek düþükler Cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar Anemi / malnütrisyon Madde baðýmlýlýðý (alkol, sigara, uyuþturucu) Paralý seks Þiddet Gebelik, doðum, doðum sonu komplikasyonlar Ýstenmeyen gebelikler Ýsteyerek düþükler Cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar Anemi / malnütrisyon Paralý seks Cinsel taciz istismar Þiddet Anne ölümleri Menopozal semptomlar Malignensiler Kardiyo Vasküler Hastalýklar Osteoporoz Desensüs prolapsus (genital organlarda sarkma) Þiddet Depresyon Yalnýzlýk Kaynak: Akýn ve Arýk, 2006 Tablo 2. Kadýnýn Öðrenim Düzeyine Göre Obstetrik Hizmetlerden Yararlanma Durumu, Türkiye, 1998 Kadýnýn Öðrenim Düzeyi Doðum Öncesi Bakým Saðlýklý Doðum Oraný (%) Alanlarýn Oraný (%) Yok/Ýlkokulu bitirmemiþ Ýlkokul mezunu/ Ortaokulu bitirmemiþ Ortaokul ve Kaynak: 1998 TNSA Ýleri Analiz Sonuçlarý [Bahar-Özvarýþ ve Akýn, 2002] Eðitim düzeyi çok düþük olanlar arasýnda doðum öncesi bakým alma %37.6, saðlýklý doðum oraný %54.8 iken; ortaokul ve üzerinde öðrenim görmüþ olanlarda bu oranlar sýrasý ile %96.0 ve %99.7'dir (Bahar - Özvarýþ ve Akýn, 2002). kontraseptif yöntem kullanma oraný %51 iken; ilkokul mezunu olanlarda bu oran %67.7 ye, ortaokul ve üzerinde %75.3 e yükselmektedir. Modern yöntem kullanma yüzdesi de buna benzer olup sýrasý ile %28.1, %38.6 ve %52.8 dir (Bahar -Özvarýþ ve Akýn, 2002). Tablo 3 te 2003 yýlý Türkiye Kadýnýn öðrenim düzeyi aile planlamasý hizmetlerine ulaþmasýnda da etkili olmaktadýr. Örneðin; eðitimsiz grupta Nüfus ve Saðlýk Araþtýrmasý verilerine göre bazý kadýn saðlýðý göstergeleri verilmiþtir (HÜNEE, 2003).

16 16 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Tablo 3. Türkiye de Seçilmiþ Bazý Kadýn Saðlýðý Göstergeleri, 2003 Kadýn Saðlýðý Göstergeleri Toplam Doðurganlýk Hýzý (binde)2,2 AP Yöntemi Kullanma (%)71,0 Modern Yöntem 42,5 Geleneksel Yöntem 28,5 AP nda Karþýlanmayan Gereksinim (%)6,0 Doðum Öncesi Bakým Alanlar (%)80,9 Saðlýklý Doðum Oraný (%)83,0 Kaynak: TNSA, 2003 [HÜNEE, 2003]. Ancak, burada ayrýntýlarý gösterilememiþ olsa da, bu deðerler kent-kýr ve batý-doðu bölgeleri arasýnda çok belirgin farklýlýk göstermektedir. bir kýsmý kalp hastalýklarýndan kaynaklanmaktadýr. Bu yalnýzca biyolojik duyarlýlýktan deðil, ayný zamanda erkeklerin risk alma davranýþlarýnýn fazla olmasýndan da kaynaklanmaktadýr. Örneðin; erkekler Toplumsal cinsiyet rolleri, kadýnlar kadar olmasa da, bazý konularda erkekleri de olumsuz etkilemektedir. Örneðin; ekmek parasý kazanmak amacýyla erkeklerin sigara içmekle birlikte, mesleki karsinojenlere daha fazla maruz kaldýklarý için akciðer kanserinden ölme riskleri de artmaktadýr (Türmen, 2003; Akýn ve Özvarýþ, 2006). daha fazla risk almalarýna ve mesleki nedenlere baðlý ölümlerden daha fazla etkilenmelerine neden olmaktadýr. Ayný zamanda erkeklerin kaynaklara ulaþma imkanlarýnýn daha fazla olmasý, tehlikeli maddelerle karþýlaþmalarý / kullanmalarý riskini de arttýrmaktadýr. Bu alýþkanlýklar erkeksi alýþkanlýklar olarak tanýmlanmaktadýr. Dünyanýn pek çok ülkesinde Saðlýk hizmeti sunanlarýn ve karar vericilerin, politika, strateji ve uygulamalara "toplumsal cinsiyet eþitliði" perspektifinden bakabilmesi gerekmektedir. Çoðu kez bu bakýþ açýsýnýn geliþmemiþ olmasý toplumsal olaylarda tanýyý ve korunma önlemlerini ve çözümleri geciktirmektedir. genç erkekler genç kadýnlardan daha fazla trafik kazasý (alkol baðlantýlý) ve þiddetten dolayý ölüm riskiyle karþýlaþmaktadýr. Yaþamýn ilerleyen evrelerinde erkekler arasýnda görülen erken ölümler in büyük Geleneksel olarak kadýn saðlýðý hizmetleri, kadýnlarýn özellikle üreme çaðýna ve öncelikle kontrasepsiyon ve güvenli-saðlýklý doðuma odaklanmýþtýr. Bu yaklaþým ana-

17 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 17 çocuk saðlýðý sorunlarýnýn yoðun yaþandýðý ve anne ve bebek ölümlerinin yüksek olduðu bölgelere uygun bir yaklaþýmdýr. Ancak, geleneksel bakýþýn tersine, kadýn saðlýðýnýn yalnýzca üremeye / doðurganlýða iliþkin olmayýp, bundan çok daha fazlasý olduðunun kavranmasý önemlidir. Ayný zamanda cinsel ve üremeye iliþkin alanlar, belki toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðýnýn en fazla yapýldýðý yerlerdir ve kadýn-erkek iliþkisindeki eþitsizlik, kadýnýn cinsel ve üreme saðlýðý üzerinde en fazla olumsuz etkiye sahiptir. Ekonomik, sosyal ve kültürel nedenler sýklýkla kadýnlarý erkeklerle olan iliþkilerinde daha güçsüz yapmaktadýr. Bu güçsüzlük, kadýnlarýn istenmeyen cinsel iliþki, istenmeyen gebelik, cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar ve þiddete karþý kendilerini koruyamamalarýna neden olabilmektedir. Kadýn saðlýðýna çaðdaþ yaklaþým, yaþam boyu, bütün yaþ gruplarýný ve etkileyici bütün faktörleri göz önüne alan, kapsamlý bir yaklaþýmdýr. Türkiye de, doðumdan itibaren, erkek çocuðun tercih edilmesinin yaygýnlýðýndan baþlayan sorun, kýz çocuklarýnýn ihmal ve hizmetlerden yararlanamamasýndan kaynaklanan (özellikle 2-5 yaþ grubunda) morbidite ve mortalite hýzlarýndaki artýþla devam etmektedir. Ergenlik döneminde, özellikle kýrsal alanda ve doðu bölgelerinde erken evlilik, ergen gebeliði ve bunun yarattýðý sorunlarla karþýlaþýlmaktadýr. Sorunlar, doðurganlýk döneminde kadýnlar arasýnda riskli gebeliklerin yaygýn olmasýndan aþýrý doðurganlýk ve bunun yarattýðý saðlýk sorunlarýna, menopoz-menopoz sonrasý dönemde ve yaþlýlýk döneminde ise kadýnlarýn neredeyse yok sayýldýðý bir sorunlar yumaðý ile karþýlaþmaya kadar çeþitlilik göstermektedir. Kadýn saðlýðý / üreme saðlýðý konusunda hizmet sunumunda ilkesel olarak kabul edilmiþ olsa bile, ülke düzeyinde kadýn saðlýðý hizmetlerinde, bütüncül bir yaklaþým yerine, doðurganlýk dönemine odaklanmýþ geleneksel yaklaþým hakimiyetini sürdürmektedir. Bu konuda adolesanlar, menopoz-menopoz sonrasý dönemdeki kadýnlar ve yaþlý kadýnlar en fazla ihmal edilen gruplarý oluþturmaktadýr. Aile planlamasý ile ilgili bilgilendirme - eðitim -iletiþim ve klinik hizmetlerde erkekler hedef grup olarak ele alýnmamakta, bu hizmetler sadece kadýnlar üzerinden yürütülmektedir. Ülkemizde Cumhuriyet döneminde saðlanan tüm iyileþmelere raðmen, kadýnýn toplumsal statüsü, saðlýðýný ve saðlýk hizmetlerinden yararlanmasýný önemli ölçüde etkileyecek kadar düþüktür.

18 18 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Eðitim, hukuk, sosyal ve siyasal alanda cinsiyetler arasýndaki eþitsizlikler toplumda, özellikle aile içinde kadýn saðlýðýný olumsuz yönde etkilemektedir. Aile içinde bireyler arasýndaki iletiþim eksikliði, baþlýk parasý ve zorla evlendirme konularýndaki geleneksel uygulamalar ile kadýna yönelik þiddet sorunlarý halen varlýðýný sürdürmektedir. Medyada kadýnýn cinsel bir meta olarak ele alýnmasý da kadýnýn toplumsal statüsünü olumsuz olarak etkilemektedir. Ülkemizde, kentsel alanda yaþayan kadýnlara göre kýrsal alanda yaþayanlarýn, batý bölgesinde yaþayanlara göre doðu bölgesinde yaþayanlarýn içinde bulunduðu daha olumsuz sosyal ve ekonomik statü, bu kadýnlarýn saðlýk yönünden daha da olumsuz koþullarla karþý karþýya kaldýðýný göstermektedir. Yýllar içinde önemli geliþmeler kaydedilmesine raðmen, doðum öncesi bakým ve saðlýklý koþullarda doðum hizmetleri ve aile planlamasý konularýnda, kentte ve batýda yaþayan kadýnlara göre kýrsal alanda ve doðuda yaþayan kadýnlarýn; eðitim düzeyi yüksek olan kadýnlara göre eðitimsiz kadýnlarýn temel saðlýk hizmetlerine eriþebilirliði açýsýndan sorunlar mevcuttur. Topluma en yakýn mesafede ve sürekli olarak verilmesi gereken birinci basamak saðlýk hizmeti (saðlýk ocaðý-saðlýk evi kompleksi) ünitelerinin sayýsal yetersizliði, personel daðýlýmýndaki dengesizlik ve var olan personelin mesleki bilgi-beceri eksikliði, doðuda yaþayan eðitimsiz kadýnlar için dil sorunu gibi faktörler hizmetlerden yararlanmayý olumsuz yönde etkilemektedir. Kadýnýn eðitim durumu ve yerleþim yeri özelliði (kent-kýr, batý-doðu), doðurganlýk davranýþlarý, saðlýk hizmetlerinden yararlanma, özellikle doðum öncesi bakým alma ve doðumlarýn saðlýklý koþullarda yapýlmasý konularýnda, belirleyici faktörler olmaktadýr. Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkisi Toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðýna baðlý kadýna yönelik aile içi þiddet, intra-uterin dönemde baþlayýp, yaþlýlýk dönemine kadar yaþamýnýn her döneminde kadýnýn karþýlaþacaðý potansiyel riskler arasýnda yer almaktadýr. Son yýllarda kaydedilen geliþmelere raðmen, ne yazýk ki, aile içi þiddet maðduru kadýnlara saðlýk hizmeti sunma konusunda yetersizlik yaþanmaktadýr. Saðlýk kurumlarýna giden kadýnlara, þiddet semptomlarý taþýmalarýna raðmen, genellikle konuyla ilgili sorular yöneltilmemektedir.

19 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 19 Bundan dolayý saðlýk kuruluþlarýnda aile içi þiddet maðduru kadýnlar uðraþmasý zor hastalar olarak damgalanmaktadýr. Bazý saðlýk personeli de bu konunun açýlmasý halinde þiddet maðdurlarýnýn ihtiyaçlarýnýn ve sorunlarýnýn kendilerinin iþ yükünü fazlasýyla artýracaðý endiþesini taþýmaktadýr. Saðlýk hizmeti sunan personel þiddetin etkilerini taþýyan hastalarla her gün karþý karþýya gelmektedir. Ancak, söz konusu durumlarla karþýlaþan saðlýk personeli ne yapacaðýný bilmediði için kendisini güçsüz ve hatta baþarýsýz olarak görebilmektedir. Ülkemizde saðlýk hizmetlerini sunanlar, þiddet vakalarýný tanýma ve kadýna yönelik aile içi þiddeti ele alma konusunda ne mezuniyet öncesi ne de mezuniyet sonrasý dönemde eðitim aldýklarý, kendilerine bu alanda destek sunacak kurumsal bir mekanizma olmadýðý ya da var olanýn farkýnda olmadýklarý için kendilerini konuya müdahalede bulunamayacak kadar çaresiz hissetmektedir. Oysa aile içi þiddet maðduru kadýnlarla yapýlan çalýþmalarda, özellikle üreme saðlýðý, ana çocuk saðlýðý, doðum öncesi ve sonrasý hizmetleri veren saðlýk personelinin hayati bir rol oynadýðý saptanmýþtýr. Yapýlan araþtýrmalar aile içi þiddet maðdurlarýnýn, þiddet deneyimleri hakkýnda konuþabilmeleri için, öncelikle saðlýk hizmeti sunanlara güvenmeye ihtiyaç duyduklarýný göstermektedir. Personelin konuyla ilgili duyarlýlýðýnýn artýrýlmasý bu sürecin baþlamasýný kolaylaþtýracaktýr. Saðlýk hizmeti sunanlar, kadýnlar için birçok özel konularýný paylaþtýklarý insanlar konumundadýr (UNFPA, 2001). Bu özel iliþkiye ek olarak, geliþmekte olan ülkelerde, kadýnlarýn üreme saðlýðý hizmetleri için birinci basamak kuruluþlara yaptýklarý ziyaretler ayný zamanda herhangi bir saðlýk kurumuna yaptýklarý yegâne ziyaret niteliði de taþýyabilmektedir. Bu nedenle söz konusu ziyaretler maðdurlarýn aile içi þiddet açýsýndan deðerlendirilmeleri için önemli bir fýrsattýr. Bunun yaný sýra pek çok farklý araþtýrmacý acil servislerde aile içi þiddet maðduru kadýnlarla karþýlaþma olasýlýðýnýn yüksek olduðunu; ayný zamanda bu kadýnlarýn tekrar þiddete maruz kalma olasýlýðýnýn da yüksek olduðunu ortaya koymuþtur (UNFPA, 2001). Sonuçta aile içi þiddet her kadýnýn baþýna gelebileceði için her hastanýn bu açýdan deðerlendirmeye tabi tutulmasý çok önemlidir. Elbette, saðlýk personelinin de onlarý anlamalarý ve kadýnlarýn yapacaklarý açýklamalara uygun yönlendirmeler geliþtirebilmeleri gerekmektedir.

20 20 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Aile içi þiddet maðduru kadýnlar çoðu zaman yaþadýklarýný doðrudan ifade edemeyebilirler. Ancak kadýnlar konuþamasalar bile, adeta vücutlarýyla öykülerini ortaya koyar ya da farklý davranýþlar aracýlýðýyla, saðlýk hizmeti sunanlara aile içi þiddet deneyimlerini dolaylý biçimde anlatýrlar. Geçmiþte ya da þu anda yaþanan aile içi þiddet deneyimleri, davranýþlar ve kiþiler arasý iliþkiler üzerinde son derece büyük etki yaratabilir. Örneðin; çocukluk döneminde cinsel istismara maruz kalan kadýnlar bu olaydan dolayý suçluluk ve utanç duyabilirler. Kendileri hakkýnda taþýdýklarý bu olumsuz duygular sonucunda kadýnlar, gençliklerinde ve yetiþkinlik dönemlerinde korunmasýz cinsel iliþkiye girme ve cinsel açýdan daha fazla risk alma eðilimi taþýyabilirler. Bu nedenle istenmedik gebelikler ve HIV/AIDS dahil cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar karþýsýnda daha savunmasýz hale gelirler. Bu alanda yapýlan çalýþmalar söz konusu riskleri alan kadýnlarýn, bir genç ya da yetiþkin olarak yeniden maðdur olma tehlikesi karþýsýnda da savunmasýz olduklarýný ve bu durumun travmanýn þiddetini ve saðlýk sonuçlarýný daha da kötü hale getirdiðini göstermektedir (UNFPA, 2001). Tecavüz maðdurlarýnýn bedenleri, saðlýk personeline yapýlan ziyaretlerin sayýsýndaki artýþla konuþmayý deniyor olabilir. Tecavüz maðduru olan kadýnlarda, tecavüzü takip eden bir sene içerisinde saðlýk hizmeti sunanlara yapýlan ziyaretlerde %50 oranýnda artýþ gözlemlenmiþtir. Ancak söz konusu kadýnlarýn çoðu yaþadýklarý cinsel travmayý saðlýk hizmetlerini sunanlarla paylaþmamakta ve ayný þekilde hizmet sunucularý da kendilerine bu sorularý yöneltmemektedir. Birçok tecavüz maðduru, travma sonrasýnda son derece ciddi yaralanma, ruh hastalýðý ve ölüm gibi olaylarla sonuçlanan sorunlar yaþamaktadýr. Tecavüz maðdurlarýnýn diðer kiþilere oranla intihara teþebbüs etme ihtimalleri dokuz kat daha fazladýr (UNFPA, 2001). Kadýna yönelik aile içi þiddet kadýn mortalitesini ve morbiditesini etkileyen önemli sorunlara neden olmaktadýr. Bu sorunlar doðrudan kadýna yönelik aile içi þiddetin neden olduðu ölümler, yaralanmalar ve sakatlýklar olduðu gibi, psikolojik veya fiziksel birçok saðlýk sorununun ortaya çýkýþýný kolaylaþtýran, iyileþmeyi geciktiren, tedaviye uyumu bozan etkilere de sahiptir.

21 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 21 Kadýna yönelik aile içi þiddetin saðlýk sonuçlarý þu þekilde gruplanabilir (PAHO, 2003): 1. Öldürücü sonuçlar Cinayet Ýntihar Anne ölümü HIV / AIDS 2. Öldürücü olmayan sonuçlar a. Fiziksel saðlýk Aðrý Kalýcý fonksiyonel bozukluk Kendini iyi hissetmeme Obezite b. Kronik durumlar Kronik aðrý sendromu Ýrritabl barsak sendromu Gastrointestinal düzensizlikler Somatik þikayetler Fibromiyalji c. Üreme saðlýðý Ýstenmeyen gebelikler Cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar/hiv Jinekolojik problemler Saðlýksýz düþükler Gebelik komplikasyonlarý Erken doðum Düþük doðum aðýrlýklý bebek Pelvik inflamatuar hastalýklar d. Ruh saðlýðý Post-travmatik sendrom Depresyon Anksiyete Fobi-panik atak Yeme düzensizlikleri Uyku bozukluklarý Cinsel disfonksiyonlar Benlik saygýsýnýn yitimi Madde kullanýmý e. Olumsuz saðlýk davranýþlarý Sigara içme Alkol ve madde kullanýmý Cinsel risk alma Fiziksel aktivite azlýðý Oburluk/aþýrý yemek yeme Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Çocuk Saðlýðýna Etkisi Aile içi þiddet, çocuklarýn saðlýðýný da olumsuz etkiler. Ailede þiddete tanýk olan veya þiddete uðrayan çocuklarda, anksiyete, depresyon, öðrenme güçlüðü, duygu ve davranýþ bozukluklarý sonraki yaþamlarýnda daha fazla þiddete maruz kalma ve kendilerinin de þiddet uygulamasý, okul baþarýsýzlýðý, post travmatik stres bozukluðu, somatik yakýnmalar, anti-sosyal davranýþ, fobi, uyum sorunlarý, içe kapanma gibi sorunlar görülmektedir.

22 22 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Sonuç olarak, uygulamalar göstermektedir ki, saðlýk personeli genellikle, ortaya çýkan olumsuz sonuçlarýn taný ve tedavisine, yani nedenden çok sonuca yönelmektedir. Ancak bu süreçte o olumsuz sonucun hazýrlayýcýsý ya da doðrudan nedeni olan þiddet in de mutlaka hatýrlanmasý ve buna yönelik gerekenlerin yapýlmasý da ihmal edilmemelidir. Asýl sorunun bu kadýnlarýn aile içi þiddeti ortaya koymalarýnda engellerle karþýlaþmalarý ve ihtiyaç duyduklarý yardýmý alamamalarýndan kaynaklandýðý unutulmamalýdýr.

23 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 23 Kaynakça 1. Akýn, A., Doðan, B., Mýhçýokur, S. (2000).Türkiye de Hastane Kayýtlarýndan Anne Ölümleri ve Nedenleri Araþtýrmasý Raporu. Ankara: Saðlýk Bakanlýðý AÇSAP Genel Müdürlüðü 2. Akýn, A., Üner, S., Aslan, D., Esin, Ç., Coþkun, A. (2003). Türkiye de Toplumsal Cinsiyet ve Saðlýk. A. Akýn (Ed.). Ankara: Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü, HÜKSAM, UNFPA 3. Akýn, A., Özvarýþ, ÞB. (2006). Dünyada ve Türkiyede Kadýn Saðlýðýnýn Durumu. Ç. Güler, L. Akýn (Ed.), Halk Saðlýðý Temel Bilgiler. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayýnlarý 4. Altýnay, AG., Arat, Y. (2007). Türkiye de Kadýna Yönelik Þiddet. Ýstanbul 5. Bahar Özvarýþ, Þ., Akýn, A. (2002). Türkiye de Doðum Öncesi Bakým. A. Akýn (Ed.)Türkiye de Ana Saðlýðý, Aile Planlamasý Hizmetleri ve Ýsteyerek Düþükler: Türkiye Nüfus ve Saðlýk Araþtýrmasý 1998 Ýleri Analiz Sonuçlarý. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, TAP Vakfý ve UNFPA 6. Baþbakanlýk Aile Araþtýrma Kurumu. (1997). Aile Ýçinde ve Toplumsal Alanda Þiddet. Ankara: Baþbakanlýk Aile Araþtýrma Kurumu 7. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü ve Sorunlarý Genel Müdürlüðü. (2001). Türkiye de Kadýn (s.113). Ankara: Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü ve Sorunlarý Genel Müdürlüðü 8. Coomaraswamy, R. (Kadýnlara Yönelik Þiddet Özel Raportörü) (2003). Ýnsan Haklarý Komisyonu na Rapor (UN Doc. E/CN.4/2003/75) 9. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. (2004). Türkiye Nüfus ve Saðlýk Araþtýrmasý, Ankara: Hacettepe Nüfus Etütleri Enstitüsü, Saðlýk Bakanlýðý Ana Çocuk Saðlýðý ve Aile Planlamasý Genel Müdürlüðü, Devlet Planlama Teþkilatý ve Avrupa Birliði 10. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, ICON-Institute Public Sector GmbH ve BNB Danýþmanlýk. (2006). Ulusal Anne Ölümleri Çalýþmasý, Ankara: SB- AÇSAP GMd. ve Avrupa Komisyonu Türkiye Delegasyonu 11. Kadýna Yönelik Þiddet ve Hekimlik Sempozyumu. (16-17 Kasým 2002). Ankara Tabip Odasý 12. Meclis Araþtýrmasý Komisyonu.(2006). Töre ve Namus Cinayetleri ile Kadýnlara ve Çocuklara Yönelik Þiddetin Sebeplerinin Araþtýrýlarak Alýnmasý Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Meclis Araþtýrmasý Komisyonu Raporu

24 24 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ 13. PAHO. (2003). Violence Against Women: The Health Sector Responds (Occ. Pub. No: 12). Washington D.C: Pan American Health Organization 14. TÜÝK. (2006) Türkiye Ýstatistik Yýllýðý. Ankara: Türkiye Ýstatistik Kurumu 15. Türmen, T. (2003). Toplumsal Cinsiyet ve Kadýn Saðlýðý. A. Akýn (Ed.). Toplumsal Cinsiyet, Saðlýk ve Kadýn. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Kadýn Sorunlarý Araþtýrma ve Uygulama Merkezi (HÜKSAM), HÜ yayýnlarý 16. UNFPA. (2001). A Practical Approach to Gender-Based Violence: A Programme Guide for Health Care Providers & Managers, Pilot Edition. New York: UNFPA 17. United Nations. (1993). The UN General Assembly Declaration on the Elimination of Violence Against Women, General Assembly Resolution 48/104, (Supp. (No. 49) at 217, U.N. Doc. A/48/49) 18. United Nations. (1994). Kadýnlara Yönelik Ayrýmcýlýðýn Önlenmesi Komitesi, 19 sayýlý Genel Tavsiye, Kadýnlara Yönelik Þiddet (Onbirinci Oturum, 1992), Compilation of General Comments and General Recommendations Adopted by Human Rights Treaty Bodies (U.N. Doc. HRIGEN1Rev.1 at 84, para. 6) 19. United Nations. (2000). The World s Women 2000 Trends and Statistics, Social Statistics and Indicators Series (K 16) 20. World Health Organization (1998). Gender and Health, Technical Paper. Geneva, Switzerland: World Health Organization publication 21. World Health Organization. (2002). World Report on Violence and Health. Cenevre: World Health Organization. (2005). Multi-country Study on Women s Health and Domestic Violence Against Women, Initial Results on Prevalence, Health Outcomes and Women s Responses

25 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Ortaya Çýkarýlmasýndaki Engeller KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 2 2

26 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Ortaya Çýkarýlmasýndaki Engeller KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 2 2 Bu bölümde her yaþtaki, her gelir ve eðitim düzeyindeki kadýnlarýn yaygýn olarak maruz kaldýðý aile içi þiddetin toplumda gizli kalmasýnýn nedenleri ve buna katkýda bulunan taraflar ele alýnmaktadýr.

27 BÖLÜM 2 : KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ORTAYA ÇIKARILMASINDAKÝ ENGELLER 27 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Ortaya Çýkarýlmasýndaki Engeller Kadýna yönelik aile içi þiddet, önemli bir toplum saðlýðý ve insan haklarý sorunudur. Ancak, özel alanda meydana geldiði için çoðu zaman gizli kalmakta ve gerçek boyutlarý tespit edilememektedir. Gerek uluslararasý yükümlülüklerimiz, gerekse ulusal mevzuatýmýzdaki düzenlemeler, kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadeleyi devletin öncelikli sorumluluklarýndan biri olarak tanýmlamaktadýr. Bu sorumluluðun yerine getirilmesinde saðlýk hizmetleri önemli bir yere sahiptir. Saðlýk kuruluþlarý, aile içi þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlarýn hizmet alabilecekleri temel ve öncelikli kuruluþlardýr. Bu nedenle de aile içi þiddetin ortaya çýkarýlmasýna öncülük etmeleri gerekmektedir. Ülkemizde her üç kadýndan biri fiziksel þiddet yaþamaktadýr (Altýnay ve Arat, 2007). Son yýllarda kaydedilen geliþmelere raðmen, saðlýk hizmet göstergeleri, saðlýk kurumlarýnda kadýna yönelik aile içi þiddetin bir saðlýk sorunu olarak ele alýnma ve müdahale edilme düzeyinin çok düþük olduðunu göstermektedir. Kadýna yönelik aile içi þiddetin toplum içindeki yaygýnlýðýný ortaya koyan araþtýrma bulgularý ile saðlýk hizmet göstergeleri arasýndaki tutarsýzlýk, kadýna yönelik aile içi þiddetin gizli kaldýðýnýn önemli bir göstergesidir. Kadýna yönelik aile içi þiddeti engellemek için, öncelikle bu sorunun gizli kalmasýnýn nedenleri, diðer bir ifade ile ortaya çýkarýlmasýnýn önündeki engeller tanýmlanmalýdýr. Toplumdan Kaynaklanan Engeller Aile içi þiddet (AÝÞ) genellikle toplum tarafýndan mahrem bir konu olarak kabul edilmekte; erkeklerin kadýnlara þiddet uygulamasý, belirli koþullar altýnda ve gerekçelendirilebilir durumlarda kabul edilebilir bir davranýþ olarak algýlanmaktadýr. Bunun nedeni, toplumun sahip olduðu deðer yargýlarýdýr. Deðer yargýlarý, birçok

28 28 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ kadýnýn destek ve koruma hizmetlerine ulaþmasýný engelleyerek, aile içi þiddetin gizli kalmasýna yol açabilmektedir. Aile içi þiddet olaylarýna dýþarýdan birinin müdahale etmesi, hatta bu konunun tartýþýlmasý toplumca hoþ görülmeyebilmektedir. Sonuç olarak, þiddet yaþayan kadýnlar þiddeti bir suç olarak görmemekte; yaþadýðý aile içi þiddeti önemli ya da ciddi olarak algýlamamakta ve bu durumla kendisinin baþ etmesi gerektiðine inanmaktadýr. Toplum üyeleri kadýnlara þiddete katlanmasý ve ailenin daðýlmasýna izin vermemesi yönünde baský yapabilir. Ayrýca, kadýnlara þiddetin kendi suçlarý olduðu, mutlaka hak edecek bir þeyler yapmýþ olduklarý ve anlatsalar bile kimsenin inanmayacaðý mesajýný da verebilir. Kadýndan Kaynaklanan Engeller Kadýnlarýn büyük kýsmý sorulmadýkça yaþadýklarý aile içi þiddet hakkýnda açýklama yapmaz ya da konuþmaz. Ýçinde yaþadýklarý toplumun deðer yargýlarý açýklama yapmamasý konusunda baský unsuru oluþtursa bile, bazý kadýnlar yaþadýklarý þiddet hakkýnda konuþabilir. Bazýlarý ise, evden dýþarý çýkmalarýna dahi izin verilmediði için þiddete iliþkin konuþma fýrsatýna sahip deðildir. Bir kadýnýn aile içi þiddete maruz kalmasý, kendine ve diðer insanlara olan inancýný etkileyebilmekte ve çeþitli nedenlerle þiddet hakkýnda konuþmaktan çekinmesine neden olabilmektedir (Tablo 4). Tablo 4: Aile Ýçi Þiddet Deneyiminin Maðdurda Yarattýðý Etkiler Þiddet Uygulayanýn Maðdura Mesajý Seni sevdiðim için dövüyorum. Þiddet senin suçun. Kimse seni benim gibi sevemez. Bu senin iyiliðin için, Vücudun senin deðil, ona ben sahibim. Anlatsan bile kimse inanmaz. Kaynak: UNFPA, 2001 Maðdurun Mesajý Yorumlama Biçimi Aþk böyle bir þey. Ben kötüyüm ve suçluyum. O olmadan sonsuza kadar yalnýz kalýrým. Benim için neyin iyi olduðunu o daha iyi biliyor. Ýnsanlarýn bana yaptýklarý üzerinde hiç kontrolüm yok. Yalnýzým ve kimse beni umursamýyor. Maðdur Üzerindeki Etkisi Kafa karýþýklýðý, tekrar maðdur olma. Kendi kendini suçlama, kafa karýþýklýðý, çaresizlik. Baðýmlýlýk, ayrýlma korkusu. Yargýlarýnda þüpheye düþme. Sýnýrlarý yeterince iyi çizememe, tekrar maðdur olma. Suskunluk.

29 BÖLÜM 2 : KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ORTAYA ÇIKARILMASINDAKÝ ENGELLER 29 Aile içi þiddete uðradýðý için utanç duyan, þiddeti hak ettiðini, yardým almayý hak etmediðini düþünen, yaþadýðý þiddeti açýklamanýn kendi güvenliðini riske atacaðýndan korkan, þiddetin neden olduðu fiziksel ve ruhsal semptomlarýn farkýnda olmayan, gördüðü þiddeti yeterince ciddi bulmayan ve önemsemeyen ve saðlýk personelinin kendi problemleri ile ilgilenmeyeceðini düþünen kadýnlar, yaþadýklarý þiddet hakkýnda açýklama yapmak istemeyebilir. Pek çok kadýn, bütün evliliklerde kavgalarýn ve beraberinde þiddetin yaþanabileceði algýsýna sahip olabilir ve bu nedenle yaþadýðý þiddeti ciddiye almayabilir veya küçümseyebilir. Þiddete uðramak onur kýrýcý ve küçük düþürücü olduðu için, kadýn onu ciddiye almayan ve deðer vermeyen kiþilerle þiddeti konuþmak konusunda isteksiz olabilir. Kadýn, içinde bulunduðu durumun düzeleceðini umut ederek iliþkisini sürdürmek isteyebilir, eþi her zaman þiddet uygulamýyorsa, eþinin deðiþeceðini umut edebilir ve bu nedenle açýklama gereði duymayabilir. Kadýnýn ekonomik özgürlüðünün olmamasý, kendini ve çocuklarýný þiddet yaþadýðý ortamdan uzaklaþtýracak maddi olanaðýnýn bulunmamamasý þiddete katlanmayý sürdürmesindeki bir diðer etkendir. Bu durum, þiddetle mücadele gücünü de olumsuz etkileyerek kadýný kýsýr döngüye sokabilir. Yapýlan çalýþmalar, kadýn þiddet ortamýndan uzaklaþamadýðý veya þiddeti engelleyemediði zaman çaresizlik duygusu yaþadýðýný, þiddet ortamýnda uzun süre kalmasý durumunda ise, bu duygunun kronikleþtiðini göstermiþtir. Aile içi þiddete maruz kalan kadýnýn kendisine destek olacak ve koruyacak hizmetleri ve bu hizmetleri almak için nereye baþvuracaðýný bilmiyor olmasý da þiddeti açýklamasýný engelleyebilir. Saðlýk personelinin aile içi þiddet konusunda bilgisi olmadýðýný, bu konu ile ilgilenmeyeceðini veya konuþmaya vakti olmayacaðýný düþünebilir. Saðlýk Personelinden Kaynaklanan Engeller Þiddet semptomlarý taþýmalarýna raðmen, saðlýk kurumlarýna baþvuran kadýnlara genellikle þiddetle ilgili sorular yöneltilmemektedir. Oysa yapýlan araþtýrmalar, þiddet maðdurlarýnýn yaþadýklarý travmayý atlatmalarýnda en önemli faktörün, kendisine ve anlattýklarýna deðer veren duyarlý ve bilgili kiþilerin varlýðý olduðunu göstermiþtir. Bir maðdurun danýþmanlýk, korunma ve yasal destek gibi çok farklý ihtiyaçlarý olabilir. Ancak, dinlenmek ve

30 30 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ inanýlmak ilk ihtiyacýdýr. Bu baþlangýç olmadan kadýnýn yardým basamaðýndaki diðer süreçlere geçmesi mümkün olmayabilir. Aile içi þiddete maruz kalan kadýnýn karþýlaþtýðý ve yaþadýðý þiddeti paylaþtýðý ilk kiþiler olmasý nedeniyle, saðlýk personelinin þiddete karþý tutumu çok önemlidir. Saðlýk personelinin þiddete karþý tutumu, þiddeti sorgulamasýný engellememelidir. Öncelikle bu engelleri tanýmak ve ortadan kaldýrmak için çaba göstermek, aile içi þiddetle mücadele çabalarýnýn ilk adýmýný oluþturmalýdýr. Saðlýk personeli, þiddetin yaþandýðý toplumla ayný kültürel deðerleri paylaþtýðýndan, bazý kadýnlarýn, þiddeti hak ettiðini veya þiddeti sadece belli bir grup insanýn yaþadýðýný düþünebilir. Saðlýk personeli aile içi þiddetin ortaya çýkarýlmasýnda ve müdahalesinde çeþitli nedenlerle engelleyici bir tutum gösterebilir. Tablo 5 te saðlýk personelinin bu tutumlarýna örnekler verilmiþtir. Tablo 5: Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Gizli Kalmasýnda Saðlýk Personelinden Kaynaklanan Engeller Engeller Yanýtlarý Bu olaylar dünyanýn baþka yerlerinde baþka insanlarýn baþýna gelmektedir. Benim hastalarýmýn baþýna gelmez. Bu vakalarý gördüðüm zaman kabul etmek istemem. Benim baþýma geldi ve kabul etmek istemiyorum. AÝÞ, mahrem bir konudur. Benim iþim deðil. Zamaným yok. Maðdur bu konuda konuþmak istemez. AÝÞ hakkýnda soru sormam hastalarýmý sinirlendirir. Kadýn, mutlaka kýþkýrtacak bir þey yapmýþtýr. Zaten yapabileceðim bir þey yok. Yadsýma Gerekçelendirme AÝÞ, dünyanýn her yerinde her insanýn baþýna gelmektedir. AÝÞ e yaklaþým zor olabilir, ancak eðitimle ihtiyacýnýz olan becerileri kazanabilirsiniz Þiddete uðramayý kabullenmek oldukça zor bir süreçtir ve profesyonel yardým alma ihtiyacý duyabilirsiniz. Ancak, bu sayede, baþkalarýna yardým edebileceðinizi unutmamalýsýnýz. AÝÞ, bir insan haklarý sorunudur. AÝÞ, bir halk saðlýðý sorunudur. Sizin de sorumluluk alanýnýza girmektedir. AÝÞ konusunu ele almak biraz daha fazla zaman gerektirebilir, ancak bu çaba gelecekte zaman kazanýlmasýný saðlar. Araþtýrmalar maðdurlarýn AÝÞ deneyimlerini saðlýk personeli ile paylaþmak istediklerini ortaya koymuþtur. Hiç kimse dayak yemeyi ya da cinsel istismara uðramayý hak etmez. Yapabileceðiniz çok þey var ve AÝÞ hakkýnda soru sormakla baþlayabilirsiniz.

