1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER 1.1. GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla) 1. Ekonomik kalkınmanın önemli göstergelerinden biri olan kişi başına düşen GSYİH, TÜİK tarafından en son 2001 yılında hesaplanmıştır. Türkiye genelinde kişi başına düşen cari fiyatlarla GSYİH 2.146 dolar iken bu değer TR72 Bölgesi için 1.422 dolardır. TR72 Bölgesi 26 Düzey 2 Bölgesi arasında bu değerle 20. sırada yer alırken, TR72 Bölgesi illlerinin hepsi, Türkiye ortalamasının altındadır. TR72 Bölgesi illeri arasında en düşük kişi başına düşen cari fiyatlarla GSYİH ya sahip olan Yozgat, 81 il içerisinde 74. sırada iken Kayseri 31., Sivas 52. sıradadır (1). 2. TR72 Bölgesi Kişi başına düşen GSYİH değerine göre diğer düzey 2 bölgeleri ile karşılaştırıldığında ortalamada kalmakta olup, bölge illeri arasında en yüksek ilgili değere sahip olan il Kayseri dir (Şekil 2). Ancak TÜİK ve OVP tahminlerine göre Türkiye önümüzdeki yıllarda GSYH büyüme hızında artış gözlenecektir (Şekil 1). 12 10 9,4 8,4 9,2 8,5 8 6 4 6,8 6,2 5,3 6,9 4,7 2,9 *3,2 *4 *5 *5 2 0,7 0-2 -4-6 -8-5,7-4,8 Şekil 1. Türkiye GSYH Büyüme Hızları ( (1), * (2)) 1
Şekil 2. Düzey 2 Bölgeleri ve TR72 Bölgesi İlleri Kişi Başına Düşen GSYİH (*TR=100 olarak kabul edilerek hesaplanan endeks değerlerine göre) (1) verileri kullanılarak çizilmiştir. 1.2. GSKD (Gayri Safi Katma Değer) 3. Üretilen mal ve hizmetlerin toplam üretim değerinden toplam ara tüketim değerinin çıkarılması sonucu elde edilen Gayrisafi katma değer (GSKD) önemli bir bölgesel göstergedir. TR72 Bölgesi GSKD den aldığı %2,3 lük payıyla 26 Düzey 2 Bölgesi arasında 15. sıradadır. Bölgelerin ürettiği katma değerlerin sektörel dağılımları incelendiginde ise hizmetler sektörünün çok büyük bir paya sahip olduğu görülmektedir. GSKD nin yüksek olduğu düzey 2 bölgelerinde tarımın payı düşük, düşük olduğu bölgelerde ise sanayinin payı düşüktür. Hizmetler sektörünün toplam katma değer içindeki payı Türkiye ortalaması için %64,3 oranında tespit edilirken, TR72 Bölgesi için %57,5 dir (1). 4. Türkiye de her 100 birim katma degerin %64,3 ü hizmetler sektöründe, %27,2 si sanayi ve %8.5 i de tarım sektöründe üretilmektedir. Gelişmiş bölgelerden TR10 Bölgesi nin hizmetler sektöründeki payı %73 iken, sanayinin payı %26.7 ve tarımın payı ise neredeyse yok sayılacak düzeydedir. Bölgesel GSKD üretiminde sanayi sektörünün ön plana çıktıgı bölgeler TR41, TR42, TR81, TR21 bölgeleri; tarım sektörünün katma degeri yüksek olduğu bölgeler ise TRA2, TR82, TRC2, TRB2 bölgeleridir (1). 2
Şekil 3. Düzey 2 Bölgeleri GSKD Payları ve GSKD Sektörel Paylar (1) verileri kullanılarak çizilmiştir. 5. 2004 yılından yılında gelindiğinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin bölgenin GSKD sine katkıları ve bölgelerin ülkenin GSKD sine katkıları incelendiğinde tarım ve hizmetler sektörünün payının artmış olduğu buna karşılık sanayi sektörü payının azaldığı görülmektedir. Bölgelerin ülke GSKD sine katkıları incelendiğinde ise yılında tarım sektöründe TR33 Bölgesi nin, sanayi ve hizmetler sektöründe ise TR10 Bölgesi nin en çok paya sahip oldukları görülmüştür. Aynı yıl TR72 Bölgesi tarım sektöründe 16., sanayi sektöründe 9., hizmetler sektöründe ise 15. Sıradadır (1). 4,00% 3,50% 3,00% 2,50% 2,00% 1,50% 1,00% 3,76% 3,93% 3,47% 3,38% 3,40% 2,59% 2,52% 2,33% 2,35% 2,42% 2,10% 2,17% 2,11% 2,08% 2,09% 2007 2006 2005 2004 60 50 40 30 20 10 57,5 58,3 57,4 54,7 53,9 30 29,5 28,7 28,2 28,4 17,1 17,7 12,5 12,2 13,9 2007 2006 2005 2004 Tarım-TR72 Pay (%) Sanayi-TR72 Pay (%) Tarım Pay (%) Sanayi Pay (%) Hizmetler-TR72 Pay (%) Hizmetler Pay (%) Şekil 4. Yıllar İtibariyle Türkiye GSKD'de Tarım, Sanayi ve Hizmetler Sektöründe TR72 Bölgesi nin Payı TR72 Bölgesi nde Tarım Sanayi ve Hizmetler sektörü payları (1) kulanılarak hesaplanmıştır 3
