ÇUKUROVA ÜNVERSTES FEN BLMLER ENSTTÜSÜ

ÇUKUROVA ÜNVERSTES FEN BLMLER ENSTTÜSÜ Bihter PEKCAN YÜKSEK LSANS TEZ YAZILIM ERGONOMS VE BR LETME YAZILIMI ÜZERNE UYGULANMASI ENDÜSTR MÜHENDSL ANABLM DALI ADANA, 2007

ÇUKUROVA ÜNVERSTES FEN BLMLER ENSTTÜSÜ YAZILIM ERGONOMS VE BR LETME YAZILIMI ÜZERNE UYGULANMASI Bihter PEKCAN YÜKSEK LSANS ENDÜSTR MÜHENDSL ANABLM DALI Bu tez./ /2007 Tarihinde Aaıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirlii le Kabul Edilmitir. mza... Yar.Doç.Dr.S Noyan OULATA Danıman mza. Doç.Dr.Rızvan EROL Üye mza... Yar.Doç.Dr.Turgay BRKÇ Üye Bu tez Enstitümüz Endüstri Mühendislii Anabilim Dalı nda hazırlanmıtır. Kod No: Prof. Dr. Aziz ERTUNÇ Enstitü Müdürü mza-mühür Not: Bu tezde kullanılan özgün ve baka kaynaktan yapılan bildirilerin, çizelge, ekil ve fotorafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

ÖZ YÜKSEK LSANS TEZ YAZILIM ERGONOMS VE BR LETME YAZILIMI ÜZERNE UYGULANMASI Bihter PEKCAN ÇUKUROVA ÜNVERSTES FEN BLMLER ENSTTÜSÜ ENDÜSTR MÜHENDSL ANABLM DALI Danıman : Yrd. Doç. Dr. S. Noyan OULATA Yıl : 2007, Sayfa 73 Jüri : Yrd. Doç. Dr. S. Noyan OULATA Doç. Dr. Rızvan EROL Yrd. Doç. Dr. Turgay BRKÇ Bilisel ergonomi, insanların çeitli i ve çevre koullarına ilikin bedensel eilimlerini, özelliklerini, yeteneklerini, sınırlılıklarını aratırarak, elde ettii verilerle, gelitirdii ilkeler makine sistemlerinin tasarlanması ve düzenlenmesini yapmaktadır. Bu çalımada bu düzenlemeler, insan faktörleri bakımından deerlendirilecektir. Uygulamadaki çeitli zorluklar ve bölgesel özellikler açısından deikenliklerin söz konusu olmasına ramen genel bir biliim ergonomisi yaklaımının ana hatları oluturulacaktır. Anahtar Kelimeler: Yazılım Ergonomisi, Arayüz Tasarımı, Biliim Teknolojileri. I

ABSTRACT MSc THESIS SOFTWARE ERGONOMICS AND APPLICATION ON AN ENTERPRISE SOFTWARE Bihter PEKCAN DEPARTMENT OF INDUSTRIAL ENGINEERING INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES UNIVERSITY OF ÇUKUROVA Supervisor : Asist. Prof. Dr. S. Noyan OULATA Year : 2007, Pages: 73 Jury : Asist. Prof. Dr. S. Noyan OULATA Assoc. Prof Dr. Rızvan EROL Asist. Prof. Dr. Turgay BRKÇ Cognitive Ergonomics designs and arranges the designs of machine systems with the developed rules by searching physical properties, inclinations, abilities and limits of human. In this study, these arrangements will be considered in point of human factors. Although there are some difficulties in the aplication and in terms of regional properties there are some differencies, a general cognitive ergonomics approach will be built. Keywords: Software Ergonomics, Interface Design, Informatics. II

TEEKKÜR Yüksek lisans eitimimde beni destekleyen ve yönlendiren danımanım Yrd. Doç. Dr. S. Noyan OULATA ya teekkürlerimi sunarım. Hocalarım Doç. Dr. Rızvan EROL ve Ör. Gör. rfan MACT e deerli fikirleriyle bana yol gösterdikleri için teekkür ederim. Tüm eitim ve örenim hayatım boyunca beni daima destekleyen, sıkıntılarımı gideren aileme sabırları, destekleri ve anlayıları için sonsuz teekkür ederim. Ayrıca yüksek lisans örenimim boyunca yanımda olan ve desteini her zaman hissettiim eime teekkür ederim. III

ÇNDEKLER ÖZ...I ABSTRACT... II TEEKKÜR... III ÇNDEKLER...IV TABLOLAR DZN...VI EKLLER DZN...VII KISALTMALAR DZN... VIII 1. GR... 1 1.1. Problemin Tanımı... 3 1.2. Yazılım Ergonomisi... 5 1.3. Çalımanın Önemi... 7 1.4. Çalımanın Amacı ve Kapsamı... 8 1.5. Çalımanın Adımları... 9 1.6. Çalımanın Organizasyonu... 10 1.7. Orijinal Katkılar... 10 2. ÖNCEK ÇALIMALAR... 11 2.1. ERP, Kurumsal Kaynak Planlaması ve Entegrasyon... 13 2.2. Tedarik Zinciri Yönetimi ve Yardımlama... 14 2.3. Gelimi Teknolojiler ve birlii... 15 2.3.1. Bireylerin Önemi... 15 2.3.2. Deer Zincirleri... 16 3. MATERYAL VE METOD... 18 3.1. Materyal... 18 3.2. Metod... 18 3.2.1. Kullanılılıın Tanım ve Kapsamı... 18 3.2.2. Kullanılılıın Amaçları... 19 3.2.3. Biliim Ergonomisi Standartlarının Oluturulmasında Balıca Kriterler... 20 3.2.4. nsan-sistem Ara Kesit Teknolojisi (HSIT)... 23 IV

3.2.5. Yazılım Ergonomisinin Deerlendirilmesine Yönelik Kontrol Listesinin Oluturulması... 29 3.3. Örnek Yazılım ncelemesi (Telekom Arıza ve Müteri Sistemi TAS, TMS)... 31 3.3.1. Arıza Sistemi Arayüz Standartları... 31 3.3.2. Kullanıcı Yönetim lemleri... 32 3.3.3. Arıza Kodları Tanımlama lemleri... 34 3.3.4. zleme Ekranları... 41 3.3.5. Ekip-Kullanıcı Performans... 43 4. BULGULAR VE TARTIMA... 45 4.1. Kullanıcı Merkezli Yazılım Tasarımı... 45 4.1.1. Kullanıcı Merkezli Tasarım Prensipleri... 46 4.1.2. Kullanılabilirlik Deerlendirmesi... 51 4.2. Üretim Yönetimi Yazılımları... 53 4.2.1. Üretim Sistemleri... 55 4.3. Telekom Müteri ve Arıza Sistemi Anket Uygulanması... 57 4.3.1. Anket Sorularının Deerlendirilmesi... 57 5. SONUÇ VE ÖNERLER... 64 5.1. Sonuçlar... 64 5.2. Mevcut Durum ile Sonuçların Karılatırılması... 65 5.3. Öneriler... 66 KAYNAKLAR... 68 ÖZGEÇM... 70 EKLER... 71 V

TABLOLAR DZN SAYFA NO Tablo 2.1. Ergonomide Uygulama Alanları... 13 Tablo 3.1. Yazılımlarda Biliim Ergonomisinin Deerlendirilmesine Yönelik Tasarlanan Yazılım Ergonomisi Kriterleri Kontrol Listesi... 30 Tablo 4.1. Fonkjsiyonalite Grupları ve Aırlıklar... 58 Tablo 4.2. Ankete Katılan Kii Sayısı ve Unvan Daılımı... 59 Tablo 4.3. Sorulara Verilen Cevaplar ve Baarı Puanları... 60 Tablo 4.4. Fonksiyonalite Grupları Baarı Puanları... 61 VI

EKLLER DZN SAYFA NO ekil 1.1. Sistemin gücü en zayıf halkanın gücü kadardır... 6 ekil 1.2. Kullanıcıları içeren faktörler, görevleri ve çevreleri ile donanım ve yazılım uygulamasında projenin ana hatlarının biçimlendirilmesi ve seçilmesinin yönetimi... 7 ekil 2.1. Klasik Tedarik Zinciri... 16 ekil 2.2. Entegre Deer Zinciri... 17 ekil 3.1. ISO 9241 Uygunluun deerlendirilmesi, sürecin akı eması... 23 ekil 3.2. Kullanıcı yönetim sistemi anasayfası... 31 ekil 3.3. Kullanıcı yönetim sistemi giri sayfası... 32 ekil 3.4. l müdürlüü bazında yetkilendirme sayfası... 33 ekil 3.5. Arıza nedeni sorgulama... 35 ekil 3.6. Arıza nedeni ayrıntı ekranı... 36 ekil 3.7. listesi sorgulama ilk ekranı... 36 ekil 3.8. listesi sorgu sonucu... 37 ekil 3.9. Ön muayene sonucu giri sayfası... 37 ekil 3.10. Muayene sonucu arıza bilgileri... 38 ekil 3.11. Muayene sonucu abonelik bilgileri... 38 ekil 3.12. Muayene sonucu ilem durumu... 39 ekil 3.13. Muayene sonucu tamamlanan ilem... 39 ekil 3.14. Son muayene sonucu giri... 40 ekil 3.15. Son muayene ele alındı ekranı... 40 ekil 3.16. Son muayene tamamlandı ekranı... 41 ekil 3.17. Devam eden arıza listeleme ekranı... 42 ekil 3.18. Arıza listesi... 42 ekil 3.19. Devam eden arıza detayları... 43 ekil 3.20. Performansı izleme ekranı... 44 ekil 4.1. UCD Döngüsel Süreci... 48 ekil 5.1. Ergonomik Yazılım Neden-Sonuç likisi... 66 VII

KISALTMALAR DZN IEA : The International Ergonomics Association, Uluslararası Ergonomi Kurumu ERP : Enterprise Resource Planning, Kurumsal Kaynak Planlaması SAP : Systems Applications and Process IS : Informations Systems, Biliim Sistemleri ASP : Application Service Provider, Uygulama Servis Salayıcı HSIT : Human System Interface Technology, nsan-sistem Arakesit Teknolojisi HFS : Human Factors Society, nsan Faktörleri Topluluu HFES : Human Factors and Ergonomi Society, nsan Faktörleri ve Ergonomi Topluluu CRM : Customer Relationship Management, Müteri likileri Yönetimi BCPE : Kuzey Amerika Profesyonel Sertifika Kurulu SCM : Supply Chain Management VIII

1. GR Bihter PEKCAN 1. GR Günümüz i yaamının 1940 larda teknoloji devriminin etkisinde kalmasıyla birlikte, tekrarlı ilerin otomasyonunu salayan bilgisayarlar, insanların i yapı eklini deitiren ve yeni ekonominin domasında etkili olan cihazlar olmulardır. Klasik anlamda i yapan irketler elektronik i fırsatlarını deerlendirmeye balamı, üretim yönetimi ve ibirlii uygulayan irketler deer zincirleri oluturup elektronik pazarda yerlerini almılardır. Teknoloji devriminde baı çeken Amerika Birleik Devletleri, ilk olmanın avantajlarını kullanmaktadırlar. Türkiye, bu anlamda hiç de geri kalmamı, öncelikle yurtdıı kaynaklı firmaların teknolojilerini Türkiye deki firmalara uygulamaları ile dünyada hatırı sayılır bir konuma gelmitir. Peki çalıanlar yani insan bu deiimde nerededir? Bilgisayar çalıanlara verdii sözü tutup üretkenlii artırmı, i çevresini zenginletirmi ve i tatminini artırmıtır; bunun yanında çalıanlara saladıı yararlar ne durumdadır? Bilgisayar teknolojisi gelitikçe insanların çalıma eklini belirlemeye balamı ve çalıanları i süreçlerini deitirmeye zorlamıtır. Sonuç artan stres ve harcamalar olmutur. Bunu engellemenin ve teknolojiyi tümüyle insanların yararına kullanmanın yolu; yazılımların, çalıanı yeni i yapı ekillerine adapte olmaya zorlamak yerine beraberce çalımayı salayacak kadar esnek olarak yapılmasıdır. 1950 lerde yeni bir disiplin olarak ortaya çıkan Ergonomi, günümüzde bilgisayar teknolojisinde de Yazılım Ergonomisi olarak kendini göstermektedir (Yılmaz, 2002). Bir insanın bir makineyi kullanması, o insanın makine ile iletiim kurması bir baka ifade ile etkileimi sonucu ortaya çıkmaktadır. Kurulacak bu etkileim kullanıcılar açısından fiziksel ve bilisel ergonomi olmak üzere temelde iki farklı açıdan ele alınmaktadır. Fiziksel ergonomi makinenin amacına uygun bir ekilde kolay ve etkin kullanılabilmesi için fiziksel olarak tasarlanması ile ilgilenirken, bilisel ergonomi yine aynı amaca yönelik ancak makineyi kullanmak için gerekli olan programın uygun tasarlanmasıyla ilgilenmektedir. Kavramsal olarak bilisel ergonomi II. Dünya Savaı sırasında pilotların hatalarının analiz edilmesinden sonra ortaya çıkan ve 1970 li yılların sonunda kiisel bilgisayarların kullanılmaya 1

1. GR Bihter PEKCAN balamasıyla birlikte ergonominin bilisel psikolojiyle kesitii bir uygulama alanıdır. Bilisel ergonomi, zihinsel kavrama ve algılama dorultusunda çalıanların bilgiyle, araçla ve çevreyle nasıl etkileim içerisine girdikleriyle ilgilenerek sistemlerin tasarım ve düzenlenmesine yardımcı olmaktadır. Çalıanlar ve yaptıkları iin uyumunun salanarak verimliliin artması, etkili kullanım için insan makine etkileimi ve insan-makine etkileimi ve bilgisayar kullanıcıları tarafından hissedilen zorlukların ortadan kaldırılması uygulama ve arayüz tasarımı- gibi alanlarda bilisel ergonomiden faydalanılmaktadır. Teknolojik gelimeler, özellikle de bilgi teknolojisinde, insanın çalıma eklinde radikal deiikliklere yol açmıtır. Bireyin zihinsel çalıması bedensel çalımasından çok daha önemli olmaya balamıtır. Dolayısıyla Yazılım Ergonomisi yeni bir disiplin olarak ortaya çıkmıtır çünkü bu çalıma alanı insan olunun sadece fiziksel yetenekleriyle deil aynı zamanda bilisel kapasitesi ve sınırlarıyla ilgilenmektedir (Kurunlu, 2000). Teknolojik gelimelerin bir iletmeye salayacaı faydaları sıralayacak olursak: a- Zamandan ve maliyetten tasarruf, b- Hataların azaltılması ve doruluun artması, c- Kaıt kullanımı ve ariv yükünün azaltılması, d- nsan kaynaının etkin kullanımı, e- Egüdüm salaması, f- Müteri sadakatinin artması, g- Sipari süresinin kısalması, h- Nakit akıını hızlandırması, i- Stok kontrolünün optimizasyonu, j- Karar almayı etkinletirme, k- Karlılıın artması, eklinde sıralanabilir. Ergonominin temel hedefi, istenmeyen sonuçların oluumunu azaltarak sistemin performansını artırmaktır. nsan hataları bu istenmeyen sonuçların en önemli nedeni olarak tanınmaktadır. nsan hataları sorununda yazılım ergonomisi 2

1. GR Bihter PEKCAN çok yerinde bir yaklaımdır ve bu balamda insan performansını artırmada da en uygun yol olduu savunulmaktadır. 1.1. Problemin Tanımı Bilisel ergonomiyle, insanların çeitli i ve çevre koullarına ilikin bedensel eilimlerini, özelliklerini, yeteneklerini, sınırlılıklarını aratırarak, elde ettii verilerle, gelitirdii ilkeler makine sistemlerinin tasarlanması ve düzenlenmesi yapılmaktadır. Bilisel ergonomi, kiinin bilgiyle, araçla, ortamla etkileimlerini salamaya yönelik karmaık sistemlerin tasarımı ve düzeltilmesinde kullanılmaktadır. Kullanıcı arayüzleri bilgi igörenlerinin verimliliini etkileyen en önemli faktörler arasında yer aldıından algılama, renk, bilginin görsel olarak sembolizasyonu, grafik tablolama, biçim gibi unsurlar kullanıcı açısından bilgilerin anlaılmasını kolaylatırmaktadır. Dolayısıyla bilisel ergonomi özellikle karmaık ve ileri teknoloji gerektiren sistemlerin tasarlanmasına yardımcı olmaktadır. Bu balamda bilisel ergonomi mesaj tasarımı ilkelerini kapsamakla beraber, kiilerin bireysel algıları, bilisel yapıları, teknoloji kültürü gibi psikolojik özelliklerin de tasarımda önemli olduunu ve bu unsurların analiz edilerek sistemlerin bunlara uygun olarak tasarlanması gerektiini vurgulamaktadır. Örnein cep telefonları yazılımlarının ve iletim sistemlerinin renk, yazı tipi, metin büyüklüü ve biçimi gibi öeleri uygun bir ekilde tasarlanması bilisel ergonominin mesaj tasarımı ile ilgili iken, kullanıcılara farklı renk ve ayar seçenekleri sunması, iletim sistemlerinin farklı tema seçenekleri veya menü yapılandırma olanaı sunması bilisel ergonominin psikolojik algı düzenlenmesi boyutuyla ilgilidir. Ergonomi disiplinler arası bir çalıma deil, insan sistem arakesit teknolojisini kullanan balı baına bir disiplindir. nsan sistem arakesit teknolojisinin 5 ana bileeni bulunmaktadır ve bu bileenlerden biri insan yazılım arakesit teknolojisidir (HFES, 1999). Üretim yönetimlerinde yazılım ergonomisinin deerlendirme kriterleri aaıdaki gibidir (Aydın, 2002): 3