31 BÖLÜM 2 : KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ORTAYA ÇIKARILMASINDAKÝ ENGELLER 31 Tablo 5 devam: Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Gizli Kalmasýnda Saðlýk Personelinden Kaynaklanan Engeller Engeller Yanýtlarý Bu olay geçmiþte meydana gelmiþ ve artýk hastamý etkiliyor olamaz. Vücudunda çok fazla iz yok, dolayýsýyla o kadar da kötü olamaz. Küçümseme Özdeþleþtirme Geçmiþ yaþantýlar, özellikle AÝÞ, kadýnýn þu andaki ruh saðlýðýný etkileyebilir. AÝÞ, kadýnýn ruh saðlýðýný ve davranýþlarýný olumsuz yönde etkileyebilir. AÝÞ in izleri görünür olmayabilir, ancak çok ciddi boyutta olabilir. Bu asla benim baþýma gelmez, dolayýsýyla benim gibi bir kadýnýn da baþýna gelemez. Eþinin onu neden dövdüðü açýkça ortada. Her ne kadar bir kadýnýn savunmasýz olabileceðini düþünmek güç olsa da, AÝÞ herkesin baþýna gelebilir. Unutmayýn, erkekler ve kadýnlar kendilerini faille özdeþleþtirebilir. Dayak yiyen kadýn eþini terk etmelidir. Ýnsanlar böyle olaylarý çabuk atlatýrlar. Biz sadece týbbi sorunlarla ilgileniriz. Akýl Yürütme Durum karmaþýk olabilir ve kadýnýn eþini terk etmesi kendisi için tehlikeli olabilir. Ancak, bu kararý kadýnýn kendisi almalýdýr, onun yerine biz alamayýz. Fiziksel yaralar kapansa da, etkileri devam eder. AÝÞ bir halk saðlýðý problemidir. AÝÞ maðdurlarýnda genellikle baþ aðrýsý, pelvik aðrý, gastrointestinal problemler gibi fiziksel semptomlar görülür. Bu semptomlarýn altýnda yatan neden AÝÞ tir. Kaynak: UNFPA, 2001 Yadsýma Yadsýma, AÝÞ e karþý geliþtirilen en yaygýn tepkilerden biridir. AÝÞ moral bozucu bir konudur ve saðlýk personelinin kendisini çaresiz hissetmesine neden olabilir. Bu tür duygular yaþayan insanlarýn gösterdikleri tepkilerden biri, hiçbir þey olmamýþ gibi kendilerini konudan uzak tutmaya çalýþmalarýdýr. Saðlýk personelinin yadsýma tepkisi, maðdurun þiddetin sadece kendi baþýna gelen bir olay olduðunu düþünmesine ya da kendi söylediklerinden þüpheye düþmesine neden olabilir. Saðlýk personelinin kendisi

32 32 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ de þiddete maruz kalmýþ, bu yaþantýsýný paylaþmamýþ ve ihtiyaç duyduðu yardýmý almamýþsa, hastalarýyla þiddet konusunu ele almasý daha da zor hale gelebilir. Gerekçelendirme Saðlýk hizmeti sunan personel, þiddetin etkilerini taþýyan hastalarla sýklýkla karþý karþýya gelmektedir. Nasýl davranacaðýný bilmeyen saðlýk personeli kendisini güçsüz ve hatta baþarýsýz olarak görebilmektedir. Gerekçelendirme, saðlýk personelinin þiddet maðdurlarýna nasýl müdahale edeceðini bilmemesinden kaynaklanabilir. Vücudunda belirgin yaralanma izleri olan kadýna müdahale konusunda yeterli olmadýðýný düþünen saðlýk personeli, yaralanmanýn nasýl oluþtuðunu öðrenme konusunda kendini rahat hissetmeyebilir. Bu nedenle, þiddetle ilgilenmemek için gerekçeler yaratabilir ve bu konunun kendi iþi olmadýðýný ifade edebilir. Saðlýk personelinin bu yaklaþýmý, þiddete uðrayan kadýnýn umutsuzluða düþmesine ve þiddeti normal bir olguymuþ gibi algýlamasýna neden olabilir. Saðlýk personeli þiddet maðduru kadýný uðraþmasý zor hasta olarak görebilir. Bazý saðlýk personeli de bu konunun açýlmasý halinde iþ yükünün artacaðý endiþesini taþýyabilir. Saðlýk personeli þiddet maðduru hastalara daha fazla zaman ayýrmak zorunda kalabilir. Ancak, AÝÞ in araþtýrýlmasý ve müdahale edilmesi sonucunda, maðdurun AÝÞ den kaynaklanan semptomlar nedeniyle sürekli saðlýk kurumuna gelmeyecek olmasý, uzun vadede zaman kazandýracaktýr. Ayrýca, AÝÞ hakkýnda yöneltilen sorularla, bir kadýnýn hayatýnýn kurtarýlabileceði de unutmamalýdýr. Küçümseme Küçümseme yaklaþýmý, saðlýk personelinin çok güç olarak algýladýðý durumlarý ve vakalarý önemsiz olarak nitelemesine neden olabilir. Saðlýk personeli, AÝÞ in ciddiyeti ve maðdurun geçmiþ þiddet yaþantýlarý ile þimdiki semptomlarý arasýndaki iliþkileri göz ardý edebilir. Þiddet sonucu yaþadýðý acý ve sorunlarýný küçümseyen bir saðlýk personeli ile karþýlaþan maðdur hayal kýrýklýðýna uðrayabilir ve kafasý karýþabilir. Oysa AÝÞ den kaynaklanan semptomlarý olan maðdurlarýn, þiddet yaþantýlarý ve þimdiki semptomlarý arasýndaki baðlantýlar hakkýnda bilgilendirilmeye ve yardýma ihtiyaçlarý vardýr. Özdeþleþtirme Özdeþleþtirme, bir insanýn yaþadýðý benzer deneyimler nedeniyle diðer bir insanla arasýnda bir bað hissetmesidir. Ancak, bazý durumlarda özdeþleþtirme rahatsýz

33 BÖLÜM 2 : KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ORTAYA ÇIKARILMASINDAKÝ ENGELLER 33 edici olabilir. Örneðin, saðlýk personelinin hastadan fiziksel ya da cinsel istismara uðrama gibi korkutucu bir hikayeyi dinlemesi halinde, söz konusu bað nedeniyle saðlýk personeli çok fazla etkilenebilir ve maðdurdan uzaklaþabilir. Bu tepki saðlýk personelinin, savunmasýzlýk hissi doðuran AÝÞ olaylarý karþýsýnda kendini güvende hissetme çabasýdýr. Saðlýk personelinin bu þekilde davranmasý, maðdurun kendini suçlu ve tecrit edilmiþ hissetmesine yol açabilir. Saðlýk personeli maðdura empati yapma sürecinde özdeþleþmenin farkýnda olmalýdýr. Aksi takdirde, kadýn kendini yeniden maðdur olmuþ hissedebilir. Bu durum, ikinci yaralanma olarak da adlandýrýlýr. Akýl Yürütme Akýl yürütme; durumun kontrol dýþý görünmesinden rahatsýzlýk hissedildiðinde baþvurulan bir savunma mekanizmasýdýr. Saðlýk personeli uzman rolünü üstlenir ve kadýna ne yapmasý gerektiðini söylemeye baþlar. Bu tarz davranýþ, maðdurun þiddet yaþantýsýný dinlemeyi engelleyebileceði gibi, ne yapmasý gerektiðine ve kendisi için o anda neyin tehlikeli olduðuna kendisinin karar vermesini de engeller. Akýl yürütme karþýsýnda maðdur kendini daha fazla suçlu hissedebilir. Sonuç olarak, saðlýk personeli AÝÞ konusunda yeterli duyarlýlýða sahip deðilse, AÝÞ e maruz kalan kadýnlara sunulmakta olan hizmetleri bilmiyorsa, þiddete uðrayan kadýna yaklaþým ve destek konusunda kendisini yeterli görmüyorsa; yeterli görse bile, müdahale etmesinin bir yararý olmayacaðýný ve þiddeti engellemeyeceðini düþünüyorsa þiddeti sorgulamayabilir ve kadýnlarýn maruz kaldýklarý aile içi þiddeti paylaþmalarýnda engelleyici rol oynayabilir.

34 34 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Kaynakça 1. Altýnay, AG., Arat, Y. (2007). Türkiye de Kadýna Yönelik Þiddet. Ýstanbul 2. American Medical Association. (1992). Diagnostic and Treatment Guidelines on Domestic Violence 3. JSI Research & Training Institute. (2004) Training Manual Facilitator s Guide. Washington. 4. PAHO. (2003). Violence Against Women: The Health Sector Responds (Occ. Pub. No: 12). Washington D.C: Pan American Health Organization 5. Polat, O. (2005). Cinsiyete Dayalý Þiddet Olgularýna Saðlýk Personelinin Yaklaþýmý, Ýnsan Kaynaðýný Geliþtirme Vakfý 6. UNFPA. (2001). A Practical Approach to Gender-Based Violence: A Programme Guide for Health Care Providers & Managers, Pilot Edition. New York: UNFPA 7. UNICEF. (2000). Domestic Violence Against Women and Girls 8. United Nations. (1993). Strategies For Confronting Domestic Violence; A Resource Manuel. New York 9. World Health Organization. (2003) Guidelines For Medico-legal Care For Victims of Sexuel Violence. Geneva

35 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Önlenmesi KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 3 3

36 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Önlenmesi KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 3 3 Bu bölümde kadýna yönelik aile içi þiddetin önlenmesinde rol alan kurum ve kuruluþlar ile hangi düzeyde ne tür önlemler alýnabileceði konularýna açýklýk getirilmektedir. Önlemeye yönelik müdahaleler birincil, ikincil ve üçüncül koruma baþlýklarý altýnda ele alýnmýþ ve incelenmiþtir.

37 BÖLÜM 3: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ÖNLENMESÝ 37 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Önlenmesi Kadýna yönelik aile içi þiddet; saðlýk sektörü, kolluk kuvvetleri, adalet sistemi ve sosyal hizmetler gibi pek çok hizmet alanýnýn ortak çabalarýyla önlenebilecek bir sorundur. Bu konuda ülkemizde son yýllarda Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü (KSGM), Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK), üniversitelerin kadýn sorunlarý araþtýrma ve uygulama merkezleri ve kadýn konusunda çalýþan sivil toplum kuruluþlarýnýn (STK lar) yaptýðý çok kapsamlý ve sorunu bütüncül olarak ele alan çalýþmalar umut vericidir. Kadýna yönelik aile içi þiddetin önlenmesine yönelik müdahaleler üç temel baþlýkta incelenmektedir. Bunlar, þiddetin daha ortaya çýkmadan önlenmesi (birincil koruma), þiddet ortaya çýktýktan sonra erken taný ve tedavi ile etkilerinin ve tekrarýnýn önlenmesi (ikincil koruma) ve þiddete maruz kalanlarýn rehabilitasyonu ve uzun süreli desteklenmesi (üçüncül koruma) olarak belirtilmektedir (WHO, 2002). Kadýna yönelik aile içi þiddet, biyolojik, psikolojik, sosyal ve çevresel etkileri ile çok yönlü bir sorun olarak karþýmýza çýktýðý için, önleme yaklaþýmlarýný belirlemede farklý düzeyleri dikkate alan sosyal ekolojik modelden yararlanýlmaktadýr (WHO, 2002). Ekolojik model her düzeyde riskleri tanýmlamakta ve önleme müdahalelerinde anahtar noktalarý ortaya koymaktadýr. Bu modele göre kadýna yönelik aile içi þiddetin önlenmesinde halk saðlýðý müdahaleleri ile ilgili yapýlabilecekler aþaðýda özetlenmiþtir: Birincil Koruma Kadýna yönelik aile içi þiddeti önleme konusunda uzun vadede, kalýcý önlemler ancak birincil (temel) korumayla saðlanabilir. Bu konuda bireysel, kiþiler arasý iliþkiler ve toplumsal düzeyde riskleri azaltacak önleme yaklaþýmlarý ile sosyal politika ve sistem düzeyinde genel olarak yapýlacaklar aþaðýdaki gibi örneklenebilir:

38 38 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Bireysel düzeyde yapýlabilecekler: Kadýnlarýn basýn - yayýn kampanyalarý aracýlýðý ile þiddet konusunda duyarlýlýk kazandýrmak üzere eðitilmesi, kadýnlarýn haklarý konusunda bilgilendirilmesi, þiddeti haklý gösterebilecek hiçbir nedenin olamayacaðý konusunda deðer kazandýrmak ve kadýnlarda kendilik kavramý ve öz - saygý geliþtirmeyi hedef alan eðitim programlarýnýn yürütülmesi, Kadýnlarý toplumsal cinsiyet ve cinsiyet ayrýmcýlýðýna karþý duyarlýlaþtýracak, eþitsizliði görmek, anlamak, eþitsizliði ortadan kaldýrmaya yönelik kiþisel becerilerini geliþtirmek için eðitimlerin yapýlmasý, Erkeklerin de kadýna yönelik aile içi þiddetin suç olduðunun farkýna varmalarý için eðitim programlarý yürütülmesi. Kiþiler arasý iliþkiler düzeyinde yapýlabilecekler: Kadýnlarýn içinde bulunduðu sosyal çevreyi dikkate alarak, ailesi ve yakýn çevresini kapsayan çalýþmalarla kadýna yönelik aile içi þiddete ve toplumsal cinsiyete karþý duyarlýlýk kazandýracak eðitimlerin yapýlmasý, Çatýþma, çözme ve iletiþim becerilerinin geliþtirilmesi, Aile Danýþma Merkezleri gibi yapýlanmalar ile sorunlu aileler için uzman yardýmý ve desteðin saðlanmasý da dahil, saðlýklý aile iliþkilerini yaratmayý hedefleyen programlarýn yürütülmesi, Kadýna yönelik aile içi þiddet konusunda sosyal destek aðýnýn geliþtirilmesi ve kadýnýn bunlarla ilgili bilgilendirilmesi, Erkeklerin kadýna yönelik aile içi þiddet ve toplumsal cinsiyet konusunda duyarlýlaþtýrýlmasý, þiddetin azaltýlmasý için eðitilmesi, bu konuda iþ yerleri, spor çevreleri, askerlik gibi örgütlü yerlerde erkeklerin hedef grup olarak alýnarak konuya erkek katýlýmýnýn saðlanmasý. Toplumsal düzeyde yapýlabilecekler: Basýn-yayýn kampanyalarý aracýlýðý ile temel insan haklarý ihlali ve bir halk saðlýðý sorunu olarak kadýna yönelik aile içi þiddet sorununun farkýna varýlmasý ve duyarlýlýk geliþtirilmesi ve þiddeti haklý gösterilebilecek hiçbir nedenin olamayacaðý konusunda toplumsal zihniyet deðiþimini saðlamak üzere toplumun eðitilmesi, Örgütsel yapýlarýn, toplumdaki alt gruplarýn ve resmi olmayan yapýlarýn dikkate alýnarak toplumun, toplumsal cinsiyet ve eþitsizlikler ile kadýna yönelik

39 BÖLÜM 3: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ÖNLENMESÝ 39 aile içi þiddet konularýnda duyarlý hale getirilmesi konusunda eðitilmesi, Kadýnlar için güvenli ortamlarýn oluþturulmasý, yaþadýklarý yerleri ve çalýþtýklarý iþyerlerinin güvenli hale getirilmesi, Kadýna yönelik aile içi þiddetin önlenmesi konusunda toplumda liderlik konumunda bulunan kiþilerin, yerel yönetimlerin ve örgütlü yapýlarýn harekete geçirilmesi ve bunlar arasýnda iþbirliðinin geliþtirilmesi, Okullarda toplumsal cinsiyete duyarlýlýk konusunda farkýndalýk kazandýrma ve kadýna yönelik aile içi þiddet konusunda eðitimlerin yapýlmasý, þiddet konusunun müfredat programlarýna girmesi. Sosyal politika düzeyinde yapýlabilecekler: Þiddete neden olan kültürel, sosyal ve ekonomik faktörleri deðiþtirmeyi hedefleyen, olanaklardan ve hizmetlerden eþit yararlanmayý da içeren geniþ ve kapsamlý yaklaþýmlarýn hayata geçirilmesi, Þiddete sýfýr hoþgörü yaklaþýmýyla kadýna yönelik aile içi þiddeti önlemenin devlet politikalarýna yansýmasý, Ülke genelinde her alanda toplumsal cinsiyete duyarlý plan ve politikalarýn yapýlmasý ve bunlarýn uygulamalara yansýtýlmasý, Toplumsal cinsiyete duyarlýlýk, toplumsal cinsiyet eþitliði ve hakkaniyetin saðlanmasý için kadýnlarýn kamusal alana ve karar alma süreçlerine eþit katýlýmýnýn saðlanmasý, Kadýnýn güçlendirilmesi, her alanda kadýn - erkek eþitliðinin saðlanmasý. Birincil korumada, saðlýk personeli aile içi þiddetin önlenmesi için, özellikle bireysel, aileler ve kiþiler arasý iliþkiler düzeyinde risk gruplarýný ve risk faktörlerini belirleyebilmeli, saðlýk eðitimi vermeli ve krizi önlemek için kadýný destekleyici hizmetlere yönlendirebilmelidir (Sevil ve Yanýkkerem, 2006). Ayrýca kadýnýn güçlendirilmesi ile ilgili programlarda savunuculuk ve ilgili sektörlerle iþbirliði yapabilmelidir. Ýkincil Koruma Kadýna yönelik aile içi þiddet konusunda ikincil koruma, þiddetin akut ve kronik etkilerini azaltmak için erken müdahaleleri ve þiddetin tekrarýný önlemeyi içerir. Aile içi þiddeti önlemek için ikincil koruma stratejileri þunlardýr: Baþta saðlýk personeli olmak üzere, kolluk güçlerinin, adalet sistemi ve sosyal hizmet çalýþanlarýnýn, aile içi þiddet maðduru kadýnlarý erken dönemde tanýmasý, Þiddetin olduðu ailelerin, risk altýndaki

40 40 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ bireylerin ve þiddet uygulayan bireylerin saptanmasý, Þiddet yönünden bir bulgu saptadýðýnda hemen müdahale edilmesi, Þiddet sonucu ortaya çýkan saðlýk sorunlarýnýn uygun tedavisi, Kadýnlarýn güvenliðinin saðlanmasý ve ihtiyaçlarý olan yardýmý alabilmeleri için uygun yönlendirmelerin yapýlmasý, bunun için ilgili sektör çalýþanlarýnýn eðitimi ve sektörler arasý iþbirliðinin saðlanmasý. Üçüncül Koruma Þiddet maðduru kadýnlarýn rehabilitasyonu ve uzun süreli desteklenmesi üçüncül korumayý oluþturur. Bunun için yapýlabilecekler: Þiddete maruz kalan kadýnlara ve ailelerine danýþmanlýk hizmeti verilmesi, grup desteði ve gerekli olan diðer desteklerin saðlanmasý, Kriz döneminde gerekiyorsa kadýnýn bir sýðýnmaevi nde kendi ayaklarý üzerinde durabileceði döneme kadar bakýmýnýn ve rehabilitasyonunun saðlanmasý, Kadýna bu dönemden sonra çocuklarýna da bakabileceði iþ, konut, saðlýk hizmeti ve sosyal hizmet desteðinin saðlanmasýdýr. Saðlýk personeli hizmetlerini sunarken, hem aile içi þiddet maðduru kadýnlarla hem de þiddet uygulayan bireylerle karþýlaþabilir. Saðlýk personeli öncelikle konuya duyarlý olmalý, aile içi þiddet konusunu sunduðu hizmetlerin bir parçasý olarak ele almalýdýr.

41 BÖLÜM 3: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ÖNLENMESÝ 41 Kaynakça 1. Sevil Ü., Yanýkkerem E (2006) Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet. Ýzmir: Güven Kitabevi 2. WHO. (2002) World Report on Violence and Health. World Health Organization

42

43 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 4 4

44 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 4 4 Saðlýk sektörü kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadelede önemli bir rol oynamaktadýr. Bu bölümde Saðlýk Bakanlýðý tarafýndan baþlatýlan Kadýna Yönelik Aile Þiddetle Mücadele Programý nýn gerekçesi, amacý, temel ilkeleri ve stratejileri tanýtýlmaktadýr.

45 BÖLÜM 4: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROGRAMI 45 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý Gerekçe Kadýna yönelik aile içi þiddet, ülkemizde yaygýn olarak görülen bir halk saðlýðý sorunudur ve görülme sýklýðý açýsýndan bölgeler arasýnda anlamlý farklýlýklar gözlenmemektedir (Altýnay ve Arat, 2007). Kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadele, adalet, saðlýk, güvenlik, sosyal hizmetler gibi birden çok sektörün koordinasyon ve iþbirliði içinde çalýþmasýný gerektirir. Bu konuda yapýlacak çalýþmalarla ilgili olarak, Çocuk ve Kadýnlara Yönelik Aile Ýçi Þiddet Hareketleriyle Töre ve Namus Cinayetlerinin Önlenmesi Ýçin Alýnacak Tedbirler konulu 2006/17 sayýlý Baþbakanlýk Genelgesi ile koordinatör kurum olarak, Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü (KSGM) görevlendirilmiþtir. Söz konusu genelge uyarýnca, KSGM de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Ýzleme Komitesi oluþturulmuþtur. Bu komite, ilgili kurum ve kuruluþlarýn aile içi þiddetle mücadele konusunda hazýrladýklarý raporlarý üç aylýk dönemler itibarýyla derlemekte ve deðerlendirmektedir. 2006/17 Sayýlý Baþbakanlýk Genelgesi nin Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Konusundaki Çözüm Önerilerinin Yaþama Geçirilmesinde Koordineli Çalýþmasý Gereken Kurumlar bölümünde Saðlýk Bakanlýðý na aþaðýdaki sorumluluklar yüklenmektedir: Koruyucu ve Önleyici Tedbirler baþlýðý altýnda; 11. Madde Kadýna yönelik aile içi þiddetin önlenmesine iliþkin, mülki idare amirlikleri ve yerel yönetimlerce broþürler hazýrlanmalý, hazýrlanacak bu broþürlerin, halka açýk alanlarda ve kamu hizmet birimlerinde daðýtýmý saðlanmalýdýr. Sorumlu Kuruluþlar: Valilikler, yerel yönetimler, Saðlýk Bakanlýðý, Milli Eðitim Bakanlýðý, Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü, Aile ve Sosyal Araþtýrmalar Genel Müdürlüðü, üniversiteler, Sivil Toplum Kuruluþlarý

46 46 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Hizmet Kurumlarý baþlýðý altýnda; 13. Madde SHÇEK bünyesinde hizmet veren "183 Aile, Çocuk, Kadýn ve Sosyal Hizmet ve Özürlü Çaðrý Merkezi nin çalýþmasýndaki sorunlarýn giderilmesi, daha iþlevsel kýlýnmasý ve bunun için gerekli tedbirlerin alýnmasý saðlanmalýdýr. Sorumlu Kuruluþlar: Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüðü, Ýçiþleri Bakanlýðý, Adalet Bakanlýðý, Saðlýk Bakanlýðý, üniversite ve özel sektöre ait saðlýk kuruluþlarý, barolar. 14. Madde Ülke genelinde 24 saat hizmet verecek ücretsiz "ALO ÞÝDDET HATTI oluþturulmalýdýr. Bu hatta þiddet konusunda eðitim almýþ personelin görev yapmasý saðlanmalýdýr. Sorumlu Kuruluþlar: Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüðü, Ýçiþleri Bakanlýðý, Adalet Bakanlýðý, Saðlýk Bakanlýðý, Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü, üniversite ve özel sektöre ait saðlýk kuruluþlarý, barolar. 15. Madde 4320 sayýlý Ailenin Korunmasýna Dair Kanun'un uygulanmasý aþamasýnda daha etkili bir sonuca ulaþmak için þiddet uygulayan bireylerin rehabilitasyona tabi tutulmalarý konusunda gerekli bütün yasal ve kurumsal alt yapý oluþturulmalýdýr. Sorumlu Kuruluþlar: Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüðü, Adalet Bakanlýðý, Saðlýk Bakanlýðý. 18. Madde Hak arama sürecindeki yasal prosedür maðdurlar lehine basitleþtirilmeli, saðlýkla ilgili kayýtlar baþta olmak üzere gerekli belge ve kayýtlarýn ücretsiz hazýrlanmasý saðlanmalýdýr. Bu sürecin her aþamasý kadýnýn özel hayatýna saygýlý, kadýný koruyucu olmalýdýr. Sorumlu Kuruluþlar: Adalet Bakanlýðý, Saðlýk Bakanlýðý, ilgili tüm kamu kurum ve kuruluþlarý. Eðitim baþlýðý altýnda; 6. Madde Saðlýk görevlileri, yargý mensuplarý, kolluk kuvvetleri, öðretmenler, sosyal hizmet uzmanlarý, psikologlar, çocuk geliþimi uzmanlarý ve diðer meslek gruplarýnýn lisans ve hizmet içi eðitim programlarýnda kadýna yönelik aile içi þiddet konusu yer almalýdýr. Sorumlu Kuruluþlar: Üniversitelerarasý Eðitim Komisyonu, üniversitelerin eðitim müfredat komisyonlarý, Saðlýk Bakanlýðý.

47 BÖLÜM 4: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROGRAMI 47 Saðlýk baþlýðý altýnda; 1. Madde Saðlýk hizmeti sunan kurumlarda çalýþan saðlýk personelinin kadýna yönelik aile içi þiddeti tanýmasý, tespit etmesi, gerekli müdahaleleri yapabilmesi ve þiddete maruz kalan kadýnlarý uygun kuruluþlara yönlendirmeleri için gerekli alt yapýnýn oluþturulmasý ve saðlýk çalýþanlarýnýn mezuniyet öncesi ve sonrasý eðitim programlarýnda kadýna yönelik aile içi þiddet konusuna yer verilmelidir. Sorumlu Kuruluþlar: Saðlýk Bakanlýðý, Üniversitelerarasý Eðitim Komisyonu, üniversitelerin eðitim müfredat komisyonlarý, üniversite ve özel sektöre ait saðlýk kuruluþlarý. 2. Madde Tüm saðlýk kuruluþlarýnda aile içi þiddet maðduru kadýnlara yönelik özel birimlerin oluþturulmasý zorunlu hale getirilmelidir. Bu birimlerde hekim ve hemþire gibi saðlýk çalýþanlarýnýn yaný sýra kadýna yönelik aile içi þiddet konusuna duyarlý sosyal hizmet uzmaný ve psikologlarýn çalýþmasý saðlanmalýdýr. Bu birimde çalýþanlarýn kadýna yönelik aile içi þiddeti tanýma ve þiddete maruz kalan kadýna yönelik hizmet veren mekanizmalarý harekete geçirebilmek için gerekli bildirimi yapmalarý saðlanmalýdýr. Sorumlu Kuruluþlar: Saðlýk Bakanlýðý, üniversite ve özel sektöre ait saðlýk kuruluþlarý. 3. Madde Aile planlamasý hizmetleri baþta olmak üzere bütün üreme saðlýðý hizmetlerinin özellikle birinci basamak saðlýk kuruluþlarýnda kadýnlar için ücretsiz, ulaþýlabilir ve kaliteli bir þekilde verilmesi saðlanmalýdýr. Sorumlu Kuruluþlar: Saðlýk Bakanlýðý Türkiye - Avrupa Birliði Katýlým Öncesi Mali Ýþbirliði Programý kapsamýnda, Toplumsal Cinsiyet Eþitliðinin Yaygýnlaþtýrýlmasý adlý proje, 2006 tarihinde baþlatýlmýþtýr. Projenin birinci bileþeni Kurumsal Kapasitenin Güçlendirilmesi, ikinci bileþeni ise Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele olarak belirlenmiþtir. Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Projesi çerçevesinde, þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlara yönelik olarak sunulan hizmetlerin geliþtirilmesi amaçlanmýþtýr. Ayrýca, hizmet sunan meslek gruplarýnýn (sosyal hizmet uzmanlarý, yasa uygulayýcýlar, saðlýk hizmeti sunanlar, vb.) toplumsal cinsiyet eþitliði, þiddet ve iletiþim konularýnda temel bilgi ve becerilere sahip olarak, mesleki görev ve sorumluluklarýný etkili bir biçimde yerine getirebilmeleri için hizmet içi eðitim programlarý hazýrlanmasý ve uygulanmasý planlanmýþtýr.

48 48 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Saðlýk hizmetleri, þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlarýn yardým alabilecekleri hizmetlerin baþýnda gelmektedir. Proje çerçevesinde Ankara, Ýstanbul, Trabzon, Urfa illerinde saðlýk personeli ile yapýlan derinlemesine görüþmeler ve odak grup çalýþmalarý, saðlýk personelinin aile içi þiddet maðduru kadýnlara hizmet götürmede aþaðýda özetlendiði gibi bazý sorunlar yaþadýklarýný ortaya koymuþtur; 1. Zihniyet: Her meslek gurubunda olduðu gibi, saðlýk hizmeti sunan kiþiler arasýnda da aile içi þiddet maðdurlarýnýn ve risk altýndaki kadýnlarýn yerlerinin ailelerinin yaný olduðu ve bu konuda pek bir þey yapýlamayacaðý görüþünde olan kiþiler bulunmaktadýr. 2. Ýletiþim Problemleri: Kadýnlar genellikle yaþadýklarý þiddet hakkýnda konuþmaktan çekinmekte, saðlýk personeli de soru sormamaktadýr. Saðlýk personeli kadýnýn aile içi þiddet gördüðünü ifade etmesi durumunda, kadýnla nasýl iletiþim kuracaðý konusunda endiþe duymaktadýr. 3. Bilgi Yetersizliði: Saðlýk personeli aþaðýdaki konularda yeterince bilgi sahibi olmadýðýný düþünmektedir: a) Aile içi þiddet b) Mesleki yetki ve sorumluluklar c) Yasal düzenlemeler d) Destek sistemleri ve onlara ulaþým 4. Çalýþma Koþullarý: Saðlýk personeli polis gözetiminde rapor yazýyor olmaktan rahatsýzlýk duymaktadýr. Sadece maðdur ya da risk altýndaki kadýnýn can güvenliði deðil, kendi can güvenliði konusunda da kaygý taþýmaktadýr. Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý Kadýna yönelik aile içi þiddetin ülkemizdeki boyutu ve saðlýk sonuçlarý, bu sorunla mücadelede saðlýk sektörünün rolü ve saðlýk hizmeti sunumunda yaþanan problemler dikkate alýnarak, Saðlýk Bakanlýðý tarafýndan Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý baþlatýlmýþtýr. Aþaðýda programýn amaçlarý, temel ilke ve stratejileri tanýmlanmýþtýr. Amaç Temel Amaç Þiddetin kadýn saðlýðý üzerine etkilerini azaltmak ve gelecekte yaþanabilecek kadýna yönelik aile içi þiddet olgularýný önlemek. Alt Amaçlar 1. Aile içi þiddete uðrayan kadýna yönelik hizmetleri temel saðlýk hizmetlerine entegre etmek. 2. Aile içi þiddete uðrayan kadýna yaklaþým ve müdahale konusunda saðlýk personelinin duyarlýlýðýný ve yeterliliðini geliþtirmek. 3. Aile içi þiddete uðrayan kadýna yönelik kayýtbildirim ve izlem mekanizmasý oluþturmak. 4. Sektörler arasý koordinasyon ve iþbirliðini geliþtirmek. 5. Erkek katýlýmý ve toplumu bilinçlendirme çalýþmalarýna katkýda bulunmak.

49 BÖLÜM 4: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROGRAMI 49 Temel Ýlkeler Þiddet, bir halk saðlýðý problemi ve insan haklarý sorunudur. Þiddet, yasal yansýmalarý ile bir suç teþkil eder. Bu nedenle, zamanýnda ve etkin þekilde tanýmlanmalýdýr. Bireyler haklarýný kullanabilecekleri ve bir bütün olarak geliþimlerine olanak saðlayan koþullarda yaþama hakkýna sahiptir. Yaþ, cinsiyet, din, ekonomik düzey, cinsel tercih, milliyet ve politik görüþleri ne olursa olsun, her birey þiddet nedeniyle ihtiyaç duyduðu saðlýk hizmetini almalýdýr. Tüm müdahaleler, kiþilerin haklarýna saygý ve kendi kararlarýný kendilerinin almalarýna izin veren bir yolla yapýlmalýdýr. Stratejiler 1. Politik Kararlýlýk a) Kadýna yönelik aile içi þiddeti önlemek üzere en yüksek düzeyde politik kararlýlýk saðlamak, b) Eylem planýný tüm saðlýk müdürlüklerine tanýtarak karar birliði saðlamak, c) Diðer sektörlerin desteðini de alarak programý yürütmek. 2. Hizmet Sunumu a) Saðlýk kurumlarýna herhangi bir nedenle baþvuran 15 yaþ ve üzeri tüm kadýnlarýn aile içi þiddete karþýlaþma durumlarýnýn sorgulanmasý yoluyla aile içi þiddet olgularýna erken taný koymak, b) Tespit edilen olgulara týbbi taný ve tedavi, bilgilendirme ve yönlendirme hizmeti sunmak, c) Tespit edilen olgularýn kaydýný ve bildirimini tam ve zamanýnda yapmak, d) Tespit edilen olgularý izlemek, e) Halk eðitimi çalýþmalarý yapmak. 3. Saðlýk Personelinin Eðitimi a) Saðlýk personeline, kadýna yönelik aile içi þiddet konusundaki duyarlýlýðýný arttýrmak ve AÝÞ yi sorgulama, tanýma, bilgilendirme, yönlendirme, izleme, kayýt ve bildirim konularýndaki bilgi ve becerilerini geliþtirmek amacýyla hizmet içi eðitim vermek, b) Saðlýk personelinin hizmet sunumunda ve halk eðitiminde kullanacaðý eðitim materyalini geliþtirmek ve her saðlýk kurumunda bulunmasýný saðlamak. 4. Sosyal Mobilizasyon a) Kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadele programýný halka tanýtmak ve hizmet sunumunu açýklamak, b) Sosyal mobilizasyon için ilgili diðer sektörlerle (Adalet Bakanlýðý, Ýçiþleri Bakanlýðý, SHÇEK, STK lar, vb.) iþbirliðinin yapýldýðý bir mekanizma oluþturmak, c) Ýl düzeyinde sosyal mobilizasyonu, vali baþkanlýðýnda sektörler arasý iþbirliði ile saðlamak.