Tarım 15 14 2004 Hizmetler 17 15 9 10 Sanayi Şekil 5. TR72 Bölgesi temel sektörler sıralama (1) 6. Kişi başına düşen GSKD değerleri incelendiğinde, doğu-batı yönünde bir farklılaşma olduğu görülmektedir. TR72 Bölgesi Düzey 2 Bölgeleri arasında 15. sırada iken; TR10, TR42, TR41, TR51, TR21, TR31, TR61 bölgelerinin kişi başı GSKD değerleri Türkiye ortalaması olan 8.112 doların üzerinde olup, sanayinin TR41 Bölgesi nde yoğunlaşmış olması, kişi başına düşen gelirin yüksek olmasının nedenlerinden biridir (1). Şekil 6. Düzey 2 Bölgeleri Kişi Başına Düşen GSKD (1) verileri kullanılarak hesaplanmış, çizilmiştir. 4
7. GSKD değerleri TÜİK tarafından en son yılında yayınlanmıştır. TÜRKONFED tarafından yapılan çalışmada 2004 ve yıllarındaki GSKD değerlerinden hareketle 2011 yılı için Gayri Safi Bölgesel Hasıla (GSBH) hesaplanmıştır. Raporda ayrıca kişi başı milli gelirin ABD kişi başı milli gelirine oranlanması ile bölgeler bazında Orta-Gelir Tuzağı Riski Olmayan Bölgeler, Orta Gelir Tuzağı Riski Olan Bölgeler ve Orta Düşük Gelir Grubunda Olan Ülkeler sınıflandırması yapılmıştır. Buna göre TR72 Bölgesi Orta Gelir Tuzağı Riski Olan Bölgeler arasında yer almaktadır (3). 8. TR72 Bölgesi tarım ve hizmetler sektörlerinin GSBH içerisindeki katkıları incelenen dönem boyunca artarken, sanayinin katkısı azalmaktadır. Bu nedenle de, TR72 Bölgesi 7.574 ABD doları kişi başına gelirle Orta Yüksek Gelir Grubu içerisinde yer almasına rağmen Orta-Gelir Tuzağı Riski sürmektedir (3). 17.000 16.000 15.000 14.000 13.000 12.000 11.000 10.000 9.000 8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 TR10 TR42 TR41 TR51 TR21 TR31 TR61 TR0 TR22 TR81 TR32 TR33 TR62 TR90 TR52 TR83 TR71 TR72 TR82 TR63 TRA1 TRB1 TRC1 TRC3 TRA2 TRC2 TRB2 2004 2011 Orta-Gelir Tuzağı Riski Olmayan Bölgeler Orta-Gelir Tuzağı Riski Olan Bölgeler Orta-Düşük Gelir Grubu Şekil 7. 2004,, 2011 Yılı KBGSBH Verileri 2011 Yılı KBGSBH Verilerine Göre Sınıflandırma, (3) 5
1.3. Rekabetçilik 9. Türkiye, Dünya Ekonomik Forumu nun Küresel Rekabetçilik Endeksi nde 16 sıra yükselerek 43. sıraya yerleşmiştir. Küresel Rekabetçilik Endeksi Temel Gereklilikler (Üretim Faktörleri Odaklı Ekonomiler), Verimlilik Artırıcılar (Verimlilik Odaklı Ekonomiler); İnovasyon ve Çeşitlilik Faktörleri (İnovasyon Odaklı Ekonomiler) dir (4). 10. Bir önceki yıla göre en önemli iyileşmeler Kurumsal Yapılanma, Makroekonomik İstikrar, Sağlık ve Temel Eğitim, Ürün Piyasalarının Etkinliği, Emek Piyasalarının Etkinliği, Finansal Piyasalarının Gelişmişlik endekslerinde görülmektedir (4). 11. İller arası rekabetçilik endeksi Uluslararası Rekabet Araştırmaları Kurulu (URAK) tarafından beşeri sermaye ve yaşam kalitesi (BSYK), erişilebilirlik, markalaşma becerisi ve yenilikçilik (MBY), ticaret becerisi ve üretim potansiyeli (TBÜP) olmak üzere dört ana değişken ile her yıl oluşturulmaktadır (4). 70 70 74 67 60 50 40 30 20 10 0 44 47 28 14 14 14 Kayseri Sivas Yozgat Kayseri Sivas Yozgat Kayseri Sivas Yozgat Genel Sırası BSYK Erişilebilirlik MBY TBÜP 2007-2007- 2007- - 2009-2009 - 2009 2009-2010 2009-2010 2009-2010 Şekil 8. Düzey 2 Bölgeleri Rekabetçilik Araştırması Sonuçlarına Göre TR72 Bölgesi İlleri Sıralaması (4) kullanılarak çizilmiştir 6