1. GR Bihter PEKCAN 1-levsellik: Sistem, kullanıcılar görevlerini yerine getirirken, yapılan görevin gerektirdii ihtiyaç ve gereksinimleri karılamalıdır. 2-Kontrol Edilebilirlik: Sistem mümkün olduu kadar, kullanıcının kontrol edebilmesine olanak tanımalıdır. 3-Esneklik: Kullanıcı arayüzü, yapısı, bilginin sunulması ve deiik potansiyel kullanıcıların ihtiyaç ve gereksinimlerine uygunluk bakımından yeterli esneklie sahip olmalıdır. 4-Hata Yönetimi: Sistem, hataların önlenmesi, hata olasılıının azaltılması, hataların tolere edilmesi ve hata olutuunda giderilmesi amacıyla kullanıcı ile interaktif iliki kurabilecek ekilde tasarlanmı olmalıdır. 5-Kullanıcıya Uygunluk: Sistemin yapısı ve çalıma ekli kullanıcının fiziksel, zihinsel ve psikolojik özelliklerine uygun olmalıdır. 6-Kendi Kendini Betimleme: Sistem, kullanıcıya geri-besleme, kılavuzluk ve destek salayacak ekilde tasarlanmı olmalıdır. 7-Tutarlılık: Sistemin çalıma ekli, yer, biçim ve format olarak kendi içinde tutarlılık arz etmelidir. 8- Yükü: Sistem, kullanıcının, fiziksel ve zihinsel i yükünü kabul edilebilir sınırlar içinde tutmalı ve etkileim hızını artırmak için mesajlar kısa, öz ve anlaılır olmalıdır. 9-Örenilebilirlik: Kullanıcının sistemi kullanırken örenme süreci hızlı olmalı ve zaman içinde benzer uygulama adımlarını rahatlıkla hatırlayabilmelidir. Üretim yönetimi yazılımlarında ergonomik olarak yerli seviyeye ulamak ancak yukarda belirtilen kriterlere uymakla ve aaıdaki sorulara tasarımcı ve kullanıcı açısından en uygun cevapları bulmakla olmalıdır. 1. Hangi amaç için hangi yazılım kullanılmalıdır? 2. Kullanılacak yazılımdan beklentiler ne dorultuda olmalıdır? 3. Yazılım Ergonomisi kurallarına uygun bir üretim yönetimi yazılımı kuruma neler kazandırabilir? 4. Kullanıcılara kendi çalıma alanlarının görünümünü veya içeriini deitirebilmeleri için olanak salanmalı mıdır? 4

1. GR Bihter PEKCAN 5. Kullanıcılar içeriin yaratılması ve tasarımın oluturulması aamalarında ne kadar aktif olmalıdır? 1.2. Yazılım Ergonomisi Ergonomi disiplini anlatılırken, en sık kullanılan yöntem onun tanımlayıcı bir ifadesini kullanmak seklinde olmaktadır. Örnein, son zamanlarda Uluslararası Ergonomi Kurumu (IEA) ergonomiyi u ekilde tanımlamaktadır: Ergonomi ya da nsan Faktörleri Mühendislii, insanın refahını, mutluluu ve genel sistem performansını gelitirecek bilgi ve teoriyi bulmayı, uygun yöntemlerin uygulanmasını, ve bir sistemin dier elementler ve insanlar arasındaki etkileimlerini temelde anlamaya çalıan bilimsel bir disiplindir (IEA, 1997). Yazılım Ergonomisi yardımıyla uygulamalarda istenmeyen hatalar engellenerek planlanan kullanım kolaylıı gerçekletirilebilmektedir. Kuzey Amerika Profesyonel Ergonomi Sertifika Kurulu (BCPE) ise Ergonomiyi, insanın yetenekleri, sınırları, ve dier tasarımla ilgili insan karakteristiklerine ilikin bir bilgi bütünü olarak tanımlamaktadır. Baka bir deyile, Ergonomik Tasarım ya da Mühendislii, etkili insan ilevleri ile güvenli ve konforlu çevreler, ürünler, sistemler, iler, görevler, makinalar, ve aletlerin tasarımı bilgisinin kullanılmasıdır (BCPE, 1999). Benzer tanımlayıcı ifadeler dünya çapında dier ergonomi kurulularınca da kullanılmaktadır. Kullanıcılar için hazırlanan her türlü arayüz gözününe alındıında; teknolojinin ulatıı insan sayısı, bu dorultuda yazılım, donanım ve insan kaynaı maliyeti arttıı sürece, salık alanı, askeri alanlar gibi kritik alanlarda teknoloji kullanımı yaygınlatıı sürece kullanılabilirliin önemi artacaktır. Tasarımcı merkezli deil, kullanıcı merkezli tasarımlar teknoloji çaının olmazsa olmaz yaklaımıdır. Emeklilerin ATM cihazlarını, görme engellilerin web sayfalarını kullanamaması, avuçiçi bilgisayarları kullanırken karılatıımız güçlükler, televizyon kumandalarını kullanırken bileimizin arıması, bu arayüzleri tasarlayan tasarımcıların eksik yaklaımından kaynaklanmaktadır. te nsan Bilgisayar Etkileimi (Human Computer Interaction) çalıma alanı; Ergonomi, Bilisel 5

1. GR Bihter PEKCAN Psikoloji, Yazılım Mühendislii, Grafik ve Endüstriyel Tasarım, Eitim Bilimleri, Organizasyonel Psikoloji gibi disiplinleri bir araya getirmekte, kullanılabilirlik kavramını bilimsel ölçütlerle deerlendirilebilir hale getirmektedir. Yazılımlar çalıma zincirlerinin sadece bir halkasıdır ve sistemin gücü en zayıf halkanın gücü kadardır (ekil 1.1). Yönetimin Katılımı Eitim Yazılım Hedefler Planlar Çalıanlar Organizasyon Donanım Politikalar Prosedürler ekil 1.1. Sistemin gücü en zayıf halkanın gücü kadardır (Baı, 2003). Yazılımların ana kullanılabilirlik standardı olan ISO Standardı 9241 in 11. Bölümü ne göre Kullanılabilirliin Ana Hatları dır ve bu bölüm kullanılabilirliin ana hatlarını u ekilde belirtmektedir: i- Kullanım Genel Durumu (kullanıcılar, ekipman, çevre, amaçlar, görevler), ii- Kullanılabilirlik Ölçütleri (etkinlik, verimli çalıma, tatminiyet), iii-tasarım sürecinde kullanılabilirliin tanımlaması ve deerlendirilmesi. ISO 9241 bölüm 10 a göre, Tasarım Prensipleri yazılımın kullanılabilirliini gelitirmek için kullanıcının ihtiyaçlarına tasarımcıyı yönlendirerek yedi genel tasarım prensibi ortaya koymaktadır: a- Göreve uygunluk, b- Kendi kendini tanımlayıcılık, c- Kontrol edilebilirlik, d- Kullanıcı beklentileri ile uyumluluk, e- Hata toleransı, f- Kiisel tercihlere uyumlandırabilirlik, g- Örenime uygunluk. 6

1. GR Bihter PEKCAN Bununla birlikte, kullanılabilirlik kriteri kullanıcıya hitap etmeden önce, sistem gelitiricilerini tatmin edecek düzeyde olmalıdır. ekil 1.2. de kullanıcıları içeren faktörler, görevleri ve çevreleri ile donanım ve yazılım uygulamasında projenin ana hatlarının biçimlendirilmesi ve seçilmesinin yönetimi verilmitir. ekil 1.2. Kullanıcıları içeren faktörler, görevleri ve çevreleri ile donanım ve yazılım uygulamasında projenin ana hatlarının biçimlendirilmesi ve seçilmesinin yönetimi (Aydın,2002). 1.3. Çalımanın Önemi Günümüz dünyası teknolojideki gelimeler ııında birçok yenilik ve deiim yaamaktadır. UNESCO (2002) nun hazırladıı rapora göre gelien teknolojiyle birlikte dünyanın bilgi birikimi her 2-3 yılda ikiye katlanmaktadır. Her gün binlerce akademik yayın yayınlanmakta ve milyonlarca veri insanolunun kullanımına sunulmaktadır. Teknolojide yaanan gelimelerle birlikte ortaya çıkan bu büyük bilgi birikiminden üretimden eitime kadar tüm sistemler etkilenmitir. Teknolojideki gelimelerle birlikte artan insan makine etkileimi nedeniyle fiziksel olarak yapılan tasarımların görsel tasarım boyutu ön plana çıkmaktadır. 7

1. GR Bihter PEKCAN Özellikle bilgisayar ve Internet teknolojilerinin yaygın kullanımıyla yazılım ve web sayfaları arayüz tasarımı giderek önem kazanarak etkili ve kullanımı kolay yazılımlar ve web sayfaları hazırlamak için çaba harcanmaktadır. Örnein, WINDOWS iletim sistemi kullanım kolaylıı nedeniyle ergonomik prensipler dikkate alınarak ve özellikle görsel etkileim salanarak tasarlanmı bir yazılımdır. Kullanıcı ara yüzü yazılımları bilgisayar kullanıcılarını bir çok tekrardan oluan ilem dizilerinden kurtararak tek bir komut simgesi veya sözcüü ile ilem sürelerinde zaman tasarrufu salamaktadır. Ayrıca bilisel ergonominin bir alt boyutu olan psikolojik algı boyutu da bilisel yükün azalması sayesinde bireylerin zihinsel yorgunluunu azaltmaktadır. Bu balamda ele alınan bilisel ergonomi bilimi çoklu ortam alanında sadece bilginin düzenlenmesi ve planlanmasını yapmakla kalmamakta ayrıca renklerin ve arayüzün kiilerin psikolojik algılarına göre iyiletirilmesine de yardımcı olmaktadır (Murata, 2000). 1.4. Çalımanın Amacı ve Kapsamı Kullanıcı ara yüzü bilgisi ve teknolojisi sürekli gelimekte ve ilerlemektedir ve pek tabi ki standartlar da gelimektedir. Buna ramen, bazı insan karakteristiklerine dayalı ana hatlar aynı kalmaktadır, dierleri ise yeni geliime ayak uydurmak durumundadır ve yeni aratırmalara ve gelitirilen tekniklere uygun olarak gelitirilmelidir. Öyle durumlar vardır ki standartlar olumadan önce tasarımcı geliime yönelik çözüm yöntemleri oluturmalıdır. Bu çalımanın çözüm yöntemlerini gelitirmeye yönelik bazı amaçları bulunmaktadır. Bunlar: a-bilinen görünü ve his uyandıran bir tasarım salamak sureti ile kullanıcıların bir yazılımdaki becerilerini dier yazılıma transfer etmesini salamak ve eitim maliyetini en aza indirmek, b-standardizasyon pek çok alanda meydana gelebilir. Örnekler uygulamanın çeitli bileenlerini içerir, birlikte kullanılacak uygulamalar, iletim sistemi ve dier kullanılan tüm yazılımlar gibi. Daha geni bir alanda standartlar uygulamak ve daha fazla fayda salamak, 8

1. GR Bihter PEKCAN c-standartları; insan faktörleri bulgularının ve kabul edilmi uygulamaların sonuçlarından yararlanarak gelitirmek, d-ürünün kullanılabilirliini ölçmek için bir temel standart salamak. nsan bilgisayar etkileim standardını karılayan ürün daha kullanılı iken dierlerinin tamamı eit düzeyde olabilir. e-nsan-bilgisayar etkileimi standartları, platformlardan baımsız tasarlanmıtır. Platformdan baımsız olması sayesinde, standartlara patentsiz kullanım ve daha geni uygulama alanı salanmıtır; ancak, ana hatlar daha geneldir ve yorumlama güç olabilir. Ana hatlarda yol gösterici yöntemler gelitirmek. f-tasarım durumları çeitlidir ve verilen bir öneri her durum için optimal deildir. Kullanıcı için optimal olduu düünülen tasarımı belirleyebilmek için bir yol haritası hazırlamak (Prece, 1994). 1.5. Çalımanın Adımları Yapılan tez çalımasında izlenen adımlar aaıda belirtilmitir: 1- Problemin Tanımlanması: lk olarak, ele alınan üretim yönetimi yazılımlarında ergonomi konusunda yapılmı çalımalar hakkında detaylı bir literatür aratırması yapılmıtır. 2- Yazılım Ergonomisinin Deerlendirilmesi: Kullanılılıın tanımlanması, deerlendirilmesi, amaçları, biliim ergonomisi standartlarının oluturulmasında balıca kriterler incelenmitir. 3- Verilerin Toplanması: Kullanıcı merkezli yazılım tasarımı ve üretim yönetimi yazılımları ile ilgili yapılan aratırmalar ve sonuçları. 4- Sonuçların Yorumlanması: Elde edilen sonuçlar, var olan durum ile karılatırılmıtır. 9

1. GR Bihter PEKCAN 1.6. Çalımanın Organizasyonu Tez çalımasının giri bölümünü, literatür aratırmasının yapıldıı önceki çalımalar bölümü izlemektedir. Yazılım ergonomisi konusunda yapılmı çalımalar ayrıntılı biçimde incelenmitir. Üçüncü bölümde çalımada kullanılan materyal ve metod hakkında bilgi verilmitir. Dördüncü bölümde, kullanıcı merkezli yazılım tasarımı ve üretim yönetimi yazılımları ile ilgili yapılan aratırmalar ve sonuçları yorumlanmıtır. Son bölümde, yapılacak çalımalara öneriler bulunmaktadır. 1.7. Orijinal Katkılar Üretim yönetimi yazılımları ergonomik açıdan incelendii zaman kriterlerin daha çok tasarımcılar tarafından gelitirildii tespit edilmitir. Bu çalıma, yazılım ergonomisinin oluturulabilmesi için gerekenlerin bir listesini sunmaktadır. lk aamada biliim ergonomisinin salanması konusunda ana hatlar belirlenmi ve uygulamada kabul görmü bazı biliim ergonomisi yaklaımlarına deinilmitir. Çalımanın ilerleyen bölümlerinde kullanılabilirlik üzerine odaklanarak kullanılabilirliin deerlendirilmesi incelenmektedir. Son olarak oluturulan bir kontrol listesi aracılıı ile bir üretim yönetim sistemine yönelik tasarlanmı malzeme bilgisi veri giri ara yüzleri biliim ergonomisi yönünden deerlendirilmektedir. 10

2. ÖNCEK ÇALIMALAR Bihter PEKCAN 2. ÖNCEK ÇALIMALAR nternet teknolojisi, irketleri, i sistemlerini ve organizasyonlarını deitirmeye zorladı. Kurumsal entegrasyonun kritik baarı faktörü olduu anlaılınca da lider konuma gelmek isteyenler stratejilerini tekrar gözden geçirmeye baladılar. Web bazlı teknolojilerin ortaya çıkması ve hem irket içi hem de irketler arası iletiimi radikal olarak deitirmesi, i modellerinin ortaklık stratejisine göre kurulması gerektiini ortaya çıkardı. Aaıda yazılım ergonomisinin geliiminde önemli adımlar ve tanımlar sıralanmıtır. Ergonomi disiplini anlatılırken, en sık kullanılan yöntem onun tanımlayıcı bir ifadesini kullanmak eklinde olmaktadır. Örnein, son zamanlarda Uluslararası Ergonomi Kurumu (IEA) ergonomiyi u ekilde tanımlamaktadır: Ergonomi ya da nsan Faktörleri Mühendislii, insanın refahını, mutluluu ve genel sistem performansını gelitirecek bilgi ve teoriyi bulmayı, uygun yöntemlerin uygulanmasını, ve bir sistemin dier elementler ve insanlar arasındaki etkileimlerini temelde anlamaya çalıan bilimsel bir disiplindir. Eski IEA tanımı ise Ergonomiyi leri, sistemleri, ürünleri ve çevrelerini insanların sınırları ve zihinsel-fiziksel yetenekleri ile uyumlatıran insan bilimlerinden çıkarılan bütün bir bilgi (IEA, 1997) eklinde tanımlamaktadır. Yaygın olarak kullanılan gelitirme süreçlerinden biri Rational Unified Process (RUP) dir. RUP çekirdek i akıları olarak i modelleme, ihtiyaç tanımı, analiz, tasarım, uygulama, test ve kullanıma balangıç olarak isimlendirilir (Rational Software Corporation, 2000). RUP kullanıcı merkezli tasarım prensiplerini iç modellemeden, kullanıma balangıç i akıına kadar uygular. Sonuç olarak kullanıcı merkezli tasarım tüm sistem geliim sürecinde rol alır. Kullanıcı merkezli tasarım hem sistem gelitirmede hem de sistemin yaam döngüsünde kullanıcıların gözönünde bulundurulduunu gösteren prensipler ve davranılardır. Kuzey Amerika Profesyonel Ergonomi Sertifika Kurulu (BCPE) ise Ergonomiyi, insanın yetenekleri, sınırları, ve dier tasarımla ilgili insan karakteristiklerine ilikin bir bilgi bütünü olarak tanımlamaktadır. Baka bir deyile, 11