50

51 Aile Ýçi Þiddete Maruz Kalan Kadýna Saðlýk Hizmeti Sunan Kurumlar ve Sunulan Hizmetler KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 5 5

52 Aile Ýçi Þiddete Maruz Kalan Kadýna Saðlýk Hizmeti Sunan Kurumlar ve Sunulan Hizmetler KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 5 5 Bu bölümde, Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý kapsamýnda sunulacak hizmetler ile merkez ve il düzeyinde ilgili saðlýk kurum ve kuruluþlarý için tanýmlanan görev ve sorumluluklara yer verilmiþtir.

53 BÖLÜM 5: AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETE MARUZ KALAN KADINA SAÐLIK HÝZMETÝ SUNAN KURUMLAR VE SUNULAN HÝZMETLER 53 Aile Ýçi Þiddete Maruz Kalan Kadýna Saðlýk Hizmeti Sunan Kurumlar ve Sunulan Hizmetler Saðlýk Bakanlýðý Saðlýk Bakanlýðý düzeyinde Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý nýn yürütülmesinden ve koordinasyonundan Temel Saðlýk Hizmetleri Genel Müdürlüðü Ruh Saðlýðý Daire Baþkanlýðý sorumludur. Sorumlu birim çalýþmalarýný sektör içi ve sektörler arasý iþbirliði ve koordinasyon içinde yürütür. Sektör içinde Ana Çocuk Saðlýðý ve Aile Planlamasý Genel Müdürlüðü, Saðlýk Eðitimi Genel Müdürlüðü, Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüðü; sektörler arasý düzeyde Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü, Adalet Bakanlýðý, Adli Týp Kurumu, Emniyet Genel Müdürlüðü, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu, Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý, Milli Eðitim Bakanlýðý, Yüksek Öðretim Kurumu, uluslararasý kuruluþlar ve sivil toplum kuruluþlarý ile iþbirliði içinde çalýþýr. Kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadelenin baþarýya ulaþmasýnda tüm ilgili sektörlerin ortak bir anlayýþ ve yaklaþým içinde olmasý ve sektörel düzenlemelerin ve uygulamalarýn uyumlu, tamamlayýcý ve destekleyici özellikler taþýmasý kritik öneme sahiptir. Temel Saðlýk Hizmetleri Genel Müdürlüðü Ruh Saðlýðý Daire Baþkanlýðý nýn Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý kapsamýnda yürütmekte olduðu aktiviteler þunlardýr: 1. Kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadelede ulusal saðlýk politikasý oluþturulmasý, 2. Kaynaklarýn deðerlendirilmesi (insan gücü, mali, zaman vs.), 3. Uygulama protokollerinin geliþtirilmesi, 4. Aktivite planý oluþturulmasý, 5. Merkezi düzeyde sektörler arasý iþbirliði ve koordinasyonun saðlanmasý, 6. Sevk mekanizmasýnýn kurulmasý, 7. Kayýt - bildirim sisteminin oluþturulmasý, 8. Ýzleme ve deðerlendirme planý oluþturulmasý, 9. Saðlýk personelinin duyarlýlýðýnýn arttýrýlmasý, 10. Saðlýk personeline destek ve hizmet içi eðitim olanaðý saðlanmasý,

54 54 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ 11. Saðlýk personeli ve halka yönelik eðitim materyalinin geliþtirilmesi, 12. Hizmet aðýnýn geniþletilmesi. Ýl Saðlýk Müdürlüðü Ýl Saðlýk Müdürlüðü, ulusal saðlýk politikalarý ve mevcut düzenlemeler doðrultusunda saðlýk hizmetlerinin il düzeyinde yürütülmesinden sorumludur. Ýl Saðlýk Müdürlüðü nde Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programýný, Ruh Saðlýðý ve Sosyal Hastalýklar Þube Müdürlüðü yürütür. Saðlýk Ocaklarý, Ana Çocuk Saðlýðý ve Aile Planlamasý (AÇS-AP), Eðitim, Acil Saðlýk Hizmetleri, Bilgi Ýþlem ve Saðlýk Ýstatistikleri ve Personel Þube Müdürlükleri koordinasyon saðlanacak ilgili þubelerdir. Ýl Saðlýk Müdürlüðü çalýþmalarýný Sosyal Hizmetler Ýl Müdürlüðü, Ýl Emniyet Müdürlüðü, Adli Týp Kurumu, Ýl Adli Kurumlarý, Ýl Müftülüðü, Ýl Milli Eðitim Müdürlüðü, sivil toplum kuruluþlarý ile iletiþim ve iþbirliði içinde planlar ve yürütür. Ýl Saðlýk Müdürlüðü nde Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý kapsamýnda gerçekleþtirilecek aktiviteler þunlardýr: 1. Mevcut durumun belirlenmesi Saðlýk kuruluþlarýndan ve diðer kaynaklardan (ilgili kurumlar, araþtýrmalar vb.) elde edilen verilerle il içindeki riskli bölgelerin ve risk faktörlerinin saptanmasý. 2. Saðlýk personeline hizmet içi eðitim verilmesi, Saðlýk personelinin konu hakkýndaki duyarlýlýk, bilgi ve beceri düzeylerinin belirlenmesi, Hizmet içi eðitim ihtiyacýnýn belirlenmesi, hizmet içi eðitim programý hazýrlanmasý ve uygulanmasý, Hizmet içi eðitim sonrasý izleme çalýþmalarýnýn planlanmasý ve uygulanmasý. 3. Halk eðitimi çalýþmalarý, Saðlýk kuruluþlarýndan ve diðer kaynaklardan elde edilen veriler doðrultusunda, riskli gruplar, risk faktörleri, toplumsal deðer yargýlarý vb. dikkate alýnarak toplumsal duyarlýlýk ve bilinç oluþturmak amacýyla halk eðitim çalýþmalarýnýn planlanmasý ve yürütülmesi, Halk eðitim çalýþmalarýnýn multidisipliner bir ekiple ve ilgili sektörlerin desteði ve iþbirliði ile (Milli Eðitim Müdürlüðü, Basýn- Yayýn Kuruluþlarý, STK lar, vb) yapýlmasý.

55 BÖLÜM 5: AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETE MARUZ KALAN KADINA SAÐLIK HÝZMETÝ SUNAN KURUMLAR VE SUNULAN HÝZMETLER Program izleme ve deðerlendirme çalýþmalarýnýn yürütülmesi, Saðlýk kuruluþlarýndan zamanlý ve düzenli veri akýþýnýn saðlanmasý, Saðlýk kuruluþlarýndan gelen verilerin il düzeyinde bir araya getirilmesi ve Saðlýk Bakanlýðý na bildirilmesi, Program izleme ve deðerlendirme çalýþmalarýna saðlýk kuruluþlarý ve diðer ilgili sektörlerin katýlýmýnýn saðlanmasý, Ýl düzeyinde yapýlan periyodik (aylýk / yýllýk) deðerlendirmelerin; - Saðlýk kuruluþlarýna ve diðer ilgili sektörlere geribildiriminin saðlanmasý, - Programýn geliþtirilmesinde kullanýlmasý. 5. Sektörler arasý iþbirliði Kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadele konusunda hizmet sunan sektörlerin il teþkilatlarý ile düzenli ve sürekli iþbirliði ve koordinasyon saðlanmasý. Birinci Basamak Saðlýk Kuruluþlarý Birinci basamak saðlýk hizmeti, toplum saðlýðýna yönelik hizmetler ile kiþisel koruyucu, taný koyucu, tedavi ve rehabilite edici saðlýk hizmetlerini kapsayan, kiþilerin saðlýk sistemine ilk giriþ noktasýnda verilen saðlýk hizmetleridir. Mevcut saðlýk hizmet sunum modelinde, ülkemizde birinci basamak saðlýk hizmeti sunan temel saðlýk kuruluþlarý, saðlýk ocaklarý ve saðlýk evleridir. Saðlýk ocaðý, belirli bir nüfusun yaþadýðý coðrafi bölgede, hekim liderliðindeki bir saðlýk ekibi ile entegre, sürekli, kademeli, katýlýmlý, kaliteli ve risk yaklaþýmýný esas alan saðlýk hizmeti sunan týbbi ve sosyal bir kuruluþtur. Saðlýk evi saðlýk ocaðýna baðlý bir kuruluþ olup, bir ebe ile çok yönlü saðlýk hizmeti sunar. Ana Çocuk Saðlýðý-Aile Planlamasý (AÇS-AP) Merkezleri, saðlýk hizmetlerine duyulan ihtiyaç açýsýndan toplumun öncelikli gruplarýný oluþturan kadýn ve çocuklarýn saðlýðýný geliþtirmeye yönelik birinci basamak koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin sunulduðu saðlýk kuruluþlarýdýr. Saðlýkta dönüþüm programý kapsamýnda birinci basamak saðlýk hizmetlerinin Aile Saðlýðý Merkezlerinde sunulmasýna yönelik çalýþmalarýn pilot uygulamalarý sürdürülmektedir. Ýlgili yönetmelikte aile saðlýðý merkezleri, bir veya daha fazla aile hekimi ile aile saðlýðý elemanlarýnca aile hekimliði hizmetinin verildiði saðlýk kurumu olarak tanýmlanmaktadýr. Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý nýn yürütüleceði birinci basamak saðlýk kuruluþlarý; saðlýk ocaklarý, saðlýk evleri, AÇS-AP Merkezleri ve Aile

56 56 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Saðlýðý Merkezleri olarak tanýmlanmýþtýr. Bu saðlýk kuruluþlarý, kadýnlarýn saðlýk sistemine giriþ noktalarýný oluþturmalarý, yaygýn ve ulaþýlabilir olmalarý ve sýk kullanýlmalarý nedeni ile çok önemlidir. Birinci basamak saðlýk kuruluþlarý, kadýna yönelik aile içi þiddetin birincil, ikincil ve üçüncül korumasýnda önemli bir role sahiptir. Birinci basamak saðlýk hizmeti sunan saðlýk personelinin ev ziyaretleri yoluyla hizmet sunmasý, saðlýk hizmetlerine ulaþamayan þiddet maðduru kadýnlara ulaþýlabilirliði saðlamasý nedeni ile ayrýca önemlidir. Birinci basamak saðlýk kuruluþlarýnda AÝÞ ye maruz kalan kadýna yönelik hizmetlerin temel saðlýk hizmetlerine, özellikle kadýn, çocuk ve ruh saðlýðý hizmetlerine entegre edilmesi ve rutin hizmet sunumunun bir bileþeni haline gelmesi amaçlanmaktadýr. Þiddetle mücadele edilmesi, ana-çocuk saðlýðý ve ruh saðlýðý hizmetlerinin kalitesinin geliþmesine de katký saðlayacaktýr. Kadýna yönelik AÝÞ le mücadele programý saðlýk evleri, saðlýk ocaklarý, AÇS-AP Merkezleri ve Aile Saðlýðý Merkezlerine baþvuran 15 yaþ ve üzeri tüm kadýnlarý kapsamaktadýr. Program Kapsamýnda Birinci Basamak Saðlýk Kuruluþlarýnda Sunulacak Hizmetler Saðlýk hizmeti almak üzere saðlýk kuruluþuna baþvuran veya yerinde saðlýk hizmeti sunulan 15 yaþ ve üzeri tüm kadýnlarýn aile içi þiddet yönünden taranmasý ve erken taný konulmasý, Aile içi þiddete uðrayan kadýnýn tespit edilmesi durumunda; Þiddet öyküsünün alýnmasý, Týbbi taný ve tedavi yapýlmasý, Rapor yazýlmasý, Risk deðerlendirmesi yapýlmasý, Güvenlik planý geliþtirilmesi, Þiddet, yasal haklarý ve alabileceði destekler hakkýnda bilgilendirme yapýlmasý, Koruma ve destek hizmetlerine yönlendirilmesi, Kayýt ve bildiriminin (Saðlýk Müdürlüðüne ve kolluk kuvvetlerine) yapýlmasý, Kadýna yönelik aile içi þiddet konusunda toplumun bilgilendirilmesi, Kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadele konusunda ilgili sektörlerle iþbirliði yapýlmasý.

57 BÖLÜM 5: AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETE MARUZ KALAN KADINA SAÐLIK HÝZMETÝ SUNAN KURUMLAR VE SUNULAN HÝZMETLER 57 Hastane Acil Servisleri Hastane acil servisleri ikinci ve üçüncü basamak resmi ve özel saðlýk kurum ve kuruluþlarý bünyesinde acil saðlýk hizmeti verilen birimlerdir. Bu servis ve birimler kendilerine doðrudan baþvuran veya il ambulans servisi baþhekimliðine baðlý ekipler tarafýndan getirilen acil hasta ve yaralýlara acil týbbi müdahale yapmak, verilen hizmet ile ilgili kayýt tutmak ve gerektiðinde doðrudan veya baðlý olduklarý kurum ve kuruluþlarý aracýlýðý ile merkeze geri bildirim yapmak ile yükümlüdürler. Acil servislerin özellikleri, bireylerin þikayetleri acil olmasa dahi, bir doktor tarafýndan deðerlendirilmesi gerektiðini düþünerek baþvurabilecekleri, geniþ kullaným alaný olan, 24 saat açýk ve kolay ulaþýlabilir yerler olmalarýdýr. Bu nedenle AÝÞ ye uðramýþ kadýnýn da ilk baþvuru yerlerinden biridir. Þiddete maruz kalan kadýnlar hastanelerin acil servislerine, doðrudan kendileri baþvurabildikleri gibi polis merkezi aracýlýðýyla, polis marifetiyle de getirilebilmektedir. Ayrýca þiddet maðdurlarý 112 acil ambulans hizmeti ile hastanelerin acil servislerine ulaþabilmektedir. Acil servise baþvuran hasta öncelikle triyaj alanýnda deðerlendirilerek aciliyeti belirlenir. Bu aþamadan sonra hasta muayene için çaðýrýlýncaya kadar beklemeye baþlar. Þiddet maðdurunun durumu acil olmasa bile bekleme süresinin mümkün olduðunca kýsa tutulmasý gerekmektedir. Uzun bekleme süresi, silik bulgu veren acil durumlarýn yaratacaðý riskler ve beklemekte olan hastanýn yaþadýðý travma dikkate alýndýðýnda hastanýn ruhsal þikayetlerini artýran, hastanýn zamanýný alan ve memnuniyetini azaltan bir durumdur. Acil servise baþvuran aile içi þiddete maruz kalmýþ bir kadýna sunulacak hizmetler ve prosedürler aþaðýda tanýmlanmýþtýr. 1. Ýlk muayenede kadýn kendisine þiddet uygulandýðýný bildirirse; Kadýn muayene edilir, vücudundaki travmalar belirlenir ve tedavisi için ilk müdahale yapýlýr. Gerekli görülen laboratuvar tetkikleri, radyolojik tetkikler yapýlýr ve/veya konsültasyon istenir. Hastane polisi bilgilendirilir. Hastanedeki polis noktasý gerekli adli iþlemleri baþlatýr. Hastanýn saðlýðýnýn bozulmasýndan, baþka kiþinin tedbirsiz, dikkatsiz veya ihmalkar davranýþý ya da kasýtlý eyleminin sorumlu tutulduðu durumlarda bu olgu adli olgu olarak deðerlendirilmelidir. Yaralama ve aile üyelerine kötü muamele gibi durumlarla karþýlaþan hekim bunu adli

58 58 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ makamlara bildirmek zorundadýr. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu 158. maddeye göre adli olgu bildirimi cumhuriyet savcýlýðýna, polis, hastane polisi, jandarma gibi yerel güvenlik güçlerine, hatta buralara iletilmek üzere vali, kaymakam ve nahiye müdürlerine de yapýlabilir. Rapor düzenlenerek muayene bulgularý kaydedilir (Adli olgu bildirimi ve deðerlendirmesiyle ilgili iþlemlerdeki eksikliklerde hastayý izleyen hekim ve saðlýk kurumunun yöneticisi sorumludur. Uzmanlýk eðitimi süren hekimlerin yaptýðý iþlemlerden baðlý olduklarý uzman ve birimin yöneticisi sorumludur). Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu doldurulur. Hastanýn yatarak tedavisine karar verilirse uygun servise yatýrýlýr. Hastane koþullarý hasta için yeterli deðilse ve hekim tarafýndan gerekli görülürse hasta ileri bir merkeze sevk edilir. Acil Hizmetler Yönetmeliði ne göre stabilize edilmeden hiçbir hasta acil servisten taburcu edilemez. Gerekli iyileþtirici tedavinin yapýlamadýðý durumlarda, hasta ve varsa yakýnýna sevk nedeni ayrýntýlý olarak açýklanýr ve sevkinin yapýlacaðý hastanedeki ilgili hekimle görüþüldükten ve bakým garantisi alýndýktan sonra uygun bir araç ya da ambulans ile hasta / yaralý gönderilir. Hastanýn hastanede yatmasýný gerektirecek bir durumu yoksa risk deðerlendirmesi yapýlýr. Evine dönmek istiyor ve risk düþünülmüyorsa reçetesi düzenlenerek, gerekiyorsa takip planý yapýlarak; yasal haklarý ve tekrar þiddet görme riski olmasý durumunda baþvurabileceði kurumlar konusunda bilgilendirilerek taburcu edilir. Hastanede Krize Müdahale Birimi bulunuyorsa hastanýn bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi bu birimde kadýna yönelik aile içi þiddet konusunda bilgili saðlýk personeli tarafýndan yapýlmalýdýr. Krize Müdahale Birimi nin bulunmadýðý hastanelerde bilgilendirme ve yönlendirme iþlevi de acil hekiminin sorumluluðundadýr; bilgilendirme ve yönlendirmeyi kendisi yapmalý veya görevlendireceði bir saðlýk personeli tarafýndan yapýlmasýný saðlamalýdýr. Þiddet riski olduðu düþünülüyorsa kadýn, polis marifeti ile SHÇEK e baðlý kurumlara yönlendirilir. 2. Ýlk muayenede kadýn kendisine þiddet uygulandýðýný gizlerse; Acil servise baþvuran kadýn bazen durumuyla ilgili yeterli veya doðru bilgi vermeyebilir. Bununla birlikte saðlýk personeli, þiddetin neden olabileceði yaralanmalar ve semptomlar gözleyebilir.

59 BÖLÜM 5: AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETE MARUZ KALAN KADINA SAÐLIK HÝZMETÝ SUNAN KURUMLAR VE SUNULAN HÝZMETLER 59 Bu durumda, amaca yönelik sorular sorularak þiddet ortaya çýkartýlabilir. Ancak kadýn þiddete uðramadýðý konusunda ýsrarlý olabilir. Bu durumda: 2.1 Maðdurun hayati tehlikesi yoksa; Kadýn muayene edilir ve tedavisi için ilk müdahale yapýlýr. Gerekli görülen laboratuvar tetkikleri, radyolojik tetkikler ve / veya konsültasyon istenir. Maðdura ilk olarak aile içi þiddetin bir suç olduðu, onun hatasý olmadýðý ve kimsenin þiddete uðramayý hak etmediði mesajý verilir. Aile içi þiddet hakkýnda bilgi verilerek þiddetle karþýlaþmasý durumunda saðlýk kuruluþuna baþvurabileceði ve saðlýk personelinin ona yardýmcý olacaðý açýklanýr. Rapor düzenlenerek muayene bulgularý kaydedilir. Kadýn þiddete uðradýðýný beyan etmese de hekim þiddetten þüpheleniyorsa, hastane polisini bilgilendirir. Reçetesi düzenlenerek, gerekiyorsa takip planý yapýlarak taburcu edilir. 2.2 Maðdurun hayati tehlikesi varsa; Kadýn muayene edilir, vücudundaki travmalar belirlenir ve tedavisi için ilk müdahale yapýlýr. Gerekli görülen laboratuvar tetkikleri, radyolojik tetkikler ve / veya konsültasyon istenir. Hastane polisi bilgilendirilir. Hastanedeki polis noktasý gerekli adli iþlemleri baþlatýr. Rapor düzenlenerek muayene bulgularý kaydedilir. Rapora hayati tehlikenin olduðu yazýlýr. Kadýnýn durumu uygun olduðunda Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu doldurulur. Merkez ve il düzeyinde saðlýk kurum ve kuruluþlarýnýn Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý baðlamýnda tanýmlanan görev ve sorumluluklarýný ilgili kurum ve kuruluþlarla iþbirliði ve koordinasyon içinde yerine getirmesi, programýn baþarýya ulaþmasý açýsýndan son derece önemlidir.

60 60 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Kaynakça 1. Acil Saðlýk Hizmetler Yönetmeliði.(2000). Saðlýk Bakanlýðý, T.C. Resmi Gazete, 24046, Aile Hekimliði Pilot Uygulamasý Hakkýnda Yönetmelik (2005). Saðlýk Bakanlýðý. T.C. Resmi Gazete, Akköse, A. Acil Týpta Etik Uludað Üniversitesi Týp Fakültesi Acil Týp Ana Bilim Dalý, 4. Baþbakanlýk. (2006). 2006/17 sayýlý Çocuk ve Kadýnlara Yönelik Þiddet Hareketleriyle Töre ve Namus Cinayetlerinin Önlenmesi Ýçin Alýnacak Tedbirler konulu Genelge 5. Cantürk, G. (01-05 Kasým 2006). Hastane Öncesi Acil Saðlýk Hizmetleri. Hastane Öncesi Acil Saðlýk Hizmetleri Sempozyumu ve Ambulans Rallisi, Antalya 6. Saðlýk Hizmetlerinin Yürütülmesi Hakkýnda Yönerge ( ). Saðlýk Bakanlýðý. (B100TSH (2000/93)

61 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk Personelinin Görev ve Sorumluluklarý KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 6 6

62 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk Personelinin Görev ve Sorumluluklarý KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 6 6 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý nýn baþarýya ulaþmasýnda saðlýk personeli þiddet konusunda sahip olduðu duyarlýlýðý, bilgi ve becerileri ile kritik bir öneme sahiptir. Bu bölümde, program kapsamýnda saðlýk personelinin görevlerine ve þiddet maðduru kadýna yaklaþýmýna yer verilmiþtir.

63 BÖLÜM 6: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK PERSONELÝNÝN GÖREV VE SORUMLULUKLARI 63 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk Personelinin Görev ve Sorumluluklarý Þiddetle karþýlaþan kadýnýn ilk temas ettiði meslek gruplarýndan biri saðlýk personelidir. Þiddet maðduru kadýnlarla yapýlan çalýþmalarda, özellikle aile planlamasý, doðum öncesi ve sonrasý bakým, çocuk saðlýðý ve ruh saðlýðý hizmetleri veren saðlýk personelinin aile içi þiddetle mücadelede hayati bir rol oynadýðý saptanmýþtýr. Araþtýrmalar þiddete maruz kalanlarýn, güven duyduklarý saðlýk personeli ile aile içi þiddet deneyimleri hakkýnda konuþabildiklerini göstermiþtir (UNFPA, 2001). AÝÞ bütün kadýnlarýn baþýna gelebileceði için saðlýk personelinin, hizmet sunduðu her kadýný bu açýdan deðerlendirmesi çok önemlidir. Saðlýk Personelinin Kendini Tanýmasý Toplumun her bireyi gibi, saðlýk personelinin de kadýna yönelik aile içi þiddet konusunda önceden oluþmuþ inançlarý vardýr. Saðlýk personeli öncelikle bu konudaki ön yargýlarýnýn, inanç ve deðerlerinin farkýna varmalýdýr. Ancak, saðlýk personeli bunlarla yüzleþme ve deðiþtirme konusunda desteðe ihtiyaç duyabilir. Saðlýk personeli þiddeti tanýma ve müdahale etme konusunda uygun bilgi ve beceriye sahip olmalýdýr. Örneðin, saðlýk personelinin aile içi þiddet ile ilgili yasa ve düzenlemeleri bilmesi ve þiddetin yasal yönünü anlamasý, þiddete maruz kalaný bilgilendirmesi açýsýndan önemlidir. Ayrýca, maðduru ne zaman, nereye ve nasýl yönlendireceði bilgisine de sahip olmalýdýr. Þiddete maruz kalana sunulacak desteðin eþgüdüm içinde saðlanabilmesi için, saðlýk personelinin ilgili sektörlerin personeli ile iletiþim kurmasý ve birlikte çalýþmasý da gerekebilir. Saðlýk personeli bu yönlerden de kendini deðerlendirebilmeli ve desteðe ihtiyaç duyduðu alanlarý tanýmlayabilmelidir. Kendisi aile içi þiddet maðduru olan ve daha önce bu konuyu kimseyle paylaþmamýþ olan saðlýk personeli, kadýnlarla þiddet hakkýnda konuþurken rahatsýz

64 64 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ olabilir. Kendisini gergin ve rahatsýz hissettiði için, aile içi þiddet hakkýnda sorular sormayabilir ve kendi deneyimlerini hatýrlamak istemeyebilir. Oysa maðdurun yaþadýðý þiddetle baþa çýkabilmesi için, saðlýk personelinin þiddete maruz kalan kadýna öncelikle þu mesajý iletmesi gerekir: Þiddet her kadýnýn baþýna gelebilir ve gelmektedir. Saðlýk personeli olarak, sizi dinlemeye ve yardýmcý olmaya hazýrým. Aile içi þiddet deneyimine sahip olan saðlýk personeli öncelikle kendisi ihtiyaç duyduðu desteði almalýdýr. Saðlýk personeli Kadýna Yönelik Aile Þiddetle Mücadele Programý nýn amacý ve kapsamý, programdaki rolü, görev ve sorumluluklarý konusunda tam bilgi sahibi olmalýdýr. Özellikle birinci basamak saðlýk kurumlarýnda çalýþan saðlýk personeli, bu programýn birinci basamak saðlýk hizmetlerine entegre edilmesinin gerekçesini ve bunu baþarmada kendi rolünü iyi anlamalýdýr. Saðlýk Personelinin Toplumu Tanýmasý Kadýna yönelik aile içi þiddetle etkili þekilde mücadele edebilmek için, birinci basamak saðlýk kurumlarýnda çalýþan saðlýk personeli kendi inanç ve deðer yargýlarýnýn yaný sýra, hizmet sunduðu toplumun bu konudaki tutum ve deðer yargýlarýný da bilmelidir. Saðlýk personeli saðlýk kurumunda hizmet sunumu sýrasýnda yapacaðý görüþmelerin yaný sýra, ev ziyaretlerinde kadýnlarla ve saha çalýþmalarýnda toplum liderleri ile görüþmeler yoluyla toplumdaki yanlýþ tutum ve davranýþlarý öðrenebilir. Özellikle saðlýk ocaðý hekimlerinin, ebelerinin ve hemþirelerinin toplumla iyi iletiþim kurmasý ve toplumun güvenini kazanmasý, yanlýþ tutum ve davranýþlarýn düzeltilmesinde avantaj saðlayacaktýr. Kýrsal bölgelerde saðlýk evi ebesi, aile içi þiddet maðdurlarýnýn ilk iletiþim kurabilecekleri kiþi ve temel yardým kaynaðý konumundadýr. AÝÞ çoðunlukla gizli tutulduðu için, ebenin þiddetin farkýna varmasý ve þiddet olasýlýðýný deðerlendirmesi, sorunu ortaya çýkarmak açýsýndan önemlidir. Saðlýk personeli hizmet verdiði bölgede kadýna yönelik AÝÞ konusunda hizmet sunan kurum ve kuruluþlarý ve kadýnýn destek alabileceði organizasyonlarý tanýmalý ve iþbirliði ve koordinasyon saðlamanýn yollarýný öðrenmelidir. Böylece, þiddete maruz kalan kadýnlarýn ihtiyaç duyduklarý destek hizmetlere ulaþmalarýnda kendilerine yardýmcý olabilir.

65 BÖLÜM 6: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK PERSONELÝNÝN GÖREV VE SORUMLULUKLARI 65 Saðlýk Personelinin Görevleri Program kapsamýnda birinci basamak saðlýk kurumlarýnda çalýþan saðlýk personelinin görevleri aþaðýdaki þekilde tanýmlanmýþtýr. Saðlýk Personelinin Görevleri Þiddetin varlýðýný ortaya çýkaracak ve irdeleyebilecek sorularý uygun dille, güven vererek ve kiþinin güvenliðini saðlayarak sorma, Þiddet olgularýna taný koyma (fiziksel ve psikolojik semptomlarýný ve etkilerini belirleme), Þiddet maðdurlarýný tedavi etme, gerekiyorsa bir üst saðlýk kurumuna sevk etme (ileri tetkik ve tedavi, psikolojik destek), Risk deðerlendirmesi yapma, Güvenlik planý geliþtirmesinde maðdura yardýmcý olma, Þiddet maðdurlarýna þiddet, yasal haklarý, güvenlik ve sosyal destek sistemleri ve iletiþim aðlarý hakkýnda bilgi verme, Gerekiyorsa, þiddet maðdurlarýný koruma ve destek hizmetlerine yönlendirme, Þiddet maðdurlarýný izleme planý geliþtirme, Ýlgili kayýtlarý tutma, raporlama ve bildirimde bulunma (saðlýk müdürlüðü ve kolluk kuvvetlerine), Kadýna yönelik aile içi þiddet konusunda toplumu bilinçlendirmeye yönelik halk eðitimi çalýþmalarýný planlama ve uygulama, Diðer ilgili sektörlerle (emniyet, sosyal hizmetler vb.) iþbirliði yapma. Saðlýk personelinin aile içi þiddete uðrayan kadýna sunacaðý hizmetler Bölüm 7-12 de açýklanmaktadýr. Saðlýk personeli yukarýda tanýmlanan görevleri yerine getirirken profesyonel esneklik gösterebilmelidir. Profesyonel esnekliði geliþtirmek için saðlýk personelinin þunlarý hatýrlamasý önemlidir: Zaman tanýmak: Müdahale ettikten sonra, hemen sonuç alýnmasý beklenmemelidir. Bugün verilen destek, maðduru gelecekte þiddetten kurtarmaya yardýmcý olacaktýr. Maðdurun mükemmel bir kiþi olmasý beklenmemelidir. O, bir insan ve bir maðdurdur. Maðdurun hayatýndaki baþarýlar göz ardý edilmemelidir. Maðdurla birlikte yol almak için farklý yollar aranmalý, tek bir çözüme takýlýp kalýnmamalýdýr. Multi-disipliner (sosyal hizmet uzmaný, kolluk kuvvetleri, avukat, vb.) bir ekiple çalýþmak önemlidir. Böylece maðdura etkili bir þekilde destek olunabilir ve tükenmiþlik engellenebilir. Bir saðlýk personeli olarak danýþmanlýk, destek ve eðitim alýnmalýdýr.

66 66 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Saðlýk Personelinin Þiddete Maruz Kalan Kadýna Yaklaþýmý Þiddete maruz kalan kadýn, duyarlý ve destekleyici tutum sergileyen saðlýk personeline güven duyar ve yaþadýðý þiddeti açýklar. Bu nedenle, saðlýk personeli, kadýna yaþadýðý þiddeti paylaþma cesareti vermeli, anlayýþla yaklaþmalý, empati yapmalý, en önemlisi ona inanmalý ve bunu ona hissettirmelidir. Özellikle cinsel þiddete uðrayan kadýnlara yaþadýklarý þiddet hakkýnda konuþmak zor gelebilir. Yargýlayýcý olmayan empatik bir yaklaþým önemlidir. Kadýný yargýlamamak, ne yapmasý gerektiðini anlatmamak veya öðüt vermemek, kadýnýn rahatlamasýný ve anlaþýldýðýný hissetmesini saðlayacaktýr. Kadýn geçmiþte yaþadýðý ya da halen yaþamakta olduðu aile içi þiddeti açýkladýðýnda, saðlýk personeli kadýna var olan semptomlarý ile yaþadýðý þiddet arasýndaki iliþkiyi açýklamalýdýr. Kadýnýn þiddeti bir saðlýk ve insan haklarý sorunu olarak algýlamasýna yardýmcý olmalýdýr. Saðlýk personeli maðdurun kendi kararýný kendisinin vermesini desteklemeli ve kadýnýn kararýna saygý duymalýdýr. Kadýna hedeflerini baþarmasý için güç vermeli ve onu desteklemelidir. Hizmet Sunumunda Etik Ýlkeler Kadýna yönelik aile içi þiddet ve onun sonuçlarý, son yýllarda týbbýn ve týp etiðinin temel sorun alanýnda görünür olmaya baþlamýþtýr. Bu nedenle aile içi þiddetle ilgili etik ilkelerin belirlenmesi önemlidir. Temel etik ilkeler, bu güç sorun karþýsýnda saðlýk personeline nasýl davranmalarý gerektiðini gösteren ahlaki bir tutum biçimi önermektedir. Aile içi þiddet ve özellikle þiddete maruz kalan kadýna yaklaþýmdaki temel çerçeve, toplumsal cinsiyet kavramý ve saðlýkta toplumsal cinsiyet eþitliðinin bilinmesiyle yakýndan ilgilidir. Yine toplumsal cinsiyet eþitliði, saðlýk personelinin sorunu etik açýdan deðerlendirmesinde temel belirleyen de olmaktadýr. Þiddete maruz kalan kadýn, saðlýkla ilgili bir kuruma baþvurduðunda, hem bir hasta hem de þiddet gören kiþi olarak deðerlendirilmektedir. Þiddete maruz kalan kadýn, öncelikle saðlýk sorunlarý nedeniyle saðlýk kurumuna baþvurmaktadýr. Ývedilikle bu sorunlara týbbi bakým ve tedavi uygulanmalýdýr. Týbbi bakým ve tedavi uygulanýrken þiddetle ilgili bulgular kesinlikle kayýt altýna alýnmalýdýr.