1.4. Gini Katsayısı Gelir dağılımı eşitsizliğinin değerlendirilmesinde kullanılan önemli göstergelerden biri Gini katsayısıdır. Düzey 1 bölgeleri bazında hesaplanan Gini katsayısı değerlerine göre TR7 Bölgesi 2006 yılında en düşük Gini katsayısı değerine sahip bölge iken, 2011 yılında diğer bölgelerle kıyaslandığında orta seviyede olduğu görülmektedir. Buna göre bölgede ilgili dönemde gelir dağılımında adaletsizliğin nispeten azaldığı söylenebilir (Şekil 8). TR1 TR TRC Kent Kır 0,44 0,42 0,4 0,38 0,36 0,34 0,32 TR2 TR3 TR3 TR5 2006 2011 TRB TR6 TRA TR7 TR9 TR8 Şekil 9. Eşdeğer Hane Halkı Kullanılabilir Gelire Göre Gini Katsayısı, 2006,2011 (1) kullanılarak çizilmiştir. 1.5. Satın Alma Gücü Paritesi 12. Satın alma gücü paritesi 100 TL karşılığı satın alınan belirli bir mal ve hizmet sepetinin TL cinsinden satış tutarlarının göstergesi olup, Tüketim Mal ve Hizmetleri ana gruplarına ilişkin yılı bölgesel fiyat düzeyi endeksleri, düzey 2 bölgelerinde TL nin satın alma gücündeki farklılıkları göstermektedir. TR10 Bölgesi 114,2 ile en yüksek, TRC3 Bölgesi ise 93,3 ile en düşük fiyat düzeyine sahip bölgelerdir. TR72 Bölgesi, diğer düzey 2 bölgeleri ile kıyaslandığıdna bu göstergede de ortalamada yer almaktadır (1)(Şekil 10) (Şekil 11). 7
TR TRC3 TR63 TR71 TRC2 TRB1 TRC1 TRA2 TR52 TRB2 TR72 TR82 TR83 TRA1 TR62 TR33 TR81 TR22 TR21 TR90 TR41 TR61 TR42 TR51 TR31 TR10 93,3 97,1 100 114,2 80 85 90 95 100 105 110 115 120 Şekil 10. Düzey 2 Bölgeleri Tüketim Mal ve Hizmetleri Ana Gruplarına İlişkin Satın Alma Gücü Endeksleri (TR ort =100) (1) Şekil 11. Düzey 2 Bölgeleri SGP Endeks Değerleri (1) kullanılarak hesaplanmış, çizilmiştir. 8
1.6. Türkiye nin İlleri Sürdürülebilirlik Araştırması 13. EDAM tarafından yapılmış olan araştırmada İllerin sürdürülebilirlik endekslerinin hesaplanmasında Ekonomik Performans, Sosyal Performans, Çevre Performansı olmak üzere 3 ana eksende hesaplamalar yapılmıştır. Ekonomik Performans endeksinde alt endeksler olarak, Ulaştırma ve Haberleşme Altyapısı, İç/Dış Pazarlara Erişim, Emek Piyasası, İnsan Sermayesi, Banka ve Finansal Hizmetler, Ekonomik Canlılık ve Etkinlik, ARGE belirlenmiştir. Ekonomik Performansa göre iller arasında yapılan sıralamada Kayseri 25., Sivas 56., Yozgat 64. sıradadır (5). 14. Araştırmada nesnel değerlendirmelerde ekonomi performansında Türkiye ortalamasının biraz üstünde kalan Kayseri den, iş dünyasının gözünden değerlendirildiğinde ticaret ve sanayi potansiyeli ile ekonomi alanında ciddi bir sıçrama beklendiği görülmektedir. Ekonomik canlılık da Kayseri nin en avantajlı yönlerinden biri olarak değerlendirilmektedir (5). KAYNAKÇA 1. TÜİK. Bölgesel İstatistikler. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 15 Ocak 2012.] http://tuikapp.tuik.gov.tr/bolgesel/menuaction.do. 2. DPT. Orta Vadeli Program 2013-2015. [Çevrimiçi] 25 Mayıs 2013. http://www.dpt.gov.tr/docobjects/view/14510/ovp201315.pdf. 3. TÜRKONFED. Orta Gelir Tuzağı'ndan Çıkış Cilt 1: Makro/Bölgesel/Sektörel Analiz. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 25 Mart 2013.] http://eyeldan.yasar.edu.tr/turkonfed_cilt1_2012_final.pdf. 4. URAK, DELOITTE. İller Arası Rekabetçilik Endeksi (2009-2010). [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 29 Mart 2013.] http://www.deloitte.com/assets/dcom- Turkey/Local%20Assets/Documents/turkey_tr_finansalhizmetler_rekabetcilikendeksi_290411.pdf. 5. EDAM ve DELOITTE Ortak Yayını. Türkiye'nin İlleri Sürdürülebilirlik Anlaşması. [Çevrimiçi] 2009. [Alıntı Tarihi: 2 Nisan 2013.] http://www.deloitte.com/assets/dcom- Turkey/Local%20Assets/Documents/Turkey-tr_cf_RekabetEndeksi_090309.pdf. 9