2. ÖNCEK ÇALIMALAR Bihter PEKCAN Ergonomik Tasarım ya da Mühendislii, etkili insan ilevleri ile güvenli ve konforlu çevreler, ürünler, sistemler, iler, görevler, makinalar, ve aletlerin tasarımı bilgisinin kullanılmasıdır (BCPE, 1999). BCPE nin bu tanımı 1988 yılında Chapanis tarafından orijinal olarak gelitirilmitir. Benzer tanımlayıcı ifadeler dünya çapında dier ergonomi kurulularınca da kullanılmaktadır. Bu tanımlayıcı ifadelerin bir kaçının içeriini analiz eden BCPE, ergonominin pratik faaliyetlerle yakından ilgili olan, analiz, test ve deerlendirmeyle insanın yetenekleri, sınırları ve dier karakteristik özelliklerine ilikin tasarım bilgisinin uygulanmasını, ergonomi pratiinin temel odak noktası olduunu belirtmitir. Daha çok son zamanlarda HFES, ileride burada tanımlanacak bazı çalımaların yeniden incelemeleri ve üyelerinin faaliyetlerinden, ergonomi teknolojisinin uygulamaları olarak ergonominin tanımına, sistemlerin kontrol ve standartlatırılması da eklenmitir. Böylece ergonomi teknolojisi, sistemlerin kontrolü, standartlatırılması, test edilmesi, deerlendirilmesi, ve analizi ile tasarımına uygulanması eklinde tanımlanmıtır (HFES, 1999). HFES in 1999 yılındaki stratejik planında teknoloji terimi, bir bilimsel disiplince gelitirilen ve uygulayıcıların baarı ile kullandıkları araçlar, yöntemler, spesifikasyonlar, kılavuzlar, tasarım prensipleri olarak anılmaktadır. Bu da burada kullanılan ilevsel teknoloji tanımı ile aynıdır. Tablo 2.1 de IEA nın 1992 yılında 25 üye topluluuna yaptıı aratırmasındaki ergonomide uygulama alanlarının sayısal deerleri görülmektedir. 12

2. ÖNCEK ÇALIMALAR Bihter PEKCAN Tablo 2.1. Ergonomide Uygulama Alanları (IEA nın 1992 yılında 25 üye topluluuna yaptıı aratırmasından) Konu Yanıtlar % Konu Yanıtlar % Güvenlik 84 Test ve Deerlendirme 64 Endüstri Mühendislii 84 Kurumsal Psikoloji 62 Biomekanik 76 Gösterge Kontrol 62 yükü 76 Tüketici Ürünleri 56 nsan-bilgisayar 76 Medikal Aletler 56 Çevre-mobilya Tasarımları 76 Havacılık Endüstrisi 52 Eitim 72 letiim 44 Antropometri 72 Zaman/Hareket 36 Psikoloji 68 Taıma 32 Görsel Performans 64 Fizyoterapi 8 Fizyolojisi 64 Psikofizik 8 2.1. ERP, Kurumsal Kaynak Planlaması ve Entegrasyon Kurumsal kaynak planlaması veya letme Kaynak Planlaması (Enterpise Resource Planning-ERP) iletmelerde mal ve hizmet üretimi için gereken igücü, makine, malzeme gibi kaynakların verimli bir ekilde kullanılmasını salayan bütünleik yönetim sistemlerine verilen genel addır. Kurumsal kaynak planlaması (KKP) sistemleri, bir iletmenin tüm veri ve ilemlerini biraraya getirmeye veya bir araya getirilmesine yardımcı olmaya çalıan ve genelde kullanımı kolay olan sistemledir. Klasik bir KKP yazılımı ilem yapabilmek için bilgisayarların çeitli yazılım ve donanımlarını kullanır. KKP sistemleri temel olarak deiik verilerin saklanabildii bütünleik bir veritabanı kullanırlar (Hollnagel, 1997). Kurumsal kaynak planlaması anlam olarak, iletmenin tüm kaynaklarının birletirilip, verimli olarak kullanılması için tasarlanmı sistemlere denilmektedir. KKP kavramı ilk olarak üretim çevrelerinde kullanmaya balanmıtır. KKP sistemleri, bir iletmenin i alanına ya da ismine bakmaksızın iletmenin tüm temel ilevlerini kendi yapısı altında toplayabilir. 13

2. ÖNCEK ÇALIMALAR Bihter PEKCAN Gerçekte komple bir KKP sisteminden bahsetmek çok zordur. KKP sistemlerini satın alarak, bünyelerinde uygulamak isteyen büyük iletmelerin özel ihtiyaçları vardır ve bazı özel ihtiyaçlar u an hiçbir KKP sistemi üreticisi tarafından karılanamamaktadır. Bu ihtiyaçları karılamak için güçlü bir kiiselletirme ilemi oluturma ve deiik üreticilerden farklı modüller satın almanın yanı sıra, iletme bu modüller üzerinde tekrar mühendislik çalıması yapmalıdır. Günümüzde ideal olarak, üretim alanında faaliyet gösteren bir iletme, alanıyla ilgili tüm konularda aynı KKP sistemini kullanmaktadır. Bir ERP sisteminde üretim yönetimi modülü aaıdaki ilemleri gerçekletirir: a- Mühendislik ilemleri, b- Malzeme listeleme ilemleri, c- Çizelgeleme, d- Kapasite analizi, e- emri yönetimi, f- Kalite kontrol, g- Maliyet yönetimi, h- Üretim ilemleri, i- Üretim projeleri, j- Üretim akıları. Entegrasyonun balıca yararı, i süreçlerini standardize ve tahmin edilebilir hale getirerek maliyeti düürmesidir. ERP yazılımı tüm bilgileri birletirip bir irketin i süreçlerini entegre eder. ERP tek bir merkezi veri modeli ve süreç modeli kullanarak standardizasyonu salarken irkete özel uyarlama ile de deiimi destekler. 2.2. Tedarik Zinciri Yönetimi ve Yardımlama Birden fazla irketin rol aldıı i süreçlerinde merkezi kontrol SCM in ERP nin saladıı yararları birden fazla irket için geçerli kılar. Bu yarar irketler 14

2. ÖNCEK ÇALIMALAR Bihter PEKCAN arası i süreçlerinde akıcılık ve ön ile arka ofis süreç verilerinin birbirine balanmasıdır. Elektronik Veri Alıverii (EDI), yardımlama stratejisini destekleyen ilk teknolojilerden biridir. EDI, hem satıcı ve müterilerle iletiimi hem de ön ile arka ofis yazılımları arasındaki iletiimi salar. ERP teknolojileri tedarik zincirinin yönetiminde kullanılan yeni teknolojilerin gelitirilmesinde baz olarak kullanıldıı için SCM, ERP teknolojilerinin yerini alacak bir teknoloji deil, tamamlayıcı bir teknoloji olarak gelitirilmitir. Ancak, irketler benzer ERP yazılımları kullanmazsa ve i süreçlerini bir standarda göre yapmazlarsa, SCM nin tamamlayıcı fonksiyonu ilevini yitirir (Vrazalic, 2004). 2.3. Gelimi Teknolojiler ve birlii Açık ve esnek entegrasyon ancak ibirlii teknolojileri ile salanabilir. birlii teknolojisi araçları katı ve süreç bazlı deil esnek ve i akıı bazlıdır. Deer zincirindeki partiler, yani servis ve ürün salayan irketler, aracılar ve tüketiciler bu teknoloji sayesinde daha yakın ilikiler kurarak gelirlerini daha çabuk artırırlar. EDI sadece iki parti arasında birebir bilgi alıveriine olanak verirken ibirlii teknolojileri birden fazla parti arasında gerçek zamanlı alıverii destekler. 2.3.1. Bireylerin Önemi E-yeri teknolojisinin ana dayanaklarından biri bireylerin anahtar rolde olmalarıdır. Bilgisayarlar irketlerin fonksiyonlarını, aktivitelerini ve i akılarını entegre etmesini salamı, her çalıanın çalıtıı yeri, i ortaklarını ve bu ikisi arasındaki ilikileri kendine özel bir açıdan görebilmesine olanak vermitir. 15

2. ÖNCEK ÇALIMALAR Bihter PEKCAN 2.3.2. Deer Zincirleri Entegrasyon ve yardımlama aamalarında irketler klasik tedarik zinciri ile birbirlerine balıydılar (ekil 2.1). Ortaklıa dayalı i dünyasında E-yeri ve portalları kullanan çalıanlar birbirlerine ve i ortaklarına deer zincirleriyle balandılar (ekil 2.2). Ürün TEDARK ZNCR Satıcı Tedarik Tasarı Üretim/ Fason Satı Müteri Bilgi Akıı ekil 2.1. Klasik Tedarik Zinciri (Yılmaz, 2002). Gerçekte komple bir KKP sisteminden bahsetmek çok zordur. KKP sistemlerini satın alarak, bünyelerinde uygulamak isteyen büyük iletmelerin özel ihtiyaçları vardır ve bazı özel ihtiyaçlar u an hiçbir KKP sistemi üreticisi tarafından karılanamamaktadır. 16

2. ÖNCEK ÇALIMALAR Bihter PEKCAN SATI ÜRETM NTERNET MÜTER TASARI SATICI Ürün Akıı Bilgi Akıı ekil 2.2. Entegre Deer Zinciri (Yılmaz, 2002). 17

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN 3. MATERYAL VE METOD Kullanılılıın amaçlarını belirlemek sistem tasarımına önayak olmak ve kullanılılıı ölçmek açısından gereklidir. Bir sistemin kullanılılıı tanımlanabilir, onaylanabilir ve belgelenebilir. nsan-bilgisayar etkileimi standartlarını kullanarak ulaılmak istenilen proje hedeflerinin belirlenmesi ilk aamayı oluturmaktadır. Kullanılılıın tanımı projelerde metod, süreç ve aktivite gelitirmede kullanılabileceini göstermektedir. Kullanıcı, amaçlar, görev özellikleri ve dier elemanlar arasındaki etkileim kullanılılık ölçümünü zorlatıran faktörlerdendir. 3.1. Materyal Bu çalımada, önerilen ergonomik üretim yönetimi yazılımlarının seçiminde ilk olarak önceki çalımaların ııında bazı kriterler, standartlar ve artlar belirlenmitir. Daha sonra mevcut uygulamaların bu kriterlere ne kadar uyum saladıı ve kullanıcı ihtiyaçlarını ne ölçüde karıladıı tespit edilmitir. ISO nun ve uluslararası ergonomi topluluklarının belirledii standartlar dorultusunda önerilerde bulunulmutur. 3.2. Metod Kullanılılıın tanımı projelerde metod, süreç ve aktivite gelitirmede kullanılabileceini göstermektedir. Kullanıcı, amaçlar, görev özellikleri ve dier elemanlar arasındaki etkileim kullanılılık ölçümünü zorlatıran faktörlerdendir. 3.2.1. Kullanılılıın Tanım ve Kapsamı Kullanılılık konusunda sorulması gereken ilk soru bir sistemin kullanılı olması önemli midir olmalıdır. Bu soruya verilecek klasik yanıt ise her sistemin kullanılı olup olmadıı sorusudur. Sistemin kullanılı olması yapısına entegredir. Odak sistemin iç yapısında deil sistemi kullanan kullanıcıda olmalıdır. 18

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN Kullanılılıı daha detaylı incelemek için tanımı ve kapsamı anlaılmalıdır. Video görüntü terminallerini içeren ofis ilerinde ergonomik gereklilikler konusunda ISO/IS 9241 standartlarının 11. bölümü kullanılılıı öyle tanımlamaktadır: Kullanılılık (usability), kullanıcıların tanımlanmı amaçlarına etkili ve verimli ekilde ulaması ve tatmin olmasında, bir ürünün kullanılma seviyesidir. Tanıma destek olması açısından kullanılan terimler aaıdaki gibi açıklanabilir: i-etkili olma : Kullanıcıların amaçlarına ulamasında kullandıı doruluk ve bütünlülük. ii-verimli olma: Doruluk ve bütünlüün salanmasında kullanılan kaynakların kullanımı. iii-tatmin olma: Ürünü kullanmadaki pozitif davranılar ve sonuçların istenilen kalitede elde edilmesi. Kullanılılık sadece çoumuz tarafından bilinen kullanımı kolay, kullanıcı dostu gibi sistemin grafik özelliklerine yönelik bulanık terimlerle tanımlanmamalıdır. Kullanılı bir sistem gelitirmek için sistemin potansiyel kullanıcılarının amaçları, görevleri, kullanım içerikleri detaylı olarak belirlenmelidir. Kullanılılıın amaçlarını belirlemek sistem tasarımına önayak olmak ve kullanılılıı ölçmek açısından gereklidir. 3.2.2. Kullanılılıın Amaçları Kullanılılıın amaçlarını belirlemek sistem tasarımına önayak olmak ve kullanılılıı ölçmek açısından gereklidir. Bir sistemin kullanılılıı tanımlanabilir, onaylanabilir ve belgelenebilir. Bu bize kullanılılıın tanımının projelerde metod, süreç ve aktivite gelitirmede kullanılabileceini göstermektedir. Kullanıcı, amaçlar, görev özellikleri ve dier elemanlar arasındaki etkileim kullanılılık ölçümünü zorlatıran faktörlerdendir (Hendrick, 1991). Kullanılılıın ölçülmesinde u bilgiler gereklidir: i- Hedeflerin tanımı, ii- çerik elemanlarının tanımı ki buna kullanıcılar, görevler, malzemeler ve çevre dahildir, 19

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN iii-etki, verimlilik ve tatminkarlıın bu içerik altındaki hedef veya asıl deerleri. Kullanılılıın ölçümü kriterlerine örnek olarak u balıklar verilebilir: 1- Hedeflere ulaım yüzdesi (etkinlik), 2- lk denemede tanımlanan görevlerin yüzdesi (etkinlik), 3- lgili fonksiyonların kullanım yüzdesi (etkinlik), 4- Görevi tanımlama süresi (verimlilik), 5- Tekrarlı hata sayısı (verimlilik), 6- Hataları düzeltme ile geçen zaman (verimlilik), 7- Tatminkarlıın derece skalası (tatminkarlık), 8- Hata ile uramanın derece skalası (tatminkarlık), 9- Kullanım frekansı (tatminkarlık). Kullanılılık hedefleri kullanıcının gereksinimlerini varsaymak yerine kullanıcı odaklı düünmeyi salar. Önce hedefler belirlenmeli ve sonra gereksinim ve fonksiyonlarla bu hedefler desteklenmelidir (Hendrick, 1997). Deerlendirme yapılırken en detaylı metodun kullanılmasında çok büyük bir fayda vardır. Kullanıcı ara yüzü bilgisi ve teknolojisi sürekli gelimekte ve ilerlemektedir ve pek tabi ki standartlar da gelimektedir. 3.2.3. Biliim Ergonomisi Standartlarının Oluturulmasında Balıca Kriterler nsan-bilgisayar etkileimi standartlarını kullanarak ulaılmak istenilen proje hedeflerinin belirlenmesi ilk aamayı oluturmaktadır. Hedeflerin belirlenmesinde kullanılan bazı kriterleri u ekilde belirtilebilir: i- Tanıdık görünü ve his uyandıran tasarım Bilinen görünü ve his uyandıran bir tasarım salamak sureti ile kullanıcıların bir yazılımdaki becerilerini dier yazılıma transfer etmesini salamı olursunuz. Eitim maliyeti en aza indirilmi olur. 20

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN ii- Tutarlılık Standardizasyon pek çok alanda meydana gelebilir. Örnekler uygulamanın çeitli bileenlerini içerir, birlikte kullanılacak uygulamalar, iletim sistemi ve dier kullanılan tüm yazılımlar. Daha geni bir alanda standartlar uygulanırsa daha fazla fayda salanır. iii- nsan faktörleri bulgularının kullanımı Standartlar insan faktörleri bulgularının ve kabul edilmi uygulamaların sonuçlarından yaralanarak gelitirilebilir (Bainbridge, 1991). ISO üzerine yapılan geni çalıma temel alınarak biliim ergonomisi standartları uygunluunun belirlenmesi için iki aamalı bir süreç gelitirilmitir. Bu sürecin ilk aaması standart veya ana hatların uygulanabilirliinin belirlenmesidir ve ikinci aama uygulama gelitiriciler tarafından gereksinimlerin/önerilerin, yani uyumun yerine getirilip getirilmediinin deerlendirilmesidir. ekil 3.1 de ISO 9241 de uygunluun deerlendirilmesi, sürecin akı eması verilmitir. Uygulanabilirlik, tasarımcının ara yüzün elemanlarını belirledii tasarım aamasının balangıcında belirlenebilecei gibi, sonradan tasarımcı ve deerlendiriciler tarafından tasarımın sezgisel deerlendirilmesi aamasında da salanabilir. Deerlendirme yapılırken en detaylı metodun kullanılmasında çok büyük bir fayda vardır. Pragmatik yaklaımın eilimi standartların ana hatlarına uygunluu belirlemede organizasyon zamanını ve harcanması gereken eforu minimize etmektir (Baı, 2003). Standartlar kullanıcılara iki aamalı süreçte unu önermektedir; önerilerin uygulanabilir olduunu belirlemek, sonra da uygulanabilir olarak kabul edilen önerilerin karılanıp karılanmadıını belirlemektir. ISO 9241 in yazılım bileenleri deerlendiriciler gibi tasarımcılar için de tasarım ve gelitirme safhalarında kullanılabilen bir yaklaım sunmaktadır. Kullanıcı ara yüzü bilgisi ve teknolojisi sürekli gelimekte ve ilerlemektedir ve pek tabi ki standartlar da gelimektedir. Buna ramen, bazı insan karakteristiklerine dayalı ana hatlar aynı kalmaktadır, dierleri ise yeni geliime ayak uydurmak durumundadır ve yeni aratırmalara ve gelitirilen tekniklere uygun olarak 21