67 BÖLÜM 6: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK PERSONELÝNÝN GÖREV VE SORUMLULUKLARI 67 Hasta sýrrýnýn saklanmasý, tarihsel süreçte týp etiðinin en eski ilkelerinden birisidir. Saðlýk kuruluþu ve saðlýk personeli mahremiyetin korunmasýnda dikkatli ve özenli olmalýdýr. Kayýt altýna alýnan bilgiler, ancak kadýnýn isteðiyle ve rýzasýyla onun yararýna olan durumlar için kullanýlabilir. Toplumsal cinsiyetin kadýnlarýn özerkliði üzerindeki olumsuz etkisi göz önüne alýnarak, aile içi þiddetle ilgili konularda maðdurun bilgilendirilmesine ayrý bir önem verilmelidir. Saðlýk personeli, açýklamalar yapýp çözüm önerilerinde bulunurken, hastanýn istekleri, tercihleri ve beklentileri konusunda tam bir özerkliði olmadýðýný da bilmelidir. Saðlýk personeli maðduru bilgilendirir ve aydýnlatýrken, onun içinde bulunduðu çöküntüyü göz önünde bulundurmalýdýr. Herhangi bir zorlama, baský olmaksýzýn özenle, dikkatlice ve sabýrla aydýnlatma iþlemi yapýlmalýdýr. Þiddet, maðdur ve saðlýk personeli iliþkisine daha özenli ve anlayýþlý olma zorunluluðunu getirmektedir. Bu durum, saðlýk personeli tarafýndan her zaman anýmsanmalýdýr. Saðlýk Personelinin Desteklenmesi Saðlýk personeli yeterli duyarlýlýða ve donanýma sahip olsa da, þiddet hikayelerini dinlemek oldukça zor ve yýpratýcý olabilir. Personelin gerekli desteði alamadýðý ve becerilerinin geliþtirilmediði hallerde, bu durum daha da yýpratýcý olabilmektedir. Bu yýpranma sonucunda kendisini bunalmýþ hisseden saðlýk personeli þiddet hakkýnda sorular sormaktan vazgeçebilir ya da kadýna, sorularý cevabýyla ilgilenmediðini hissettirecek þekilde sorabilir. Hem saðlýk personeli hem de program yöneticileri bu sürecin farkýnda olmalý ve saðlýk personelinin bu konuda desteklenmesi saðlanmalýdýr. Birinci basamak saðlýk kurumlarý ve il düzeyinde yapýlacak program izleme ve deðerlendirme çalýþmalarýnýn bir bileþenini de saðlýk personelinin tükenmiþlik yönünden izlenmesi ve desteklenmesi oluþturmalýdýr. Sonuç olarak, toplumda kadýna yönelik aile içi þiddetin önlenmesi ve etkilerinin azaltýlmasýnda saðlýk personeline önemli görevler düþmektedir. Ancak, bu görevlerin gerektirdiði bilgi, beceri ve duyarlýlýðý kazandýrmak için, þiddete maruz kalan kadýnla karþýlaþan tüm saðlýk personelinin bu amaçla düzenlenecek hizmet içi eðitim programlarýna katýlýmlarý saðlanmalýdýr.

68 68 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Kaynakça 1. American Medical Association. (1992). Diagnostic and Treatment Guidelines on Domestic Violence 2. Canadian Public Health Association. (2001). Councelling Guidelines on Domestic Violence. 3. Ending Violence Against Women. (December 1999) Population Reports, Volume XXVII, Number 4 4. PAHO. (2003). Violence Against Women: The Health Sector Responds (Occ. Pub. No: 12). Washington D.C: Pan American Health Organization 5. Polat, O. (2005). Cinsiyete Dayalý Þiddet Olgularýna Saðlýk Personelinin Yaklaþýmý, Ýnsan Kaynaðýný Geliþtirme Vakfý 6. Saðlýk Hizmetlerinin Yürütülmesi Hakkýnda Yönerge ( ). Saðlýk Bakanlýðý. (B100TSH (2000/93) 7. TEL, H. (2002) Gizli Saðlýk Sorunu: Ev Ýçi Þiddet ve Hemþirelik Yaklaþýmlarý, C.Ü. Hemþirelik Yüksek Okulu Dergisi, 6(2) 8. UNFPA. (2001). A Practical Approach to Gender-Based Violence: A Programme Guide For Health Care Providers & Managers, Pilot Edition. New York: UNFPA 9. United Nations. (1993). Strategies For Confronting Domestic Violence; A Resource Manuel. New York 10. WHO. (2003). Guidelines For Medico-legal Care For Victims of Sexual Violence. Geneva.

69 Erken Taný KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 7 7

70 Erken Taný KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 7 7 Kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadelede erken taný, aile içi þiddet olgularýnýn ve þiddet riskinin tespit edilerek uygun müdahale ve yönlendirmelerin yapýlabilmesi için önemlidir. Bu bölümde, saðlýk hizmet sunumunda erken tanýnýn önemine ve erken taný amacýyla yapýlan tarama çalýþmalarýna iliþkin bilgiler sunulmaktadýr.

71 BÖLÜM 7: ERKEN TANI 71 Erken Taný Saðlýk kuruluþlarýnda çalýþan saðlýk personeli, halen þiddet içeren bir iliþki yaþayan veya geçmiþte þiddete maruz kalmýþ kadýnlarla sýk sýk karþýlaþmaktadýr. Aile içi þiddete maruz kalan kadýnlara ihtiyaç duyduklarý desteði ve bakýmý saðlamanýn ilk adýmý, AÝÞ hakkýnda konuþmaya baþlamak ve þiddete maruz kalanlarýn konuþabilmeleri için soru yöneltmektir. Oysa, birçok saðlýk personeli hizmet sunduðu kadýnlara aile içi þiddet hakkýnda soru sormamaktadýr. Birçok kadýn da þiddet maðduru olduðu halde, bunu söylemekten çekinmektedir. Yapýlan çalýþmalar, saðlýk personelinin sormasý halinde, kadýnlarýn þiddet deneyimlerini açýkladýklarýný ve yaþadýklarý problemlerin çözümünde saðlýk personelinin kendilerine yardýmcý olabilecekleri düþüncesine sahip olduklarýný ortaya koymuþtur. Saðlýk personeli hizmet sunduðu her kadýna aile içi þiddet hakkýnda soru yönelterek, þiddeti ve þiddet riskini erken dönemde tespit edebilir ve kadýna yardýmcý olabilir. Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý kapsamýnda aile içi þiddetin erken tanýsý amacýyla, birinci basamak saðlýk kuruluþlarýna baþvuran veya yerinde hizmet sunulan 15 yaþ ve üstü tüm kadýnlar aile içi þiddet yönünden taranacaktýr. Aile Ýçi Þiddet Taramasýnýn Amacý AÝÞ olgularýný erken tespit ederek ve AÝÞ yönünden risk altýnda bulunan kadýnlarý belirleyerek uygun müdahale ve yönlendirmeleri yapmak; böylece, AÝÞ in önlenmesinde ikincil koruma saðlamak, Henüz AÝÞ ile karþýlaþmamýþ kadýnda farkýndalýk yaratarak, AÝÞ in önlenmesinde birincil koruma saðlamak, AÝÞ e maruz kaldýðý için genellikle kendini tecrit edilmiþ ve yalnýz hisseden kadýnýn AÝÞ yaþantýsýna iliþkin sessizliðini bozmasýna ve duygularýný açýða çýkarmasýna yardýmcý olmak, AÝÞ yaþantýsýný paylaþma konusunda zamana ve saðlýk personeline güvenmeye ihtiyacý olan kadýnýn sonraki sorgulamalara ve destek almaya kendini hazýrlamasýna yardýmcý olmak.

72 72 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Aile Ýçi Þiddeti Taramanýn Yararlarý Tarama çalýþmalarýnýn bu konuda eðitim almýþ saðlýk personeli tarafýndan yapýlmasý, saðlýk personeli ve maðdurun iliþkilerini, dolayýsýyla hizmet sunumunun kalitesini olumlu yönde etkileyebilir. Aile içi þiddet taramasýnýn birinci basamak saðlýk hizmetlerinin bir parçasý haline gelmesi, kadýnýn þiddeti bir saðlýk problemi olarak görmesini saðlar. Saðlýk personeli tarama çalýþmalarý öncesinde aldýðý eðitimle aile içi þiddet gibi zor konularý konuþabilme ve duyarlý bir biçimde ele alma becerileri kazanarak kendini yetkin hisseder. Tarama sýrasýnda saðlýk personelinin duyarlý ve destekleyici yaklaþýmý ile kadýn kendini rahat hissedebilir ve saðlýk personeline güven duyabilir. Bu da, kadýnýn yaþadýðý þiddetle baþ etmeye çalýþýrken, saðlýk kuruluþuna tekrar baþvurmasýnda ve destek almasýnda etkili olabilir. Tarama ile þiddete maruz kalmanýn veya þiddet riskinin belirlenmesi ve kadýnýn desteklenmesi, özellikle üreme saðlýðý hizmetlerinin kalitesinin de geliþimine katký saðlayabilir. Hedef Grup Birinci basamak saðlýk kuruluþlarýna baþvuran veya yaþadýðý yerde saðlýk hizmeti sunulan 15 yaþ ve üzeri tüm kadýnlar hedef grubu oluþturmaktadýr. Aile Ýçi Þiddetin Taranmasý Taramadan beklenen sonuçlarý elde edebilmek için tarama sýrasýnda dikkat edilmesi gereken önemli noktalar aþaðýda sýralanmýþtýr: Birinci basamak saðlýk kuruluþlarýnda aile içi þiddet taramasý, bu konuda eðitim almýþ uzman hekim, aile hekimi, pratisyen hekim, ebe, hemþire (varsa psikolog ve sosyal hizmet uzmaný) tarafýndan yapýlmalýdýr. Aile içi þiddet taramasý, rutin saðlýk hizmetlerinin (kadýn, anne ve çocuk saðlýðý hizmetleri, ruh saðlýðý hizmetleri vb.) bir parçasý haline getirilmelidir. Saðlýk personeli, aile içi þiddet hakkýnda soru sorarken þiddete maruz kalan kadýn ile yalnýz olmalýdýr. Kendisine eþlik eden çocuðu varsa, uygun biçimde ve koþullarda annesinin yanýndan ayrýlmalýdýr. Aile içi þiddet hakkýnda sorular sormanýn amacý ve elde edilecek bilgilerin gizli kalacaðý önceden açýklanmalýdýr. Þüphe duyulsa bile, ilk karþýlaþmada Hayýr yanýtýný veren kadýna ýsrarcý

73 BÖLÜM 7: ERKEN TANI 73 olunmamalý, yaþadýðý þiddeti açýklamasý için baský yapýlmamalýdýr. AÝÞ hakkýnda bilgi verilerek, bu tarz bir durumla karþýlaþýrsa, kadýnýn saðlýk kuruluþuna baþvurabileceði, ona yardýmcý olmanýn saðlýk personelinin görevi olduðu açýklanmalýdýr. Aile Ýçi Þiddet Taramasýný Kolaylaþtýrýcý Yaklaþýmlar AÝÞ konusunda konuþmak maðdur için olduðu kadar, saðlýk personeli için de kolay Ýletiþimi Baþlatmak Ýçin Yararlanýlabilecek Bazý Örnek Ýfadeler Kadýnlarýn yaþamýnda aile içi þiddet ve istismar çok yaygýn, bu nedenle her hastama þiddet hakkýnda sorular sormaya baþladým. Bunun, sizin için bir problem olup olmadýðýný bilmiyorum, fakat hasta olarak gördüðüm birçok kadýn yaþamlarýnda aile içi þiddetle mücadele etmeye çalýþýyor. Bazýlarý bunu açýklamaktan çekiniyor. Bu nedenle, ben de düzenli olarak hastalarýma aile içi þiddetle karþýlaþýp karþýlaþmadýklarýný sormaya baþladým. Benim gördüðüm kadýnlarýn birçoðu eþlerinden þiddet görüyor. Bu nedenle, tüm hastalarýma aile içi þiddet ile ilgili sorular sormaya baþladým. olmayabilir. Aþaðýda tanýmlanan yaklaþýmlar tarama sürecini her iki taraf için de kolaylaþtýrabilir: Aile planlamasý, gebelik, cinsel yolla bulaþan hastalýklar ve üreme saðlýðý konularýndan aile içi þiddet konusuna geçiþ yapmak, Tarama sorularýný duyarlý bir biçimde ve yargýlayýcý olmadan sormak, Destekleyici ve açýklayýcý bir baþlangýcýn ardýndan soru sormaya baþlamak. Aile Ýçi Þiddet Tarama Sorularý Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý kapsamýnda yapýlacak olan tarama ile aile içi þiddetle karþýlaþmýþ ve halen risk altýndaki kadýnlar tespit edilebilecektir. Bu amaçla, Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Tarama Formu geliþtirilmiþtir (Ek-1). Formda dört tür þiddet sorgulanmaktadýr: Fiziksel, cinsel, ekonomik, sözel / duygusal. Her þiddet türü bir ay ve bir yýllýk süreler için ayrý ayrý sorgulanmaktadýr. Geriye dönük bir yýllýk sorgulamanýn amacý, geçmiþte AÝÞ ile karþýlaþmýþ ama yakýn zamanda þiddete maruz kalmamýþ kadýnlara ulaþmak, bilgilendirme yoluyla duyarlýlýk kazandýrmak ve gerekiyorsa þiddetin etkileri nedeniyle ihtiyacý olan destek hizmetlere (psikolojik destek gibi) yönlendirmektir.

74 74 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Bu yaklaþým, ayný zamanda gelecekteki þiddet olgularýnýn önlenmesine ve etkilerinin azaltýlmasýna da katký saðlayacaktýr. AÝÞ ile son bir ay içinde karþýlaþan kadýnlarýn belirlenmesinin amacý, yeni þiddet olgularýnýn tespit edilmesi, görüþme yoluyla þiddet öyküsünün alýnmasý, þiddetin deðerlendirmesi ve uygun bakým ve yönlendirmelerin saðlanmasýdýr. Halen AÝÞ yönünden risk altýndaki kadýnlarýn belirlenmesinin amacý ise, risk deðerlendirmesi yapýlarak özellikle kadýnýn ve çocuklarýnýn güvenliði baþta olmak üzere, uygun yönlendirmelerin yapýlmasýdýr. Birinci basamak saðlýk kuruluþlarýnda yapýlan aile içi þiddet taramasý ve sonrasýnda izlenecek adýmlar Þekil-1 de verilmiþtir. 15 yaþ ve üzeri kadýnlara AÝÞ hakkýnda soru sorunuz AÝÞ (+) ve/veya AÝÞ riski (+) AÝÞ (-) ve/veya AÝÞ riski (-) Yeni þiddet (+) ve/veya þiddet riski (+) Yeni þiddet (-) ve/veya þiddet riski (-) AÝÞ görüþmesi yapýnýz Bilgilendiriniz, gerekiyorsa yönlendiriniz Teþekkür ediniz ve broþür veriniz. Þekil 1: Birinci Basamak Saðlýk Hizmetlerinde Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Taramasý

75 Týbbi Taný ve Tedavi KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 8 8

76 Týbbi Taný ve Tedavi KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 8 8 Bu bölümde, aile içi þiddete uðrayan kadýna sunulacak týbbi taný ve tedavi yaklaþýmlarý açýklanmýþtýr.

77 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 77 Týbbi Taný ve Tedavi Kadýnlarýn maruz kaldýklarý aile içi þiddeti kurumsal alana yansýtmadýklarý ve belgelenen þiddetin yaþanýlan gerçeðin çok altýnda olduðu bilinmektedir. Saðlýk personelinin AÝÞ maðduru kadýnlar için yapabilecekleri çok þey varken, farkýnda olmamalarý nedeniyle pek çok fýrsat kaçýrýlmaktadýr. Bu fýrsatlarý kaçýrmamak için yapýlmasý gerekenler, önceki bölümlerde ortaya konulmuþtur. Þiddet, anýnda verdiði fiziksel zararýn yaný sýra, uzun dönemde kadýnýn baþka hastalýklara yakalanma riskini de arttýrýr. Kronik aðrý, fiziksel yetersizlik, iþgörmezlik, madde ve alkol baðýmlýlýðý ve depresyon bu durumlar arasýnda sayýlabilir. Þiddete maruz kalan kadýnlar arasýnda kendi kendine yapýlan doðumlar, cinsel yolla bulaþan hastalýklar, düþük, erken doðum ve gebelik sýrasýndaki bazý komplikasyonlar diðer kadýnlara göre daha fazladýr. Doktorlar zaman zaman kadýna yönelik aile içi þiddet vakalarýnda yanlý olabilmektedir. Aile içi þiddet çoðu kez bir suç olarak görülmediðinden maðdurun gördüðü fiziksel hasar dahi hafife alýnabilmektedir. Baþka þekilde meydana geldiðinde daha ciddiye alýnacak yaralanmalar, aile içi þiddet sonucu ortaya çýktýðýnda gerekli müdahale yapýlmayabilmekte ve kadýnýn iyileþmesi gecikmektedir. Bu bölümde aile içi þiddete maruz kaldýðýný bildiren ya da hekim tarafýndan böyle olduðu anlaþýlan kadýnýn, zamanýnda ve kapsamlý bir týbbi müdahaleye ulaþmasý amacýyla kullanýlmasý gereken etkili taný ve tedavi yöntemleri tartýþýlacaktýr. Cinsel þiddet taný ve tedavisine yönelik müdahaleler özellik arz ettiðinden ayrýca ele alýnacaktýr. Fiziksel Þiddet Týbbi Öykü Alma Þiddet olayýndan söz etmese bile, bir saðlýk kuruluþuna yaralanma ile gelen her kadýna, aksi kanýtlanana kadar AÝÞ maðduru gözüyle bakýlmasý gerekir.

78 78 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Þiddete maruz kalmýþ bir kadýnýn muayenesinde, görüþme tarzý, muayene ortamýnýn rahatlýðý ve hastanýn hekimine güven duymasý çok önemlidir. Ayrýntýlý bir görüþme ve muayene yapabilmek için yeterli zaman ayrýlmalýdýr. Kadýnýn yaþadýðý güçsüzlük duygusu, baþýna gelenlerden utanýyor olmasý ve yaþadýklarýndan dolayý bir soruþturma yaþama korkusu kadar; hekimin deðer yargýlarý, empati kurup kuramamasý, hatta kendi hayatýnda yaþadýðý benzer bir deneyim þüphesiz ki görüþme dinamiklerini etkileyecektir. Ýster psikolojik, ister fiziksel ya da cinsel olsun, þiddete maruz kalmýþ bir kiþinin güvenini kazanabilmek, etkili iletiþim ve dinleme becerisi ile insana saygýyý gerektirir. Hekim, kadýnýn özel hayatýna girdiðinin, onun bir sýrrýný paylaþtýðýnýn bilincinde olmalýdýr. Hasta, mahremiyetine azami saygý gösterilerek muayene edilmeli ve hekimin bulgularýný adli mercilerle paylaþma zorunluluðu kendisine izah edilmelidir. Aile içi þiddete maruz kalan kadýn, doktorla görüþmesinde doðrudan bu þikayetini dile getirmek yerine, farklý semptomlarýn tedavisini talep etme eðiliminde olabilir. Bu durumda, hastanýn hikayesi ile fiziksel muayene bulgularý arasýnda tutarsýzlýk gözlenebilir. Þiddetin Akut Belirtileri Hasta kanama, ekimoz, ödem, açýk yaralar, laserasyon, kýrýk ve çýkýk, hemoptizi, pnömotoraks, kulak zarý perforasyonu, genitoüriner sistem yaralanmalarý, yanýklar (kimyasal maddelerle oluþan yanýklar dahil), aðrý, hissizlik, kusma vb. travma belirtileri açýsýndan muayene edilmeli; görülen her belirtiye iliþkin þiddet ve sýklýk bilgisi not edilmelidir. Geliþen tüm cilt lezyonlarý tanýmlanmalý, nedbe dokusu oluþup oluþmadýðý kaydedilmelidir. Bu kiþiler çok özenle muayene edilmeli, hekim vücudun özellikle yüz, karýn, göðüs ve cinsel organlarýnýn muayene edildiðinden emin olmalýdýr. Özellikle çift taraflý ya da çoklu travma beklenmelidir. Gövdede travma beklenmekle birlikte, ön kolda ulnar kemik üzerinde de travmaya sýklýkla rastlanýr. Bu genellikle þiddet gördüðü esnada kadýnýn yüzünü koruma güdüsü sonucu olur. Pek çok AÝÞ olayýnda cinsel þiddet görülür. Muayene eden hekim, öyküyle uyumlu olsun olmasýn tüm bulgularý, yaralanmanýn bölge ve özelliklerini vücut þekilleri üzerinde iþaretleyerek, kaydetmelidir.

79 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 79 Þiddetin Kronik Belirtileri Baþ aðrýsý, sýrt aðrýsý, pelvik aðrý, gastrointestinal semptomlar, cinsel iþlev bozukluðu, kas aðrýsý gibi somatik þikayetler, depresif duygu durum bozukluðu, anksiyete, uykusuzluk, kabus görme, olaylarý tekrar yaþama ve hatýrlama güçlüðü gibi psikolojik belirtiler. Psikolojik taný kriterleri olarak; travma yanýtý oluþturabilecek bir stres kaynaðýnýn varlýðý, bir aydan uzun süren psikolojik belirtiler, belirgin algý ve bellek deðiþiklikleri, en az 3 kaçýnma davranýþý (örneðin, hafýza kaybý, iki farklý kiþiliðin oluþumu ve depresyon), en az iki belirgin aþýrý uyarýlmýþlýk davranýþý (örneðin, uyku veya yeme bozukluðu, tedirginlik ve artmýþ irkilme) kullanýlmaktadýr. Kadýn þiddete maruz kaldýðýný beyan etmese ve þiddetin fiziksel bulgularý saptanmasa bile, somatizasyonun belirtileri dikkate alýnmalý ve gerekiyorsa psikiyatri konsültasyonu istenmelidir. Þiddetin belgelenmesi ve kadýna destek verilmesi þiddete maruz kalan kadýn ve toplum için koruyucu ve tedavi edici hekimlik uygulamalarýnýn gerçekleþtirilmesini saðlayacaktýr. Tablo 6: Aile Ýçi Þiddet Sonucu Ortaya Çýkan Komplikasyonlar Akut Kronik Künt karýn travmasý Kapalý kafa travmasý, (beyin sarsýntýsý) Çürükler, yýrtýlmalar, kýrýklar Ölüm Depresyon, travma sonrasý stres, intihar Gebelik komplikasyonlarý, (erken doðum, ölü doðum, düþük doðum aðýrlýðý, düþük) Oral, farenjeal, vajinal, anal travma (bazýlarý cerrahi müdahale gerektiren) CYBH, hepatit B ve HIV Ýstenmeyen gebelik Saðlýk kuruluþuna baþvuruda ve cerrahi müdahale sayýsýnda artýþ Servikal displazi ve servikal kanser Kronik aðrý sendromu (baþ aðrýsý, sýrt aðrýsý, temporomandibular eklem bozukluklarý, pelvik aðrýlar vb.) Kronik mide barsak bozukluklarý Ölüm Depresyon, kronik anksiyete, travma sonrasý stres, iliþki kurmada/cinsel iliþkide güçlük, somatizasyon bozukluðu, intihar Olumsuz saðlýk davranýþlarý (alkolizm ve madde kullanýmý, yeme bozukluklarý, cinsel saðlýkta risk alma) Kaynak: Guidelines for Medico-legal Care for the Victoms of Sexual Violence, WHO 2003.

80 80 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Fiziksel Muayene Muayene süresince aþaðýdaki genel esas ve usullere uyulmasý önemlidir: Fiziksel muayeneye baþlamadan önce neler yapýlacaðý ve bunlarýn neden gerekli olduðu hastaya anlatýlmalýdýr. Hastanýn konuyla ilgili soru sormasýna izin verilmelidir. Kendisi istemesi halinde hastaya muayene sýrasýnda bir yakýnýnýn eþlik etmesine izin verilmelidir. Özellikle muayeneyi gerçekleþtiren hekim veya saðlýk görevlisinin erkek olmasý halinde, yanýnda bir refakatçi bulunmasýna dikkat edilmelidir. Refakatçi, tercihen eðitimli bir saðlýk personeli olmalýdýr: Görevi hastaya destek vermek, kendisini rahat hissetmesini saðlamaktýr. Ayrýca refakatçi, hastanýn muayeneyi yapan doktordan herhangi bir þikayeti olmasý halinde de görgü tanýðý olacaktýr. Muayene süresince hasta bir sonraki yapýlacaklar konusunda bilgilendirilmelidir. Neresine ve ne zaman dokunulacaðý hastaya her zaman söylenmelidir. Muayene ve delil toplama amacýyla kullanýlacak aletler hastaya gösterilmeli ve kullanmadan önce mutlaka uyarýlmalýdýr. Hasta muayene olmak istemeyebilir veya muayenenin belli kýsýmlarýndan rahatsýz olabilir. Bu konuda hastanýn kararýna saygý gösterilmelidir. Muayenede hastanýn da söz hakký olmasý iyileþme açýsýndan önemlidir. Muayene yapýlacak yer iyi aydýnlatýlmýþ, aþýrý soðuk veya sýcak olmayan, temiz ve kimsenin rahatsýz etmeyeceði bir yer olmalýdýr. Bu baðlamda en ideali giyinme / soyunma için uygun biçimde bölünmüþ (paravan, ayrý bir oda veya bir duvarla ayrýlmýþ muayene odasý gibi), hastanýn içeriye gelen kiþiyi rahatlýkla görebileceði (hastaya arkasýndan veya aniden yaklaþýlmamalýdýr) gürültüsüz ve ayak altýnda olmayan bir odada muayeneyi gerçekleþtirmektir. Hasta için bir muayene elbisesi temin edilmelidir. Hasta muayene için soyunacaðý sýrada, eðer fiziksel bir saldýrý söz konusuysa, üzerinde saldýrý sýrasýnda giydiði kýyafetler bulunmasý ve adli týp için delil toplanýyor olmasý halinde hastanýn beyaz bir çarþaf veya çarþafa yakýn ebatlarda bir kaðýt üzerinde soyunmasý saðlanmalýdýr. Hasta soyunurken mümkün olduðunca yalnýz ve rahat olmalý, kendisine soyunduktan sonra giyebileceði bir muayene elbisesi verilmelidir. Hastanýn elbiselerinin delil olarak kullanýlmasýna rýza göstermesi halinde muayeneyi gerçekleþtiren kiþi elinde eldiven olmasý koþuluyla hastanýn elbiselerini delil torbalarýna yerleþtirmelidir. Elbiselere adli týp incelemesi için el konulmasý halinde

81 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 81 hastanýn giyebileceði yedek elbiseler temin edilmelidir. Týbbi ve adli týbba ait numuneler muayene sýrasýnda toplanmalýdýr. Týbbi ve adli týbbý ilgilendiren hizmetler ve uygulamalarýn eþ zamanlý olarak gerçekleþtirilmesi tüm muayene ve delil toplama süreçlerinin tek elden yapýlmasý ve hastanýn defalarca ve farklý muayene ve testlere tabi tutularak sýkýlmamasý açýsýndan önemlidir. Ayrýca, hastanýn gereksinimleri de bu yolla daha yeterli biçimde karþýlanabilecektir. Saðlýk personeli, fiziksel muayene sýrasýnda ortaya çýkan tüm bulgularý rapor etmelidir. Bu þekilde zaman zaman muayeneye kýsa aralar verilmiþ olacak ve hastanýn da rahat etmesi saðlanacaktýr. Hastanýn ne zaman isterse muayeneyi durdurabileceði kendisine anýmsatýlmalýdýr. Hasta, aþaðýdaki aþamalar sýrasýyla gerçekleþtirilmek suretiyle kapsamlý, tepeden týrnaða bir fiziksel muayeneden geçirilmelidir. Aþama 1 Öncelikle hastanýn dýþ görünüþü ve davranýþlarýna bakýlmalýdýr. Muayeneye hastanýn ellerinden baþlanýr, bu hastaya da güven telkin edecektir. Hastanýn nabýz, tansiyon, solunum ve ateþ gibi hayati belirtileri kontrol edilir. Ellerin ön ve arka yüzlerinde herhangi bir yaralanma olup olmadýðýna bakýlýr. Herhangi bir baðlama izi olup olmadýðý bilekler muayene edilerek kontrol edilir. Delil toplanmasýnda kullanýlabilecek týrmalama izi vb. olup olmadýðýna bakýlýr. Aþama 2 Hastanýn kendisini savunmaya çalýþýrken yaralanmýþ olabileceði ihtimaline karþýn ön kollar muayene edilir. Hasta herhangi bir saldýrý karþýsýnda kendisini korumak amacýyla ilk olarak ön kollarýný kullanacaktýr. Hasta kendisini savunurken kollarýnda yýrtýk, kesik, morarma þeklinde yaralanmalar olabilir. Koyu derili insanlarda morarmalarýn tespit edilmesi zor olduðu için hassasiyet ve þiþlikler önem kazanýr. Damara giriþ yapýlmýþ olmasý halinde bu noktalar da belirtilmelidir. Aþama 3 Kolun üst ve arka kýsýmlarý ile koltuk altý bölgelerinde morarma ve yaralanma olup olmadýðý kontrol edilir. Tutularak etkisiz hale getirilmeye çalýþýlan maðdurlarýn genellikle bu bölgelerinde saldýrganýn parmak uçlarýndan kaynaklanan yaralanmalarla karþýlaþýlmaktadýr. Ayný þekilde, elbiselerin yýrtýlarak çýkartýlmasý halinde maðdurun bedeninde küçük kanama bölgelerine de rastlanmaktadýr.

82 82 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Aþama 4 Hastanýn yüzü muayene edilir. Morarmýþ gözler hýrpalanmaya iþaret eder. Kanama olup olmadýðýný görmek için burun, yaralanma ve zedelenme olup olmadýðýnýn anlaþýlmasý için çene ve baþ elle muayene edilir. Aðýz, aðýz içi ve yanak mukozasý yaralanma veya yýrtýlma ve kesiklere karþý muayene edilir. Sert ve yumuþak damak kýsýmlarýnda herhangi bir zorlamadan kaynaklanan kanamalý bölge olup olmadýðý muayene edilir. Diþ ve diþ etleri muayene edilir. Gerekli görülmesi halinde aðýz içinden kültür alýnýr. Aþama 5 Kafatasýna alýnan darbeler neticesinde kulaklar ve kulak arkalarýnda gizli yaralanmalar meydana gelmesi nedeniyle bu bölgeler muayene edilir. Kulak zarý kontrol edilir. Aþama 6 Saçlý deri elle muayene edilerek herhangi bir yaralanma, þiþlik, kan oturmasý veya zedelenme olup olmadýðý kontrol edilir. Saldýrý sýrasýnda maðdurun saçlarýnýn çekilmiþ olmasý halinde, saðlýk görevlisinin eline muayene sýrasýnda pek çok saç gelecektir. Aþama 7 Boyun bölgesi, adli týp açýsýndan önemli bir bölgedir. Boyun bölgesinde yer alan yaralanmalar hayati tehdit içeren bir saldýrý gerçekleþtiðine iþaret eder. Yine bu bölgede, kullanýlan küpe, kolye ve diðer mücevherattan kaynaklanan baský þeklinde izler ve yaralanmalar da görülebilir. Isýrýklardan kaynaklanan ya da emme tarzý izler rapor edilir ve tükürük incelemesi için bu bölgelerden örnek alýnýr. Aþama 8 Göðüs ve gövde bölgesi mümkün olan en büyük dikkat ve özenle muayene edilir. Bu muayeneye sýrt bölgesinden baþlamak en uygunudur. Böylelikle, hastanýn tamamen soyunmasýna gerek kalmadan elbisesi sýyrýlarak sýrtýn sað ve sol yarýlarý ayrý ayrý muayene edilebilir. Omuzlar da ayrý ayrý muayene edilmelidir. Sýrtýn çeþitli kesimlerinde hafif veya daha bariz yaralanmalar görülebilir. Hasta oturabilecek durumdaysa, elbisesi göðse kadar sýyrýlarak önce sað ve sol üst göðüs bölgeleri sýrayla muayene edildikten sonra sýrayla memeler muayene edilir. Cinsel þiddet içeren saldýrýlarda memeler sýklýkla hedef bölge olarak karþýmýza çýkar. Bu bölgede özellikle ýsýrýk ve künt darbe izleri görülebilir. Memelerin muayene

83 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 83 edilmemesi halinde bunun nedenleri belgelendirilir. muayene edilir. Ayak tabaný ve topuklar da muayene edilir. Aþama 9 Bu bölgelerin muayene edilmesini takiben hastanýn batýn muayenesi için uzanmasý istenir. Batýn muayenesi sýrasýnda yýrtýlma, yaralanma, kesik ve izler aranýr. Batýn bölgesi içerisinde herhangi bir travma veya gebelik durumu olup olmadýðý elle muayene edilerek araþtýrýlýr. Aþama 10 Hasta yatar konumdayken sýrayla bacaklarý da muayene edilir. Bacak muayenesine öncelikle bacaklarýn ön yüzünden baþlanýr. Bacaklarýn iç kýsýmlarýnda saldýrganýn dizlerinden kaynaklanan morarma, darbe ve künt yaralanmalar sýklýkla görülmektedir. Bacaklarýn iç kýsýmlarýnda karþýlaþýlan bu yara izleri genellikle simetrik yapýdadýr. Maðdurun yere itilmesi veya yerde kalmaya zorlanmýþ olmasý halinde dizlerde de yaralar görülür. Kesik ve yýrtýlma türünden benzer yaralanmalarý ayaklarda da görmek mümkündür. Maðdurun baðlanýp baðlanmadýðýnýn anlaþýlmasý açýsýndan el ve ayak bilekleri dikkatlice Aþama 11 Bacaklarýn arka bölgelerinin muayenesi hasta ayaktayken yapýlýr. Hastanýn ayaða kalkamamasý durumunda, sýrt üstü yatar konumdayken bacaklarýný kaldýrmasý istenir ve hafifçe yana dönmesi saðlanarak bacaklarýn arka kýsýmlarý muayene edilir. Sýrt üstü yatar konumda muayene, sadece hastanýn herhangi bir nedenden ötürü ayakta duramamasý halinde yapýlmakla beraber ayakta muayene kadar uygun bir yöntem deðildir. Sperm, tükürük, kan vs. kalýntýlarý tespit edilmesi halinde bunlar nemli pamuklu çubuklarla toplanýr. Ayný þekilde saç, kýl, lif, kumaþ, ot, toprak gibi artýklar da cýmbýzla toplanýr. Maðdurun vücudunda bulunan dövmeler ve kalýcý izler þekil ve büyüklükleri itibarýyla not edilir ve bariz bedensel bozukluklar da belirtilir. Dövme, kalýcý izler ve bedensel bozukluklarýn belgelenmemesi halinde muayeneyi gerçekleþtiren hekimden bu bölgelerin belirtilmeyiþinin nedenlerini açýklamasý istenecektir. Bu nedenle, hekimin, muayene sýrasýndaki gözlemlerinin mahkemede konu olmasý ve delil olarak kullanýlma olasýlýðýný da düþünerek hareket etmesi gerekir.