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN gelitirilmelidir. Öyle durumlar vardır ki standartlar olumadan önce tasarımcı geliime yönelik çözüm yöntemleri oluturmalıdır. Yazılım teknolojisi ve uygulamalarında devam eden artı ve kullanılabilir etkili yazılım tasarımına insan yazılım ara kesit teknolojisinin artan önemi nedeniyle, ergonominin bu yönü disiplin içerisinde çok güçlü bir büyüme alanı olarak gelimeye devam ediyor. Yapay zeka teknolojisindeki artı ve uzman sistemlerin geliimindeki yüksek potansiyel, ergonomi disiplininin teknoloji gelitirme ve uygulama bölümü olan bu kısmının geliimini ileride daha da hızlandıracaktır. ISO üzerine yapılan geni çalıma temel alınarak biliim ergonomisi standartları uygunluunun belirlenmesi için iki aamalı bir süreç gelitirilmitir. Bu sürecin ilk aaması standart veya ana hatların uygulanabilirliinin belirlenmesidir ve ikinci aama uygulama gelitiriciler tarafından gereksinimlerin/önerilerin, yani uyumun yerine getirilip getirilmediinin deerlendirilmesidir. ekil 3.1 de ISO 9241 de uygunluun deerlendirilmesi, sürecin akı eması verilmitir. Çou standart, özellikle donanım standartları, objektif olarak ölçülmü veya bir ekilde direk gözlemlenmi özellikleri tanımlar. Bu çeit standartlara uygunluk ürünün veya aracın standartta belirtilmi olan ölçütlere uygunluunun salanılıp salanılmadıı ile ifade edilir. Maalesef, yazılımın kullanıcı ara yüzü standartları nüfuz alanında, neyin gerekli neyin de istenilen olduunun ortaya konulması hususunda sıklıkla belirsizlik söz konusudur. Standartların gelitirilmesinde oybirlii ile karar veren organizasyonlara da itibar etmek önemlidir (örnein, ISO ve ANSI). 22

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN ekil 3.1. ISO 9241 Uygunluun deerlendirilmesi, sürecin akı eması (Aydın, 2002). 3.2.4. nsan-sistem Ara Kesit Teknolojisi (HSIT) HSEF Stratejik Plan Yönetme Komitesi, insan faktörlerinin/ergonominin geçen 60 yıl içerisinde bilimsel aratırma yoluyla gelitirdii tek bir teknolojiye sahip olduunu tespit etmitir. HSEF bu teknolojiyi nsan Sistem Ara Kesit Teknolojisi olarak tanımlamıtır (HSIT). Bir bilim olarak ergonomi, sistem bileenlerinin insan ara kesit yönünün tasarımıyla ilgili olduu sürece, insan yeteneklerinin, sınırlarının ve dier karakteristiklerine ilikin gelien bilgi ile ilgili var olacaktır. Bilimsel bir 23

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN biçimde gelien bu bilgi, öncelikle HSIT i gelitirmek için kullanılır. Daha önce belirtildii gibi bu teknoloji ergonomi tasarım prensiplerini, kılavuzlarını, spesifikasyonlarını, yöntemlerini ve araçlarını kullanır. Pratik olarak ergonomist, güvenlik, salık, konfor, performans ile verimlilik ve kaliteyi de içeren sistem deiiklikleri ve tasarımına, insan sistem ara kesit teknolojisini uygular. Bütün ergonomi topluluklarının amacı, insanın yaam kalitesini gelitirecek insan sistem ara kesit teknolojisini uygulamak ve gelitirmektir. Bu ise sistemlerin kontrolü, standartlatırılması, test ve deerlendirilmeleri, tasarımları ve analizlerini insan sistem ara kesit teknolojisini kullanma yoluyla baarılabilir (HFES, 1999). HSIT açık bir biçimde ergonomiyi tek, baımsız bir disiplin olarak tanımlayan bir teknolojidir. Bu aynı zamanda ergonomi mesleinin rolünü ve ergonominin çalıma alanını da açıkça tanımlayan tek teknolojidir. nsan sistem ara kesit teknolojisi en az be adet tanımlanabilir ana bileene sahiptir. Bunlar, nsan makine ara kesit teknolojisi ya da donanım ergonomisi (hardware ergonomics); insan çevre ara kesit teknolojisi ya da çevresel ergonomi (environmental ergonomics), insan yazılım ara kesit teknolojisi ya da bilisel ergonomi (cognitive ergonomics), insan i ara kesit teknolojisi ya da i tasarım ergonomisi (job design ergonomics), ve insan organizasyon ara kesit teknolojisi ya da makro ergonomi (macroergonomics)dir. Bu bileenlere aaıda deinilmitir. 1- nsan Makine Ara Kesit Teknolojisi Donanım Ergonomisi Daha önce belirtildii gibi, insan makine ara kesit teknolojisi çalıması pilot hatası olarak tanımlanan askeri havacılık kazalarının nedenlerini açıklamak üzere balamıtı. Probleme neden olan bulgu, mühendislik tasarım hatasıydı ve bu hata, insan faktörleri aratırmalarında insan makine ara kesit teknolojisinin geliimine yol açtı. Özelde ilgi, insanın konfor ve verimliliini gelitirmek, insanın i yükünü azaltmak ve hata yapmasını düürecek oturma, çalıma alanı düzenlemesi, göstergeler ve kontrol panellerinin tasarımına yönelikti. Bu gelimenin ve insan makine ara kesit teknolojisinin uygulanmasının erken bir sonucu o tarihten beri havacılık güvenliini gelitirmesi oldu. Avrupa ve Japonya da operatör üzerine yapılan çalımalar, özellikle endüstriyel sistemlerde çalıma alanı düzenleme ve kontrol araçlarının tasarımı yönünden biomekanik ve antropometriyi uygulayarak 24

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN benzer insan makine ara kesit teknolojisinin geliimine yol açtı. Günümüzde insan makine ara kesit teknolojisi, tüketici ürünleri, i istasyonları, endüstriyel ve ofis donanımı ve taımacılıın bütün ekillerinde tasarım yoluyla geni bir yelpazede teknolojinin kullanımını ve güvenliin geliimini mümkün kılmaktadır. 2- nsan Çevre Ara Kesit Teknolojisi Çevresel Ergonomi HSIT in ikinci yönü aydınlatma, sıcak, souk, gürültü ve titreim gibi deiik çevresel durumlarda yüklenen taleplere göre insanın yetenei ve sınırlarıyla ilgilidir. Verimlilii artıran ve performansı gelitiren konfor, salık ve güvenlik gibi insanın performansı üzerindeki çevresel stres faktörlerini minimize etmek için insanın fiziksel çevresinin tasarımına uygulanmasıdır. Belki de çevresel ergonominin kökeni 1900 lerde balayan ve 1930 lara kadar devam eden ngiliz Endüstriyel Yorgunluk Aratırma Kurulu nun çalımalarına dayanır. Çevresel stres ve insan performansının deiik yönlerinde otuzun üzerinde mükemmel çalıma gerçekletirildi. 1960 larda aratırma, ngiltere de Astan, Loughborough, Wales ve Birmingham Üniversiteleri nde, Amerika da deiik savunma birimlerinde, NASA ve Cornell gibi Üniversite lerde balatıldı. Yine aynı tarihlerde Batı Avrupa ülkelerinde, Japonya da, Sovyetler Birlii nde ve Avustralya da da insan çevre ara kesit teknolojisini uygulama ve gelitirme yönünde paralel aratırmalar yapılıyordu. Son birkaç on yılda insanın hem doal hem de kurgusal çevresini anlamanın önemi uluslararası boyutlarda artmaktadır ve konuyla ilgili ekolojik yönelimli insan çevre ara kesit teknolojisi sürekli gelimektedir. Bu artan ilgi merkezinin bir yönü de Amerika da NIOSH (Salık ve Güvenlik Kurumu) tarafından gelitirilmekte olan California da gerçekletirilen salık ve güvenlikle ilgili yasal zorunluluklar sonucunda artan bir ergonomi eilimidir. Bu yasa özellikle iten kaynaklanan kas iskelet rahatsızlıkları ile ilgili insanın rahatsızlık ve incinmelerini önleme amacıyla sistemlerin hem insan-çevre hem de insan-makine yönlerini kapsamaktadır. 3- nsan Yazılım Ara Kesit Teknolojisi Bilisel Ergonomi Bu üçüncü HSIT, 1960 larda silikon chip in kefedilmesi ve izleyen yıllarda gerçekleen bilgisayar devrimiyle hayat bulan ergonomi disiplini içerisinde gelien, görece yeni bir teknolojidir. Bu teknoloji balıca insanların nasıl düündüü ve bilgiyi nasıl ilediiyle ilgili olduu için genellikle bilisel ergonominin ana ürünü 25

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN olarak görülmektedir. nsanın düünme ve bilgiyi ileme ekli ile diyalog kuran yazılımları mümkün kılan, kullanılabilir yazılımı gelitirmek için gerekli yöntem, spesifikasyon, kılavuz ve prensiplerin tasarımından olumaktadır. Amerika da insan yazılım ara kesit teknolojisi ile ilgili, bilisel ergonominin gelimesi ve endüstri tarafından uygulamalarına olan talepler 1970 lerin sonunda ve 1980 lerde HSEF üyesi ergonomistlerin sayısında %25 lik bir artı seklinde sonuçlanmıtır. Bu artı 1990 larda sabitlemitir. Aslında, HSEF ie yerletirme servisinde bo olan ilerin bulunması, insan yazılım ara kesit teknolojisinin profesyonel bilgisine sahip olan ergonomistlere u sıralar olan ihtiyacı yansıtmaktadır. Yazılım teknolojisi ve uygulamalarında devam eden artı ve kullanılabilir etkili yazılım tasarımına insan yazılım ara kesit teknolojisinin artan önemi nedeniyle, ergonominin bu yönü disiplin içerisinde çok güçlü bir büyüme alanı olarak gelimeye devam ediyor. Yapay zeka teknolojisindeki artı ve uzman sistemlerin geliimindeki yüksek potansiyel, ergonomi disiplininin teknoloji gelitirme ve uygulama bölümü olan bu kısmının geliimini ileride daha da hızlandıracaktır. 4- nsan Ara Kesit Teknolojisi Tasarım Ergonomisi nsan i ara kesit teknolojisinin kökleri, Hugo Munsterberg ve endüstriyel psikolojinin geliimi, Fredrick W. Taylor ve Frank B. Gilberth in çalımaları ile Endüstri Mühendislii nin geliimindeki kiilerin çalımalarına dayanmaktadır (Yılmaz, 2002). Endüstriyel psikoloji, söz konusu özel ilerdeki talepleri karılayabilecek kiisel özelliklere sahip iler için gerekli kiilerin seçimindeki hem i gerekleri hem de insanın yetenekleri ve sınırları konularındaki çalımalarla gelimitir. analizi ve doal yetenek testi gibi i karakteristikleri ve dier karakteristikler ile insanın yetenek ve sınırları konusundaki çalımaların çou yöntemleri ve araçları endüstriyel psikoloji disiplinince gelitirilmitir. Benzer biçimde, i yapı yöntemleri ve prosedürleri ile ilgili çalımalardaki çou teknoloji de Endüstri Mühendislii disiplininin bir parçası olarak gelimitir. tasarım ergonomisi, kendi baına tek i teknolojisini gelitirmek için bu teknolojiler üzerinde gelimitir. Bu çalımalar, i modülleri gelitirecek yöntemler ve bu modülleri ilerle birletirerek fiziksel ve zihinsel i yükü gibi insan sınırlarını zorlayan streslerden 26

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN kaçınmak, insanın yeteneklerinden daha çok yararlanmak, ve içsel olarak insanları güdüleme gibi çalımalardır. Bu çalımalar hem iverenlere hem de çalıanlara katkılar salamaktadır. verenler için daha az ödemeyle, daha az devamsızlık, daha az ikayet, artan çalıan sorumluluu, artan verimlilik ve performans geliimidir. Çalıanlar için ise öz-deerin geliimi, kiisel salık, ve i yaamının kalitesinin artırılmasıdır. 5- nsan Organizasyon Ara Kesit Teknolojisi Makro Ergonomi Tanımlanabilir bir alt disiplin olarak makro ergonomi meslein en yeni konusudur. lk dört teknoloji için meslein ana ilgi noktası bireysel operatörle ilgili ve bir noktaya kadar da operatör takımları ve alt sistemlerle ilgilidir. Bu yüzden bu dört teknolojinin ana uygulama alanı mikro ergonomi düzeyindedir. Aksine, i sistemi süreçleri ile ilgili ve bütün yapıyı optimize etmekle ilgili olduu için insan organizasyon ara kesit teknolojisi, ana ilgi merkezi açısından makro eilimindedir ve bu yüzden makro ergonomi olarak anılmaktadır. Kavramsal olarak, makro ergonomi, batan aaıya i sisteminin tasarım karakteristiini insan-i, insan-makine, insanyazılım ara kesiti tasarımıyla gerçekletiren, i sistemi tasarımına sosyo-teknik sistem yaklaımı olarak tanımlanabilir. Sosyo-teknik sistem yaklaımı sistematik olarak i sisteminin u ana karakteristik özelliklerini düünür: a- Teknolojik alt sistemi, b- Personel alt sistemi, c- sisteminin organizasyon yapı ve süreçlerinin tasarımında, organizasyonun hayatta kalması ve baarısı için, organizasyonun baımlı olduu dı çevre unsurları (hükümet politikaları ve düzenlemeleri, malzeme kaynakları, müteriler ve hissedarlar gibi). Tam uyumlu bir i sistemi kötü tasarımlanmı bir sistemle karılatırıldıında deiik organizasyonel performans ölçüleri %60-%90 seviyelerinde gelitirilebilir (örnein, kazalardan kaynaklanan kayıp zamanların ve incinmelerin azaltılması, ikayet ve ıskartaların düürülmesi gibi, Hendrick 1997). sisteminin yapı ve süreç karakteristiklerine bir organizasyonun bu ana sosyo-teknik karakteristik ilikilerinin deneysel modelleri, organizasyonun i sistemi tasarımına ve analizine yardımcı olarak gelitirilmitir. Bu teknoloji insan organizasyon ara kesit teknolojisi olarak anılmaktadır. Çünkü organizasyonun yapı, 27

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN politika ve prosedürleriyle verilen bir i sistemi ara kesitleriyle çounlukla dorudan ilintilidir. Kavramsal olarak bastan aaıya bir yaklaım olmasına ramen, gerçek pratikte makro ergonomi genellikle bütün organizasyonel düzeylerde çalıanların katılımını içermektedir. Bu yüzden iletme ve analiz yönünden, bütün düzeylerde balıca tasarım süreci olma eilimindedir. Makro ergonominin amacı i sisteminin süreçlerini ve yapısını dı çevre, personel alt sistemi, ve organizasyonun teknolojik alt sisteminin ana karakteristikleriyle uyumunu salamaktır. kinci olarak da, iyi tasarımlanmı i sistemi karakteristiklerini mikro ergonomik unsurların tasarımına taıyarak sonuçta tam olarak uyumlu bir i sistemi oluturabilmektir. Organizasyonel faktörler genellikle ergonomik tasarımlarda düünülmesine ramen, tanımlanabilir bir meslek olarak ergonominin balangıcından bu yana, tanımlanabilir bir alt disiplin olan makro ergonomi, 1980 yılında nsan Faktörleri Topluluu tarafından tamamlanan Gelecekte Ergonomik htiyaçlar çalımasında ilk kez kendini hissettirmeye balamıtır (Seçkiner, 2004). Bu çalıma, u faktörleri tespit etmitir. a- Teknolojide meydana gelen hızlı deiimler temelde iin doasını deitirmektedir. b- gücü deer sistemlerinde deiimler olmaktadır. c- Özellikle i gücünün yalanmasıyla ortaya çıkan demografide deiimler olumaktadır. d- Dünya rekabetinde artı olmaktadır. e- Hem Sistem güvenlii, salıı, kaliteli i yaamı amaçları ile ilgili potansiyel baarılara ulamanın getirileri hem de üretim maliyeti olarak bütün sistem yönetimi verimliliini gelitirmek için mikro ergonomik müdahaleler yetersizlemektedir. nsan organizasyon ara kesit teknolojisi 1986 ya kadar, ergonominin ayrı bir alt disiplini eklinde makro ergonomi olarak tanımlanarak gelitirilmitir. Ayrıca, 2000 li yıllarda ergonomistlerin kendi teknoloji ve pratikleriyle organizasyonel 28

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN tasarım ve yönetim faktörlerini bütünletirerek de bu konunun üstünden gelecei açıktır. 3.2.5. Yazılım Ergonomisinin Deerlendirilmesine Yönelik Kontrol Listesinin Oluturulması Çalıma ile ortaya konulmu olan bir yazılımda ergonominin oluturulmasında gerekenlerin ana hatları ortaya konulmutur. Belirtilmi olan kriterlerin tamamı ele alındıı taktirde yazılım ergonomisinin gelitirilmesi yolunda pek çok engel domaktadır. Pek çok kriterin hep birlikte iyiletirmesine çalımak yerine Tablo 3.1. de verilmi olan kriterlere uygunluk salanması sureti ile yazılımlarda ergonomik salanabilir. Oluturulmu olan kriter listesi kullanıcı ve görev odaklı olup, kullanıcı ve görev açısından gereksinimlerin ve özelliklerin tasarımının en iyi hale getirilmesini salayacak bileenlerin listesini sunmaktadır. Kullanılmakta olan pek çok sayıdaki yaklaımın bu kontrol listesi ile bütünletirilmesi sureti ile yazılım ergonomisinin arttırılması mümkün olmaktadır. Yapılacak deerlendirmeler yoluyla her bir kriterin karılanma düzeyinin veya karılanıp karılanamadıının belirlenmesinde Tablo 3.1 de belirlenmi olan kriterler kullanılır. Bu deerlendirmeler belirli niteliklere sahip uzman kii ya da kiilerce gerçekletirilmelidir. Estetiklik kriterinin deerlendirilmesi gerçekletirilirken matematiksel modellerin yanı sıra sözel modeller de kullanılabilmektedir. Bu çalımada estetiklik kriteri yönünden deerlendirme sözel yolla gerçekletirilmektedir. Ayrıca kullanılabilirlik kriterinin deerlendirilmesi gerçekletirilirken yazılımın; kendi kendini tanımlayıcı, kontrol edilebilir, kullanıcı beklentileri ile uyum, hata toleransı, kiisel tercihlere uyumlandırabilirlik, vb. unsurlar yönünden deerlendirilmelidir. Kullanılabilirliin deerlendirilmesinde bahsedilmi olan içerik analizi, belgelenmi gösterim, gözlem, analitik deerlendirme veya deneysel deerlendirme yöntemleri kullanılmalıdır. 29