84 84 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Cinsel Þiddet Cinsel Þiddete Maruz Kalan Yetiþkinlerin Muayene ve Deðerlendirilmesi Cinsel þiddete maruz kalmýþ kiþilerin muayenesi zaman alýcýdýr ve maðdur açýsýndan rahatsýz edicidir. Ancak ciddi ve ayrýntýlý bir muayene yapýlmasý gerekir. Týbbi muayene ve adli kanýtlarýn toplanmasý eþ zamanlý yapýlmalýdýr. Cinsel þiddete maruz kalmýþ maðdurlara tüm muayene ve inceleme süreçlerinde saygýlý ve þefkatli bir yaklaþým sergilenmesi iyileþme süreçlerini hýzlandýracaktýr. Maðdura muayene ve testler sonucunda elde edilecek verileri adli mercilerle paylaþma zorunluluðunun anlatýlmasý verilen hizmetler açýsýndan çok önemlidir. Muayene öncesinde hasta muayene kapsamýnda yer alan uygulamalar konusunda bilgilendirilmeli, muayene sýrasýnda ne olup bittiði kendisine anlatýlmalý ve temas gerektiren durumlarda hasta uyarýlmalýdýr. Muayene sýrasýnda hastanýn muhtemel sorularý için de yeterli zaman ayrýlmalý, hastanýn arzu ve istekleri daima öncelikli tutulmalýdýr. Cinsel þiddete maruz kalan bireyler, kapsamlý bir týbbi ve adli muayeneden geçirilmelidir. Muayenenin kapsamý aþaðýda tanýmlanmýþtýr: Hastanýn bilgilendirilmesi ve rýzasýnýn alýnmasý, Cinsel þiddet olarak sýnýflanabilecek olaylarý da kapsayacak þekilde hastanýn ayrýntýlý anamnezinin alýnmasý, Tam tepeden týrnaða fiziksel muayenesi, Cinsel organlar ve anüs bölgesinin ayrýntýlý muayenesi, Tespit edilen yaralanmalarýn kaydedilmesi ve sýnýflandýrýlmasý, Tespit edilen týbbi numunelerin teþhis amacýyla toplanmasý, Adli týp numunelerinin alýnmasý, Elde edilen delillerin muhafazasý açýsýndan etiketlenmesi, paketlenmesi ve gerekli yerlere ulaþtýrýlmasý, Psikolojik destek olanaklarýnýn araþtýrýlmasý ve maðdura (yakýnlarýna da olabilir) bilgi verilmesi, Muayene sonrasýnda hasta takibiyle ilgili düzenlemelerin gerçekleþtirilmesi, Hasta ile ilgili tüm belgelerin bir araya getirilmesi ve arþivlenmesi, Týbbi ve adli rapor (yetkili kuruluþlarca) hazýrlanmasý. Tedavi amaçlý muayenelerde, tecavüz maðdurlarý profesyonel destek ve anlayýþa olaðanüstü düzeyde gereksinim duymaktadýr. Dolayýsýyla, cinsel þiddet maðdurlarýyla ilgilenmek için, saðlýk personelinin de pek çok bilgi ve beceriye sahip olmasý gerekmektedir. Bu beceriler þu þekilde özetlenebilir: Genital ve anal bölge anatomi ve fizyolojisini bilmek, Cinsel organ ve cinsel etkinliklerle ilgili

85 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 85 halkýn kullandýðý sözcük bilgisine sahip olmak, Ýyi derecede iletiþim becerilerine sahip olmak, Cinsel suçlarla ilgili yasal süreçler konusunda bilgi sahibi olmak, Cinsel þiddet olaylarýyla ilgili kültürel ve toplumsal yaklaþýmlar konusunda bilgi sahibi olmak. Saðlýk Personelinin Tutumu Saðlýk personeli cinsel þiddet maðdurlarýna karþý sakinleþtirici ve rahatlatýcý bir dil kullanmalý, kelimeleri özenle seçmeli ve eleþtirel veya yargýlayýcý ifadelerden kaçýnmalýdýr. Aksi taktirde hasta kendisini baský altýnda hissedecek ve uzun vadede iyileþmesini yavaþlatacaktýr. Cinsel þiddete maruz kalan tüm maðdurlara, toplumsal konumlarý, dinleri, kültürleri, cinsel tercihleri, yaþam tarzlarý ve meslekleri ne olursa olsun muayene süresince insan onuruna yakýþýr bir ilgi ve saygýyla yaklaþýlmasý gerekir. Cinsel þiddet maðdurlarýnýn yaþadýklarý duygu ve düþünceler ile bunlara karþý saðlýk personelinin göstermesi gereken davranýþlar Tablo 7 de verilmektedir. Tablo 7: Cinsel Þiddet Maðdurlarýnýn Yaþadýðý Duygu ve Düþünceler ile Bunlara Karþý Saðlýk Personelinin Göstermesi Gereken Davranýþlar Hissedilen Karþý Tutum Umutsuzluk Keder Takatsizlik ve kontrol kaybý Anýmsama Uyku bozukluklarý Reddetme Karþýnýzdakine deðerli olduðunu ifade edin. Kiþinin þiddetle baþa çýkmakta kullandýðý yöntem ve kaynaklara odaklanýn. Karþýnýzdakine hayatýna devam etmesi için elinde bulunan seçenekleri gösterin. Karþýnýzdakine bu geri dönüþlerin iyileþme süreci içerisinde kendiliðinden ortadan kalkacaðýný ifade edin. Karþýnýzdakine uyku bozukluðunun iyileþme süreciyle birlikte ortadan kalkacaðýný ifade edin. Karþýnýzdakine, size anlattýklarýný düþündüðünüzü ve yardýma ihtiyacý olmasý halinde her zaman size gelebileceðini ifade edin.

86 86 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Tablo 7 devam: Cinsel Þiddet Maðdurlarýnýn Yaþadýðý Duygu ve Düþünceler ile Bunlara Karþý Saðlýk Personelinin Göstermesi Gereken Davranýþlar Hissedilen Karþý Tutum Suçluluk hissi ve kendini suçlama Utanç Korku Hissizlik Aþýrý duygulanýmlar Öfke Endiþe Yardým bulamama Karþýnýzdakine baþýna gelenlerin kendi suçu olmadýðýný, bunun sorumlusunun kendisine saldýran kiþi olduðunu ifade edin. Karþýnýzdakine bu tür bir saldýrýya uðramýþ olmakla insanýn onursuz kalmayacaðýný, kendisinin onursuz bir kimse olmadýðýný ifade edin. Karþýnýzdakine artýk emin ellerde olduðunu ve baþýndan geçenlerin ne denli korkutucu olduðunu anlayabildiðinizi ifade edin. Karþýnýzdakine bunun þiddetli travmalarda karþýlaþýlan bir durum olduðunu ve çok yakýnda kendisini yeniden iyi hissedeceðini ifade edin. Karþýnýzdakine bu durumun normal olduðunu ve iyileþme sürecinde ortadan kalkacaðýný ifade edin. Karþýnýzdakine bunun haklý bir öfke olduðunu ve bu histen kurtulmak için meþru yollar bulunduðunu ifade edin. Sesindeki öfkeyi hissedebildiðinizi belirtin. Hastaya bu belirtilerin uygun stresle baþa çýkma yöntemlerinin kullanýlmasýyla birlikte ortadan kalkacaðýný ifade edin ve bu yöntemlerden bahsedin. Karþýnýzdakine bulmakta zorlandýðý desteði bulmak ve yardýmcý olmak için burada bulunduðunuzu ifade edin. Kaynak: Guidelines for Medico-legal Care for the Victoms of Sexual Violence, WHO, 2003.

87 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 87 Týbbi Öykü Alýnmasý Hastanýn týbbi öyküsünün öðrenilmesinde temel amaç hastayla saðlýk personeli arasýndaki iliþkiyi kolaylaþtýrmak veya yaralanma, bilinç veya hafýza kaybý gibi bazý bulgularý açýklayabilecek bilgileri toplamaktýr. Hastanýn kullandýðý madde, ilaç, alkol vb. mutlaka sorgulanmalýdýr. Hastanýn týbbi öyküsü alýnýrken ayrýntýlarýn kaydedilebilmesi açýsýndan standart anamnez formu doldurulmalýdýr. Jinekolojik Hikaye Cinsel þiddet vakalarýnda hastanýn yakýn dönem içerisindeki jinekolojik hikayesi özellikle önemlidir. Bu konuyla ilgili olarak sorulabilecek bazý sorular þu þekildedir: Son adet tarihiniz nedir? Bu olaydan önce cinsel iliþkide bulundunuz mu? Gebe kaldýnýz mý? Hiç çocuk doðurdunuz mu? Doðum yapmadan sona eren gebeliðiniz oldu mu? Kaç çocuðunuz var? Doðum sýrasýnda herhangi bir zorlukla karþýlaþtýnýz mý? Karýn bölgenizden hiç ameliyat oldunuz mu? Doðum kontrol yöntemleri kullanýyor musunuz? Hangi doðum kontrol yöntemlerini kullanýyorsunuz? Halen cinsel iliþkiniz olan biri var mý? En son ne zaman kendi rýzanýzla cinsel iliþkide bulundunuz? Saldýrý Olayýyla Ýlgili Sorular Hastayla saldýrý hakkýnda görüþülürken neler olduðunu kendisinin anlatmasý istenmelidir. Hasta anlatýrken gereksiz yere sözü kesilmemeli ve anlattýklarý not edilmelidir. Bazý ayrýntýlara açýklýk getirmek istenmesi halinde, soru sormadan önce hastanýn sözünü bitirmiþ olmasýna dikkat edilmelidir. Neden?, Niçin? gibi suçlayýcý biçimde algýlanabilecek soru ifadelerinden kaçýnýlmalý; bunlar yerine ucu açýk, yönlendirici olmayan sorular sorulmalýdýr. Hastaya karþý açýk olunmalý, bazý hastalarýn saldýrýnýn utandýrýcý kýsýmlarýný (aðzýn cinsel organlara temasý, anal giriþ gibi) atlayabileceði veya bazý hastalarýn saldýrý hakkýnda hiç konuþmak istemeyebileceði unutulmamalýdýr. Þaþkýnlýk veya inanmakta zorlanýr ifadeler ve tavýrlar sergilenmemelidir. Ne olacaðýný sanmýþtýnýz / düþünmüþtünüz?, Kendisini daha fazla tanýmalýydýnýz gibi suçlayýcý ifadeler kullanýlmamalýdýr. Saldýrý sýrasýnda bazý maðdurlarýn istemsiz orgazm yaþayabileceði unutulmamalýdýr. Bu durum hastanýn aklýný karýþtýrabilir. Maðdurun orgazm yaþamýþ olmasý baþýna gelenlere rýza gösterdiði anlamýna gelmez.

88 88 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Gerçekleþen veya teþebbüs edilen cinsel giriþimin ayrýntýlarý da dikkatli bir þekilde not edilmeli, aþaðýdaki hususlarýn gerçekleþip gerçekleþmediði özellikle öðrenilmelidir: Saldýrganýn maðdurun vajinasýna cinsel organýný, parmaklarýný veya diðer nesneleri sokup sokmadýðý, Saldýrganýn maðdurun anüsüne cinsel organýný, parmaklarýný veya diðer nesneleri sokup sokmadýðý, Saldýrganýn aðzýnýn maðdurun yüzü, bedeni veya cinsel organlarýna ve anüs bölgesine temas edip etmediði, Saldýrganýn maðdurun vajinasýna, bedenine veya olay yerinde herhangi bir yere boþalýp boþalmadýðý. Ýdrar yollarý ile ilgili belirtiler, Anal aðrý veya kanama, Karýn bölgesinde aðrý. Fiziksel Muayene Cinsel þiddete maruz kalmýþ bir maðdurun fiziksel muayenesinde þunlar önerilir: 1. Hastanýn genel görünümü, zihinsel durumu, hal ve tavýrlarý deðerlendirilmelidir. Hastanýn akli durumunun dengesizlik arz etmesi halinde bunun (zihinsel bir gerilik gibi) önceden var olan uzun vadeli bir hastalýk veya engelden mi kaynaklandýðý; yoksa yakýn zamanda (alkol kullanýmý vb. nedenlerden kaynaklanan) ortaya çýkmýþ olan bir durum mu olduðu tespit edilmelidir. Prezervatif veya kayganlaþtýrýcý krem vs. kullanýlýp kullanýlmadýðý da not edilmelidir. Maðdurun, saldýrý sonrasýnda duþ almak, yýkanmak, silinmek, tampon kullanmak, elbiselerini deðiþtirmek gibi kanýtlarýn yok olmasýna neden olan davranýþlarý da atlanmamalýdýr. Son olarak, saldýrýyý takip eden süreçte ortaya çýkan bazý belirtilerin de izlenerek not edilmesinde yarar vardýr. Bu belirtiler þunlar olabilir: Cinsel bölgelerde akýntý, kýzarýklýk, ekimoz, kanama, kaþýnma, þiþme veya acý hissi, 2. Hastanýn tansiyonu, ateþi, nabzý ve solunum hýzý gibi hayati göstergeleri kontrol edilmelidir. 3. Hasta cinsel organlar ve anal bölgede sona erecek þekilde tepeden týrnaða kapsamlý bir þekilde muayene edilmelidir. 4. Adli týp için delil toplanma amacý olmasa bile bedensel yara bereler ayrýntýlý olarak belirtilmelidir. Yaralanmalarýn nerede olduðunu kesin olarak belirtebilmek için çizimlerden yararlanýlabilir.

89 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ Kýrýklar, baþ ve boyun yaralanmalarý, beyin veya omurilikte zedelenmeler veya batýn bölgesindeki travmalarýn teþhis edilmesine yönelik olarak teþhis amaçlý testler (röntgen, CT taramasý, ultrason gibi) istenmelidir. 6. HIV, hepatit B, sifilis ve cinsel yolla bulaþan diðer enfeksiyonlarýn teþhisi için kan ya da diðer uygun numuneler alýnmalýdýr. Cinsel ve Anal Bölgelerin Ýncelenmesi Cinsel ve anal bölgelerin ayrýntýlý muayenesinden önce hasta mümkün olduðunca sakinleþtirilerek rahatlatýlmalýdýr. Muayenenin adým adým kendilerine anlatýlmasý pek çok hastanýn rahat etmesini saðlar. Bu nedenle, muayene sýrasýnda, daha dikkatli görmek için biraz daha yaklaþacaðým, rahatsýz olursanýz / bir hassasiyet hissederseniz lütfen bana söyleyin gibi ifadeler kullanarak muayene sýrasýnda neler olup bittiðinden hastanýn da haberdar olmasý saðlanmalýdýr. Bu bölgelerin muayenesi için hasta öncelikle sýrt üstü yatýrýlmalý, topuklarý bitiþik olacak þekilde dizlerini karnýna doðru çekmesi ve dizlerini birbirinden olabildiðince ayýrmasý istenmelidir. Ya da eðer muayenenin yapýldýðý saðlýk kuruluþunda jinekolojik masa varsa hasta bu masada litotomi pozisyonuna konularak muayene edilmelidir. Hastanýn göðüs, karýn, kasýk ve genital bölgeleri ile bacaklarý muayene baþlayana kadar örtülmelidir. Cinsel ve anal bölgelerin muayene aþamalarý þöyledir: Aþama 1 Cinsel ve anal bölgelerin dýþ kýsýmlarý muayene edilir, kaba et ve kalçalarda herhangi bir iz olup olmadýðýna bakýlýr. Pubis yükseltisi (mons pubis) muayene edilir. Vajen aðzý, klitoris, büyük ve küçük dudaklar, kýzlýk zarý ve zar kalýntýlarý ile perine muayene edilir. Cinsel organlar üzerinden spekulum kullanýlmadan önce pamuklu çubuk vasýtasýyla laboratuvar inceleme için numune alýnýr. Muayeneyi gerçekleþtiren saðlýk personeli dudak bölgelerini hafifçe kendisine doðru çekerek kýzlýk zarýný daha rahat görecektir. Aþama 2 Hastanýn saldýrýyý hatýrlayacaðý düþünüldüðünde muayenenin bundan sonraki kýsmýnýn özellikle zorlayýcý olmasý beklenebilir. Bu nedenle, muayenenin bu kýsmýnýn önemi vurgulanmalý, hastanýn bu önemi anlamasý saðlanmalý ve hastaya karþý çok nazik olunmalýdýr.

90 90 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Spekulum kullanýlarak yapýlan vajen muayenesinde duvarlardaki yaralanma, yýrtýk ve kesikler incelenir. Saç, kýl vs. yabancý maddelerin tespit edilmesi halinde bunlar toplanýr. Bu muayene sýrasýnda rahim (uterus) aðzý ve servikal kanal da incelenir. Kullanýmdan önce spekulumun ýlýk su ile ýsýtýlmasý önerilir. Genel uygulamada, spekulumun ucu önce vulvaya dokundurulur. Sonra kasýlmalarýn ya da endiþenin geçmesi beklenip rahatlama saðlanmasýný takiben spekulumun ucu yatay olarak vajen giriþinde, vajen arka duvarý hafif aþaðý bastýrýlarak, spekulumun valvleri kapalý olarak vajenin içerisine doðru ilerletilir. Servikse yaklaþýldýðý düþünüldüðünde valvler açýlarak serviks her iki valv arasýndan görünecek þekilde sabitleþtirilir ve bu sýrada vajen yan duvarlarý herhangi bir lezyonun varlýðý yönünden incelenir. Bu þekilde, idrar yoluna ve diðer duyarlý alanlara temas edilmez ve serviks rahatlýkla incelenebilir. Spekulum kullanýmýna hastanýn rýza göstermemesi durumunda, sadece pamuklu çubuk kullanmak suretiyle vajen ve vulvadan sperm örneklerinin toplanmasý mümkündür. Aþama 4 Hasta litotomi pozisyonundayken de anal muayene yapýlabilmekle beraber hastanýn sol yanýna yatar konumdayken yapýlmasý daha kolaydýr. Dolayýsýyla, cinsel organlarýn muayene edilmesini takiben hastadan yüzünü duvara çevirerek, sol yanýna dönmesi / sol yanýna uzanmasý ve dizlerini karnýna çekmesi istenir. Kalçalar ve cinsel organýn üzeri örtülür. Anüs bölgesinin rahat görülebilmesi açýsýndan kaba etler hafifçe ayrýlýr. Hastaya bu hareketin nedeni açýklanýr. Hasta yapabiliyorsa kaba etlerini kendisi de ayýrabilir. Anüsün aðýz bölgesine uygulanacak hafif bir basýnç herhangi bir yaralanma, yýrtýk veya kesik olup olmadýðýnýn anlaþýlmasýný saðlayacaktýr. Aþama 5 Anüs kanalý içerisine yabancý bir cismin sokulmuþ olmasýndan þüphelenilmesi halinde anal bölge parmak yardýmýyla da muayene edilebilir, ancak bu durumda parmakla muayenenin anoskopi veya proktoskopiden önce gerçekleþtirilmesi uygundur. Parmakla muayene yapýlýrken, muayene parmaðý anüs kasýnýn rahatlamasýný saðlamak için önce anüs çevresine dokundurulur. Anüs kasýnýn

91 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 91 gevþemesini müteakip parmak içeri sokulur. Aþama 6 Proktoskopi sadece anal bölgede kanama veya ciddi derecede aðrý olmasý veya anüs içerisinde yabancý madde tespit edilmesi halinde yapýlýr. Yaralanmalarýn Kaydedilmesi ve Sýnýflandýrýlmasý Hekimler adli mercilerin yaralanmalarla ilgili çeþitli sorularýna maruz kalýrlar. Adli merciler özellikle aþaðýdaki hususlarda bilgi toplanýlmasýný ister: Yaralanmanýn üzerinden ne kadar zaman geçtiði, Yaralanmanýn neden ve nasýl meydana geldiði, Yaralanmayý takiben neler olduðu, Yaralanmanýn sonuçlarý. Yaralarýn yorumlanmasý karmaþýk olduðu kadar çeþitli zorluklar içeren bir süreçtir. Anatomi, fizyoloji ve patoloji ile ilgili bilgi gerektirir. Uygun þekilde belgelendiril- meyen ve uzman görüþü alýnmayan yara verilerinde hata payý yüksektir. Bu tür hatalar hem maðdur hem de þüpheli açýsýndan ciddi sonuçlar doðurabilir. Yaralanmalar konusunda yeterli bilgi ve deneyim sahibi olmayan saðlýk personelinin yaralanmalarla ilgili olarak bu bölümde verilen Standart Terminoloji den yararlanmalarý ve yaralarýn yorumlanmasý konusunu adli týp uzmanlarýna býrakmalarý önerilir. Yaralarýn Tanýmlanmasý Yaralarýn yorumlanmasý, yaralarla ilgili gözlemlerin eksiksiz ve doðru olmasýna baðlýdýr. Tablo 8 de yaralarýn yorumlanmasýna yardýmcý olmalarý açýsýndan yaralarýn dikkatle not edilerek tanýmlanmasý gereken özellikleri belirtilmiþtir. Yaralarýn fiziksel özelliklerinin tanýmlanarak kaydedilmesinde sistemli bir yaklaþýmýn uygulanmasý önemli hususlarýn gözden kaçýrýlmasýna engel olacaktýr. En iyisi, muayene sýrasýnda karþýlaþýlan yaralarýn derhal not edilmesi ve kayýt altýna alýnmasýdýr.

92 92 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Tablo 8: Yaralarýn Özellikleri ve Alýnmasý Gereken Notlar Yaranýn Özellikleri Yaranýn bulunduðu yer Yaranýn boyutu Yaranýn þekli Yaranýn çevresi Yaranýn rengi Yaralanma yönü Yara muhtevasý Yara yaþý Yara çeperleri/sýnýrlarý Sýnýflandýrma Yaranýn derinliði Notlar Yaranýn bedenin neresinde bulunduðu belirtilir. Yaranýn boyutlarýný ölçülür ve belirtilir. Yaranýn þekli belirtilir (dairesel, doðrusal, düzensiz vs.). Yarayý çevreleyen dokular tanýmlanýr (ödemli vs.). Yaralar tanýmlanýrken yaranýn rengi belirtilir. Yaranýn ne yönden gelen bir zorlama neticesinde oluþtuðu belirtilir. Yara içerisinde herhangi bir yabancý madde bulunup bulunmadýðý belirtilir (toprak, cam kýrýklar, vs.). Yarada iyileþme olup olmadýðý belirtilir. Hiçbir yaranýn tam olarak iyileþmediði ve bu konuyla ilgili yorumlarda aþýrý özen gösterilmesi gerektiði unutulmamalýdýr Yaranýn kenarlarý kullanýlan silahla ilgili ipuçlarý içerebilir Mümkün olduðu ölçüde ortak bir dil kullanmalýdýr (bkz. Yaralarýn Sýnýflandýrýlmasý). Yaranýn ne derinlikte olduðu belirtilir. Yaranýn derinliðinin kesin olarak belirlenememesi halinde yaklaþýk bir derinlik belirtilir. Kaynak: Guidelines for Medico-legal Care for the Victoms of Sexual Violence, WHO Yaralarýn Sýnýflandýrýlmasý Yaralarýn sýnýflandýrýlmasýnda evrensel kabul görmüþ, standart bir terminoloji kullanýlmasýnda yarar vardýr. Ortak bir dil kullanýlmak suretiyle sadece yaranýn nasýl meydana geldiði deðil, yaranýn meydana geliþ þartlarýnýn da daha iyi anlaþýlmasý saðlanýr. Yaralarýn sýnýflandýrýlmasýnda ortak bir yöntem kullanýlmasý neticesinde yaralanmaya neden olan silah veya nesneyle ilgili olarak da veri elde edilebilecektir. Ayrýca, yaralarýn yapýsý incelenmek suretiyle bu yaralarýn bir saldýrý sonucunda mý, bir kaza sonucunda mý, yoksa kendiliðinden mi ortaya çýktýðý anlaþýlacaktýr. Yaralar genellikle sýyrýk, morluk, yýrtýk, kesik, yarýk, saplama veya ateþli silahlardan kaynaklanan yaralar olarak tanýmlanýr. Her yara grubunun temel özellikleri aþaðýda özetlenmiþtir. 1. Sýyrýklar Sýyrýklar, cilt üzerinde eþ zamanlý baský ve sürtünmeden kaynaklanan yüzeysel yaralar olarak tanýmlanýr. Sýyrýklarýn

93 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 93 yakýndan incelenmesi neticesinde yaraya neyin neden olduðu ve darbe veya sýyrýða neden olan hareketin hangi yönden geldiði tespit edilir. Çeþitli sýyrýk türleri þu þekildedir: Çizilme (diken, týrnak vs.) Ýz (silah kullanýlmasý halinde bu silahýn izi cilt üzerinde bulunabilir) Yanýk (halý veya beton gibi yüzeylere sürtünme neticesinde yanýklar oluþabilir) 2. Morluklar / Ezikler Deri altýnda kanama olan bölgeler morluk / ezik olarak ifade edilir. Bu tür kanamalar için kullanýlan diðer kelimeler ekimoz, hemoraji, hematom ve kontüzyondur. Bu tür kanamalar künt darbeleri takiben ortaya çýkar. Zedelenen damarlardan sýzan kan derideki renk deðiþikliðine (morarma) neden olur. Benzer kanamalar ayný zamanda bir organ içerisinde veya karýn boþluðunda da olabilir. Morluklar yorumlanýrken aþaðýdaki hususlara dikkat edilmelidir: Günümüzde genel kaný, eskiden öðretilenlerin aksine morluk yaþýnýn kesin olarak tespit edilemeyeceði yönündedir. Koyu ten rengi eziðin rengini de saklayacaktýr. Bu tür ciltlerde morluðun tespit edilmesi de zorlaþabilir. Ortamýn aydýnlatma olanaklarý da yara renginde farklý yorumlara neden olabilmektedir. Morluk renginin yorumlanmasý muayeneyi gerçekleþtiren görevlinin kiþisel yorumuna kalmýþtýr. Morluðun bulunduðu bölge mutlaka travma bölgesi olmak zorunda deðildir. Buna göre, - Morluk darbe bölgesinden baþka bir yerde ortaya çýkabilir. - Morluk, darbe noktasýndan daha geniþ bir alana yayýlmýþ olabilir. - Büyük bir kuvvet kullanýlmýþ olmasýna raðmen gözle görülmeyen bir morluk meydana gelmiþ olabilir. Morluðun þekline bakýlarak kullanýlan silahýn þekli her zaman anlaþýlamayabilir (civar dokuya kan sýzmasý ve burada kan toplanmasý morluðun þeklini deðiþtirebilir). Morluðun ebadý kullanýlan gücün / darbenin büyüklüðüyle doðru orantýlý olmayabilir. Buna karþýn, yorumlanmalarý daha kolay olan bazý morluklar da yok deðildir. Bunlar: Isýrýk izleri: Ortasý soluk, oval veya dairesel eziklerdir. Bu izler içerisinde sýyrýklar da bulunabilir. Bazý durumlarda ýsýrýk izinde diþ izleri de açýkça fark edilebilir. Diþ izlerinin tespit edilmesi durumunda ýsýrýk izinin ölçülerek fotoðrafýnýn çekilmesi gerekir. El izleri / parmak baskýsýndan oluþan izler: Bunlar sýký tutma neticesinde

94 94 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ parmaklarýn býraktýðý, genellikle 1-2 cm lik oval veya yuvarlak 3-4 lü guruplar halindeki izlerdir. Týrnaklarýn býraktýðý çizik izleri de bunlarla birlikte görülebilir. Desenli (baskýyý andýran) morluklar: Topuk izi gibi yaralamada kullanýlan silah veya alet, araç vb. býraktýðý izlerdir. Saldýrý sýrasýnda üzerinde bulunan kýyafetin izinin de maðdurun üzerine çýktýðý görülmektedir. Küçük kanamalar: Küçük damarlarýn kanamasý neticesinde belirli küçük noktalarda kan toplanmasýdýr. Bu tür yaralanmalar maðdurun boðazýnýn sýkýlmasý neticesinde genellikle yüz ve baþ bölgesiyle gözlerde görülür. Paralel düz izler: Arasý soluk kalmýþ birbirine paralel iki hattan oluþan bu izler / ezilmeler sopa, baston vs. düz nesnelerin baskýsýna iþaret eder. 3. Yýrtýklar Yýrtýk tabir edilen yaralar, alýnan darbe nedeniyle cilt üzerinde ve deri altýndaki dokunun saçaklý, düzensiz bir biçimde ayrýlmasý / yýrtýlmasýyla meydana gelir. Yýrtýlmalarýn baþlýca özellikleri þöyledir: Ýçeriye kývrýlmýþ, saçaklý, düzensiz veya morarmýþ kenarlý yaralardýr. Yara içerisinde saðlam kalmýþ sinir, kiriþ ve doku baðlarý bulunur. Yara içerisinde saç ve diðer yabancý maddeler bulunabilir. Yýrtýðýn þekli kullanýlan alet hakkýnda da bilgi verir. 4. Kesikler Kesik tabir edilen yaralar, kesici yüzey uzunluðu derinliðinden fazla olan kesici bir aletin neden olduðu yaralardýr. Býçak, ustura, keski, kýlýç ve kýrýk cam gibi alet ve nesneler kesiklere neden olur. Yýrtýk ve kesik arasýndaki ayrýmýn kullanýlan silahýn iyi anlaþýlabilmesi açýsýndan iyi yapýlmasý gerekir. Tablo 9 da yýrtýk ve kesikler karþýlaþtýrýlmýþtýr: Tablo 9: Yýrtýk ve Kesiklerin Karþýlaþtýrýlmasý Yaranýn Özellikleri Kesikler Yýrtýklar Yaranýn çeperi Keskin kenarlý Düzensiz, saçak saçak kenarlý Yaranýn civarý Asgari hasar Yaralanmýþ, örselenmiþ Kan kaybý Deðiþiklik gösterir, genellikle çok kan kaybý olur. Deðiþiklik gösterir, genellikle çok kan kaybý olmaz. Yara içindekiler Nadiren yabancý madde bulunur, Yara içinde sýklýkla kalýntýlar vardýr. doku baðlarý görülür Kaynak: Guidelines for Medico-legal Care for the Victoms of Sexual Violence, WHO, 2003.

95 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ Nesnelerin Saplanmasýndan Kaynaklanan Yaralar Saplanmadan kaynaklanan yaralar, derinliði kesici yüzeyinden daha fazla olan nesneler kullanýlarak deride meydana getirilen açýlmalardýr. Bu tür yaralanmalarda yaranýn ciddiyeti, diðer bir deyiþle hayati önem arz edip etmediði, deri altýndaki zararýn büyüklüðü ve yaranýn derinliðiyle doðru orantýlýdýr. Bu tür yaralarla ilgili akýlda bulundurulmasý gereken bazý hususlar þöyledir: Yaranýn boyutlarý yaraya neden olan aletin boyutlarýndan farklý olabilir. Bu yaralarda yaranýn derinliðini etkileyen etmenler aþaðýdaki gibidir: - Uygulanan güç, - Kýyafetlerin ne derece koruma saðladýðý, - Yaralamada kullanýlan kesici aletin keskinliði, - Hastanýn hareket edip etmediði. Yaranýn dýþarýdan görüntüsüyle bedenin içerisinde neden olabileceði travma, doðru orantýlý olmayabilir. 6. Ateþli Silahlardan Kaynaklanan Yaralar Bu tür yaralarýn tedavisi cerrahlarýn, yorumlanmasý da adli týp uzmanlarýnýn / patologlarýnýn görevi olmakla birlikte saðlýk görevlilerinin de ateþli silahlarla yaralanma ve balistik konularýnda yeterli bilgi sahibi olmalarý gerekir. 7. Zorlamalý Giriþlerden (Penetrasyon) Kaynaklanan Cinsel ve Anal Bölge Yaralanmalarý Zorlamalý giriþler kadýn cinsel organlarý ve anal bölgede travmaya neden olabilir. Giriþ, ereksiyon veya yarý ereksiyon halindeki erkek cinsel organý, parmak ve dil gibi vücudun diðer organlarý veya farklý özellik veya boyutlardaki nesnelerin giriþi olarak tanýmlanabilir. Bu tür giriþlerin yaralanmaya neden olmasý ve bu tür yaralanmalarýn boyutlarý aþaðýdaki þartlara baðlýdýr: Dokularýn durumu (ebat, kayganlýk, dayanýklýlýk), Zorla sokulan organ ve / veya nesne(ler)in boyut ve özellikleri, Kullanýlan güç, Kasýk ve perinedeki kaslarýn kasýlmýþ veya rahat olup olmamasý, Saldýrganýn konumu ve giriþ açýsý. Yaralanmalarýn en çok görüldüðü bölgeler, vajen giriþinin alt ucu, büyük ve küçük dudaklar, kýzlýk zarý ve perine kývrýmlarýdýr. Yaralanma, yýrtýk ve sýyrýklar en sýk görülen yaralanma türleridir.

96 96 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Cinsel ve Anal Bölge Yaralanmalarý Cinsel ve anal bölge yaralanmalarý cinsel iliþkinin isteyerek veya zorla tecavüz yoluyla gerçekleþmesi durumuna göre farklýlýk gösterir. Ýsteyerek gerçekleþen cinsel birleþmelerde de yaralanmalar olabilir ancak bu yaralanmalar çýplak gözle görülebilecek derecede olmayacaðý gibi, vulvanýn vajen giriþi alt ucu ve vajen giriþinde küçük çaplý sýyrýklardan ibarettir. Sýk yaþanmayan veya ilk defa gerçekleþen cinsel iliþkilerde kýzlýk zarýnda kanamaya neden olabilecek yaralanmalar gerçekleþebilir. Taraflarýn rýzasýyla gerçekleþen anal birleþmelerden kaynaklanan anal ve rektal yaralanmalar nadirdir. Diðer taraftan, cinsel saldýrý maðduru olan her kadýnda cinsel ve anal bölgelerde yaralanma olmayabilir. Bu tür saldýrýlarda, ölüm veya yaralanma korkusuyla kadýnýn saldýrgana direnmemesi halinde, vajina içerisine penis giriþi olsa bile hiçbir yaralanma görülmez. Bu durum, saldýrýya uðrayan kadýnýn saldýrýya rýza gösterdiði anlamýna GELMEZ. Yapýlan araþtýrmalar, menopoz sonrasý cinsel þiddete maruz kalan kadýnlarda cinsel ve anal bölge yaralanmalarýnýn menopoz öncesi cinsel þiddete maruz kalanlara göre daha fazla olduðunu göstermiþtir. Çeþitli Yaralar ve Yorumlanmasý Yukarýda da bahsedildiði gibi, yaralarýn sýnýflandýrýlmasý, bu yaralarýn nedenleri hakkýnda bazý çýkarýmlar yapýlmasýna yardýmcý olmaktadýr. Ancak, önceden de bahsedildiði gibi, bu hassas bir konudur: Adli týp alanýna giren konularýn yorumlanmasý bu alan uzmanlarýna býrakýlmalýdýr. Fiziksel þiddet uygulanmasý neticesinde sayýsýz türde yaralanmalar meydana gelir. Diðer bir deyiþle, saldýrý türü kadar farklý yaralanma türü mevcuttur. Bu kadar çeþitli yara türü bulunmasý bu yaralarýn yorumlanmasýný, en azýndan kesin sonuçlara varýlmasýný zorlaþtýrýr. Yine de, vakalarýn çoðunda yaralarýn durumundan yola çýkýlarak bu yaralara neden olan saldýrýnýn bir portresi oluþturulabilir. Tablo 10 da fiziksel þiddet ve bunlardan kaynaklanan bazý yaralanmalar sýralanmýþtýr.

97 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 97 Tablo 10: Fiziksel Þiddetten Kaynaklanan Yaralanma Türleri Yara Türü Yaranýn Yeri Olasý Yaralanmalar Isýrýk Darp Yanýklar (sigara yanýklarý) Sürüklenme Savunma Düþme Týrnak Çizikleri Savrulma Boyun Meme Baþ Yüz Gözler Kulaklar Boyun Eller Kol ve Bacaklar Gövde Kollar ve Bacaklar Kollar ve Bacaklar Eller Gövde Kollar ve Bacaklar Kollar ve Bacaklar Isýrýk izleri, morluklar, sýyrýklar emmeden kaynaklanan küçük çaplý kanamalar Isýrýk izleri, meme uçlarýnda sýyrýk/yýrtýlmalar Kan oturmasý, yaralanma, yýrtýklar Yanak, çene, burun kýrýklarý, diþlerde travma, aðýz içi yaralar/sýyrýklar, dokularda yaralanmalar, yüzde izler, tokat izleri, vb. Göz içi (beyazý) ve çevresinde kanama, kan oturmasý Kulak zarý yýrtýlmasý, kulak kepçesinin yýrtýlmasý/yaralanmasý, Yutak bölgesinde travma, seste deðiþme (ses çýkmamasý, kýsýk ses), yutkunmada zorlanma Boðumlarda sýyrýlmalar (yumruk), yaralanma, yýrtýlma ve kýrýklar Yaralanma, sýyrýk, yýrtýlma ve kýrýklar Vücudun çeþitli yerlerinde 5-15 mm ebadýnda dairesel yanýklar, (ateþ yanýklarý, haþlanma, temas) Sýyrýk ve sürüklenilen zemine temas eden yerlerde yaralanmalar Ön kol ve ellerin özellikle üst ve yan taraflarýnda yaralanmalar, kesikler (þiþe, býçak vs.), yýrtýklar ve kýrýklar (künt darbeler) Avuç içlerinde keskin cisimleri tutmaktan kaynaklanan kesikler, elin dýþýnda savuþturma sýrasýnda meydana gelen kesikler, karþý saldýrý veya týrmalama sýrasýnda týrnak kýrýlmasý vs. yaralanmalar Yabancý maddeler Sýyrýklar, özellikle dirsek, diz, el ayasý gibi kemikli bölgelerde yaralanmalar, yýrtýklar, kýrýklar Vücudun her yerinde karþýlaþýlabilecek doðrusal sýyrýklar Çalýlarla temastan kaynaklanan kývrýmlý çizikler, diðer nesnelere çarpma sonucunda oluþan yaralanmalar, sýyrýklar, dizlerde, dirseklerde, ellerde ve kalçalarda düþmeden kaynaklanan yaralanmalar

98 98 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Tablo 10 devam: Fiziksel Þiddetten Kaynaklanan Yaralanma Türleri Yara Türü Yaranýn Yeri Olasý Yaralanmalar Tutma/sýkma Saç Çekme Ýðne Batýrma Öpme Baðlama / Elle Bastýrma Penetrasyon Sýkma Sýkma, Çimdikleme Ýp, Kablo vs. ile Kýrbaçlama Kulaklar Kollar ve Bacaklar Kollar Tüm Vücut Boyun Aðýz Kollar ve Bacaklar Memeler Gövde, Kollar ve Bacaklar Morarma, küpe vs. takýlardan kaynaklanan ikincil travmalar Üst ve ön kollarýn orta kesimlerinde ve kalçalarýn orta kesimlerinde sýký tutuþtan kaynaklanan parmak izleri Kan oturmasý, kelleþme, hassasiyet Damar yolunda iðne izleri Sakal ve býyýkla temastan kaynaklanan yüzeysel sýyrýk ve kýzarýklýklar Elbise ve kolyelerden kaynaklanan bað izleri, parmakla sýkmadan kaynaklanan izler, týrmalama izleri, sýyrýklar, yüzde kanama, aðýz içinde kanama, göz kapaklarý içine kan oturmasý Yutakta yaralanma, damaklarda yaralanma, doku zedelenmesi El ve ayak bileklerinde baðlama izleri, sýký tutmadan kaynaklanan parmak izleri Morarma Doðrusal, kývrýmlý veya daðýnýk sýyrýklar, paralel yaralar Kaynak: Guidelines for Medico-legal Care for the Victoms of Sexual Violence, WHO, Cinsel þiddet içeren vakalarda yaralanma tipleri deðerlendirilirken aþaðýdaki hususlar unutulmamalýdýr: Herhangi bir yaralanmanýn nasýl bir saldýrý ve nasýl bir silah kullanýlmasý neticesinde meydana geldiðini anlamak vakalarýn çoðunda mümkün olmamaktadýr. Cinsel saldýrý sýrasýnda gerçekleþen yaralanmalarýn yapýsý çeþitlilik gösterebilir. Hiç yaralanma olmayacaðý (genellikle yaralanma olmaz) gibi ölümcül yaralanmalara (ölümcül yaralanmalar çok ender rastlanan yaralanma türleridir) kadar çok farklý yaralanmalar vardýr. Vakalarýn büyük bir çoðunluðunda yaralanmanýn künt bir cisimle (mor göz) veya keskin bir cisimle (kesik) gerçekleþmiþ olmasýndan daha fazla bir veri elde edilemez. Saldýrý veya saldýrgandan kaçýþ sýrasýnda meydana gelen düþmeler de çeþitli

99 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 99 yaralanmalara neden olabilir. Bu tür yaralanmalar genellikle alýn, burun, diz, dirsek ve kalça gibi kemikli bölgelerde sýyrýk ve morluklar þeklinde (ve zaman zaman yýrtýlmalar þeklinde) karþýmýza çýktýðý gibi; ciddiyeti de düþülen mesafeyle doðru orantýlýdýr. Bazý vakalarda, maðdurlarýn kendi kendilerini yaraladýklarýna da rastlanabilmektedir. Bunun nedenleri arasýnda bazý ruhsal sorunlar veya bazý baþka çýkarlar bulunmaktadýr. Bu tür vakalarda hastanýn kendi kendini yaralamýþ olmasý hususu teþhis açýsýndan önemle üzerinde durulmasý gereken bir konudur. Cinsel þiddet vakalarýnda yaralanma yapýsý ve tipi hayati önem taþýr. Yargýya intikal eden vakalarda saðlýk personelinin yaralarýn yapýsýný yorumlamasý neticesinde, saldýrýnýn nasýl gerçekleþtiði mahkemede sözlü olarak tekrar edilebilir veya yazýlý bir rapor olarak sunulabilir. Yaralanmalarýn kapsamlý biçimde deðerlendirilmesi neticesinde aþaðýdaki hususlarda yorumlarda bulunulabilecektir: Yaralanmaya neden olan darbelerin künt cisimlerden mi yoksa keskin cisimlerden mi (yoksa her ikisinden mi) kaynaklandýðý, Yaralarýn oluþmasý için ne kadar bir güç harcanmýþ olmasý gerektiði ve bu gücün nereden kaynaklandýðý, Yaralarýn saldýrý öncesine mi sonrasýna mý ait olduðu, Yaralarýn iddia edilen saldýrýda meydana gelip gelmediði ve ayný yaralanmalara neden olabilecek alternatif nedenlerin neler olduðu, Yaralarýn kýsa ve uzun vadede olasý etkilerinin neler olabileceði. Tanýya Yönelik Çalýþmalar Saldýrýnýn doðasý ve meydana gelen yaralanmanýn ciddiyetine baðlý olarak hastadan teþhise yönelik röntgen, CT taramasý veya ultrason gibi bazý tetkikler istenebilir. Bunlara ek olarak, gebelik veya cinsel yolla bulaþan hastalýklarýn tespitine yönelik bazý týbbi testler yapýlabilmesi için numunelerin alýnmasý da gerekebilir. Numune gerekip gerekmediði, hangi numunelere ihtiyaç duyulacaðý, testlerin ne kadar süreceði gibi konularda saðlýk görevlilerinin klinik, hastane veya laboratuvarlarla irtibat halinde olmasý gerekmektedir.

100 100 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar gibi çeþitli rahatsýzlýklarýn tedavisi konusu bir sonraki bölümde ele alýnmýþtýr. Adli týp için gerekli olan numunelerin muayene sýrasýnda alýnmasýnda büyük yarar vardýr. Bu baðlamda, muayeneyi gerçekleþtiren saðlýk personelinin bu tür delillerin toplanmasý konusunda bilgili olmasý ve bu numuneleri kendisinin toplamasý uygundur. Ayný kiþiyle muhatap olmak hasta için rahatlatýcý olacaktýr. Tedavi ve Takip Ciddi boyutlarda ve hayati tehlike arz eden durumdaki hastalarýn derhal acil tedaviye alýnmasý gerekir. Kesikler, morluklar ve yüzeysel yaralar gibi daha basit yaralar almýþ hastalarýn tedavisi gerektiði þekilde bir saðlýk personeli tarafýndan yapýlýr. Tüm yaralar gerektiði þekilde temizlenerek tedavi edilmelidir. Aþaðýdaki ilaçlarýn kullanýlmasý uygun olabilir: Yaralarýn enfekte olmasýný önlemek için antibiyotik Geçerli protokollere uygun olarak tetanos aþýsý Aðrý, endiþe veya uykusuzluk gibi sorunlarý giderici ilaçlar Fiziksel veya Cinsel Þiddet Sonucu Oluþan Saðlýk Sorunlarý Fiziksel veya cinsel þiddete maruz kalmak maðdur açýsýndan pek çok saðlýk sorununu da beraberinde getirir. Fiziksel yaralanmalar, gebelik, cinsel yolla bulaþan hastalýklar, HIV, hepatit B gibi durumlar tedavi edilmeli, hastaya danýþmanlýk ve sosyal destek saðlanmalý, maðdur takip edilmelidir. Saldýrýdan kaynaklanan gebelik riski görüþülmelidir. Saldýrýya uðrayan kadýn, saldýrýyý takip eden ilk 72 saat içerisinde muayene ediliyorsa acil doðum kontrol yöntemleri önerilebilir. Maðdur saldýrýyý takip eden ilk beþ günlük süreden daha uzun bir zaman sonra muayene ediliyorsa adet görmemesi halinde gebelik testi yaptýrmasý tavsiye edilmelidir. Cinsel þiddet içeren saldýrý neticesinde maðdur istemediði bir gebelik durumundaysa yasal yollardan kürtaj hizmetlerine baþvurulmalýdýr. Maðdurlardan, mümkün olmasý halinde, klamidya, trikomonas, gonore, HIV ve hepatit B tetkikleri yaptýrmasý istenmelidir. Hastanýn iyileþmesi açýsýndan sosyal destek ve danýþmanlýk hizmetleri de önemlidir. Hastalar, bu durumlarda ortaya çýkabilecek fiziksel tepki ve davranýþlar konusunda bilgilendirilmeli, kendilerine psikolojik ve sosyal destek verilmelidir. Tüm hastalara saldýrýyý takip eden 2 hafta, 3 ay ve 6 aylýk aralýklarda takip hizmeti verilmeli, danýþmanlýk ve diðer destek hizmetlerinden yararlanmalarý saðlanmalýdýr.

101 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 101 Gebelikten Korunma ve Doðum Kontrolü Cinsel þiddet içeren saldýrýlara maruz kalan çoðu kadýn saldýrý sonrasýnda gebe kalmaktan endiþe eder. Maðdurlarýn saldýrýyý takip eden ilk üç gün içinde gerekli saðlýk kurumlarýna baþvurmasý halinde acil doðum kontrol yöntemleri uygulanabilir. Baþvuru süresi beþ günden fazla olduðu takdirde ve maðdurun adet görmemesi halinde gebelik testine gelmesi tavsiye edilir. Acil Doðum Kontrol Kitleri Gebelikten korunmada kullanýlan en yaygýn yöntem, oral yolla alýnan ertesi gün hapýdýr. Ertesi gün haplarý yumurtlamayý sonlandýrarak veya geciktirerek ya da diðer etkileri ile döllenmeyi engelleyerek gebeliði önler. Bu haplar oluþan gebeliði sonlandýrmaz. Bu nedenle gebelik sonrasý kullanýlmalarýnýn hiç bir yararý yoktur. Ertesi gün haplarý kullanýmýnda önemli hususlar þunlardýr: Gebelik riski karþýsýnda kullanýlýr. Hastanýn, saldýrýyý takip eden ilk 72 saat içerisinde gelerek gebeliði istemediðini belirtmesi durumunda kullanýlýr. Hastanýn gebelik testinin negatif çýkmasý veya hali hazýrda gebe olmadýðýnýn anla- þýlmasý halinde kullanýlýr (hastanýn ertesi gün hapýný gebelik sýrasýnda kullanmasýnýn gebelik veya fetus üzerinde zararlý etkisi olmadýðý gibi gebeliði sonlandýrýcý etkisi de yoktur). Ertesi gün hapýnýn bildirilen herhangi bir kontrendikasyonu (kullanýlmamasý gereken durum) bulunmamaktadýr. Aðýz yoluyla alýnan gebelik önleyici haplarýn sürekli kullanýlmasýna müsaade etmeyen týbbi þartlar, ertesi gün haplarý için geçerli deðildir. Ertesi Gün Hapýnýn Kullanýmý Ertesi gün haplarý temel olarak iki kategoriye ayrýlýr. Bunlardan ilki östrojenprogesteron bileþiminden oluþan haplardýr. Sadece progestin içeren haplar (örn. sadece levonorgestrel gibi) ise ikinci grubu oluþturur. Ülkemizde her iki gruptan ertesi gün hapý olarak kullanýlan birer preparat mevcuttur. Ertesi gün haplarýnýn kullanýmý ve dozaj bilgileri Tablo 11 de verilmiþtir. Ertesi gün hapý yazýlan hastalarýn kullandýklarý haplar konusunda ayrýntýlý olarak bilgilendirilmesi önemlidir.

102 102 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Tablo 11: Ertesi Gün Hapý Kullanýmý Düzen Ýlaç Ýçeriði (Doz baþýna) Ýlaç Adý Birinci Doz (ilk 72 saatte) (hap sayýsý) Ýkinci Doz (birinci dozdan 12 saat sonra) (hap sayýsý) Levonorgestrel LNG 750µg NorLevo 2 Östrojenprogesteron EE 50µg + Preven 2 LNG 250µg veya EE 50µg + NG 500µg Kaynak: Guidelines for Medico-legal Care for the Victoms of Sexual Violence, WHO, Yuzpe Yöntemi Saðlýk ocaklarýnda ücretsiz olarak daðýtýlan oral kontraseptiflerden 100 µg Ethinyl estradiol µg Norgestrel içeren iki doz verilir. Her doz 50 µg Ethinyl estradiol µg Norgestrel içeren iki haptan oluþur. Yan Etkiler Ertesi gün haplarýnýn kullanýmýyla ilgili olarak bazý hastalarýn kusma, bulantý, memelerde hassasiyet gibi þikayetleri olmakla birlikte bu belirtiler kýsa süreli ve hafif olmaktadýr. Bazý kadýnlarda akýntý ve hafif kanamalar olabilmektedir. Ertesi gün hapý kullanýmýyla ilgili olarak ciddi yan etkiler bildirilmemiþtir. Ýzlem Cinsel saldýrýya maruz kalmýþ kadýna, aþaðýdaki durumlar oluþursa saðlýk kuruluþuna baþvurmasý söylenir; Adetinde deðiþiklik olduðunda; - Beklenenden daha az miktarda ya da daha kýsa süren adet kanamasý (gebelik olasýlýðý), - 4 hafta içinde adet olmazsa (gebelik olasýlýðý), Alt karýn ya da kasýklarýnda þiddetli aðrý olursa, CYBH semptomlarý geliþirse (artan vajinal akýntý, dizüri gibi). Gebelik Testi ve Gebelik Ýdaresi Kadýn maðdurlara adet görmemesi halinde gebelik testi yaptýrmasý söylenmelidir. Gebeliðin onaylanmasý halinde hastalara haklarý ve seçenekleri açýklanmalýdýr. Bu noktadan sonra yapýlabilecek tercihler þunlar olabilir: Gebeliði devam ettirerek çocuðu doðurmak, Gebeliði sona erdirmek. Acil doðum kontrol kitlerinin kullanýlmasý ve gebeliðin sona erdirilmesiyle ilgili tercihler maðdurun kiþisel tercihleri olup bu konularda kendi rýzasýyla tercihte

103 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 103 bulunmasý saðlanmalýdýr. Saðlýk personelinin görevi, hastanýn kendisi için en uygun tercihi yapmasýna yardýmcý olmaktýr. Her þeyden önce, hastanýn vereceði kararlara saygý gösterilmelidir. Cinsel Yolla Bulaþan Enfeksiyonlar Cinsel þiddet içeren saldýrýlarýn maðdurlarýnda cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar (CYBE) görülebilir. Etkili tedavi yöntemleri bulunan bu enfeksiyonlardan en sýk karþýlaþýlanlar þunlardýr: Klamidya Gonore Sifilis Trikomonas Cinsel þiddet maðdurlarý insan papilloma virüsü (HPV), herpes simplex virüsü tip 2 (HSV-2), HIV ve hepatit B enfeksiyonlarýný da alabilmektedir. Hastanýn Bilgilendirilmesi Deðerlendirme ve saðlýk muayenelerinin tamamlanmasýyla birlikte bulgular ve bu bulgularýn ne anlama geldiðinin hastayla birlikte görüþülmesi gerekir. Bu baðlamda, aþaðýdaki hususlar önemlidir: Hastaya aklýna gelen sorularý sormasý ve çeþitli endiþelerini dile getirmesi için yeterli süre tanýnmalýdýr, Hasta teskin edilmeli, bu saldýrýda kurban olmayý hak etmediði ve baþýna gelenlerin kendi kabahati olmadýðý ifade edilmelidir, Yaralanmýþ olmasý halinde hastaya bu yaralarýn bakýmýný nasýl saðlayacaðý anlatýlmalýdýr, Hasta, yaralarýnýn iyileþme süreci ve enfeksiyon riskleri konusunda bilgilendirilmelidir, Hastaya, hijyenin nasýl saðlanmasý gerektiði ve önemi anlatýlmalýdýr, Hastaya, cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar ve HIV ile ilgili belirtiler ve bunlarýn tekrar etmesi halinde tekrar tedaviye baþlanmasý gerekeceði anlatýlmalý ve kendisinde cinsel yolla bulaþan bir enfeksiyon veya HIV teþhis edilmiþ olmasý halinde cinsel iliþki sýrasýnda mutlaka prezervatif kullanmasý gerektiði ifade edilmelidir, Hastaya, verilen ilaçlarý mutlaka gerektiði þekilde kullanmasý gerektiði ifade edilmelidir, Hastaya verilen ilaçlarýn, varsa yan etkileri anlatýlmalýdýr, Hastaya, cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlara karþý hem kendisi hem de eþine uygulanan tedavi bitene kadar cinsel iliþkide bulunmamasý gerektiði açýklanmalýdýr, Tecavüz Sonrasý Travma Sendromu nun ne olduðu ve bununla ilgili olarak hastanýn ne gibi bedensel, ruhsal ve davranýþsal

104 104 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ tepkiler verebileceði hastayla ve hasta yakýnlarýyla olduðu kadar ilgili görülen tüm taraflarla (hastanýn onayý alýndýktan sonra) paylaþýlmalý; hasta, güvendiði bir aile bireyi veya yakýnýndan duygusal destek almak yönünde teþvik edilmelidir, Hasta, yasal haklarýnýn ne olduðu ve bu haklarýný ne þekilde kullanabileceði konusunda bilgilendirilmelidir, Aþaðýdaki hususlarý içeren her türlü yazýlý belgeden hastada da bulunmasý saðlanmalýdýr: - Uygulanan tedavi, - Yapýlan tetkikler, - Yapýlan test sonuçlarýnýn ne zaman belli olacaðý, - Takip randevularýnýn tarihi. Hasta taburcu edilmeden önce risk analizi yapýlmalý, barýnak vb. açýdan SHÇEK ile iletiþim kurulmuþ olmalýdýr, Taburcu olmasýný takip eden süreçte 2 hafta, 3 ay ve 6 ay sonraki takiplerin önemi hastaya anlatýlmalýdýr, Hastaya, saldýrý ve saldýrýyla ilgili konularda herhangi bir endiþesi, sorusu veya sorunu olmasý halinde saðlýk kuruluþunuzu her zaman arayabileceði anlatýlmalýdýr. Takip Bakýmý Saðlýk Kontrolleri Saldýrýyý takip eden 2. hafta, 3. ay ve 6. ayda hastanýn kontrole gelmesi gerekir. Saldýrýyý takip eden 2. haftada yapýlacak saðlýk kontrolünde aþaðýdaki hususlar ele alýnýr: Yaralarýn iyileþip iyileþmediði kontrol edilir. Olanaklarýn el verdiði durumlarda, yaralarýn iyileþme sürecinin mahkemede görülebilmesi açýsýndan fotoðrafý çekilir. Hastanýn cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlarýn tedavisi amacýyla verilen ilaçlarý gerektiði þekilde kullanýp kullanmadýðý kontrol edilir. Cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlarla ilgili olarak kan örnekleri alýnarak, özellikle ilk ziyaret sýrasýnda korunma amaçlý antibiyotiklerin verilmemiþ olmasý halinde gerekli testler yapýlýr. Yapýlan tetkiklerin sonuçlarý deðerlendirilir. Belirtilmiþ olmasý halinde gebelik testi yapýlýr; gebelik tespit edilmesi halinde mevcut seçenekler deðerlendirilir. Takip randevularý yazýlýr. Hastanýn ruhsal durumu gözlemlenerek gerekli görülmesi halinde danýþmanlýk hizmetlerine baþvurmasý konusunda yüreklendirilir.

105 BÖLÜM 8: TIBBÝ TANI VE TEDAVÝ 105 Saldýrýyý takip eden 3. ayda yapýlacak saðlýk kontrolünde aþaðýdaki hususlar ele alýnýr: HIV testi yapýlýr, test öncesi ve test sonrasý danýþmanlýk ve destek saðlanýr. Hastanýn gebelik durumu deðerlendirilir ve bu baðlamda destek ve danýþmanlýk verilir. Önceden korunma amaçlý antibiyotik verilmemiþ olmasý halinde frengi tetkiki için kan örneði alýnýr. Hastanýn ruhsal durumu gözlemlenerek gerekli görülmesi halinde danýþmanlýk hizmetlerine baþvurmasý konusunda yüreklendirilir. Saldýrýyý takip eden 6. ayda yapýlacak saðlýk kontrolünde aþaðýdaki hususlar ele alýnýr: HIV testi yapýlýr, test öncesi ve test sonrasý danýþmanlýk ve destek saðlanýr. Hastanýn duygusal saðlýk durumu gözlemlenerek gerekmesi halinde gerekli baþvurular yapýlýr. Danýþmanlýk ve Sosyal Destek Cinsel þiddet içeren saldýrýlarda tüm tecavüz maðdurlarý ayný tepkiyi vermez. Bazý maðdurlar saldýrý ardýndan derhal ruhsal bir bunalýma düþerken bazýlarý daha kýsa veya uzun vadeli rahatsýzlýklar yaþayabilir. Bu maðdurlar için saðlanan danýþmanlýk veya ruhsal destek hizmetlerinin süresi ve kapsamý maðdurun olayla baþ edebilme becerisine baðlý olarak deðiþecektir. Diðer bir deyiþle vakanýn ve maðdurun özelliklerine göre hastaya uygulanacak tedavinin hem süresi hem de kapsamý deðiþiklik gösterir. Ne yazýk ki, tecavüz maðdurlarýnýn büyük çoðunluðu bahsedilen destek ve ruhsal tedavi olanaklarýna baþvurmamaktadýr. Bu tür olaylarda maðdurlarýn sadece %24-40 kadarý psikolojik destek aramaktadýr. Maðdura psikolojik destek ve danýþmanlýk alýnmasý halinde iyileþme sürecinin daha kolay ve rahat olacaðý anlatýlmalý ve uygun bir merkeze sevk edilmelidir.

106 106 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Kaynakça 1. American Medical Association. (1992). Diagnostic and Treatment Guidelines on Domestic Violence. 2. Polat, O. (2005). Cinsiyete Dayalý Þiddet Olgularýna Saðlýk Personelinin Yaklaþýmý, Ýnsan Kaynaðýný Geliþtirme Vakfý. 3. UNFPA. (2001). A Practical Approach to Gender-Based Violence: A Programme Guide for Health Care Providers & Managers, Pilot Edition. New York: UNFPA 4. WHO. (2003). Guidelines For Medico-legal Care For Victims of Sexuel Violence. Geneva.

107 Aile Ýçi Þiddet Görüþmesi KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 9 9

108 Aile Ýçi Þiddet Görüþmesi KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 9 9 Bu bölümde, þiddete maruz kalan kadýnla, þiddet öyküsünü almak ve durumunu deðerlendirerek uygun hizmetlere yönlendirmek amacýyla yapýlacak aile içi þiddet görüþmesi nin amacý, görüþme süreci, görüþme ortamý ve saðlýk personelinin rolü açýklanmýþtýr.

109 BÖLÜM 9: AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDET GÖRÜÞMESÝ 109 Aile Ýçi Þiddet Görüþmesi Aile içi þiddet görüþmesinin yapýlacaðý durumlar: AÝÞ görüþmesinin yapýlacaðý durumlar Þekil 2 de gösterilmiþtir. Kadýnýn doðrudan AÝÞ ya da neden olduðu bir saðlýk yakýnmasý ile saðlýk kurumuna baþvurmasý, Saðlýk personelinde þiddet kuþkusu uyandýran öykü, semptom ve bulgularýn Aile içi þiddet görüþmesi sýrasýnda Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu doldurulur. Görüþme sonunda kolluk kuvvetlerine bildirimde bulunulur. olmasý, AÝÞ taramasýnda yakýn zamanda (son bir ay) þiddete maruz kaldýðýnýn veya þiddet riskinin tespit edilmesi durumlarýnda AÝÞ görüþmesi yapýlýr. Kadýnýn AÝÞ beyaný Saðlýk personelinin AÝÞ þüphesi Aile Ýçi Þiddet Görüþmesinin Amacý Taramada AÝÞ in belirlenmesi (yeni olgu) Þiddet öyküsünü almak ve þiddete maruz kalma durumunu tanýmlamak. Risk deðerlendirmesi yapmak. Güvenlik planý geliþtirmesinde maðdura yardýmcý olmak. Maðdura þiddet, yasal haklarý ve alabileceði destekler konusunda bilgi vermek. Gerekiyorsa, koruma ve destek hizmetlerine yönlendirmek. Ýzlem planý oluþturmak. AÝÞ görüþmesi yapýnýz Þekil 2: Aile Ýçi Þiddet Görüþmesi

110 110 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Aile Ýçi Þiddet Görüþmesinde Saðlýk Personelinin Rolü Aile içi þiddet görüþmesi, þiddet ve maðdurla görüþme konusunda eðitim almýþ uzman hekim, aile hekimi veya pratisyen hekim tarafýndan yapýlýr. Hekimin olmadýðý durumlarda psikolog, sosyal hizmet uzmaný, ebe ya da hemþire AÝÞ görüþmesi yapabilir. Saðlýk personeli görüþme sýrasýnda aþaðýda tanýmlanan davranýþlarý yapmamaya özen göstermelidir: Mahremiyeti ihlal etmek: Ailenin önünde konuþmak; gizlilik içinde konuþulan konularý maðdurun rýzasý olmadan meslektaþlarýna anlatmak; maðdurun rýzasý olmadan polis çaðýrmak. Saðlýk personelinin dil problemi yaþamasý durumunda, görüþme sýrasýnda maðdurun yakýn çevresinden (ailesi ve yakýn arkadaþlarý) olmamak koþulu ile maðdurun ana dilini bilen kiþilerden yardým alýnabilir. Görüþmeyi yapacak saðlýk personeli aþaðýda tanýmlanan özelliklere sahip olmalýdýr: Sevecen, yumuþak, anlayýþlý, hoþgörülü ve güven verici olmalýdýr. Ýyi bir dinleyici olmalý ve tüm dikkatini maðdura vermelidir. Ýletiþimde içten olmalý, açýk bir dil kullanmalýdýr. Kendini maðdurun yerine koymaya, onun duygu ve düþüncelerini anlamaya çalýþmalýdýr. Durumun güçlüðü karþýsýnda olabildiðince sakin, anlayýþlý, tarafsýz, yargýsýz olmalýdýr. Þiddeti küçümseme ve önemsizleþtirme: Maðdurun yaþadýðý tehlikeyi ciddiye almamak; þiddet uzun süredir uygulanýyorsa önemli olmadýðýný varsaymak; ailenin daðýlmamasýnda ýsrarcý olmak. Maðduru suçlamak: Þiddet uygulayaný kýþkýrtacak neler yaptýðýný sormak; problem olarak kadýný görmek; Neden buna katlanýyorsun? Neden çekip gitmiyorsun? Neden onun sana bunu yapmasýna izin veriyorsun? gibi sorular yöneltmek. Maðdurun kararlarýna saygý duymamak: Boþanma, sakinleþtirici ilaçlar, kadýn sýðýnmaevleri, evlilik danýþmaný ya da kanuni uygulamayý dikte etmek; kadýný, bir doktorun tavsiyesine uymadýðý için cezalandýrmak.

111 BÖLÜM 9: AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDET GÖRÜÞMESÝ 111 Güvenlik gereksinimlerini görmezden gelmek:tehlike içinde olduðu hissini fark etmemek: Eve gitmeniz güvenli olur mu? Durum kötüleþirse, gidebileceðiniz bir yer var mý? gibi sorular sormamak. Þiddete maruz kalan kadýnýn ismi mümkünse önceden öðrenilmeli, önceden öðrenilemedi ise, görüþmeci önce kendini tanýtýp sonra kadýnýn ismini öðrenmelidir. Görüþmenin amacý maðdura açýk bir dille ve net olarak anlatýlmalýdýr. Þiddete maruz kaldýðýný açýklamasýna tepki vermemek; korkutup sindirilmeyi iliþkilerde normal kabul etmek; þiddetin, ataerkilliðin doðal bir sonucu olduðuna inanmak. Saðlýk personelinin bu davranýþlarý kadýný incitebilir, ona zarar verebilir ve kadýnlarýn gereken saðlýk hizmetlerinden yararlanmalarýný engelleyebilir. Görüþme Süreci Görüþme mahremiyet koþullarýnýn saðlandýðý bir ortamda yapýlmalýdýr. Görüþme için yeterli zaman ayrýlmalýdýr. Maðdurla tek baþýna ve mahremiyete saygý gösterilerek görüþme yapýlmalýdýr. Sýcak bir ifadeyle odaya davet edilmeli, bu aþamada dokunmamaya (elini sýkma gibi) özen gösterilmelidir. Oturmasý için seçenekler sunulmalý; seçenek sunulamýyorsa, oturacaðý yerin kapýya dönük olmamasýna dikkat edilmelidir. Maðdura Siz diyerek hitap edilmelidir. Genç ise sen denilebilir. Bir bardak su ikram edilebilir. Maðdur hakkýnda öðrenilen bilginin gizliliði korunmalýdýr. Görüþmenin baþýnda maðdura bu konuda açýklama yapýlmalýdýr. Maðdura elde edilen bilgilerin açýklanmasý zorunluluðu ve konuyla ilgili devlet ya da adli mercilerin getirdiði gizlilik sýnýrlamalarý hakkýnda bilgilendirme yapýlmalýdýr. Görüþmeci, kendisine yardýmcý olmak için orada olduðunu ve onu dinlemeye hazýr olduðunu ifade etmelidir. Maðduru Dinlemeye Hazýr Olduðunuzu Belirten Ýfade Örnekleri Sýkýntýlarýnýzý öðrenmek ve size yardýmcý olmak istiyorum. Sizi dinlemeye hazýrým. Baþýnýza gelenleri bana anlatýrsanýz size daha iyi yardým edebilirim. Benimle neyi konuþmak istersiniz? Buraya gelirken aklýnýzdan neler geçti? Buradan ne gibi beklentileriniz var?

112 112 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Maðduru incitmeden bilgi alýnmalýdýr. Maðdura olay tekrar tekrar anlattýrýlmamalýdýr. Sorular yönlendirici olmamalý, doðrudan maðdurun duygu ve düþüncelerini aktarmasýna yol açabilecek açýk uçlu sorular sorulmasýna dikkat edilmelidir. Kendinizi kötü hissetiniz deðil mi? yerine Kendinizi nasýl hissettiniz? gibi. Þiddetle Ýlgili Bilgi Toplamada Kullanýlabilecek Soru Örnekleri Þiddeti engellemek için hangi yollara baþvurdunuz? Bunlar iþe yaradý mý? Daha önce baþvurmamýþsýnýz, þimdi ne oldu da yardým almaya karar verdiniz? Yardým almanýzý engelleyecek kiþi ya da kiþiler var mý? Þu anda güvende olmak için neye ihtiyacýnýz var? Sadece sözel þiddete maruz kalýyorsanýz, bunun sonucunun ne olacaðýný düþünüyorsunuz? Size göre bunu ne önleyebilir? Benim size nasýl yardýmcý olabileceðimi düþünüyorsunuz? Size baþka kim yardýmcý olabilir, nasýl? Görüþme yapýlan ortamýn taþýmasý gereken özellikler Görüþmenin yapýlacaðý oda, dýþarýdan içeriye ve içeriden dýþarýya ses geçirmeyen, rahatlatýcý ve sýcak bir ortam olmalýdýr. Oda, ne geniþ ne de dar olmalýdýr. Maðdur ile görüþülürken arada masa bulunmamalýdýr. Odada telefon bulunmamalý, varsa görüþme sýrasýnda çalmamasý saðlanmalýdýr. Görüþme odasýna görüþmeciden baþka kiþilerin girip çýkmalarý engellenmelidir. Maðdur, mümkünse odada uzun süre tek baþýna býrakýlmamalýdýr. Odada silah, kesici ya da delici aletler bulunmamalýdýr.

113 BÖLÜM 9: AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDET GÖRÜÞMESÝ 113 Kaynakça 1. PAHO. (2003). Violence Against Women: The Health Sector Responds, (Occ. Pub. No: 12). Washington D.C: Pan American Health Organization 2. Yalýn A. ve ark. (2008) Þiddete Uðrayan ve Þiddet Uygulayanlarla Çalýþma, Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelesi Projesi Çerçevesinde Hazýrlanan Doküman, Ankara

114

115 Risk Deðerlendirme ve Güvenlik Planý Geliþtirme KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 10 10

116 Risk Deðerlendirme ve Güvenlik Planý Geliþtirme KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM Þiddete maruz kalan kadýnla yapýlan aile içi þiddet görüþmesi nin bir bölümünü de þiddet riskinin deðerlendirilmesi oluþturur. Risk deðerlendirme, kadýnýn þiddet yönünden ne kadar güvende olduðunun deðerlendirilmesidir. Bu bölümde, saðlýk personelinin risk deðerlendirmesini nasýl yapacaðýna ve þiddet yönünden risk taþýyan kadýnlarýn güvenlik planlarýný geliþtirmelerine nasýl yardýmcý olabileceðine açýklýk getirilmektedir.

117 BÖLÜM 10: RÝSK DEÐERLENDÝRME VE GÜVENLÝK PLANI GELÝÞTÝRME 117 Risk Deðerlendirme ve Güvenlik Planý Geliþtirme Risk Deðerlendirme Risk deðerlendirmenin amacý, kadýnýn aile içi þiddet karþýsýndaki güvenlik durumunun belirlenmesidir. Belirlenen risk, sadece o andaki durum için geçerlidir. Durum deðiþince, belirlenen riskin de deðiþebileceði göz önünde bulundurulmalýdýr. sýrasýnda, görüþmeyi yürüten saðlýk personeli tarafýndan yapýlýr. Bu amaçla maðdura bazý sorular sorularak içinde bulunduðu ortam ve koþullar tanýmlanýr. Risk deðerlendirmede maðdurun vereceði yanýtlar esas alýnýr. Risk Deðerlendirme Sorularý Risk Deðerlendirmenin Yararlarý Maðdur ve çocuklarýnýn ihtiyaç duyduklarý destek hizmetler doðru þekilde belirlenebilir. Durumu tehlike arz eden maðdur ve çocuklarýný hayati tehlikelerden korumak için acil önlemler alýnabilir. Maðdur ve çocuklarýna mevcut kaynaklardan yararlanarak hayatlarýný düzenlemeleri için fýrsatlar yaratýlabilir. Durumu tehlikeli olmayan maðdurlarýn sorunlarýný erken dönemde çözme giriþiminde bulunmalarý saðlanabilir. Risk Deðerlendirme Süreci Risk deðerlendirmesi AÝÞ görüþmesi 1. Þiddet son bir senede artýþ gösterdi mi? 2. Failde alkol ve madde kullanýmý söz konusu mu? 3. Fail sizi öldürmekle tehdit etti mi? 4. Evde silah bulunuyor mu? 5. Eve gitmeye korkuyor musunuz? Risk deðerlendirmede sorulan sorulara verilen cevaplar Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu nda Risk Deðerlendirme bölümüne kaydedilir. Bu sorulardan herhangi birinin cevabýnýn evet olmasý durumunda, maðdurun þiddet riski taþýdýðý kabul edilir. Þiddet riski taþýdýðý belirlenen maðdurlarýn ve varsa çocuklarýnýn güvenliðini saðlama yollarý maðdurla tartýþýlmalýdýr.