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN Kullanılabilirlik testlerinde: i- Etkililik: Hata oranı (baarı yüzdesi), ii- Verimlilik: Verilen ilerin tamamlanma süreleri, iii - Kullanıcı Memnuniyeti: QUIS vb. anketler ile alınan kullanıcı tepkileri, yorumları ölçülür. Etkililik ve verimlilik kriterleri önceden belirlenerek (örnein hazırlanan web sayfasında hedef kitle dahilindeki kullanıcıların %80 baarı yüzdesiyle 25 saniyede belirli bir ii tamamlanması hedeflenerek) hedefe ulaılıncaya kadar sayfa tasarımı gelitirilebilir ya da çalıma sırasında kullanıcıların yaadıkları güçlükler belirlenerek, listelenerek tek tek çözüm üretilebilir, testler yenilenebilir. QUIS vb. anketler ile kullanıcıların tepki ve yorumları alınabilir, buradan gelecek sonuçlara göre örnein sayfanın grafik tasarımı deitirilebilir. Yazılımın kullanılabilirlii ile kullanıcı memnuniyeti arasında dorudan korelasyon kurulamayabilir. Yani kullanıcılar hiç beenmedikleri bir yazılımı daha etkin, verimli ya da beendikleri bir yazılımı yava, yüksek hata oranı ile kullanıyor olabilirler (Green, 1991). Tablo 3.1. Yazılımlarda Biliim Ergonomisinin Deerlendirilmesine Yönelik Tasarlanan Yazılım Ergonomisi Kriterleri Kontrol Listesi (Akova, 2006) Kriterler Uygunluk Kullanıcı Karakteristiine Uygunluk Görev Karakteristiine Uygunluk Tasarımın Tanıdık Görünü ve His Uyandırması Tutarlılık nsan Faktörleri Bulgularının Kullanımı Gereksinimlere Uyumluluk Kabul Edilebilirlik Örenilebilirlik Kavranılabilirlik Üretkenlik Estetiklik Kullanılabilirlik 30

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN 3.3. Örnek Yazılım ncelemesi (Telekom Arıza ve Müteri Sistemi TAS, TMS) Bu bölümde dinamik web sayfaları olarak gelitirilen kullanıcı yönetim sistemi ve telekom arıza sisteminin arayüz standartları açıklanmıtır. Bu standartlar arasında menü kullanımı, fonksiyon tuları kullanımı, kullanım kolaylıkları vb. özellikler açıklanmıtır. Programın kullanımı yukarıda belirtilen alt balıklar halinde genel açıklamalar ile birlikte her kullanıcı arayüzünün kullanım amacı ve kullanım ekli, alan açıklamaları ile birlikte verilmitir. 3.3.1. Arıza Sistemi Arayüz Standartları TAS projesinde arayüzler belirli bir standart izlenerek oluturulmutur. Anasayfadan dier menülere geçi salanmaktadır. Menüler kullanıcının üye olduu rollere verilen yetkilere göre dinamik olarak olumaktadır. Aaıdaki ekilde gösterildii üzere menüler her sayfanın üst bölümünde yer alan banner ın hemen altında yer almaktadır. ekil 3.2. de görüldüü gibi menüler üzerine tıklanarak ilgili sayfanın ekrana getirilmesi salanmaktadır. ekil 3.2. Kullanıcı yönetim sistemi anasayfası. 31

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN 3.3.2. Kullanıcı Yönetim lemleri TAS sistemi bir yerde kullanıma açılmadan önce KYS (Kullanıcı Yönetim Sistemi) kullanımı ile kullanıcıların tanımlanması ve yetkilendirilmesi gerekmektedir (ekil 3.3). Kullanıcı yönetim ilemleri her biri kendi balıı altında detaylandırılacak olan üç ana menü altındaki arayüzler ile gerçekletirilir. 1- Organizasyon Yönetimi: Türk Telekom organizasyon yapısı içinde yer alan birimler ve Türk Telekom un çözüm ortaı olan firma ve ubelerinin tanımlanması, 2- Kullanıcıların Yönetimi: Kullanıcıların organizasyon yapısı içinde balı oldukları birim ve rolleri ile birlikte tanımlanması, 3- Ekiplerin Yönetimi : Ekip tanımları i akı yönetimi içerisinde ilerin (ön muayene, ıslah vb.) sorumluluk alanları çerçevesinde belli kullanıcı gruplarına atanması amacıyla kullanılır. Ekip tanımlama ileminde ekip tipine balı olarak sorumluluk alanları ile birlikte ekip elamanları (kullanıcılar) belirtilir. ekil 3.3. Kullanıcı yönetim sistemi giri sayfası 32

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN Aaıda gösterilen il müdürlüü bazında yetkilendirme ileminde ilgili menü görülmektedir (ekil 3.4). Balı olduu TT Birimi combo box ı doldurulup Sorgula tuuna basılarak sistemde tanımlı il müdürlükleri listesi sorgulanır. Listede yer alan il müdürlükleri Güncelle tuuna basılarak l Müdürlük lemleri arayüzü vasıtası ile güncellenebilir. Listede yer alan il müdürlükleri Görüntüle tuuna basılarak l Müdürlük lemleri arayüzü vasıtası ile görüntülenir. Listede yer alan il müdürlükleri Sil tuuna basılarak silinir. likili kayıt olması durumunda uyarı verilerek silme ilemine izin verilmez. ekil 3.4. l müdürlüü bazında yetkilendirme sayfası 33

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN TAS uygulaması devreye alınmadan önce sistem kullanıcılarının sisteme tanıtılması gerekmektedir. Kullanıcıların sisteme tanıtılması için gerekli temel bilgiler: 1- Kullanıcı Bilgileri (Adı, soyadı, kullanıcı kodu, ifresi vb), 2-Kullanıcının balı olduu birim (Kullanıcının sisteme tanıtılmı organizasyon yapısı içinde balı olduu birim), 3- Yetki Seviyesi, 4- Kullanıcının sahip olacaı roller. Rol tanımları, kullanıcıların menü ve ilem bazında yetkilendirilmeleri için kullanılmaktadır. Bir baka deyile kullanıcının hangi menü seçeneklerini kullanabilecei ve menü seçenekleri ile ulaacakları formlar üzerinde hangi ilemleri (Sorgulama, Silme, Güncelleme, Yeni Kayıt) yapabilecei kendisine verilen roller ile belirlenmektedir. 3.3.3. Arıza Kodları Tanımlama lemleri Arızanın i akıında arıza kodları ve sistem parametreleri önemli bir rol oynamaktadır. Bu kodlar ve parametreler sistem yöneticisi tarafından deitirilerek, arızanın i akıı da deitirilebilmektedir. Arıza kodları ve sistem parametreleri: 1- Arıza Nedeni, 2- Genel Kapama Kodu, 3- Kapama Kodu, 4- Muayene Kodu, 5- ikayet Tipi, 6- Hizmet Parametre, 7- Arıza Raporlama, 8- Duyurular, 9- Anket. Arıza kodları tanımlama yetkisi rol bazında verilmektedir. Kullanıcının yetki seviyesi ne olursa olsun, bu role sahipse bu kodları güncelleyip deiiklik yapabilir. 34

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN Arızalar ve genel arızalar ıslah edilirken (kapatılırken) arızanın neden olutuunu belirten arıza nedeni de belirtilir. Bu kullanıcı arayüzleri ile Arıza nedeni sorgulama ve listeleme, tanımlama, bilgilerini görüntüleme / güncelleme, ve silme ilemleri yapılabilmektedir. Bu arayüzleri kullanmaya yetkili bir kullanıcı Arıza nedeni tanımlayabilecek, görüntüleyebilecek, güncelleyebilecek veya silebilecektir. Sistemde tanımlı Arıza Nedenlerinin sorgulanması ekranı aracılıı ile Arıza Nedeni Tanımlama/Güncelleme ekranlarına geçi salanır. ekil 3.5. arıza nedeni sorgulama ilk ekranıdır. Açıklama ve ekip tipi girildikten sonra ekil 3.6. ekrana gelmektedir. ekil 3.5. Arıza nedeni sorgulama Listesi ekranı TAS projesine balanan kullanıcının bulunduu ekibin/ekiplerin üzerindeki ileri (devam eden arızalar) listeledii ve bu ilerle ilgili yapılacak ilemlere geçi için kullandıı arayüzdür. ekil 3.7. i listesi sorgulama ilk ekranını göstermektedir. Görev Tipi combosunda ön muayene, son muayene ve ıslah seçenekleri yer almaktadır. Bu durumlardan birinde olan arızaları sorgulamak için combobox tan bir görev tipi seçilir. Hepsi seçeneiyle ön muayene, ıslah ve son muayene durumundaki bütün iler listelenebilir. Görev Durum combosuyla ele alınan ya da ele alınmayan arızalar ayrı ayrı sorgulanabilir. Hepsi seçeneiyle ele alınan ve alınmayan arızalar birlikte listelenir. 35

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN ekil 3.6. Arıza nedeni ayrıntı ekranı ekil 3.7. listesi sorgulama ilk ekranı Sorgula dümesine basılarak ilgili kriterler üzerinden sorgulama yapılabilir. Gelen i listesinden ilgili arıza ile ilem yapmak için Güncelle dümesine basılır. Arızanın durumuna göre muayene ya da ıslah sayfası görüntülenir. 36

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN ekil 3.8. listesi sorgu sonucu listesi sayfasında listelenen arızalar arasında görev durumu ön muayene olan kayıtlara ait Güncelle dümesine tıklandıında, seçilen arızanın Ön Muayene Sonucu Giri sayfasına yönlendirilir (ekil 3.9). ekil 3.9. Ön muayene sonucu giri sayfası Muayene Sonucu Giri sayfasında Arıza Bilgileri dümesi ve Abonelik Bilgileri dümesi bulunmaktadır. Arıza Bilgileri dümesine tıklandıında sayfa genileyerek ön muayenesi yapılacak olan arızanın bilgileri ayrıntılı olarak görülebilir. ekil 3.10. ve ekil 3.11. bu sayfaları göstermektedir. 37

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN ekil 3.10. Muayene sonucu arıza bilgileri ekil 3.11. Muayene sonucu abonelik bilgileri 38

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN Muayene Sonucu Giri sayfası aracılııyla ön muayene yapılacak durumda bulunan arızaya ait muayene sonucu bilgileri olan ilem durumu, yapılan ilemle ilgili gerekiyorsa açıklama ve muayene kodunun girilmesi salanır (ekil 3.12). ekil 3.12. Muayene sonucu ilem durumu Ön Muayene ilemi ilgili kii tarafından ele alındıktan sonra Listesi sayfasından tekrar ilgili arıza seçilip Ön Muayene Sonuç Giri sayfasına gelinerek lem Durumu Tamamlandı yapılır (ekil 3.13). ekil 3.13. Muayene sonucu tamamlanan ilem Muayene sonucu bilgileri kısmında ilem durumunda bir seçim yapıldıında kullanıcının Listesi sayfasına geri dönerek ilgili arızayı seçmesi ve Ön Muayene Sonuç Giri sayfasına gelmesi gerekmektedir. 39

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN Listesi sayfasında listelenen arızalar arasında görev durumu son muayene olan kayıtlara ait Güncelle dümesine basıldıında, seçilen arızanın Son Muayene Sonucu Giri sayfasına yönlendirilir. ekil 3.14. Son muayene sonucu giri Son Muayene Sonucu Giri sayfasında Arıza Bilgileri dümesi ve Abonelik Bilgileri dümesi bulunmaktadır. Arıza Bilgileri dümesine tıklandıında sayfa genileyerek son muayenesi yapılacak olan arızanın bilgileri ayrıntılı olarak görülebilir. Abonelik Bilgileri dümesine tıklanarak da arızaya ait abonelik bilgilerine ayrıntılı bir ekilde ulaabiliriz. Buradan da ön muayene giri ekranında olduu gibi görülmek istenen her durum için ayrı bir pencere açılması gerekmektedir. Yetkili kii son muayene ilemine baladıı anda i listesi sayfasından son muayene sonuç girii sayfasına gelerek ilem durumunu Ele Alındı durumuna getirmelidir (ekil 3.15). ekil 3.15. Son muayene ele alındı ekranı 40

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN Son Muayene ilemi ilgili kii tarafından ele alındıktan sonra Listesi sayfasından tekrar ilgili arıza seçilip Son Muayene Sonuç Giri sayfasına gelinerek lem Durumu Tamamlandı yapılır. Kullanıcı son muayene ilemine her baladıında ve ilemi her tamamladıında i listesi sayfasına gelmeli ve ilem durumunu deitirmelidir. lem Durumu Tamamlandı olarak deitirildiinde muayene kodu seçmek üzere Muayene Kodu combobox ı belirir. Yapılan muayeneye ait muayene kodu bilgisi seçilip istee balı olan açıklama alanı da dolduruktan sonra Kaydet dümesine basıldıında, son muayene sonucu girme ilemi tamamlanır ve tekrar Listesi sayfasına yönlendirilir. ekil 3.16. Son muayene tamamlandı ekranı 3.3.4. zleme Ekranları Bu ekran sistemde o an açık olan arızaları izlemek ve bu arızalar hakkında detaylı bilgi almak için kullanılmaktadır (ekil 3.17). Bu ekranda devam eden arızalar bildirim zamanına göre en sondan yeniye doru sıralandıında çok geciken arızalar kırmızı, geciken arızalar turuncu, sarı ve henüz müdahele süresi dolmamı arızalar beyaz olarak görüntülenmektedir. Renklerin zamana göre bu ekilde ayrılmı olması, kullanıcının öncelikle hangi arızaya müdahele etmesi gerektiini, listedeki bir arıza için ne kadar zamanı olduunu anlamayı kolaylatırmaktadır. Bu listede algıda renk faktörü çok güzel bir ekilde kullanılmıtır. 41

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN ekil 3.17. Devam eden arıza listeleme ekranı Gerekli olan bilgiler girildikten sonra Sorgula dümesine basılırsa kriterlere uygun kayıtlar listelenir (ekil 3.18). ekil 3.18. Arıza listesi Devam Eden Arıza Detay Ekranı, Devam Eden Arıza Sorgulama ekranında seçilen arıza hakkında geni bilgi imkanı sunar. 42

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN 3.3.5. Ekip-Kullanıcı Performans Bu ekran ekiplerin ve kullanıcıların performanslarını örenmek ve ölçmek amaçlı kullanılmaktadır (ekil 3.20). Perfomans bilgileri arasında Ortalama Sayısı, Ortalama lem Süresi gibi alanlarda ortalama hesaplanmaktadır. Ortalama hesaplanması için belli bir sayıya bölmek gerekmektedir. Bu da Balangıç ve Biti tarihleri arasındaki gün sayısından elde edilmektedir. Bu sebepten dolayı ortalama gerektiren alanlar bu tarih aralıklarına göre deer deitirirler. ekil 3.19. Devam eden arıza detayları 43

3. MATERYAL VE METOD Bihter PEKCAN ekil 3.20. Performansı izleme ekranı 44

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN 4. BULGULAR VE TARTIMA irketler Kullanıcı Merkezli Tasarım süreçlerini, sadece birçok faktör karmaık bir durum yaratıp kullanıcı merkezli tasarıma gerekçe yarattıı zaman, parçalar halinde veya sadece gerekli bir yöntemi seçerek uygulamılardır. Gelitirme, teknolojik olarak kolay ve yapılabilir yerine kullanıcı için doru ve kolay olmaya odaklanmalıdır. nsan Bilgisayar Etkileimi geleneksel olarak akademik bir alan olarak görülmütür. Ancak kullanılabilirliin sistemlerin geliiminde önem kazanması ile birlikte bu konu rekabet avantajı olarak görülmeye balanmıtır. 4.1. Kullanıcı Merkezli Yazılım Tasarımı nsan Bilgisayar Etkileimi (HCI), kullanılılık (usability) ve kullanıcı merkezli tasarım (UCD) endüstri tarafından son yıllarda daha ciddi olarak ele alınmaya balamıtır. Bu trendin birçok nedeni olmasına karın asıl neden internetin ortaya çıkması ve endüstriye olan etkileridir. irketler tarafından kullanımı daha kolay interaktif sistemler gelitirmek için kullanılan metod ve süreçlerden bazıları unlardır: i- Birçok irket kullanılabilirlii ayrı bir dal olarak görmemektedir. Sistemin kullanılabilirlii küçük ek ilerle, örnein birkaç grafik eklenerek salanabilecek bir i olarak görülmektedir. ii- Bazı irketler ise kullanıcı merkezli aktiviteleri sistem gelitirme süreçlerinin bir parçası haline getirmilerdir. Sistem gelitirme süreci deitirilmemi ancak kullanılabilirlii salayacak bazı aktiviteler eklenmitir. iii- Çok az sayıda organizasyon batan sona kullanıcı merkezli tasarımı gelitirme süreçlerinin odak noktası yapma yolunu seçmitir. Bu irketler kullanılılık odaklı olabilmek için interaktif sistemleri gelitirme sürecinin deitirilmesi gerektiinin farkına varmıtır. Kendilerini kullanıcı bazlı gelimeye adamılardır. ngilizce Amerikan Heritage Sözlüü ne göre compatible-uyum içinde sözcüü u ekilde tanımlanmaktadır: 45