118 118 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ AÝÞ riski taþýyan kadýn; a. Evine dönmek istemeyebilir. Bu durumda maðdura mevcut kadýn ve çocuk koruma hizmetleri ve bunlara ulaþma yollarý hakkýnda bilgi verilmeli ve yönlendirme yapýlmalýdýr. b. Evine dönmek isteyebilir. Bu durumda maðdurun bir güvenlik planý geliþtirmesi saðlanmalýdýr. Risk deðerlendirmesi ve sonrasýnda izlenecek adýmlar Þekil 3 de þematize edilmiþtir. Risk Deðerlendirme Güvenlik riski var. Güvenlik riski yok. Evine dönmek istiyor. Evine dönmek istemiyor. - Bilgilendirme yapýnýz. - Güvenlik planý geliþtirmesine yardým ediniz - Gerekiyorsa, psikolojik destek için yönlendiriniz. - Ýzlem planý geliþtiriniz. - Kolluk kuvvetlerine bildiriniz. - Bilgilendirme yapýnýz. - SHÇEK e yönlendiriniz. - Kolluk kuvvetlerine bildiriniz. - Bilgilendirme yapýnýz. - Gerekiyorsa, psikolojik destek için yönlendiriniz. - Ýzlem planý geliþtiriniz. - Kolluk kuvvetlerine bildiriniz. Þekil 3: Risk Deðerlendirme

119 BÖLÜM 10: RÝSK DEÐERLENDÝRME VE GÜVENLÝK PLANI GELÝÞTÝRME 119 Güvenlik Planý Geliþtirme Aile içi þiddetle karþýlaþan kadýn, þiddetin tekrarlanmasýný önleyemeyebilir ve buna raðmen eþinden ayrýlmaya hazýr olmayabilir. Birçok kadýn da karþý karþýya olduðu tehlikeyi küçümseyebilir ya da farkýnda olmayabilir. Bu durumlarda kadýný ve çocuklarýný korumanýn çeþitli yollarý vardýr. Ancak, maðdur için en iyi yolun ne olduðu onunla birlikte tartýþýlmalý ve bir güvenlik planý geliþtirilmelidir. Güvenlik planý, þiddete maruz kalma durumunda ve sonrasýnda maðdurun kendini ve çocuklarýný korumasý için ihtiyacý olan bilgi ve eylemleri içerir. Güvenlik Planý Geliþtirmenin Yararlarý AÝÞ riski taþýyan ve þiddete maruz kaldýðý ortama geri dönen maðdurun, saðlýk kurumundan ayrýlmadan önce güvenliði konusunda bir plan yapýlmýþ olmasý son derece önemlidir. Güvenlik planý geliþtirmenin yararlarý þunlardýr: Güvenlik planýnýn uygulanmasý ile gelecekte karþýlaþabileceði þiddet olgularý önlenebilir veya etkileri azaltýlabilir. Bir güvenlik planýna sahip olan maðdur, þiddetle daha iyi baþ edebilir ve kendini daha iyi hissedebilir. Güvenlik Planýnýn Geliþtirilmesinde Saðlýk Personelinin Rolü Güvenlik planýnýn geliþtirilmesinde saðlýk personelinin rolü, soru sorarak ve olasý seçenekleri sunarak, maðdurun içinde yaþadýðý ortam ve sahip olduðu olanaklar; þiddetle karþýlaþmasý durumunda kendini ve çocuklarýný en etkili ve hýzlý þekilde korumak için alabileceði önlemler; kendisine bu konuda yardýmcý olabilecek kiþiler hakkýnda düþünmesini saðlamak ve kendisi için en uygun olanlara karar vermesinde ona yardýmcý olmaktýr.

120 120 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Güvenlik Planý Geliþtirilirken Gündeme Getirilecek Konular Þiddet hakkýnda konuþabileceði, maruz kaldýðý þiddeti anlatabileceði bir veya birden fazla komþu belirlemek ve gerek duyduðunda onlardan yardým istemek, Bir tartýþmanýn kaçýnýlmaz olduðu durumda, kolaylýkla uzaklaþabileceði bir oda veya alanda olmak, Silah bulunabilecek yerlerden uzak durmak, Evini güvenli bir þekilde nasýl terk edebileceðinin uygulamasýný yapmak, Terk sýrasýnda kullanýlabilecek en uygun kapý, pencere, asansör veya merdivenleri belirlemek, Ýçinde yedek anahtar, nüfus cüzdaný ve önemli belgeler, biraz para ve kýyafetlerin olduðu bir çantayý hazýr bulundurmak; kolay ulaþýlabilecek bir yerde, bir arkadaþ veya akrabanýn evinde muhafaza etmek, Acil yardýma ihtiyaç duyduðunda veya polisi aramalarýný istediðinde, çocuklar, arkadaþ, aile ve komþularý uyaracak bir þifre, iþaret ya da kod belirlemek, Evden ayrýlmak zorunda kaldýðýnda, nereye gideceðini belirlemek ve oraya gitmek üzere bir plan geliþtirmek, Karar verirken içgüdülere ve saðduyuya kulak vermek: Örneðin, durum tehlikeli ise, faile istediðini verme seçeneðini de düþünmek. Çünkü maðdurun kendini ve çocuklarýný korumasý hakkýdýr.

121 BÖLÜM 10: RÝSK DEÐERLENDÝRME VE GÜVENLÝK PLANI GELÝÞTÝRME 121 Güvenlik Planý Örneði A. Ýliþki devam ederken güvenliðin saðlanmasý Evimi terk etmem gerekirse gidebilirim (Gidebileceði üç yer). a þiddeti anlatabilirim ve evden sesler gelmesi halinde polisi aramalarýný isteyebilirim (Yardýmlaþacaðý iki kiþi). Bir miktar para, yedek anahtar ve kýyafetler ile önemli belgeleri a býrakabilirim (1 kiþi). Evden ayrýlmam gerekirse ý yanýma alýrým (Yanýna almasý gereken eþyalar vb) B. Ýliþki sona erdiðinde güvenliðin saðlanmasý Kilidi deðiþtirebilirim ve daha iyi bir kapý taktýrabilirim. ý (en az iki kiþi) eþimin artýk benimle yaþamadýðý konusunda bilgilendirebilirim ve onu evin yakýnýnda görmeleri halinde ý (beni, polisi, diðerlerini) aramalarýný isteyebilirim. Çocuklarýma bakan kiþilere çocuklarýmý alma izni olan kiþilerin isim listesini vereceðim. Ýzni olan kiþiler Beraber çalýþtýðým e durumumu anlatabilirim. dan bir koruma emri çýkartabilirim ve sürekli yanýmda taþýrým. Emrin bir kopyasýný a býrakabilirim. Kendimi toparlayamazsam ve muhtemelen þiddet yaþayacaðým iliþkiye geri dönmeye karar verirsem destek için ý (en az bir kiþi) arayabilirim ya da destek almak ve diðer insanlarla iliþkilerimi güçlendirmek için destek gruplarýna katýlabilirim. Önemli telefon numaralarý Yanýma almam gereken nesneler

122 122 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Kaynakça 1. JSI Research & Training Institute. (2004) Training Manual Facilitator s Guide. Washington 2. PAHO. (2003). Violence Against Women: The Health Sector Responds (Occ. Pub. No: 12). Washington D.C: Pan American Health Organization 3. UNFPA. (2001). A Practical Approach to Gender-Based Violence: A Programme Guide for Health Care Providers & Managers, Pilot Edition. New York: UNFPA 4. United Nations. (1993). Strategies For Confronting Domestic Violence; A Resource Manuel. New York

123 Maðduru Bilgilendirme ve Yönlendirme KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 11 11

124 Maðduru Bilgilendirme ve Yönlendirme KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM Bu bölümde, þiddete maruz kalan veya risk altýndaki kadýnlara yapýlacak bilgilendirmenin kapsamý ile koruma ve destek hizmeti sunan kurum ve kuruluþlar hakkýnda bilgi verilmektedir.

125 BÖLÜM 11: MAÐDURU BÝLGÝLENDÝRME VE YÖNLENDÝRME 125 Maðduru Bilgilendirme ve Yönlendirme Saðlýk kurumlarýna baþvuran veya yerinde saðlýk hizmeti sunulan kadýnlarýn aile içi þiddet hakkýnda bilgilendirilmesi ile bu konuda duyarlýlýk kazanmalarý, algýlarýný ve deðer yargýlarýný deðiþtirmeleri saðlanabilir. Bu amaçla, saðlýk kurumlarýnda bekleme salonu, muayene ve danýþma odalarýnýn duvarlarýna aile içi þiddet konusunda hazýrlanmýþ posterler asýlabilir. Bilgilendirme amacýyla AÝÞ broþürleri kullanýlabilir ve daðýtýlabilir. Bu tarz basýlý materyalle kadýnlara þiddetle karþýlaþtýklarýnda nerelerden yardým alabilecekleri bilgisi de ulaþtýrýlabilir. Bekleme salonunda kadýnlara þiddet konulu filmler gösterilebilir. Bunlar, okuma yazma bilmeyen kadýnlar için özellikle faydalýdýr. Saðlýk personelinin gruplar oluþturarak, kadýnlara yönelik eðitici konuþmalar yapmasý diðer bir seçenek olabilir. Bilgilendirme amacýyla daha farklý yöntemler de geliþtirilebilir. Saðlýk kurumlarý, þiddete maruz kalan kadýnlarýn ilk baþvurduklarý kurumlardan biridir. Ancak, saðlýk kurumlarý þiddet maðduru kadýnýn gereksinim duyduðu tüm ihtiyaçlarý karþýlayamayacaðýndan, aile içi þiddet görüþmesi ve uygun týbbi bakýmýn yapýlmasýný takiben, maðdura gereksinimlerini karþýlayacak kuruluþlar ve faaliyetleri hakkýnda bilgi verilmeli ve uygun yönlendirme yapýlmalýdýr. Maðdura desteðe ihtiyacý olduðunda, her zaman tekrar gelebileceði söylenmelidir. Maðdurlarýn bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi, maruz kaldýðý þiddetle baþ edebilmesi ve mevcut imkanlardan yararlanmasý açýsýndan oldukça önemlidir. Bu bilgilendirme ve yönlendirme ayný zamanda, çaresiz olmadýðýný ve sorununun çözümüne iliþkin alternatiflerin mevcut olduðunu fark etmesine yardýmcý olur. Her kurumun aile içi þiddete yönelik iþlevi aþaðýda özetlenmiþ ve iletiþim bilgileri Ek- 6 da sunulmuþtur.

126 126 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Kolluk Kuvvetleri Adli Kurumlar Barolar KADIN Saðlýk Kuruluþlarý SHÇEK Belediyeler STK lar Þekil 4: Þiddete Maruz Kalan Kadýna Hizmet Sunan Kurum ve Kuruluþlar Kolluk Kuvvetleri Kolluk kuvvetleri, polis ve jandarma karakollarý, þiddete maruz kalmýþ kadýnlarýn baþvurabilecekleri yerlerdir. Karakollarda ve polis merkezlerinde kanunlarýn verdiði yetkiler ve görevler çerçevesinde gerekli iþlemler yerine getirilmektedir. Olaylarýn özelliðine ve maðduriyetin durumuna göre bu iþlemler birtakým idari tedbirleri içerebileceði gibi, adli bir soruþturma ve kovuþturmayý da gerektirebilir. Adli iþlemler: 1. Cumhuriyet savcýsý bilgilendirilir. 2. Þiddete maruz kalan kadýnýn, saðlýk durumuna göre hemen bir saðlýk kuruluþuna sevki yapýlýr. 3. Ýhbar ve þikayetler deðerlendirilir ve ardýndan baþvuru iþlemleri yapýlýr. 4. Savcýlýðýn talimatý ile olaya karýþan taraflarýn tespiti ve delillerin toplanmasý gerçekleþtirilir. 5. Olaya iliþkin ayrýntýlar kayda geçirilir ve tutanak tutulur. Ýdari iþlemler: 1. Aile içi þiddet olaylarý kayýt formu doldurulur ve risk deðerlendirmesi yapýlýr. 2. Kadýn, yasal haklarý, 4320 sayýlý kanun ve diðer idari iþlemler hakkýnda bilgilendirilir. 3. Aile içi þiddete son broþürü verilir. 4. Risk deðerlendirmesi yapýlan ve barýnma talebinde bulunan kadýn için Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) Ýl ya da Ýlçe Müdürlükleri, belediye ve STK lara baðlý danýþma merkezleri ile iletiþime geçilir.

127 BÖLÜM 11: MAÐDURU BÝLGÝLENDÝRME VE YÖNLENDÝRME 127 Yürütülecek iþlemler kadýnýn durumuna göre farklýlýk gösterir: Eðer kadýnýn aðýr bir þiddete maruz kaldýðý saðlýk kuruluþunca raporlanmýþ ise þikayete baðlý kalmaksýzýn adli iþlemler yürütülür (kamu davasý açma koþullarý oluþmuþtur). Eðer kadýn hafif þiddete maruz kalmýþ ve þikayetçi ise adli iþlemler yürütülür. Ancak kadýn þikayetçi deðilse, adli iþlemler yürütülemez (kamu davasý açma koþullarý oluþmamýþtýr). Hastanelerin acil servisine gelen þiddet maðduru kadýn için acil serviste görev yapan polis noktasý tarafýndan adli iþlemler yürütülür. Ýlk müdahale yapýldýktan sonra polis tarafýndan kadýnýn ifadesi alýnýr. Adli Kurumlar Aile içi þiddete maruz kalan kadýnlarýn adli kurumlara yaptýklarý baþvurular sonucunda alýnan tedbirler 4320 sayýlý Ailenin Korunmasý Kanunu na dayandýrýlarak yerine getirilmektedir. Ailenin Korunmasý Kanunu nda öngörülen tedbirler aile mahkemeleri hakimleri tarafýndan alýnmaktadýr. Þiddete maruz kalan kadýn þikayet baþvurusunu 24 saat hizmet veren cumhuriyet savcýlýðýna yapabilir. Savcýlýk tarafýndan gerekli görülmesi halinde kadýn, adli týp kurumuna sevk edilir ve buradan alýnan rapor aile mahkemesine intikal ettirilir. Þiddete maruz kalan kadýn doðrudan aile mahkemesine de baþvuruda bulunabilir. Aile mahkemesi kalemi kadýný þikayet dilekçesini vermek üzere cumhuriyet savcýlýðýna yönlendirir; ancak acil durumlarda savcýlýk iþlemleriyle birlikte kadýnýn dava dosyasý da hazýrlanýr. Kendi baþlarýna hukuksal iþlemleri baþlatacak durumda olmayan þiddet maðduru kadýnlara bulunduklarý ildeki barolar gerekli hukuksal yardýmý verir. Adli iþlemler yürütülürken eðer kadýnýn maddi imkanlarý avukat tutmak için yeterli deðilse baro tarafýndan ücretsiz avukat tayin edilir. Aile Mahkemeleri Aile mahkemesi, aile hukukundan doðan dava ve iþleri görür. Aile mahkemesi; Evlilik birliðinden doðan yükümlülükleri konusunda eþleri uyararak, gerektiðinde uzlaþtýrmaya, Ailenin ekonomik varlýðýnýn korunmasýna veya evlilik birliðinden doðan malî yükümlülüklerin yerine getirilmesine iliþkin gerekli önlemleri almaya, Resmî veya özel saðlýk veya sosyal hizmet kurumlarýna, huzur evlerine veya benzeri yerlere yerleþtirmeye, Bir meslek edinme kursuna veya uygun görülecek bir eðitim kurumuna vermeye karar verebilir.

128 128 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Aile mahkemelerinin yetkileri çerçevesinde, 4320 sayýlý yasaya göre, kusurlu eþ veya diðer aile bireylerine karþý alýnabilecek tedbirler þunlardýr: Aile mahkemeleri ihtiyaç halinde SHÇEK e baþvurarak þiddete maruz kalan kadýna iliþkin deðerlendirme yapýlmasýný talep edebilir. 1. Kusurlu eþin, aile bireylerine karþý þiddete veya korkuya yönelik söz ve davranýþlara baþvurmamasý, 2.Müþterek yaþanýlan evden uzaklaþtýrýlarak bu evin diðer aile bireylerine tahsisi ile bu bireylerin birlikte ya da ayrý oturmakta olduðu eve veya iþyerlerine yaklaþmamasý (Bu tedbirin uygulanmasý, kusurlu eþ veya þiddet uygulayan diðer aile bireyinin, uzaklaþtýrýldýðý konutun kira, elektrik, su, telefon, doðalgaz ve benzeri giderlerini karþýlamaya devam etmesine engel deðildir. Hâkim uzaklaþtýrýlan kiþinin bu tür yükümlülüklerinin devamýna karar verebilir), 3. Aile bireylerinin eþyalarýna zarar vermemesi, 4. Aile bireylerini iletiþim araçlarý ile rahatsýz etmemesi, 5. Varsa silah veya benzeri araçlarýný genel kolluk kuvvetlerine teslim etmesi, 6. Alkol veya uyuþturucu kullanmýþ olarak þiddet maðdurunun yaþamakta olduðu konuta veya iþyerine gelmemesi veya bu yerlerde bu maddeleri kullanmamasý, 7. Muayene veya tedavi için bir saðlýk kuruluþuna baþvurmasý. Bu deðerlendirme sonucunda kadýn, sýðýnma evine yerleþtirilir ya da farklý hizmetlere yönlendirilebilir. Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) Þiddete maruz kalan kadýnlara barýnma, rehabilitasyon ve destek hizmetleri sunmak üzere sorumlu kýlýnan kamu kurumu, 2828 sayýlý Kanun gereði SHÇEK tir. Aile içi þiddete maruz kalan kadýnlar SHÇEK e baðlý birimlere doðrudan baþvurarak destek isteyebilirler. SHÇEK bünyesinde bulunan Sosyal Hizmetler Ýl Müdürlükleri, Sosyal Hizmetler Ýlçe Müdürlükleri, Aile Danýþma Merkezleri, Toplum Merkezleri, ALO 183 aracýlýðýyla þiddet maðduru kadýnlara sýðýnma evi, danýþmanlýk, bilgilendirme, aydýnlatma ve yönlendirme, ayni ve nakdi yardým gibi destekler saðlamaktadýr. Sosyal hizmet uzmanlarý ve psikologlar gibi alanýnda uzman kiþilerin görev yaptýðý bu birimler kadýnýn ihtiyaç duyduðu desteði saðlamada önemli bir iþleve sahiptir. Ülkemizde her ilde Sosyal Hizmetler Ýl Müdürlüðü bulunmaktadýr.

129 BÖLÜM 11: MAÐDURU BÝLGÝLENDÝRME VE YÖNLENDÝRME 129 ALO 183 hattý ALO 183 hattý, þiddete maruz kalmýþ ya da risk taþýyan ve desteðe gereksinimi olan kadýnlara ve çocuklara psikolojik, hukuki ve ekonomik alanda danýþmanlýk hizmetleri sunmak ve yararlanabilecekleri hizmet kuruluþlarý konusunda bilgilendirerek, gereksinim duyduklarý hizmet türüne en kýsa zamanda ulaþmalarýný saðlamak amacýyla çalýþmaktadýr. Bu hizmetin verilmesi için dört hat tahsis edilmiþtir. Gelen baþvurulara Ocak 2007 tarihinden itibaren 7 gün 24 saat konunun uzmanlarý tarafýndan cevap verilmektedir. Sýðýnmaevleri Gerek Türkiye nin taraf olduðu uluslararasý belgelerde, gerekse ulusal mevzuatta aile içi þiddete maruz kalmýþ kadýnlarýn, çocuklarý ile birlikte þiddetten uzak, kendilerini güven içinde hissedebilecekleri ve gereksinim duyduklarý hizmetleri (manevi destek, psikolojik danýþmanlýk, iþ danýþmanlýðý, hukuki danýþmanlýk vb.) alabilecekleri sýðýnmaevlerinin açýlmasý konusunda, devlete yükümlülükler getirilmektedir. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmesinde, merkezi hükümetin yaný sýra yerel yönetimler de sorumludur. Ayrýca sivil toplum kuruluþlarýnýn da söz konusu kuruluþlarý açma ve iþletmelerine olanak saðlayan hukuksal düzenlemeler bulunmaktadýr. Belediyeler Türkiye de SHÇEK e baðlý olanlar dýþýnda ilk sýðýnmaevi 1990 yýlýnda Bakýrköy Belediyesi tarafýndan hizmete açýlmýþtýr. Bu tarihten itibaren belediyeler kendileri ya da diðer kamu kuruluþlarý ve sivil toplum kuruluþlarý ile iþbirliði içinde þiddet maðduru kadýnlara yönelik rehberlik ve barýnma hizmetleri sunmaktadýr. Aile içi þiddete maruz kalmýþ, ekonomik yetersizlikler, terk edilme, istenmeyen gebelik, aile içi geçimsizlik, cinsel taciz, aile baskýsý, töre baskýsý ve zorla evlendirme ile boþanma nedeniyle evsiz kalma gibi þiddet olgularý sebebiyle yerel yönetimlere baþvuran kadýn, belediyenin bu alandaki hizmetlerinden yararlanabilmektedir. 1 Mayýs 2008 tarihi itibarýyla ülkemizde 12 belediyenin (doðrudan kendisinin ya da sivil toplum kuruluþlarý ile kurduðu) sýðýnmaevi bulunmaktadýr. Barolar Aile içi þiddete maruz kalan ya da risk altýndaki kadýnlar, barolarýn adli yardým ile danýþma ve yönlendirme hizmetlerinden yararlanabilmektedirler.

130 130 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Barolar, avukatlýk ücretlerini ve diðer yargýlama giderlerini karþýlama olanaðý bulunmayanlara ücretsiz avukatlýk hizmetlerinin verilmesini saðlamaktadýr. Aile içi þiddete maruz kalan kadýnlar da bu hizmetten yararlanabilmektedir. Adli yardým istemi, kolluk kuvvetleri aracýlýðý ile barolardan talep edilebileceði gibi, hizmetin görüleceði yer adli yardým bürosuna veya temsilciliklerine de baþvurularak yapýlabilmektedir. Ayrýca bazý illerin barolarý, þiddete maruz kalmýþ veya risk altýnda olan kadýnlara doðrudan hukuksal danýþmanlýk hizmeti sunmak ve rehberlik yapmak amacýyla kadýn danýþma merkezleri açmýþlardýr. Buralarda, sürekli ve gönüllü çalýþan avukatlar aracýlýðý ile kadýnlar hukuksal konularda bilgilendirilmekte ve yönlendirilmektedir. Sivil Toplum Kuruluþlarý (STK) Farklý alanlarda faaliyet gösteren çok sayýda STK, kadýnlara yardýmcý olmak ve ihtiyaçlarýný gidermek amacýyla çeþitli merkezler kurmaktadýr. Kadýn Danýþma Merkezleri Kadýn danýþma merkezi, þiddete maruz kalan kadýnlarýn telefonla ya da merkeze giderek baþvurabileceði, baþvuraný yargýlamadan, yaþadýðý þiddetin sorumlusu olarak görmeden dinlemeyi ilke edinmiþ kadýnlarýn bulunduðu adreslerdir. Kadýn danýþma merkezi, merkeze baþvuran kadýnýn, yaþadýðý þiddetle mücadele ederken ihtiyaç duyabileceði sýðýnma, hukuki, psikolojik danýþmanlýk ile iþ ve saðlýk desteðini dayanýþma anlayýþýyla saðlar. Türkiye de yerel yönetimler, kadýn kuruluþlarý ve yerel yönetim-kadýn kuruluþlarý iþbirliði ile açýlmýþ çok sayýda kadýn danýþma merkezi vardýr. Saðlýk Kurumlarý Gerekiyorsa, psikolojik yardým (örneðin, madde, alkol baðýmlýlýðý tedavisi, öfke kontrolü eðitimi, iletiþim becerileri eðitimi gibi) için yataklý tedavi kurumlarýnýn ilgili bölümlerine ya da duruma göre devletin diðer ilgili kurumlarýna yönlendirme yapýlabilir.

131 BÖLÜM 11: MAÐDURU BÝLGÝLENDÝRME VE YÖNLENDÝRME 131 Kaynakça Güzin Y., Özberk E. (2007). Aile Ýçi Þiddete Maruz Kalan Kadýnlara Yönelik Hizmet Sunum Modelleri Raporu, Ankara

132

133 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kayýt ve Bildirimi KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 12 12

134 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kayýt ve Bildirimi KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM Bu bölümde Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Programý kapsamýnda saðlýk personelinin hizmet sunumunda kullanacaðý kayýt ve bildirim formlarý ile adli rapor tanýtýlmaktadýr.

135 BÖLÜM 12: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KAYIT VE BÝLDÝRÝMÝ 135 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kayýt ve Bildirimi Kayýt ve bildirim sistemleri, ülkelerin hastalýklar ve saðlýðý etkileyen olaylar hakkýnda sistematik bir þekilde veri toplayarak, ortaya çýkýþ sýklýklarýný ve davranýþ modellerini görmek, planlama yapmak, kaynak ayýrmak ve aktarmak, koruma ve kontrol programlarýný geliþtirmek ve uygulamak için oluþturduðu yaþamsal mekanizmalardýr. Bu mekanizmalarýn iþle(til)mesi ise; standartlarýn belirlenmesi, eðitim, iletiþim aðý devamlýlýðý ve yönetsel kaynaklar ile desteklendiði ölçüde mümkün olmaktadýr. Kayýt - bildirim sisteminin iþlemesinde veri toplama kritik öneme sahiptir. Bu nedenle, farklý kaynaklardan gelen verilerin karþýlaþtýrýlabilir olmasý gerekmektedir. Bunu saðlamanýn yolu ise verinin elde edilmesi ve transferinde ihtiyaç duyulan standartlarýn belirlenmesi ve kullanýlmasýdýr. Bu baðlamda, Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý kapsamýnda ülke genelinde uygulanacak kayýt ve bildirim prosedürleri ve formlarý geliþtirilmiþtir. Aile Ýçi Þiddet Taramasýnýn Kayýt ve Bildirimi Aile içi þiddet taramasý yapýlýrken, bu amaçla hazýrlanan Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Tarama Formu kullanýlýr (Ek 1). Formun ön yüzünde aile içi þiddet tarama sorularý ve sorgulama sonunda ulaþýlabilecek tanýlar yer almaktadýr. Formun arka yüzünde ise sorulara verilen yanýtlara göre izlenecek adýmlar þematize edilmiþ ve açýklanmýþtýr. Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Tarama Formu saðlýk kuruluþunun temel kayýt formlarýndan biridir. Kadýnýn saðlýk kayýtlarý, o saðlýk kuruluþunda varsa yaþ kadýn izlem fiþi, kiþisel saðlýk fiþi ile birlikte muhafaza edilir. Her ay sonunda, saðlýk kuruluþunda, o ay içerisinde aile içi þiddet yönünden taranan kadýn sayýsý (= o ay içinde doldurulan Aile Ýçi Þiddet

136 136 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Tarama Formu sayýsý) Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu na aktarýlýr. Aile Ýçi Þiddet Olgularýnýn Kayýt ve Bildirimi Saðlýk kuruluþlarýnda aile içi þiddet öyküsünü almak ve deðerlendirmek amacýyla yapýlan görüþme sýrasýnda maðdurdan elde edilen bilgileri kaydetmek üzere Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu kullanýlýr (Ek 2). Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu, baþvuru bilgileri, maðdur bilgileri, iletiþim bilgileri, þiddet öyküsü, risk deðerlendirme ve sonuç bölümlerinden oluþmaktadýr. Formun tam ve doðru þekilde doldurularak þiddet olgusunun saðlýklý þekilde deðerlendirilmesi, maðdurun ihtiyaç duyduðu hizmetlere yönlendirilmesini ve uygun desteði almasýný saðlayacaktýr. Ayrýca, bu form yoluyla elde edilen bilgiler, kadýnýn izlenmesi ve desteðin sürdürülmesi açýsýndan da önemlidir. Ýl Saðlýk Müdürlüðü saðlýk kuruluþlarýndan aylýk olarak gelen Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formlarýnýn il geneli dökümünü yaparak, aylýk olarak Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu (Ek 4) ile Saðlýk Bakanlýðý Temel Saðlýk Hizmetleri Genel Müdürlüðüne gönderir. Özel Saðlýk Kuruluþlarý Devlet Hastaneleri Üniversite Hastaneleri Saðlýk Ocaklarý AÇSAP Merkezleri Aile Hekimleri Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu Saðlýk Grup Baþkanlýðý Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu Ýl Saðlýk Müdürlüðü Tüm saðlýk kuruluþlarý her ay sonunda Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formlarýndan yararlanarak Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu nu doldurur ve Saðlýk Grup Baþkanlýðý aracýlýðý ile Ýl Saðlýk Müdürlüðü ne gönderir (Ek-3). Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu Saðlýk Bakanlýðý Temel Saðlýk Hizmetleri Genel Müdürlüðü Þekil 5: Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kayýt ve Bildirimi

137 BÖLÜM 12: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KAYIT VE BÝLDÝRÝMÝ 137 Adli Rapor Kayýt ve bildirim sisteminin yaný sýra, kadýna yönelik aile içi þiddete müdahalenin önemli bir bileþenini de adli rapor düzenlenmesi oluþturmaktadýr. Kadýna yönelik þiddet olgularýnda tedavi edici hekimlik kadar adli tabiplik hizmetinin verilmesi de önemlidir. Çünkü þiddete maruz kalan bir kadýn daha sonraki aþamalarda kanuna baþvurduðunda dayak yediðini, kendisine þiddet uygulandýðýný gösterecek temel belge olaydan hemen sonra aldýðý adli týp raporudur. uzmanlar, adlî olaylarda resmî bilirkiþi sayýlmýþlardýr. Ýlde Adlî Týp Kurumu Baþkanlýðý na baðlý birim veya yüksek öðretim kurumlarýnýn adlî týpla ilgili bölüm veya birimlerinin bulunmamasý durumunda; Adlî Týp Kurumu Kanunu nun ve 224 sayýlý Saðlýk Hizmetlerinin Sosyalleþtirilmesi Hakkýnda Kanun un 10 uncu maddelerine istinaden, adli týp hizmetleri Saðlýk Bakanlýðý kuruluþlarýnca yerine getirilmektedir. Adlî tabiplik hizmetleri öncelikle Adlî Týp Kurumu na baðlý birimlerce yürütülmektedir. Mahkemeler ile hâkimlikler ve cumhuriyet savcýlýklarý tarafýndan gönderilen adlî týpla ilgili konularda bilimsel ve teknik görüþ bildirmek üzere, 2659 sayýlý Adlî Týp Kurumu Kanunu ile Adalet Bakanlýðý na baðlý Adlî Týp Kurumu tesis edilmiþ olup bu kuruma baðlý þube müdürlükleri, kurulu bulunduklarý yerlerde adlî týp hizmetlerini yerine getirmekle yükümlü kýlýnmýþlardýr. Diðer yandan, sözü edilen Kanunun 31 inci maddesi gereðince yüksek öðretim kurumlarýnýn / üniversitelerin adlî týpla ilgili bölüm veya birimlerinde çalýþan Adli Tabiplik Hizmetleri Saðlýk Bakanlýðý na baðlý saðlýk kuruluþlarýnca yürütülen adlî tabiplik hizmetleri esas olarak travmaya baðlý adlî vakalarýn deðerlendirilmesi ve bunlara ait adlî raporlarýn düzenlenmesi ile adlî ölü muayenesi ve otopsi iþlemleridir. Kimlik tespiti, cinsel saldýrý olgularýnýn deðerlendirilmesi, yaþ tayini, maluliyet deðerlendirmesi, ceza ehliyeti ve hukukî ehliyet tespiti ile kiþinin iþlediði fiilin hukukî anlam ve sonuçlarýný algýlama veya davranýþlarýný yönlendirme yeteneðinin yeterince geliþip geliþmediðinin deðerlendirilmesi gibi hizmetler de bu kapsamdadýr.

138 138 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Raporlarýn düzenlenmesinde aþaðýdaki hususlara dikkat edilmelidir: a) Adlî raporlar, bütünüyle muayeneyi yapan hekimin tespit ettiði objektif bulgulara, konsültasyonlar ve tetkik sonuçlarýnýn incelenmesi ile meslekî bilgileri ýþýðýnda yapacaðý deðerlendirmelere dayanmalý ve tarafsýz olmalýdýr. b) Adlî raporlar, kesinlikle resmi makamlarýn istek yazýsýnýn altýna yazýlmamalý, ayrý bir rapor olarak düzenlenmelidir. c) Raporlar el yazýsý ile tanzim edilebileceði gibi, daktilo veya bilgisayar çýktýsý þeklinde de olabilir. El yazýsý kullanýlmýþsa okunaklý olmalýdýr. Özellikle sonuç kýsmýnda anlaþýlýr ve sade bir dil kullanýlmalýdýr. Kelimeler, özellikle týbbî terimler, kýsaltma yapýlmadan tam olarak yazýlmalýdýr. d) Adlî rapor formlarý eksiksiz olarak doldurulmalý; olayýn öyküsü, kiþiye ait özgeçmiþ ve fizik muayene bulgularý, muayene tarihi ile saati ve varsa yapýlan konsültasyon deðerlendirmeleri açýkça belirtilmelidir. Raporda, saptanan bulgulara, varsa travmatik lezyonlara ve yapýlmýþsa tetkik sonuçlarýna ayrýntýlý olarak yer verilmelidir. Adlî deðerlen- dirmede yaþamsal tehlike kararý verildi ise, karara dayanak teþkil eden bulgular raporun sonuç kýsmýnda mutlaka belirtilmelidir. Adlî makamlar tarafýndan sorulan sorular muhakkak cevaplanmalýdýr. Sorulmamýþ olmakla birlikte adlî soruþturmanýn boyutunu etkileyebilecek durumlar da rapora yazýlmalýdýr. e) Muayenesi yapýlan kiþinin alkollü olup olmadýðý usulünce tespit edilerek sonucuna raporda yer verilmelidir. f) Raporun ilk sayfasýnda saðlýk kuruluþunun ismi; raporun her sayfasýnda muayene edilen kiþinin adý, soyadý ve raporu düzenleyen hekimin parafý veya imzasý; raporun sonunda okunaklý olarak raporu düzenleyen hekimin adý, soyadý, diploma numarasý ve imzasý ile kurumun adý ve okunaklý olarak kurum mührü bulunmalýdýr. g) Adlî kanýt niteliði taþýyan tetkik sonuçlarý ve grafilerin aslý, muayene edilen kiþinin kendisine verilmemeli ve ilgili mevzuatta belirtilen süreyle arþivde saklanmalýdýr. Bu belgelerin, özellikle grafilerin üzerinde muayene edilenin adý, soyadý ve kayýt numarasý silinmeyecek ve deðiþtirilmeyecek þekilde yer almalýdýr.