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN 1- Bir bakası ya da dierleriyle uyumlu, ho, uygun birleimler yapabilmesi ya da yaayabilmesi. 2- Bir sistem içinde dier elementler ile düzenli bir biçimde etkin bütünleebilme ve ilem yapabilme. Bunun dıında congenial-ho kelimesi ise birinin ihtiyaçlarına ve düüncelerine uygun olma olarak tanımlanmaktadır. Harmony-uyumlu kelimesi ise Yunanca harmos kelimesinden gelmekte ve ortak anlamında u ekilde tanımlanmaktadır: 1- Hislerde, yaklaımlarda, eylemlerde aynı fikirde olma veya sempati, benzerlik ya da mutabakat, 2- Bir bütün olarak elementlerin uygun birleimi ya da ho, tatlı, sevindirici etkileimi. Bugün nsan Faktörleri ve Ergonomi Topluluu tarafından benimsenen ergonomi tanımında ana kelimelerden biri compatibility-uyumluluk olmasına ramen, bu önemli kavram yine de çou ergonomi literatürünün okuyucularının sezgisel yorumlarına bırakılmaktadır. Bu ekilde, ergonomi meslei, uyumluluun istenen durum olması veya ergonomik olarak tasarlanmı sistemlerin sonucu olmasına ramen, kavramın kendisinin, ergonomi felsefesinin ya da aratırma yönteminin ana bölümü olmadıı adeta kabul edilmi görünmektedir. Kullanılabilirliin sistemlerin geliiminde önem kazanması ile birlikte bu konu rekabet avantajı olarak görülmeye balanmıtır. 4.1.1. Kullanıcı Merkezli Tasarım Prensipleri nsan bilgisayar etkileimi interaktif bilgisayar sistemlerinin tasarımı, sınanması ve uygulaması ile bu kapsamdaki tüm olayların incelenmesini kapsayan bir disiplindir. 1980 li yılların ortasında HCI nın ayrı bir dal olarak benimsenmesi ile insan bilgisayar etkileimi terimi kullanılmaya balanmıtır. HCI daha sonra kullanıcı ve insan makine arayüzü dallarının devamı ve geliimi olarak görülmütür. HCI yalnızca arayüz tasarımı olarak deil kullanıcı ile bilgisayarlar arasındaki tüm 46

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN etkileimi kapsayan bir disiplin olarak görülmektedir. HCI nın asıl kaynaı ise ergonomi veya insan faktörleri disiplinidir. HCI nın kapsamı öyle tanımlanabilir: HCI insan ve makineler arasındaki ortak ilemlerin performansını, insan ve makine arasındaki iletiim altyapısını, insanların makineleri kullanabilme yeteneklerini (arayüzlerin örenilebilirlii buna dahildir), arayüzün algoritmasının gelitirilmesi ve programlanmasını, arayüz tasarım ve kurulumunda kullanılan mühendislik tekniklerini içerir. Kısaca HCI nin bilim, mühendislik ve tasarım yönleri vardır. HCI ni dört ana alana ayıracak olursak bunlar sırayla; Kullanım ve çerik, nsan Karakteristii, Bilgisayar ve Gelitirme Süreci dir. Baarılı bir tasarım oluturabilmek için sistemin hizmet edecei kullanıcıların geçmileri, becerileri, limitleri ve iyerleri bilinmelidir. Ayrıca teknolojinin sunduu olasılıklar, bunların limitleri ve gelitirme araçları aratırılmalı, geliimi destekleyecek ve olası kılacak bir süreç oluturulmalıdır. HCI nın içinde bulunduu disiplinler ACM raporunda öyle tanımlanmıtır: HCI insan ve makine arasındaki iletiimi ele aldıı için insan ve makine alanlarındaki bilgilerden yola çıkar. Makine tarafında bilgisayar grafik teknikleri, sistem programları, programlama dilleri ve gelitirme alanları HCI ya katkıda bulunur. nsan tarafında ise iletiim teorisi, grafik ve endüstriyel tasarım prensipleri, dilbilim, sosyal bilimler, insan psikolojisi ve performansı HCI ile ilgilidir. Kullanıcı merkezli tasarımı salayan tek bir süreç veya metod mevcut deildir. Kullanılı bir sistem ancak her birinin kendine has metodu olan birden fazla sıralı aktivitenin baarıyla tamamlanmasıyla oluturulabilir ve her organizasyon için uygulanması gereken aktivite ve metodlar farklıdır. UCD yi bir süreç, kullanıcı merkezli olmayı ise bir eilim olarak tanımlayabiliriz. ISO/IS 13407 standardı UCD yi sistemi kullanılı kılmayı amaçlayan etkileimli sistem gelitirme yaklaımı olarak tanımlamaktadır. nsan faktörleri ve ergonominin etkileimli sistem gelitirme çalımalarına birçok katkısı vardır. Bunlardan bazıları, verimlilik ve etkinlii artırması, çalıma artlarını gelitirmesidir. Ergonominin sistem tasarımına dahil edilmesi, insan kabiliyet, kapasite, beceri ve ihtiyaçlarının tasarımda göz önüne alınması demektir. 47

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN Ergonomi ve insan faktörü disiplinleri sistem tasarımı konusunda geni bilgilere sahip olmasına ramen bunların çou uzmanlarda saklıdır. Bu standart, tasarım sürecini yönetenler için bir çerçeve çalıma niteliindedir. Kullanıcı merkezli aktivitelerin genel tanımlarını içerir ancak detaylı teknik ve metodları anlatmaz. Standartta yer alan döngüsel süreç ekil 4.1 de gösterilmitir. Kullanıcı Merkezli Tasarım htiyacının Kullanım alanının ve amacının anlaılması Tasarımın ihtiyaçları karılayıp karılamadıın ın belirlenmesi Sistem fonksiyonel, kullanıcı ve organizasyonel ihtiyaçları karılar Kullanıcı ve organizasyonel ihtiyaçların belirlenmesi Tasarım çözümlerinin üretilmesi ekil 4.1. UCD Döngüsel Süreci (Yılmaz, 2002). ekil 4.1 de gösterilen 4 ana aktivite unlardır: i- Kullanım içeriinin belirlenmesi ve anlaılması, Kullanıcı karakteristikleri, görevler, organizasyonel ve fiziksek çevre sistemin kullanım içeriini belirler. Analiz için baz oluturması gerekir. Analiz, amaçlanan kullanıcıların karakteristiklerini, yapacaı ilemleri ve sistemin kullanacaı çevreyi belirler. 48

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN ii- Kullanıcı ve organizasyonel ihtiyaçların belirlenmesi, Birçok tasarım sürecinde sistemin fonksiyonel ihtiyaçlarının belirlenmesi adımı vardır. Kullanıcı merkezli tasarım için bu adım kullanılılık çerçevesinde daha detaylı tanımlanmalıdır. iii-tasarım çözümlerinin üretilmesi, Ortaya çıkarılan imdiki duruma göre potansiyel tasarım çözümleri üretilmesi bir sonraki adımdır. imdiki durum bilgilerine katılımcıların tecrübe ve bilgileri ve kullanım analizinin içerik sonuçları katılır. Adımları sıralarsak önce eldeki bilgiler kullanılarak tasarım çözümü üretilir, daha sonra bu tasarım çözümleri simulasyonlar ve modeller yardımı ile salamlatırılır, çözümler kullanıcılara sunularak bu sistemler üzerinde denemeler yapmaları salanır. Tüm bu süreç, ulaılması hedeflenen kullanıcı merkezli tasarım amaçları salanana kadar tekrarlanır. iv-tasarımların ihtiyaçlara göre deerlendirilmesi, Deerlendirme, kullanıcı merkezli tasarımda önemli bir adımdır ve sistem yaam döngüsünün her aamasında tekrarlanmalıdır. Tasarımın erken safhalarında odak tasarım çalımalarını yönlendirecek eletirileri toplamaktır. Daha sonra kısmen tamamlanmı bir prototip oluturulduunda kullanıcı ve organizasyon hedeflerine ulaılıp ulaılmadıı ölçülebilir. Eletiriler bu sefer tasarımı gelitirmeye yöneliktir. Ayrıca sistemin uzun vadede kullanımının da nasıl takip edilmesi gerektiine karar verilir. UCD süreci bu aktivitelerin hedeflere ulaılana kadar tekrar edilmesini gerektirir. UCD yaklaımına ihtiyaç duyulması sistemin operasyonel amaçlarının belirlenmesi sırasında ortaya çıkar. Bu amaçlardan biri pek tabi kullanılılıın salanmasıdır. IBM de çalıan aratırmacılar kullanılı bir sistem gelitirmede ele alınacak 4 ana tasarım prensibi belirlemilerdir. Bu prensipler: i- Kullanıcılara (erkenden ve sürekli) odaklı olma Tasarım mühendisleri öncelikle kullanıcıların kim olduunu anlamalıdırlar. Bu anlayıın bir kısmı kullanıcıların davranısal ve antropometrik karakteristikleri incelenerek, bir kısmı yapılması beklenen iin özellikleri incelenerek, bir kısmı ise kullanıcıları tasarım sürecine, katılımcı veya danıman olarak katmakla salanır. 49

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN ii- Deneysel ölçümler Potansiyel kullanıcıların yazılı senaryolara ve kullanım kılavuzlarına tepkileri gelitirme sürecinin erken safhalarında ölçülmeye balanmalıdır. Daha sonra simulasyon ve prototipler ile gerçek i yapmaları salanarak performans ve tepkileri kaydedilip analiz edilmelidir. iii- Tekrarlı tasarım Kullanıcı testlerinde ortaya çıkan problemler mutlaka çözülmelidir. Bu, tasarım sürecinin tekrarlı olması demektir, yani her tasarımdan sonra test ve ölçümler yapılmalı ve bulunan yanlılar düzeltilerek yeni tasarım tekrar test edilmeli ve ölçümler yapılmalıdır. Bu tekrarlı süreç gerektii kadar tekrarlanmalıdır. Tasarım mühendisleri ilk denemelerde baarılı olmadıkları için deneysel ölçüm ve tekrarlı tasarım gereklidir. iv- Entegre tasarım Kullanılılıın her parçası beraberce gelitirilmeli ve tek bir merkezden kontrol edilmelidir. Entegre tasarım, birbirinden baımsız kullanılılık parçalarının gelitirilmesini engeller ve böylece ortak bir amaca yönelik ilemlerin yapılmasını salar. Entegre tasarım, sürecin balangıcından bitimine kadar her parçanın birbiriyle balantısı olduuna ve tüm parçaların beraberce gelitirilerek en iyi çözümün bulunacaına inanır. Kullanıcı katılımı problemi çok önemlidir ve her durumda katılım tercih edilmelidir, çünkü: a- Kullanıcılar ilerinde uzmandırlar ve ileri detaylı olarak anlayabilecek yegane kiilerdir. b- Kullanıcılar onlar için tasarım edilmi sistemleri test edecek en iyi kiilerdir. Fakat bir projeye kullanıcıların katılımı kullanılı bir sistem yapılmasını garanti etmez. Kullanıcılar projede pasif pozisyonda kalmamalı; aktiviteler, metodlar ve tecrübeli kullanılılık profesyonelleri yardımı ile mümkün olduunca onlardan yararlanılmalıdır. 50

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN 4.1.2. Kullanılabilirlik Deerlendirmesi Yazılım yaam döngüsü ele alındıında, toplam harcamaların % 80 inin yazılımın kullanılmaya balamasından sonra ortaya çıktıı saptanmıtır. Bu harcamaların % 80 i ise daha önce karılanmamı veya atlanmı kullanıcı isteklerinden, sadece geriye kalan % 20 si ise yazılım hatalarından kaynaklanmıtır. Sistemin kabulü ve baarısı kullanılılıı ile ilgilidir. Kullanıcı merkezli tasarım, kullanılılıı salamadaki en önemli aamalardan biri olduu için bu bölümde detaylı olarak ele alınacaktır (Pahl, 2004). Kullanıcı merkezli tasarımın (UCD) tek ve kesin bir tanımı yoktur. HCI topluluunda dahi bu ad farklı içeriklerde yorumlanmaktadır. Literatür taramasında ortaya çıkan bazı tanımlar vardır. Preece, UCD yi tasarım sürecinde kullanıcı bilgi ve katılımını asıl unsur olarak gören yaklaım olarak tanımlamaktadır (Yılmaz, 2002). IBM den John Karat UCD yi, amacı kullanılı bir sistem gelitirmek olan tekrarlı bir süreç olarak tanımlamı, amaca ulamanın yolu olarak ise potansiyel kullanıcıları sistem tasarımına dahil etmek olduunu belirtmitir (Yılmaz, 2002). Digital Equipment ten Dennis Wixon, kullanıcı merkezli tasarım sürecini, kullanıcıyı veya kullanıcı verilerini sistem testi ve kontrolünde veya tasarım prensiplerinde fikir merkezi olarak kullanan süreç olarak tanımlamaktadır (Yılmaz, 2002). Gelitirme uzmanı tasarım modeli ile kullanıcı modelinin uyumlu olmasını ister. Tasarım modeli gelitirme uzmanı tarafından kurulmu kavramsal modeldir. Kullanıcı ise sistem hakkında zihinsel bir model, yani kullanıcı modelini oluturur. Arayüz tasarımlarının kullanılabilirliinin deerlendirilmesi genellikle heuristik deerlendirme ve kullanıcı testleri olmak üzere iki ekilde yapılır. Heuristik deerlendirme bir tasarımın özellikleri ile önceden belirlenmi kullanılabilirlik prensipleri karılatırılarak uzman görüüne dayalı olarak yapılan bir deerlendirmedir. Kullanıcı testleri ile yapılan deerlendirme ise gerçek kullanıcılar ile yapılan, kullanıcı-ürün etkileiminin gerçek ortamda gözlenebildii ve ürünün kullanımı ile ilgili bilgilerin dorudan kullanıcılardan elde edilebildii bir yöntemdir. Ergonomi literatüründe kullanılabilirlik kriter ve ölçütleri oldukça fazla ve çounlukla tanımlanmadan kullanılmaktadır. Kullanılabilirlik kriterleri, kullanımın 51

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN daha etkin, daha verimli ve daha rahat olmasını salamak amacıyla kullanılan kriterlerdir. Bundan dolayı kullanıcı arayüzü deerlendirmelerinde kullanılabilirlik kriterleri baz alınmalıdır. Aaıda heuristik deerlendirmelerde çokça kullanılan kullanılabilirlik kriterleri verilmitir: 1-levsellik: Sistem, kullanıcılar görevlerini yerine getirirken, yapılan görevin gerektirdii ihtiyaç ve gereksinimleri karılamalıdır. 2-Kontrol Edilebilirlik: Sistem mümkün olduu kadar, kullanıcının kontrol edebilmesine olanak tanımalıdır. 3-Esneklik: Kullanıcı arayüzü, yapısı, bilginin sunulması ve deiik potansiyel kullanıcıların ihtiyaç ve gereksinimlerine uygunluk bakımından yeterli esneklie sahip olmalıdır. 4-Hata Yönetimi: Sistem, hataların önlenmesi, hata olasılıının azaltılması, hataların tolere edilmesi ve hata olutuunda giderilmesi amacıyla kullanıcı ile interaktif iliki kurabilecek ekilde tasarlanmı olmalıdır. 5-Kullanıcıya Uygunluk: Sistemin yapısı ve çalıma ekli kullanıcının fiziksel, zihinsel ve psikolojik özelliklerine uygun olmalıdır. 6-Kendi Kendini Betimleme: Sistem, kullanıcıya geri-besleme, kılavuzluk ve destek salayacak ekilde tasarlanmı olmalıdır. 7-Tutarlılık: Sistemin çalıma ekli, yer, biçim ve format olarak kendi içinde tutarlılık arz etmelidir. 8- Yükü: Sistem, kullanıcının, fiziksel ve zihinsel i yükünü kabul edilebilir sınırlar içinde tutmalı ve etkileim hızını artırmak için mesajlar kısa, öz ve anlaılır olmalıdır. 9-Örenilebilirlik: Kullanıcının sistemi kullanırken örenme süreci hızlı olmalı ve zaman içinde benzer uygulama adımlarını rahatlıkla hatırlayabilmelidir. Yukarıda verilen bu kriterlerin, birden fazla alternatifin söz konusu olduu bir durumda en iyi alternatifin seçilmesi amacıyla kullanılmaktadır. Gerçek kullanıcılarla yapılan kullanıcı testleriyle deerlendirme yöntemi en yaygın ve en temel kullanılabilirlik metodudur. Bu metot ile kullanıcı-arayüzü arasındaki etkileimin biçimi, yönü ve performansı ile ilgili bilgiler gerçek ortamda 52

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN yapılan gözlem ve ölçümlerle elde edilir. Bu yönüyle kullanıcı testleri vazgeçilmezdir. Uluslararası Standardizasyon Kuruluu (ISO) kullanılabilirlii (ISO 9241-11); bir sistemin kullanımıyla belirlenen amaçlara ne derece ulaıldıının (etkililikeffectiveness), belirlenen amaçların elde edilmesi için harcanması gereken zaman, para, zihinsel çaba vb. kaynakların (etkinlik-efficiency) ve kullanıcının, sistemi kabul edilebilir bulma derecesinin (tatmin-satisfaction) bir ölçüsü olarak tanımlamaktadır. 4.2. Üretim Yönetimi Yazılımları E-yeri bazlı elektronik sistemlerin gelimesiyle birlikte birey artık sistemi yönlendiren kii rolünü almıtır. Bireyin bilgisayarla çalımasında verimli olabilmesi için ergonomik olarak insana uygun tasarlanması gerekir. Bunu salamak için yazılım uzmanları insanların her ilemi nasıl yerine getirdiklerini belirleyerek tasarımı gerçekletirmelidir. ERP sistemlerinin en önemli zorluklarından biri navigasyondur, yazılımlar kolayca örenilebilir ve kullanılabilir olmalıdır. Arayüzün yazılımın kullanımının zevkli olması için göze hitap etmesi de önemlidir. Ekran tasarımı önemli bilgileri öne çıkaracak ve önemsizleri arka planda tutacak ekilde olmalıdır. Ayrıca yazılımlar bir uygulamadan dierine kolayca geçii salayacak ekilde tasarlanmalıdır. E-yeri teknolojisinin amaçlarından biri teknik altyapı olarak karmaık ve kullanımı zor yazılımların kullanıcıya göre tasarlanmasıdır. Bu sayede hem ergonominin asıl amacı olan i yaam kalitesi artırılmı olacak, hem de yapılan ilemlerde zaman tasarrufu salanmı olacaktır. Dolayısıyla E-yeri teknolojisi tasarım ve kullanılılık açısından Ergonomi teknolojisinin bir alt dalıdır. Günümüzün hırçın rekabet koullarında artan müteri beklentilerini doru zamanda, doru ürünle, maksimum kalitede ve minimum maliyetle karılamak istisnasız her kuruluun hedefidir. Üretimin kendi içinde oldukça kesin bir disiplini varken, kuruluun dier birimleri tarafından ölçümlenebilir ve ölçeklenebilir olması, amacı kar etmek olan 53