139 BÖLÜM 12: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KAYIT VE BÝLDÝRÝMÝ 139 Adlî vakanýn bir baþka saðlýk kuruluþuna sevk edilmesi durumunda veya tetkik sonuçlarý ile týbbî belgelerin düzenlenen adlî raporun ekinde yer almasý gerektiðinde, bu belgeler asýl belge niteliðinde deðilse, örnekler aslý gibidir ibaresi konularak onaylanmalýdýr. Muayene edilen kiþinin, tetkik sonuçlarýnýn veya çekilen grafilerin kendisine verilmesini talep etmesi halinde, asýl belgeler ve grafiler saðlýk kuruluþunda korunmak kaydýyla, kiþiye bu tetkik sonucu veya mümkünse grafilerin bir örneði verilmelidir. h) Adlî vaka bir baþka saðlýk kuruluþundan sevk edilerek gelmiþse, gönderen kuruluþça düzenlenen geçici rapor incelenmeli; ancak sevk edilen kurumca yapýlan iþlemler ve deðerlendirmeler geçici rapor üzerine yazýlmamalý, ayrý bir rapor olarak tanzim edilmelidir. ý) Tespit edilen bulgular ýþýðýnda mümkünse kesin rapor düzenlenmesi yoluna gidilmelidir. Ancak, mevcut muayene ve laboratuvar bulgularý kiþi hakkýnda kesin rapor düzenlemek için yeterli deðilse, ayrýntýlý geçici rapor / durumu bildirir rapor düzenlenerek muayenesi ve kesin rapor düzenlenmesi için hastanýn bir üst saðlýk kuruluþuna sevki yapýlmalýdýr. Vakanýn sevk edilmesi durumunda, düzenlenen geçici raporun bir nüshasýnýn saðlýk kuruluþunda saklanmasý ihmal edilmemelidir. i) Düzenlenen raporlar adlî rapor kayýt defterine, raporun sonuç kýsmýndaki deðerlendirmeler yer alacak þekilde kaydedilmelidir. Raporun Adli Makamlara Ýletilmesi a) Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi, Genetik Ýncelemeler ve Fizik Kimliðin Tespiti Hakkýnda Yönetmelik kapsamýnda maðdurun beden muayenesi ve bu muayene sonucunda rapor tanzimi isteniyorsa, raporun bir nüshasý saðlýk kuruluþunda kalmalý, muayene sonrasýnda hemen rapor tanzim edilmesi mümkün ise iki nüshasý kapalý ve mühürlü zarf içerisinde ilgili hâkimliðe, mahkemeye veya cumhuriyet baþsavcýlýðýna iletilmek üzere getiren kolluk görevlisine teslim edilmeli, ileri tetkik ve benzeri nedenlerle hemen rapor tanzimi mümkün deðilse raporun iki nüshasý kapalý ve mühürlü bir zarf içinde saðlýk kuruluþunca ilgili adlî makama en kýsa sürede iletilmelidir. b) Raporlarýn düzenlenmesinde ve adlî makamlara gönderilmesinde gizlilik

140 140 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ kurallarýna uyulmalý ve bu amaçla gerekli tedbirler alýnmalýdýr. c) Saðlýk kuruluþunda saklanmasý gereken rapor nüshalarýnýn korunmasý için ilgili mevzuata göre gerekli tedbirler alýnmalýdýr. Kullanýlacak Adlî Rapor Formlarý Adlî rapor tanziminde Ek-5 de sunulan formlar kullanýlmalýdýr. Bu formlarýn düzenlenmesinde yukarda belirtilen hususlara titizlikle riayet edilmelidir. Kaynakça 1. Polat, O. (2005). Cinsiyete Dayalý Þiddet Olgularýna Saðlýk Personelinin Yaklaþýmý, Ýnsan Kaynaðýný Geliþtirme Vakfý 2. Saðlýk Bakanlýðý nýn tarih ve (2005/143) sayýlý genelgesi

141 SONSÖZ 141 Sonsöz Þiddete maruz kalmýþ kadýnlar için özellikle birinci basamak saðlýk kuruluþlarýnda ve acil servislerde görevli saðlýk personeli hayati bir rol oynamaktadýr. Yapýlan araþtýrmalar þiddet maðdurlarýnýn, þiddet deneyimleri hakkýnda konuþabilmek için, öncelikle hizmet sunucularýna güvenmeye ihtiyaç duyduklarýný göstermektedir. Saðlýk hizmeti sunucularý, kadýnlar için çok özel konularýný paylaþtýklarý insanlar konumundadýrlar. Saðlýk personeli, saðlýk kuruluþuna baþka bir nedenle baþvursa bile kadýnýn, þiddet maðduru olabileceðini düþünerek, aile içi þiddet konusunu bütün kadýn hastalarýyla gündeme getirmesi gerektiðini bilmelidir. Þiddet her kadýnýn baþýna gelebileceði için her hastanýn bu açýdan deðerlendirmeye tabi tutulmasý çok önemlidir. Saðlýk personeli þiddet konusunu açmaktan rahatsýz olmamalý, maðdura yardýmcý olabilirse, bunun getireceði faydalarý düþünmelidir. Þiddet maðduru kadýnlarý saptamak, onlarla görüþmek, ihtiyaçlarý doðrultusunda yönlendirmek saðlýk personelinin iþ yükünü arttýrmayacaktýr. Aksine baþka nedenlerle (bahanelerle) kadýnýn saðlýk kuruluþuna baþvuru sýklýðýný azaltacak ve hem saðlýk personeline hem de kadýnýn kendisine faydasý olacaktýr. Þiddet, özellikle aile içi þiddet ne yazýk ki birçok kadýnýn yaþamýnýn bir parçasý haline gelmiþtir. Þiddet maðdurlarý baþlarýna geleni paylaþabilmek ve ihtiyaç duyduklarý yardýmý duyarlý ve kendilerini dinleyen insanlarýn bulunduðu bir ortamda alabilmek için çok uzun zamandýr bekliyor olabilirler. Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý kapsamýnda verilecek hizmetlerle maðdurlar için böyle bir imkan yaratýlmýþ olacaktýr.

142

143 Ekler KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ EKLER...

144 Ekler KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ EKLER... EK 1 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Tarama Formu EK 2 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu EK 3 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu (Saðlýk Kurumlarýndan Saðlýk Müdürlüðüne) EK 4 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu (Saðlýk Müdürlüðünden Saðlýk Bakanlýðýna) EK 5 Adli Rapor Formlarý Genel Adli Muayene Raporu Cinsel Saldýrý Muayene Raporu EK 6 Ýletiþim Bilgileri

145

146

147

148

149

150

151

152

153

154

155

156

157

158

159 EK 6: Ýletiþim Bilgileri SHÇEK ÝL MÜDÜRLÜKLERÝ ÝLETÝÞÝM BÝLGÝLERÝ Ýli Adres Telefon Faks E-Posta ADANA ADIYAMAN AFYONKARAHÝSAR AÐRI AKSARAY AMASYA ANKARA ANTALYA ARDAHAN ARTVÝN AYDIN BALIKESÝR BARTIN BATMAN BAYBURT BÝLECÝK BÝNGÖL BÝTLÝS BOLU BURDUR BURSA ÇANAKKALE ÇANKIRI ÇORUM DENÝZLÝ DÝYARBAKIR DÜZCE EDÝRNE ELAZIÐ Döþeme Mah. Yeni Valilik Binasý D.Blok 1.Kat Seyhan Adana Turgut Reis Mah. Hastane Cd. Mahalli Ýdareler Binasý No:3 Kat:3 Adýyaman Bankalar Cad. - Sosyal Hizmetler ve Özel Ýdare Ýþhaný Kat:5 Afyonkarahisar Erzurum Cad. Yeni Vilayet Binasý Aðrý Zafer Mah. DSÝ Yaný Huzurevi Binasý Gümüþlü Mah. Gazi Cd. Vakýf iþhaný Kat: Atatürk Bulvarý Armaðan Ýþhaný No: 76 Kýzýlay Kýþla Mah. 46. Sk. No:7 Antalya Kongre Cad. Ýl Özel Ýdare Ýþhaný Kat:2 Tarým Kredi Kooperatifi Merkez Artvin Zafer Mh. Pýnarbaþý Mevkii 108.Sk. No: Hükümet Binasý Zemin Kat Balýkesir Kýrtepe Mah. Gümrük Sk. No:32 Merkez Bartýn Hükümet Konaðý B Blok Kat: Þeyh Hayran Mah. Valilik Ek Hizmet Binasý Kat: 2 No: Valilik Binasý Hükümet Konaðý Kat:3 Selami Yurdan Cd. No: Bitlis Tabaklar Mah. Hattat Emin Barýn Cd. No:36 Bolu Cumhuriyet Meydaný Özel Ýdare Ýþhaný Kat:3 Burdur Alacamescit Mah. Tek Sk. No:1 Osmangazi Bursa Cevat Paþa Mh. Zübeyde Haným Sk. Zafer Evleri Yaný Çanakkale Cumhuriyet Mah. Valilik Binasý Kat: Gazi Cd. Valilik Binasý A-B Blok Kat:3 Yeniþehir Çorum Dükkanönü Mah. Ýstiklal Cd. No:103 Denizli Valilik Ek Binasý (Eski Defterdarlýk Binasý) Kat.3 Diyarbakýr Uzunmustafa Mah. Ova. Sok. No: 1 (81010) Düzce Türk Ocaðý Cad. Dilaverbey Mah. Özer Market Arkasý No: 3 Edirne Ýzzet Paþa Mah. Þehit Ýlhanlar Cd. Mehmetçik Sk. No:23 Elazýð [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected]

160 Ýli Adres Telefon Faks E-Posta ERZÝNCAN ERZURUM ESKÝÞEHÝR GAZÝANTEP GÝRESUN GÜMÜÞHANE HAKKARÝ HATAY IÐDIR ISPARTA ÝSTANBUL Çevre Yolu Üzeri Þeker Fabrikasý Yaný 100. Yýl Atatürk Huzurevi Müdürlüðü Ek Hizmet Binasý Yönetim Cd. Hükümet Konaðý 3.Kat Sosyal Hizmetler Kampüsü Huzur Mah. Seher Yýldýzý Sk Valilik Binasý Kat:4 Þehitkamil Gaziantep Valilik Binasý C Blok Kat: Karaer Mah. Valilik Binasý Kat:4 Bulak Mah. Valilik Binasý Zemin Kat Akevler Mah. M.Kemal Atahan Cd. No: Antakya Hatay Söðütlü Mahallesi Polis Evi arkasý Kültür Merkezi Binasý 2. Kat IÐDIR Hýzýrbey Mah. Hastane Cd. Nabil Sk. No:92 Isparta Prof.Kazým Ýsmail Gürkan Cd. No:8 Caðaloðlu [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] ÝZMÝR KAHRAMANMARAÞ KARABÜK KARAMAN KARS KASTAMONU KAYSERÝ KIRIKKALE KIRKLARELÝ KIRÞEHÝR KÝLÝS KOCAELÝ KONYA KÜTAHYA MALATYA MANÝSA Gazi Bulvarý No:97 Çankaya Ýzmir Mimar Sinan Mah. A.Türkeþ Bul. No: Yeniþehir Mah. Çamlýk Cad. Yücel Huzurevi Müdürlüðü Ýmaret Mah. Anafartalar Ýlköðretim Okulu Yaný 144. Sk Orta Kapý Mah. Borsa Sk. Hükümet Konaðý No:1 Kat:3 Saraçlar Mah. Araç Cad. No:28 Kastamonu Gevher Nesibe Mah. Tekin Sk. Kocasinan Belediyesi Hizmet Binasý Kat: Kocasinan Yaylacýk Mah. Ulubatlý Hasan Cad. 17. Sk. No: 20 Kýrýkkale Valilik Binasý Kat: Kayseri Ankara Karayolu Üzeri Meteoroloji Bölge Müdürlüðü Hizmet Binasý 2/3-4 Kýrþehir Ekrem Çetin Mahallesi Vali Güner Özmen Bulvarý Kilis Kozluk Mh. Ruþen Hakký Cad. Dut Sk. No: Ýzmit Kocaeli Öðretmenevleri Mah. Larende Cad. No: 13 Meram Konya Valilik Binasý Kat: Karakavak Mev. Özsan Sanayi Sitesi Karþýsý Malatya Tevfikiye Mah. Karakol Sk. No: [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected]

161 Ýli Adres Telefon Faks E-Posta MARDÝN MERSÝN MUÐLA MUÞ NEVÞEHÝR NÝÐDE ORDU OSMANÝYE RÝZE SAKARYA SAMSUN SÝÝRT SÝNOP SÝVAS ÞANLIURFA ÞIRNAK TEKÝRDAÐ TOKAT TRABZON TUNCELÝ UÞAK VAN YALOVA YOZGAT ZONGULDAK 13 Mart Mah. Emniyet Müdürlüðü Arkasý Yeniþehir Mardin Çankaya Mah Sok. No: Mersin Þeyh Mah. Ýsmet Ýnönü Cd. No:23/A Hükümet Konaðý Zemin Kat No: Muþ Valilik Binasý Zemin Kat Þahinali Mah. Terminal Cd. No: Akyazý Mah. Org.Ýbrahim Fýrtýna Bul. No:36 Raufbey Mahallesi Yeni Valilik Binasý Kat 3 Osmaniye Eminettin Mah. Valilik Binasý Kat Rize Atatürk Bulvarý ÇEK 2 Ýþhaný Kat:2 No: Kale Mh.Osmaniye Cad. Himaye-i Etfal Sk.No: Yenimahalle Hami Efendi Cd. No:49/ Hükümet Konaðý Kat:2 No: Akdeðirmen Mah. Kepenek Cd. Mavi Köþe Apt. Sivas Atatürk Bulvarý Valilik Binasý Kat: Þanlýurfa Þýrnak Ýþmerkezi Özel Ýdare Üstü Turgutlu Mah. Þehit Yüzbaþý Mayadaðlý Cad. No: Yarahmet Mah. Hýzarhane Cd. No: Tokat Valilik Binasý C Blok Kat: Esentepe Mah. Nelson Mandela Cad. No:23 Tunceli Atatürk Mah. Köþk Sk. No:3 Çarþý Mah. Cumhuriyet Cd. 5.Sk Yalý Cad. Valilik Binasý Kat: Yozgat Valiliði 3. Kat Yozgat Meþrutiyet Mah. Baðlýk Cd. Kadýrga Yokuþu No: [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] [email protected] Kaynak:

162 SHÇEK ÝLÇE MÜDÜRLÜKLERÝ ÝLETÝÞÝM BÝLGÝLERÝ ÝSHM: Ýlçe Sosyal Hizmetler Müdürlüðü Ýli Kuruluþ Adý Adres Telefon Faks ADANA ANKARA ANKARA ANKARA ANKARA ANTALYA AYDIN BALIKESÝR BALIKESÝR BURSA ÇANAKKALE HATAY ÝSTANBUL ÝSTANBUL ÝSTANBUL ÝSTANBUL Ceyhan ÝSHM Ayaþ ÝSHM Mamak ÝSHM Sincan ÝSHM Þ.Koçhisar ÝSHM Alanya ÝSHM Nazilli ÝSHM Ayvalýk ÝSHM Bandýrma ÝSHM Ýnegöl ÝSHM Biga ÝSHM Ýskenderun ÝSHM Avcýlar ÝSHM Bahçelievler ÝSHM Beþiktaþ ÝSHM Kadýköy ÝSHM Ceyhan Kaymakamlýðý Burhaniye Mah. Ýnönü Bulv. No: Ceyhan Adana Mamak Kaymakamlýðý Mamak / Ankara Tandoðan Mah. 232.Sk. No: Sincan Ankara Güllerpýnarý Mah. A.Asým Tokuþ Cd. Hükümet Binasý 1.Kat Alanya Antalya Cumhuriyet Mah. Hükümet Konaðý Zemin Kat Nazilli Aydýn Mithatpaþa Mah. Mevlana Cad. 1.Sok. No:1 Alibey Adasý Ayvalýk BALIKESÝR 17 Eylül Mah. Atatürk Cd. Çocuk Sarayý Ýþhaný Bandýrma Balýkesir Cuma Mah. Belediye Cd. Lale Sk. No:26 Ýnegöl Bursa Gazi Kemal Mah. Cengiz Topel Cd. No:68 Biga Çanakkale Savaþ Mah. 20.Sk. No:8/A Ýskenderun Hatay Ýnönü Cd. Fürüz Köy Avcýlar Ýstanbul Kahveci Bulv. SHÇEK Çocuk Sitesi Ünverdi Kavþaðý Bahçelievler Ýstanbul Emirgan Altý Nokta Körler Rehabilitasyon Merkezi Emirgan Ýstanbul Prof.Dr. Hýfzý Özcan Cd. No:18 Kadýköy Ýstanbul ÝSTANBUL ÝSTANBUL Küçükçekmece ÝSHM Küçükyalý Çocuk Yuvasý Müdürlüðü Maltepe Maltepe ÝSHM Ýstanbul KOCAELÝ KOCAELÝ KONYA MANÝSA MANÝSA MANÝSA MERSÝN NÝÐDE ORDU SAMSUN SAMSUN TOKAT VAN ZONGULDAK ZONGULDAK ZONGULDAK Gebze ÝSHM Gölcük ÝSHM Ereðli ÝSHM Akhisar ÝSHM Soma ÝSHM Turgutlu ÝSHM Tarsus ÝSHM Bor ÝSHM Ünye ÝSHM Bafra ÝSHM Havza ÝSHM Turhal ÝSHM Erciþ ÝSHM Çaycuma ÝSHM Devrek ÝSHM Ereðli ÝSHM Güzeller Mah. Ticaret Odasý Yaný Mili Eðitim Müdürlüðü Giriþ Katý Gebze / Kocaeli Hükümet Konaðý 5.Kat No:518 Gölcük Kocaeli Hükümet Konaðý 2.Kat Ereðli Konya Hacý Ýshak Mah. 249.Sk. No: Akhisar Karamanlý Mah. Altýtaþ Sk Soma Yýldýrým Mah. Hastane Servis Yolu No: Kýrklar Sýrtý Mah Sk. No:3460 Tarsus A.Kuddusi Huzurevi ve Meliha Bayatlý Ünitesi Bor Niðde Hükümet Konaðý Ünye Ordu Ýshaklý Mah. Yeni Hastane Sk. No: Sondaj Mah. Hu Tepesi Mevkii Havza Eski Pazar Yolu Cumhuriyet ÇY. Turhal Tokat Özel Ýdare Binasý (Ýlçe Kaymakamlýðý) Erciþ Çaycuma Hükümet Binasý Çaycuma Devrek Huzurevi Müdürlüðü Binasý Sazlýk Çayý Süleymanlar Mah. Ýhsan Öncel Sk. No:2 Ereðli

163 SHÇEK AÝLE DANIÞMA MERKEZLERÝ ÝLETÝÞÝM BÝLGÝLERÝ Ýli Kuruluþ Adý Adres Telefon ADM: Aile Danýþma Merkezi ADANA ANKARA ANKARA ANTALYA BALIKESÝR BARTIN BATMAN BURDUR BURSA ELAZIÐ ERZURUM GÝRESUN ISPARTA ÝSTANBUL ÝSTANBUL ÝZMÝR ÝZMÝR KARABÜK KARAMAN KARS KOCAELÝ KOCAELÝ KONYA MALATYA MERSÝN MUÐLA NEVÞEHÝR ORDU RÝZE SAMSUN SÝNOP SÝVAS ÞIRNAK TOKAT TRABZON TUNCELÝ UÞAK VAN YALOVA ZONGULDAK Adana ADM Ankara ADM Ankara ADM Antalya ADM Balýkesir ADM Bartýn ADM Batman ADM Burdur ADM Bursa ADM Elazýð ADM Erzurum ADM Giresun ADM Isparta ADM Bahçelievler ADM Kadýköy ADM Ýzmir ADM Ýzmir Karþýyaka Ayþe Sevinç Solmaz Bakým ve Reh. Merkezi Karabük ADM Karaman ADM Kars Aile ADM Kocaeli ADM Kocaeli Gebze ADM Konya ADM Malatya ADM Mersin ADM Muðla ADM Nevþehir Sevgi Yolu ADM Ordu ADM Rize ADM Samsun ADM Sinop ADM Sivas ADM Þýrnak ADM Tokat ADM Trabzon ADM Tunceli ADM Uþak Belediyesi SHÇEK ADM Van ADM Yalova 80.Yýl ADM Zonguldak ADM Valilik Binasý D Blok 1. Kat Adana Baðýþ Sk. No:23/1 Kocatepe/ Ankara Bestekar Sok. No:17/9 Kavaklýdere Ankara Deniz Mah. 121.Sk. Nenehatun Apt. No :10/2 Antalya Adnan Menderes Mah. Çamlýk Tepesi Balýkesir Kýrtepe Mah. Gümrük Sk. No:32 Merkez Bartýn Ziya Gökalp Mah Sk. No:20 Batman Cumhuriyet Meydaný Özel Ýdare Ýþhaný Kat:3 Burdur Nalbantoðlu Mah. Akbýyýk Cad. No: 8/8 Osmangazi Bursa Ýzzet Paþa Mah. Þehit Ýlhanlar Cad. Mehmetcik Sok. No:6 Yönetim Cd. Hükümet Konaðý Kat:5 Þeyhkeramettin Mah.Gönül Sk. No: 8 Giresun Hastane Cad. Nebil Sk. Ýl Sosyal Hizmetler Binasý 1.Kat Isparta Eski Londra Asfaltý Çocuk Sitesi Duraðý Siyavuþpaþa Þair Arþi Cad. No: 82 Merdivenköy Göztepe Kadýköy Ýstanbul Gazi Bulvarý No:81 K:3 Çankaya SÇEK Ek Hizmet Binasý Ýzmir 1980 Sk.No:2 Çocuk Yuvasý Müd.Karþýyaka Bayýr Mah. Fevzi Fýrat Cad. No:28 Karabük Kiriþçi Mah. 550 Ada 48 Nolu Parsel Karaman Valilik Binasý 3.Kat Kars Ýl Sosyal Hizmetler Müdürlüðü Ek Hizmet Binasý 1.Kat E-5 Karayolu Kocaeli Güzeller Mah. Milli Eðitim Müdürlüðü Binasý Giriþ Katý Abdulaziz Mah. Kazým Karabekir Cd. Hoca Hasan Sk. SHÇEK Apt. No:3 Kat:3 Meram/ Konya Ýl Sosyal Hzimetler Müdürlüðü Binasý Giriþ Kat Malatya Camiþerif Mah.Ýstiklal Cad.Ýstasyon Karþýsý No:5 Þeyh Mah. Ýsmet Ýnönü Cd. 23/A Kat:2 Muðla Yeni Kayseri Cad. Kýz Meslek Lisesi Yaný Yenimahalle Nevþehir Akyazý M. Org. Ýbrahim Fýrtýna Bul. No: 36 Ordu Çamlýbel Mah. Atatürk Cad. No:401 Kat:1 Rize Eski Vilayet Binasý Kat:2 Samsun Uður Mumcu Meydaný 2.Konak Çýkmazý Denizciler Apt. Ýl Sos. Hiz. Bin. No:1/ Sinop Akdeðirmen Mah. Kepenek Cd. Mavi Köþe Apt. D Giriþ Kat:2 Yeþilyurt Mah. 378 Ada 7. Parsel Þýrnak Hýzýrhane Cd. Yarahmet Mah. No:4 SHÇEK Ýþhaný 3.Kat Islahane Sk. No:6 Trabzon Esentepe Mah.Çocuk Yuvasý Müd.Giriþ Kat Tunceli Fatih Mahallesi 2.Çam Sokak No: 10 Uþak Cumhuriyet Cd. 5.Sk. No:8 Van Yalova Valilik Binasý 1. Kat Yalova Baðlýlýk Cd. Kadýrga Yokuþu No:14 Zonguldak Kaynak:

164 SHÇEK TOPLUM MERKEZLERÝ ÝLETÝÞÝM BÝLGÝLERÝ Ýli Kuruluþ Adý Adres Telefon TM: Toplum Merkezi Açýlýþ Tarihi ADANA ADANA ADIYAMAN ADIYAMAN AÐRI ANKARA ANKARA ANKARA ANKARA ANKARA ANTALYA ANTALYA ANTALYA ANTALYA ANTALYA ANTALYA ANTALYA ARDAHAN AYDIN BATMAN BATMAN BATMAN BÝTLÝS BOLU BURSA ÇANAKKALE DÝYARBAKIR EDÝRNE EDÝRNE EDÝRNE EDÝRNE ERZÝNCAN ESKÝÞEHÝR GAZÝANTEP HAKKARÝ IÐDIR ÝSTANBUL ÝSTANBUL SÇEK Adana Rotary Kulübü TM Yüreðir TM 75.Yýl TM Kahta TM Pýnar TM Altýndað TM Gölbaþý T Mamak Belediyesi TM Natoyolu TM Sincan TM Alanya TM Alev Küner Habibler TM Fatih TM Kepezaltý TM Konyaaltý TM Sütçüler TM Þafak TM Ardahan TM Kemer TM Batman 75.Yýl TM Batman Anadolu Kalkýnma Vakfý TM Batman Çaðdaþ Yaþam TM *Bitlis TM* Karaçayýr TM Sevgi Köyü TM Çanakkale TM Seyrantepe TM Edirne TM Kiriþhane TM Umurbey-Menzilahir TM Yýldýrým TM Erzincan 13 Þubat TM 80.Yýl Zehra Kemal Aksoylu TM Þahinbey TM Baðlar TM Shçek-Anadolu Kalkýnma Vakfý TM 75.Yýl Gazi Mahallesi TM Baðcýlar-Evren TM Huzurevleri Mah. Alpaslan Türkeþ Bulvarý Adana Cumhuriyet Mah. No:59 Yüreðir Adana Cumhuriyet Cd. GAP Körler Derneði Binasý Yenimahalle, Mehmetçik Cad. No: 26 Kahta Leylek Pýnar Mah. Vehbi Elgin Cd. No:36 Aðrý Altýndað Cd. No:89 Ankara Gaziosmanpaþa Mah. Gaffar Okkan Cd. Jandarma Yaný 215.Sok. No.99 Gölbaþý Ankara Türközü Cad. No: 190 Mamak Ankara Þirintepe Mah. 1.Cd. No:180 Natoyolu Ankara Tandoðan Mah. Barbaros Cd. 232.Sk. No:26 Sincan Gürler Pýnarý Mah. Molla Osman Cad. Güneylioðlu Sok. No.2 Alanya Antalya Habibler Mah.5621.Sk. No:61 Antalya Fatih Mah Sk. No:35 Kepez /Antalya Kepezaltý Mah Sk. No:187 Kepez/ Antalya Molla Yusuf Mah. Uncalý Cad. No:44 Antalya Sütçüler Mah Sk. No:3 Antalya Þafak Mah Sk. No:26 Antalya Özel Ýdare Ýþhaný Kongre Cd. Hamam Sk. No:4 Girne Mah. Gazi Bulvarý Halide Hatun Ýlköðretim Okulu Yaný Aydýn Güneykent Mah. 27.Cd. No:170 Batman Çay Mah. Olimpik Yüzme Havuzu Karþýsý Batman Bayýndýr Mah. Cizre Cd. Batman 8 Aðustos Mah. 8 Aðustos Ýlkokulu Yaný Bitlis Karaçayýr Mahallesi Atýcýlar Mah. Osmangazi Bursa Sosyal Hizmetler Ýl Müdürlüðü Hastane Bayýrý 450 Evler Mah. Seyrantepe Diyarbakýr Türkocaðý Cd. Merkez Doðan. Mah. Kýz Yetiþ. Yurdu Ek Binasý Edirne Abdurrahman Mah. Uzunkaldýrým Cd. Uður Apt. No:36 Edirne Umurbey Mah. Mimar Sinan Cd. No:69 Edirne Yýldýrým Hacýsarraf Mah. Meydan Vakýf Sk. No:6 Edirne Fatih Mah. 723 Sok. No: 1 Erzincan Osmangazi Mah. Þehit M.Kemal Ataþ Sk. No:28 Eskiþehir Ocaklar Mah Sk. Þahinbey Gaziantep Baðlara Mahallesi Hakkari Karaaðaç Mah. 3.Kanal Sk. Iðdýr Yunus Emre Mah Sk. No:18 Küçükköy Gaziosmanpaþa Ýstanbul Evren Mah. Gülbahar Cd. Keskin Sk. No:73 Baðcýlar Ýstanbul

165 Ýli Kuruluþ Adý Adres Telefon Açýlýþ Tarihi ÝSTANBUL ÝSTANBUL ÝSTANBUL ÝSTANBUL ÝSTANBUL ÝZMÝR ÝZMÝR ÝZMÝR ÝZMÝR KARAMAN KARS KARS KIRIKKALE KIRKLARELÝ KOCAELÝ KOCAELÝ KOCAELÝ MANÝSA MANÝSA MARDÝN MERSÝN MERSÝN MUÞ NEVÞEHÝR SAKARYA SAMSUN SAMSUN SÝÝRT SÝÝRT SÝÝRT SÝÝRT ÞANLIURFA ÞIRNAK TRABZON TRABZON VAN YOZGAT Kocamustafapaþa TM Mustafa Kemal Mah. (Ümraniye) TM Sultanbeyli Mah. 75.Yýl TM Yakacýk TM Zeytinburnu TM 80.Yýl Buca TM Karþýyaka TM Mevlana TM Tülay Aktaþ TM Karaman TM Kaðýzman TM Kars TM Kýrýkkale Tahir Aktaþ TM Kýrklareli TM SHÇEK-ATÝAD TM Kaynak: SHÇEK-Gölcük Belediyesi TM SHÇEK-Uluslararasý Kadýn Derneði TM Manisa TM Manisa-Soma TM *Mardin 75.Yýl TM* M.T.S.O. Akdeniz TM M.T.S.O. Toroslar TM Zafer TM Ürgüp TM Sakarya Karaaðaçdibi Ýzzet Þükrü Enez TM Gazi Osman Paþa TM Samsun TM Evren Mahallesi TM Siirt Anadolu Kalkýnma Vakfý TM Ulus Mah.TM Yenimahalle TM **Þanlýurfa Süleymaniye TM** Þýrnak TM Trabzon Erdoðdu TM Trabzon TM 75.Yýl TM Yozgat TM Kocamustafapaþa Cd. No:233 Ýstanbul Mustafa Kemal Mah Cd. No:109 Ümraniye/ Ýstanbul Fatih Bulvarý No:300 Adliye Üstü Kat: 5-6 Sultanbeyli/ Ýstanbul Kartal Cd. Çarþý Mah. No:15 Ýstanbul Gökalp Mah. 54/4 Sk. Atatürk Kültür Merk. Bin. 4.Kat Zeytinburnu Ýstanbul Murathan Mah Sk. No 18/B Buca Ýzmir 1847/15 Sok. No:12 Soðukkuyu Karþýyaka/ Ýzmir Mevlana Mah. 1728/1 Sk. No:12 Daire 1 Bornova Rakým Erkutlu Cd. No:224 Konak Ýzmir Koçakdede Mah Pafta, 604 Ada, 1 Nolu Parsel Redif Kýþla Binasý Karaman Þahindere Mah. Ýnönü Cd. Kaðýzman / Kars Ortakapý Mah. 1. Buzhane Sok. Kars Yaylacýk Mah. Ulubatlý Hasan Cd. 20.Sk. No:17 Karataþ Mah. Ýkbal Sk. Özel Ýdare Ýþhaný Kat:1 Kýrklareli Yeniþehir Mah. Asilkent Yaný Gül Sk. No:17 Bekirpaþa Kocaeli Piyalepaþa Mah. Yaþardoðu Cd. Kazým Karabekir Cd. Kabakoz Mevki Güney Mah. No: 9 Körfez Kocaeli Tevfikiye Mah. Karakol Sk. No:80 85 Evler Keçi Sk. No: 9201 Soma - Manisa Diyarbakýr Mah. Eski Otogar Üstü Özgürlük Mah Sk. No:3 Mersin Akbelen Mah. 217 Cd. No:92 Mersin Ýstasyon Cad.Polis Karakolu Yaný Muþ Ziyapaþa Cad. Altýnkapý Mah. No: 6 Ürgüp Nevþehir Sakarya Mah.Ýnönü Cad.Hamam Sk.No:1 Karaaðaçdibi/ Sakarya Gaziosmanpaþa Mah. Þehit Mesut Birinci Cd. Petek Apt. No:1 Samsun Yaþar Doðu Mah. Ýstanbul Cd. No:50 Süreyya Öner Cd. 227.Sok. No:3 Siirt Týnaz Tepe Mah. 75.Sk. Siirt Molla Halil Cd. Ulus Saðlýk Ocaðý Üstü 2.Kat Siirt Cengiz Topel Cd. Adliye Lojmanlarý Karþýsý Yenimahalle Siirt Atatürk Mah. Kerhiz Sk. Sosyal Merkez No:9 Þanlýurfa Yeþilyurt mah. Tekel Binasý Erdoðdu mah. Çocuk Yuvasý zemin katý Deðirmendere Mah. Sezai Uzay Cad. Yalým Erez Mah. Van Yukarý Nohutlu Mah.Yurt Cd. No:4 Yozgat * Yeni bina yapýlýncaya kadar hizmetleri durdurulmuþtur. ** Personel atanýncaya kadar hizmetleri durdurulmuþtur.

166 BAROLARIN KADIN HUKUK KOMÝSYONLARI ÝLETÝÞÝM BÝLGÝLERÝ Baro Adý Telefon Baro Adý Telefon ADANA BAROSU (322) ADIYAMAN BAROSU (416) ANKARA BAROSU (312) ANTALYA BAROSU (242) AYDIN BAROSU (256) BARTIN BAROSU (378) BATMAN BAROSU (468) BÝNGÖL BAROSU (426) BURSA BAROSU (224) ÇANKIRI BAROSU (376) ÇORUM BAROSU (364) ÇANAKKALE BAROSU (286) DENÝZLÝ BAROSU (258) DÝYARBAKIR BAROSU (412) ESKÝÞEHÝR BAROSU (222) EDÝRNE BAROSU (284) ELAZIÐ BAROSU (424) GAZÝANTEP BAROSU (342) GÝRESUN BAROSU (454) HATAY BAROSU (326) ISPARTA BAROSU (246) ÝSTANBUL BAROSU (212) ÝZMÝR BAROSU (232) ÝZMÝT BAROSU (262) KAHRAMANMARAÞ BAROSU (344) KARABÜK BAROSU (370) KARAMAN BAROSU (338) KASTAMONU BAROSU (366) KAYSERÝ BAROSU (352) KIRKLARELÝ BAROSU (288) KIRÞEHÝR BAROSU (386) KONYA BAROSU (332) MALATYA BAROSU (422) MERSÝN BAROSU (324) MUÐLA BAROSU (252) NÝÐDE BAROSU (388) NEVÞEHÝR BAROSU (384) ORDU BAROSU (452) SAMSUN BAROSU (362) SÝNOP BAROSU (368) SÝVAS BAROSU (346) ÞANLIURFA BAROSU (414) TEKÝRDAÐ BAROSU (282) TOKAT BAROSU (356) TRABZON BAROSU (462) VAN BAROSU (432) YOZGAT BAROSU (354) YALOVA BAROSU (226) ZONGULDAK BAROSU (372) BAROLARIN KADIN HUKUKU UYGULAMA MERKEZLERÝ ÝLETÝÞÝM BÝLGÝLERÝ Baro Adý Telefon ANKARA BAROSU (312) ÝSTANBUL BAROSU (212) ÝZMÝR BAROSU (232) ANTALYA BAROSU (242) DENÝZLÝ BAROSU (258) ADANA BAROSU (322) BURSA BAROSU (224) Kaynak: Kadýna Karþý Þiddetin Önlenmesinde Polisin Rolü ve Uygulanacak Prosedürler Eðitimi-3: Eðitici Eðitimi Kitabý