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN tüm kurulular için hedeflenen bir konu olsa da finans-muhasebe disiplini ile üretimin disiplinlerinin farklı olması, kurululardaki en zor raporlama konularından birinin olumasına sebep olmaktadır. yi bir üretim yazılımı, üretim anlamında tüm gereksinimleri karılamalı ve planlama ve gözlemede ileri düzey olanaklar tanırken, aynı zamanda finansal bakı açısı ile de izlenebilir ve raporlanabilir olmalı, yönetim ve karar mekanizmalarında doru zamanda, doru karar için gerekli alt yapıyı oluturmalıdır. Üretim yazılımlarının modülleri, daıtım modülleri ile birebir entegrasyonu ve tüm çözümlerin içinde yer alan kalite yönetimi alanları sayesinde kurulularda üretimdeki kalite politikalarının takibi ve izlemesine olanak tanımalı, malzemelerin girilerinden çıkılarına kadar maksimum izlenebilirlik ve yönetilebilirlikte kalite kontrol akıları ve onay mekanizmaları oluturmalıdır. Farklı üretim süreçlerini kapsayan kontrol ve planlama yeteneklerine sahip olmalıdır. Sipari ilemleri, satınalma yönetimi, tedarikçi yönetimi, stok kontrol, depo yönetimi fonksiyonları, entegre çalıarak organizasyonun verimliliini ve veri bütünlüünü salamalıdır. Üretim kaynakları planlaması tanımı, yazılım mimarisinin önem kazanması ve irket kapasite planlamasının yazılım faaliyetlerinin yer edinmesi ile KKP sistemlerine dönümeye balamıtır. KKP sistemleri genellikle bir iletmenin, üretim, ulatırma, daıtım, envanter durumu, liman ticareti, muhasebe ve faturalama gibi ilemlerini kontrol eder. KKP yazılımları ayrıca bir iletmenin, satı, pazarlama, ulatırma, listeleme, üretim planlaması, envanter yönetimi, kalite yönetimi ve insan kaynakları yönetimi gibi birçok ticari faaliyetini kontrol etmesine yardımcı olur. Bazı KKP yazılım sistemleri satıcıları ve sistemleri ve ürünleri aaıda sıralanmıtır: 1- Compiere, 2- ERP5, 3- GNU Enterprise, 4- SQL Ledger, 5- OFBiz, 6- TinyERP, 54

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN 7-OpenTaps. Tescilli KKP yazılımları ve popüler ürünleri aaıda sıralanmıtır: 1-SAP-SAPR/3, mysap, 2- Oracle-PeopleSoft, Oracle e-business Suite, JD Edwards EnterpriseOne, 3- INFOR-INFOR ERP LN, 4- Microsoft-Microsoft Dynamics, 5- IFS-IFS Applications, 6-The Sage Group-Sage MAS 500, 7-Lawson Software-Lawson Financials, 8-Visma, 9-Exact Software-Macola ERP, 10-QAD-MFG/PRO, 11-Epicor- Epicor Enterprise, 12-NetSuite-NetERP, 13-SIV.AG-KVASy4, 14-24SevenOffice-24SevenOffice. 4.2.1. Üretim Sistemleri Üretim yazılımlarının bir parçası olan üretim modülü stok, sipari, satı ve satın alma modülleri ile bütünleik bir yapıda çalımaktadır. Deiken yapıda mamul reçeteleri hazırlamak, her hangi bir mamulü dier bir mamulün reçetesinde girdi olarak tanımlamak, yardımcı madde, alternatif hammaddeler ve yarı mamul tanımlarını yapabilmek esnek bir bilgi giri mimarisiyle gelitirilmi olan ürün aaçları ve reçete tanımlama ekranları vasıtası ile mümkün olmaktadır. Üretim Sistemi farklı sektörler için hazırlanmı referans modeller sayesinde bir çok deiik sektör için farklı kurulum alternatiflerini içinde barındırmakta ve bu sayede hızlı bir uyarlama sürecine eriilmektedir. Üretim sistemi MRP I (Malzeme htiyaç Planlama) ve MRP II (Üretim Kaynakları Planlama) modülleri ile bir arada çalıarak üretim sisteminin tüm aamalarını planlamayı salamaktadır. Ayrıca 55

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN maliyet muhasebesi balantısı sayesinde üretim sistemi içerisinde oluabilen tüm maliyetler muhasebe sistemine otomatik olarak gönderilmektedir. 1- Ürün Reçeteleri ve Ürün Aaçları 2- Alternatif Reçeteler 3- Üretim Rotaları 4- ve Operasyon Merkezleri 5- Operasyon Kaynakları Yönetimi (Çalıan, Makine vs) 6- Üretim Hatları 7- Üretim Planlama (günlük, haftalık, aylık) 8- Sipari Bazlı Planlama mkânı 9- Stok Bazlı Planlama mkânı 10- Emirleri 11- Otomatik Hammadde Sarfiyatı 12- stee Balı Otomatik Ambalaj Malzemesi Sarfiyatları 13- malat Anında Yan Ürün ileyebilme Seçenei 14- Sipari ve Planlama Bazında htiyaç Analizleri 15- Ürün zlenebilirlii ve Seri/Lot Bazlı Takip Mekanizmaları 16- Standart ve Fiili Maliyet Hesaplama Seçenekleri 17- Maliyet Projeksiyonları 18- Detaylı malat Raporları 19- MRP I/II Balantısı 20- Maliyet Muhasebesi Balantısı Günümüzde, dünyanın önde gelen üretim ekonomilerinde bilgiye duyulan ihtiyaç artmaya balamıtır. irketlerin yönetici ve karar verme mekanizmalarındaki kiilerin bilgiye kolay eriimini salayan çok çeitli ürünler ve teknolojiler ortaya çıkmıtır. Bilginin etkin yönetimi için teknoloji tabanlı çözümler ve üretim yönetimi otomasyonu sistemleri iletmeler için daha da önemli hale gelmitir. Özellikle KOB lerde görülen ürün çeitlilii ve farklı üretim süreçlerine göre sunulan çözümlerin sürekli üretimin kullanıldıı iletmelerde üretim maliyetlerini azaltmaya yönelik çalımaları, siparie özel üretim yapan iletmelerde üretim süreçlerini kısaltmaya yönelik çabalarını arttırmalıdırlar. Sunulan çözüm üretim 56

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN emirlerini, hammadde tedarikini, tedarik ve kapasite planlaması gibi farklı süreci etkin ve süratli bir biçimde kontrol, analiz ve müdahaleye izin verecek ekilde gerçeklemesini salamalıdır. Malzeme akıının bir yanda tedarikçilerden üretime, dier yanda üretimden müterilere kadar olan tüm aamalarını otomatize etmeli ve bu sayede iletme zincirinin her noktasından edinilen bilgileri üretim ve malzeme tedariki süreçlerinin optimizasyonunda gerektiinde önseziye dayalı akıllı sistemlere ve grafik destekli kullanıma imkan vermelidir. ERP sistemleri irket içi operasyonel verilerini ve süreç bilgilerini entegre etmeye odaklı içe dönük bir yapıya sahiptir. E-i ise dıa dönük yani irketi müterilerine, satıcılarına ve i ortaklarına balayan, onlarla iletiimini salayan bir yapıya sahiptir. ERP uygulamalarını haklı çıkaran getiriler; maliyetleri kısması, entegre verinin süreç verimliliini artırması, ilem maliyetlerini azaltmasıdır. Birebir arayüzlerle birbirine balanmı birçok uygulama hem donanım hem de yazılım maliyetini yüksek seviyede tutmaktadır. Tüm bu sistemlerin tek bir ERP sistemiyle deitirilmesi yazılım, donanım ve bakım maliyetlerini düürür. Daha önce her bir sisteme ayrı ayrı girilen veya arayüzlerle senkronize edilen ana veriler hata yapmaya çok müsait bir ortam yaratmaktaydı. Oysa ERP ile ana veriler tek bir merkezde toplanır, bakımı yapılır ve saklanır. 4.3. Telekom Müteri ve Arıza Sistemi Anket Uygulanması 3. bölümde incelenen Telekom müteri ve arıza sisteminin kullanıcılar açısından deerlendirilmesi amacıyla bir anket çalıması uygulanmıtır. Bu anket çalımasının soruları Ekler bölümünde verilmitir. 4.3.1. Anket Sorularının Deerlendirilmesi Bu anket, Telekom müteri ve arıza sistemi yazılımlarının ergonomik açıdan deerlendirilmesi amacıyla hazırlanmıtır. Anket soruları esas olarak üç ana bölüme ayrılmıtır. Birinci bölümde, kullanılan yazılımla ilgili genel sorular sorulmaktadır; bunlar yazılımın entegrasyonu veri depolama ilemleri, dokümanlar gibi konulardır. 57

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN kinci bölümde kullanıcıların yazılımları nasıl bulduuyla ve i yüküyle ilgili sorular bulunmaktadır. Üçüncü bölümde kullanıcıların yazılımları ergonomik açıdan deerlendirmelerini salayacak sorular bulunmaktadır. Burada özellikle örenilmek istenen nokta, renk ve tasarımın algı, kullanım kolaylıı ve i yüküne etkileridir. Yanıtlara göre dorudan bir puanlama yapmak mümkün deildir. Çünkü yanıtlar genelde Evet Hayır biçiminde ve detaylı bilgiye dayalı sorulardır. Bu anket çalıması Telekom müteri ve arıza sistemi yazılımlarının öne sürülen 3 aamanın özelliklerine göre her aamadaki yeterliliklerini ergonomik açıdan ölçmeye yönelik bir çalımadır. Anket soruları fonksiyonalitelerine göre gruplara ayrılmıtır. Her fonksiyonalite grubu için verilen yanıtlar incelenerek o fonksiyonaliteye 10 üzerinden bir deerlendirme puanı, en iyi ekilde nasıl faydalanılabileceinin anlaılması açısından her bir fonksiyonaliteye bir aırlık (önem) puanı verilmitir (Yılmaz, 2002). Aırlık puanları toplamı 100 olacak ekilde daılımı yapılmıtır (Tablo 4.1). Tablo 4.1. Fonksiyonalite Grupları ve Aırlıklar Fonksiyonalite Aırlık Sistem Entegrasyonu 13 Bilgi Entegrasyonu 15 Roller 15 Tasarım 18 Kiiselletirme 15 Altyapı (Mimari) 13 Yönetim 11 Her fonksiyonalite grubuna verilen puanlar aırlık katsayısıyla çarpılmı ve her bir fonksiyonalitenin aırlıklı puanı hesaplanmıtır. Fonksiyonalite grupları u ekilde belirlenmitir: Sistem entegrasyonu için anket soruları içinde üç soru (1, 3. ve 9. sorular), bilgi entegrasyonu için dört soru (2, 7, 10. ve 15. sorular), rollerle ilgili üç soru (5, 16. ve 24. sorular), tasarımla ilgili yedi soru (13, 17, 18, 19, 21, 22. ve 23. 58

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN sorular), kiiselletirmeyle ilgili dört soru (11, 12, 14. ve 25. sorular), altyapıyla ilgili üç soru (4, 8. ve 20. sorular), yönetimle ilgili iki soru (6. ve 26. sorular) bulunmaktadır. Bu sorulara verilen cevaplar ve her ıkkın cevaplanma sayısı Tablo 4.3 de görülmektedir. Anket yüz kiiye uygulanmıtır. Ankete katılan kiilerin ünvanları ve sayıları Tablo 4.2 de gösterilmektedir. Tablo 4.2. Ankete Katılan Kii Sayısı ve Ünvan Daılımı Müdür 10 Mühendis 22 Uzman 8 Teknikler 16 Teknisyen 13 Memur 17 çi 14 Her bir soruya verilen cevapların yüz katılımcı içindeki oranına bakarak, her bir fonksiyonalite grubuna bir baarı puanı verilmitir. Bu baarı puanı u ekilde hesaplanmıtır. Her soruya verilen cevap sayılarına bakılarak öncelikle her soruya bir baarı puanı verilmi daha sonra fonksiyonalite grubu içindeki soruların baarı puanlarının aritmetik ortalamaları alınarak o fonksiyonalite grubunun baarı puanı belirlenmitir (Tablo 4.4). 59

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN Tablo 4.3. Sorulara Verilen Cevaplar ve Baarı Puanları a b c Baarı Puanı Soru 1 19 49 32 3 Soru 2 12 88 8 Soru 3 11 89 1 Soru 4 11 89 9 Soru 5 69 31 3 Soru 6 35 29 36 3 Soru 7 80 20 8 Soru 8 83 17 6 Soru 9 44 56 5 Soru 10 22 78 3 Soru 11 91 9 9 Soru 12 18 49 33 6 Soru 13 70 30 8 Soru 14 65 35 6 Soru 15 72 10 18 7 Soru 16 67 24 18 3 Soru 17 27 9 3 Soru 18 71 29 73 8 Soru 19 26 8 Soru 20 53 47 74 5 Soru 21 83 17 8 Soru 22 Geri Dümeler arası Daha basit 6 dönülerde geçite tab yok olmalı zorluklar var Soru 23 94 6 9 Soru 24 9 91 2 Soru 25 38 62 4 Soru 26 12 88 2 60

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN Tablo 4.4. Fonksiyonalite Grupları Baarı Puanları Fonksiyonalite Aırlık Baarı Puanı Aırlıklı Puan Sistem Entegrasyonu 13 3 39 Bilgi Entegrasyonu 15 6,5 97,5 Roller 15 2,67 40,5 Tasarım 18 8,6 154,8 Kiiselletirme 15 6,25 93,75 Altyapı (Mimari) 13 6,67 86,71 Yönetim 11 2,5 27,5 Tablo 4.3 ve tablo 4.4 e bakıldıında incelenen yazılımların belirli ergonomik kriterlere göre deerlendirilmesi mümkündür. Fonksiyonalite gruplarından tasarıma verilen baarı puanı genel olarak yüksektir; ergonomik açıdan bizi en fazla ilgilendiren fonksiyonalite grubu tasarım olduu için bu gruba verilen aırlık puanı da en yüksektir. Bu durumda en yüksek baarı puanı 154.8 puanla tasarım grubundadır. Kullanıcılar açısından bakıldıında yazılımın tasarım kullanımı kolay olarak deerlendirilebilir. kinci sırada yüksek aırlık puanına sahip fonksiyonalite grupları olan bilgi entegrasyonu, roller ve kiiselletirme arasından en baarılı grup 97,5 puanla bilgi entegrasyonudur. Kiiselletirme ve roller, ergonomik açıdan kullanıcının programa uyumunu kolaylatıran i yükünü azaltan ve kullanıcının kendi i ortamını yaratabilecei özelliklerdir. Sistemde tanımlanmı rollere göre ekran tasarımı ve menülerin deimesi kullanıcının kendi iiyle ilgili olmayan fonksiyonları görmemesi ve dolayısıyla daha sade bir ekran tasarımıyla çalımasını salamaktadır. ncelenen telekom sisteminde roller fonksiyonalitesi 40,5 puanla kullanıcılar tarafından baarısız bulunmutur. Altyapı ve sistem entegrasyonu grupları aırlık sıralamasında on üç puanla üçüncü sırada bulunmaktadır. Baarı puanlarına bakıldıında altyapı baarılı sayılabilecek bir puana sahipken, sistem entegrasyonu ise 39 puanla baarısız bulunmutur. 61

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN Ergonomik yazılım kriterleri içerisinde önem deeri çok yüksek olmayan yönetim sistemi bir bütün olarak ele aldıımızda, sistemden hiyerarik düzende en iyi sonucu almayı ve kullanıcıların, verilerin ve altyapının entegrasyonunu salamaktadır. Yapılan anket çalımasında kullanıcılar tarafından en baarısız bulunan fonksiyonalite grubudur. Anket çalımasının tasarım ile ilgili sorularından olan 22. soru, kullanıcıların arayüzlerdeki düme, combobox, listbox, i listelerini eletirmeleri ve deerlendirmeleri için konulmutur. Bu soruya kullanıcıların verdikleri yanıtlardan tasarımdaki eksiklikleri belirleyebiliyoruz. Verilen yanıtlar bir araya getirildiinde arayüzlerde dümeler arası geçite tab olmadıı, ekran tasarımının genel olarak daha basit olması gerektii ve ekranlar arası geri dönülerde zorluklar olduu belirtilmitir. Anket sorularından alınan cevaplar, kullanılan yazılımın ergonomik açıdan, kullanıcılar tarafından yeterli bulunduunu göstermektedir. Yaptıım gözlemlerde, ankete katılan kiilerin % 60 ının bu programlar dıında i veya özel hayatında farklı programlar kullanmadıı belirlenmitir. Bu durum, kullanıcıların programları ergonomik açıdan bütün yeterlilie sahip baka bir programla karılatırma imkanı olmadıını göstermektedir. Dolayısıyla kullanılan program tamamen objektif olarak deerlendirilmemi olabilir. Kendi çalımalarımdan ve kullanıcılarla birlikte yaptıım çalımalarda sözel olarak yapılan eletiriler ve belirtilen eksikler ankete tam olarak yansıtılmamıtır. Belirtilen bu eksikler; ele alınan bir tesis/arıza i emri ile ilgili iin balangıcından tamamlanmasına kadar açılan arayüz sayısının fazla olması; balanılan bir iin tamamlanması için çok fazla arayüz arasında geçiler yapmak zorunluluu; bu geçiler arası geçen sürenin ii yavalatacak düzeyde uzun olduu; gün içerisinde kullanılan kullanıcı adı-parola kombinasyonu sayısının çok olduudur. Çalıma ortamının insancıllatırılması ve insanın psikolojik duyarlılıklarına cevap verilmesi balamında renk önemli bir faktör olarak karımıza çıkmaktadır. Etkin, kaliteli, verimli ve güvenli insan kullandıı donanım ve çevre sisteminin oluturulmasında; yorgunluk, stres, i hevesi kaybı, monotonluk, sosyal beklentiler gibi sorunların çözülmesinde rengin önemli bir katkısı vardır. 62

4. BULGULAR VE TARTIMA Bihter PEKCAN Uyarıcı tasarıma ait mevcut standartlar ve talimatlarda, kırmızı, turuncu ve sarı renkleri tehlike, uyarı ve önem sinyalleri olarak uygulanmaktadır. Anket katılanlarına sorulan sorulardan yararlanma olasılıı, okunabilirlik, ürünün fark edilirliine dayalı algılanan risk deikenleri açısından renkle sunulan iaretlerin, etkilerin, siyah-beyaza oranla daha çok okunaklı ve fark edilir olduu anlaılmaktadır. Renk, görsel ilemlerde dikkati destekleyen, ekrandaki bilgileri hızla düzenleyip, yapılandıran bir faktör olarak programlarda büyük önem taımaktadır. 63

5. SONUÇ VE ÖNERLER Bihter PEKCAN 5. SONUÇ VE ÖNERLER Yazılım ergonomisi, ibirlii teknolojisi ve onun aracı e-iyerlerinin ergonomi açısından bulunduu yerdir. E- iyeri yazılım ergonomisi prensiplerine dayanarak deer artıını vaat eder. Yazılım ergonomisi bilginin kullanıcıya sunum biçimini optimize eder. Yazılım ergonomisi projelerin önce role sonra kiiye özel tasarlanmasını önermektedir. Böylece kullanıcı kendisine en rahat gelen çalıma ortamını yaratır. Bu da ergonominin ana amacı olan insanın yaam kalitesinin iyiletirilmesine katkıda bulunur. 5.1. Sonuçlar Bu Yüksek Lisans çalımasının bir parçası olan bu tez 5 bölümden olumaktadır. Birinci bölümde biliim teknolojisinin kısa geliim öyküsü ve aamaları sunulmutur. Tezde teknolojinin bizi ilgilendiren kısmı olan insan boyutu ayrıntılı olarak ele alınmıtır. Yeni teknoloji yeni yetenek ihtiyacını da beraberinde getirmektedir. Bu da bireylerde teknoloji korkusunun olumasına neden olmaktadır. hayatında, yeni projelerin çalıanlarda bir endieye ve belirsizlie neden olduunu görülmektedir. Projelerde yeni yetenek gereksinimleri potansiyel kullanıcılar arasında korkuya yol açmaktadır. 3. bölümde yazılım ergonomisinin ergonomi disiplini içindeki yeri aratırılmaktadır. Ayrıca ergonominin disiplinler arası bir çalıma deil, tek baına bir disiplin olduu ve insan sistem ara kesit teknolojisinin (HSIT) bu disiplinin teknolojisi olduu açıklanmıtır. 3. bölümde ayrıca Telekom Müteri ve Arıza Sistemi ayrıntılı olarak incelenmitir. Kullanılan bu programların ekran tasarımları ve menü kullanımlarına yer verilmitir. Bu incelemeyi yaparken ulaılmak istenen nokta; arayüz standartları, menü kullanımı, fonksiyon tuları kullanımı gibi özelliklerin ergonomik açıdan deerlendirilmesidir. 4. bölümde yazılım ergonomisi kullanıcı merkezli tasarım prensipleri açından ele alınmı, organizasyonlarda UCD nin nasıl uygulanması gerektii tartıılmıtır. 64

5. SONUÇ VE ÖNERLER Bihter PEKCAN 4. bölümde Telekom Müteri ve Arıza Sisteminin ayrıntılı olarak deerlendirilmesi için yapılan anket çalımasının ayrıntılı deerlendirmeleri bulunmaktadır. ncelenen yazılımın tasarım prensiplerine büyük oranda uyduu görülmütür. Uyarıcı tasarım prensiplerine uygun olarak kırmızı, turuncu ve sarı renkler tehlike, uyarı ve önlem sinyalleri olarak doru bir ekilde ve kullanıcının ekranı okuyabilmesi, durumu en kıza zamanda kavrayabilmesi amacına uygun olarak kullanılmaktadır. 5.2. Mevcut Durum ile Sonuçların Karılatırılması Günümüz i yaamının 1940 larda teknoloji devriminin etkisinde kalmasıyla birlikte, tekrarlı ilerin otomasyonunu salayan bilgisayarlar, insanların i yapı eklini deitiren ve yeni ekonominin domasında etkili olan cihazlar olmulardır. Klasik anlamda i yapan irketler elektronik i fırsatlarını deerlendirmeye balamı, üretim yönetimi ve ibirlii uygulayan irketler deer zincirleri oluturup elektronik pazarda yerlerini almılardır. Kullanıcılar için hazırlanan her türlü arayüz gözününe alındıında; teknolojinin ulatıı insan sayısı, bu dorultuda yazılım, donanım ve insan kaynaı maliyeti arttıı sürece, salık alanı, askeri alanlar gibi kritik alanlarda teknoloji kullanımı yaygınlatıı sürece kullanılabilirliin önemi artacaktır. Kullanıcı arayüz tasarımında dikkate alınması gerekli faktörler: i- Uygulama programlarının kullanım kolaylıı, ii- Uygulama baarı oranının yükseklii, iii- Uygulama süresindeki kısalık (ataklık) iv- Kullanıcıya sunulan yardım seviyesi, v- Uyarıcı tasarım prensiplerinden yeterli seviyede faydalanılmasıdır. Günümüz i hayatında ilginin, yatırımın ve talebin en youn olduu sektör küresel iletiim sektörüdür. Ticaretin küresellemesi ergonomi alanında ilginin bu yöne kaymasını salamıtır. Tez çalımamın 3 ve 4. bölümlerinde Türkiye nin en büyük iletiim irketi Türk Telekom A. nin yazılımlarının incelenmesi, bu irketin çalıanlarının kullandıkları programı deerlendirmeleri açısından faydalı olmutur. 65

5. SONUÇ VE ÖNERLER Bihter PEKCAN Ergonomik kriterlere uygun, kullanıcı ihtiyaçlarını karılayabilen baarılı bir yazılım için çıkarılmı neden-sonuç diyagramı ekil 5.1 de gösterilmitir. Belirtilen kriterleri salayan bir yazılım için izlenmesi gereken aamalar kılçık diyagramında gösterilmitir. Her yönüyle kullanılılıın kapsanması Kullanıcı ve görevlerinin ilk aamada belirlenmesi Ekran tasarımı sürecinde uç kullanıcıyla ortak çalıma Son kullanıcıdan alınan fikir ve çözümler Programın prototipi/tasarımı erken safhada belirlenmeli Tekrarlı ve aamalı test Etkili ve disiplinler arası bir gelitirme takımı ERGONOMK YAZILIM Kullanıcı merkezli bir yaklaım Tasarım Aktiviteleri Gelitirme süreci boyunca aktif kullanıcı katılımı htiyaca yönelik VCD sürecinin tanımlanması ekil 5.1. Ergonomik Yazılım Neden-Sonuç likisi 5.3. Öneriler Yapılan aratırmalar, incelemeler ve uygulanan anket çalıması ııında, yazılım gelitirme aamasında ergonomik yönden tasarımcı ve kullanıcıyı tatmin edecek sonuçlar ve bundan sonra yapılacak çalımalar için bazı öneriler belirlenmitir. Bu öneriler: i- irket/kurum/kii kullanıcı merkezli tasarım sürecini kendi tanımlamalıdır. ii- Gelitirme süreci boyunca aktif kullanıcı katılımı salanmalıdır. iii- Tekrarlı ve aamalı gelitirme süreci salanmalıdır. iv-etkili, konuya hakim, ergonomi kriterlerini bilen bir takım oluturulmalıdır. v- Yazılımın prototipi erken safhalarda oluturulmalıdır. 66

5. SONUÇ VE ÖNERLER Bihter PEKCAN vi- Tasarımın her aamasında son kullanıcıdan ergonomik deerlendirme istenmeli ve deerlendirmelidir. vii- Tasarımın ilk aamasında uyarıcı tasarım prensipleri, grafik tablolama, düme, combobox, listbox gibi ekran bileenlerinin ergonomik tasarımı gerçekletirilmelidir. viii- Bildik görünü ve his uyandıran bir tasarım salamak sureti ile kullanıcıların bir yazılımdaki becerilerini dier yazılıma transfer etmesini salamak ve uyum sürecine kısaltmak. 67

KAYNAKLAR AKOVA, H. O., BACI, E., 2006. Biliim Toplumunda Bilisel Ergonomi, www.teknoport.com.tr AYDIN, A. O., KURT, M., 2002. Biliim Ergonomisi, Gazi Üniversitesi Müh. Mim. Der., 17 (4):93-114. BAI, A., 2003. Arayüz Tasarımlarının Karılatırmalı Deerlendirilmesinde Kullanılabilirlik Yaklaımı, Marmara Üniv. Teknik Eitim Fak. Makine Eitimi Bölümü. BAINBRIDGE, L., 1991. The Cognitive in Cognitive Ergonomics, Le Travail Humain, 54:337-344. BCPE, 1999. Candidate Handbook: Policies, Practices&Procedures, Board of Certification in Professional Ergonomics, Bellingham. GREEN, T. R. G., HOC, J. M., 1991. What is Cognitive Ergonomics?, Le Travial Humain, 54:291-304. HENDRICK, H. W., 1991. Human Factors in Organizational Design and Management, Ergonomics. (s.743-s.756) HENDRICK, H. W., 1997. Organizational Design and Macroergonomics, Handbook of Human Factors and Ergonomics, 2nd edition, New York. (s.594-s.636) HFES, 1999. Human Factors and Ergonomics Society Strategic Plan, Human Factors and Ergonomics Society Directory and Yearbook, 389 Sayfa, Santa Monica. HOLLNAGEL, E., 1997. Cognitive Ergonomics: It s All In The Mind, Ergonomics, 40:1170-1182. IEA, 1997. Facts and Background, Zurich: International Ergonomics Association, Zurich. KURUNLU, T., 2000. Cognitive Ergonomics and Evaluation of Human Performance, Boaziçi Üniv. Fen Bilimleri Ens., Yüksek Lisans Tezi, 91 Sayfa, stanbul. (s.3) MURATA, A., 2000. Ergonomic and Cognitive Engineering for Robot-Human Cooperation, Proceeding of the 2000 IEEE International Workshop on Robot and Human Interactive Communication. (s.27-s.29) 68

PAHL, C., 2004. Adaptive Development and Maintenance of User-Centric Software Systems. Information and Software Technology, 44, 14. (s.973-s.986) PREECE, J., 1994. Human Computer Interaction, Addison Wesley Publishing Company,Wokingham. SEÇKNER, S. U., KURT, M., 2004. Ofis Güvenliliinin Deerlendirilmesi çin Gelitirilmi Ergonomi Teknolojisi: Kairos, Örnek Uygulama, Gazi Üniv. Müh. Mim. Fak. Der., 19 (1):37-41. TSE, 1997a. TSE EN ISO 9241-10, Görsel Görüntü Terminalleri (VDT) ile Büro Çalımaları çin Ergonomik Kurallar - Bölüm 10: Diyalog Prensipleri. TSE, 1997b. TSE EN ISO 9241-11, Görsel Görüntü Terminalleri (VTD) le Büro Çalımalarına Ait Ergonomik Özellikler Bölüm 11: Kullanılabilirlik Kılavuzu. TSE, 2002. TSE EN OSO 13407, Etkileimli (nteraktif) Sistemleri çin nsan Merkezli Tasarım Süreçleri. VRAZALIC, L., 2004. Towards Holistic Human-Computer Interactions Evaluation Research and Practice: Development and Validation of the Distributed Usability Evaluation Method, The University of Wollangang, Doktora Tezi. YILMAZ, M., 2002. Elektronik yeri Teknolojisi ve Yazılım Ergonomisi, stanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 188 Sayfa, stanbul. 69

ÖZGEÇM 1980 yılında Adana da domutur. 1994 yılında Abdurrahim Gizer lköretim Okulu nda ilkörenimini tamamladıktan sonra Adana Erkek Lisesi nde lise örenimine balamıtır. 1998 yılında lise örenimini tamamlamıtır. Aynı yıl Gaziantep Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Elektrik Elektronik Mühendislii nde lisans örenimine balamıtır. 2004 yılında Elektrik Elektronik Mühendisi ünvanını almıtır. 2004 yılından itibaren Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Endüstri Mühendislii Bölümü nde yüksek lisans örenimini sürdürmektedir. Halen Türk Telekom A.. de mühendis olarak görev yapmaktadır. 70

EKLER EK 1 Uygulanan anket soruları aaıda verilmitir. ANKET SORULARI 1) Ana verilerinizin yaratıldıı, deitirildii ve saklandıı kaç sistem kullanıyorsunuz? a) Tek sistem b) ki veya üç sistem c) Üçten fazla sistem (sayısı? ) 2) irketin tüm çalıanları kullanılan uygulamalara erimek için aynı sistemi mi kullanmaktadır? a) Evet b) Hayır, rol tanımına ve departmanlara göre farklı sistemler kullanılır. 3) Muhasebe, finans, müteri ve tesis/arıza ilemleri entegre midir, deilse entegre edilebilir mi? a) Tamamen entegredir, b) Entegre deildir, ancak senkronize edilir, c) Entegre deildir. 4) Kullandıınız yazılım irketinizce yazılmı (in-house) bir yazılım mıdır? a) Evet, b) Hayır. Cevabınız hayır ise irketinize özel olarak uyarlanmı bir sistem midir? 5) süreçleriniz her çalıan için standart mıdır? a) Evet b) Hayır c) Kısmen 6) Kullanıcılar tek bir sistemden mi kontrol edilmektedir? a) Evet b) Hayır c) Bilmiyorum 7)Sistemler arası iletiim Elektronik Veri Alıverii teknolojisi ile mi yapılmaktadır? a) Evet b) Hayır 8) irketinizde kullanılan uygulamalar arasındaki arayüz sayısını belirtiniz. a) 1 b) 1-10 c)10-100 d) 100 den fazla 9) irket içi i süreçlerinizin entegrasyonunu nasıl deerlendirirsiniz? a) Tamamen entegredir, 71

b) Kısmen entegredir (%?) c) Entegrasyon minimum seviyededir. 10) irket içi sistemlerinizde ön ve arka ofis sistemleri arası entegrasyon ne seviyededir? a) Tamamen entegredir, b) Kısmen entegredir, c) Entegrasyon yoktur. 11) irket içinde ortak olarak kullanılan doküman ablonları, prosedürler ve raporlara eriim ne düzeydedir? a) Her çalıan rahatça kendi bilgisayarından eriebilir, b) Bazı çalıanların erime hakkı vardır, c) Sistem üzerinden eriim yoktur. 12) Normal bir i gününde i ve özel amaçlı kaç farklı sistem (yazılım) kullanıyorsunuz? a) Tek b) 1-3 c) Üçten fazla 13) Kullandıınız programların tasarımını standarttan kiiye özel olmak üzere derecelendiriniz. a) Kiiye özel b) Role özel c) Herkese aynı (standart) 14) Günlük olarak birbirinden farklı sistemleri kullanmak için kaç adet Kullanıcı adı- Parola kombinasyonu kullanıyorsunuz?... 15) Gerçek zamanlı tesis/arıza takibi yapabiliyor musunuz? a) Evet b) Kısmen c) Hayır 16) irketinizde i akıı bazlı rol tasarımı ne derecededir? a) Rolün gerektirdii ilemler kullanıcıya sırayla sunulup elektronik i akıı ilem sırasını takip eder, b) Rolün gerektirdii ilemler kullanıcıya sunulur, sırası ve takibi kullanıcının insiyatifindedir, c) Rolün gerektirdii ilemleri kullanıcı seçer ve takibini kendi yapar. 72

17) Kullandıınız programlarda bir iin balangıcından sonuna kadar kaç farklı pencere açılıyor? a) 1 b) 1-3 c)3 den fazla 18) Kullandıınız programlarda i listesini önem sırasına göre güncelleyebiliyor musunuz? a) Evet b) Hayır 19) Tesis/arıza takibi ekranlarında algıyı kolaylatıran en önemli unsur sizce nedir? a) Listenin uzunluu b) Arızanın cinsi c) Renk 20) akıını izlerken ekranlar arası geçi hızı sizce yeterli mi? a) Evet b) Hayır 21) Kullandıınız programda en çok kullandıınız dümeler, combobox lar ve listbox ların tasarımı sizce kullanımı kolay mıdır? a) Evet b) Hayır 22) 21. soruya hayır yanıtı verdiyseniz, kullanım zorluunun sebebini yazar mısınız?... 23) Kullandıınız programdaki belge görüntüleme format sayıları (Excel, pdf, word vb.) yeterli midir? a) Evet b) Hayır 24) Kullanıcıların süreçlerin deiimini destekleyen rol bazlı yetkinlikleri var mıdır? a) Evet b) Hayır 25) Kullandıınız programlara kullanıcıya yönelik özel bir görünüm salamak mümkün müdür? a) Evet b) Hayır 26) Kullandıınız program iletim sisteminizdeki kiisel ayarları algılayabilir mi? a) Evet b) Hayır 73