Eko Hukuk (Ekolojik Hukuk)
Avukat Ömer AYKUL EKO - HUKUK (EKOLOJİK HUKUK) Orman, Tarım Alanı, Mera, Çevresel Etki Değerlendirmesi, Çevre Düzeni Planı, Turizm, Sit ve Madencilik Konularında Dava Dilekçeleri Bilirkişi Raporları Ve Kararları İle 30 Örnek Çevre Olayı Ankara, 2010
Eko Hukuk (Ekolojik Hukuk) Ömer AYKUL Hukuk Kitapları Dizisi: 1014 ISBN 978-975-02-1205-5 Birinci Baskı: Mart - 2010 Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş. Bu kitabın her türlü yayın hakkı Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş. ye aittir. Yayınevinin yazılı izni olmadan, tanıtım amaçlı toplam bir sayfayı geçmeyecek alıntılar hariç olmak üzere, hiçbir şekilde kitabın tümü veya bir kısmı herhangi bir ortamda yayımlanamaz ve çoğaltılamaz. Sayfa Tasarımı: Ömer Candan Kapak Tasarımı: İsmail Çam Yayın ve Dağıtım: Merkez: Seçkin Yayıncılık, Sağlık Sokak No: 21 06410 Sıhhiye, ANKARA Tel: (0 312) 435 30 30 (Pbx), Faks: (0 312) 435 24 72 Şube: Ankara Adliye Sarayı K Blok Zemin Kat Sıhhiye, ANKARA Tel: (0-312) 309 52 48 Şube: Abidei Hürriyet Caddesi 179/E (Şişli Ceza Adliyesi Altı) Şişli İSTANBUL Tel: (0-212) 234 34 77 Şube: Strazburg Cd. No: 23 Sıhhiye - ANKARA Tel: (0312) 230 52 62 / ankarasube@seckin.com.tr Web Adresi: www.seckin.com.tr, E posta: yayin@seckin.com.tr Baskı: Seçkin Yayıncılık A.Ş., Tel: (0 312) 435 30 30
Hayatta olmayan babama ve anneme, sürekli destekleri için aileme, bu kitabın oluşmasındaki teşvik, yardım ve emekleri için çok değerli meslektaşım ve çalışma arkadaşım, Avukat Deniz TOPÇU ya, Saygı, Sevgi ve Teşekkürlerimle...
Sunuş Kendimi bildiğimden beri ben hep bir doğa aşığıydım. Her fırsatta doğaya koşmuş, ondan beslenmiş, sevinci ve kederi onunla paylaşmıştım. Bizlerin doğanın birer parçası olduğunu ve ancak onunla beraber kaim olabileceğimizi çok evvel keşfetmiştim. Bunlar romantik zamanlardı, henüz bizleri bekleyen korkunç felaketin farkında değildim. Hiçbirimiz değildik. Zamanla yurt içinde yaptığım doğa gezileri daha önce hiç farkına varmadığım bazı gerçekleri anlatır olmuştu. Doğa can çekişiyordu. Topraklarımız erozyonla hızla yok oluyor, verimini kaybediyordu. Topraksız kalan halk göçe zorlanıyor, ülkemin sosyal çatısı bozuluyordu. O günler için bizi bekleyen tehlikenin boyutunu henüz tam anlamıyla kavrayamamış olsam da, içsel bir hissedişle derhal mücadele etmek için harekete geçmemiz gerektiğini anlamıştım. TEMA Vakfı bu his ve düşüncelerin bir ürünü olarak doğdu. Yıl 1992 ve bizler henüz nasıl bir felaketle mücadeleye kalkıştığımızı, bizi bekleyen zorlu ve çetin yoluculuğun mahiyetini tam olarak farkına varamamış, amatör bir ruhla mücadeleye atılmış bir avuç idealist idik. Hedefimiz siyasi kadroları da bu amaca hizmet etmeye inandıracak kadar güçlü bir kamuoyu oluşturabilmekti. Ülkenin içinde bulunduğu bu büyük sorun bir gönüllü kuruluşun çözemeyeceği kadar büyüktü ve ancak topyekun bir seferberlik anlayışı ile çözüme kavuşturulabilirdi. O esnada henüz toprak ve mera gibi ülkenin temel varlıkları ile ilgili yasal bir düzenleme dahi yoktu. İdarecisinden sanayicisine, çoğu kimse için çevreci yaklaşım neredeyse ütopyanın sınırında duruyordu. Çok zorlandığımız yıllardı, çetin bir mücadele veriyorduk ancak, elle tutulur bir hukuki dayanaktan yoksunduk. Yüzyıl başlarında kendini yeni yeni belli eden çevre sorunları köklü bir geçmişe dayanmıyor ve hukuki literatürde bu konuyla ilgili büyük bir boşluk bulunuyordu. Değerli dostum Ömer AYKUL la yollarımız böyle bir zeminde, 1997 yılının Eylül ayında kesişti. Okuyacağınız bu eser, kendisinin o dönemden başlayarak, olağanüstü bir gayret ve yoğun çabaları ile sözü geçen yasal boşluğa temel oluşturacak şekilde, üstün kamu yararını gözeterek ortaya çıkardığı, konusunda ilk ve tek olan, ülkem ve hukuk literatürü adına çok önemli bir çalışmanın sonucudur. Eser, muhteviyatı açısından hukuk insanlarından, çevre sorunları ile mücadele etmeye yönelmiş tüm kurum ve kuruluşlara, öğrenci gençlerimizden, sokaktaki vatandaşımıza kadar her kesime ışık tutacak, yol gösterecek temel bir referans kitabı değerindedir. İnanıyorum ki, bu konuda bundan sonra yazılacak olan tüm eserlere de kaynaklık edecektir; zira eser, aynı zamanda ülkemizde çevre konularına özgü başlatılan hukuki mücadelenin kısa bir tarihçesidir. TEMA hareketinin, Sayın Ömer AYKUL un çok müstesna şahsından dolaylı olarak, böylesi kıymetli bir hizmete vesile olması bizler için kıvanç kaynağı olmuştur. Kendisini yürekten kutluyorum. Hayrettin KARACA TEMA Vakfı Onursal Başkanı
İçindekiler Sunuş... 7 GİRİŞ... 13 BİRİNCİ BÖLÜM ÇEVRE VE EKOLOJİ TANIMLAMALARINA KISA BİR BAKIŞ 1.1. ÇEVRE VE EKOLOJİ TANIMLAMALARINA KISA BİR BAKIŞ... 15 1.1.1. Çevre... 15 1.1.2. Ekoloji... 15 1.1.3. Ekolojik Çevre... 16 1.1.4. Ekolojik Denge... 16 1.1.5. Ekosistem... 16 1.1.6. Ekosfer... 16 1.2. DÜNYA DA VE ÜLKEMİZDE ÇEVRE HUKUKUNDAKİ ÖNEMLİ GELİŞMELER... 16 1.2.1. Çevre Hukukunda Dünyadaki Önemli Gelişmeler... 16 1.2.2. Ülkemizde Çevre Hukukunda Önemli Gelişmeler... 18 1.2.2.1. Çevre Hukukunda Bir Olumsuz Gelişme; Uluslararası Tahkim... 18 İKİNCİ BÖLÜM HUKUK SİSTEMİMİZDE ÇEVRE İLE İLGİLİ DAVALAR VE ÖZELLİKLE İDARİ DAVALARLA İLGİLİ SORUNLARA GENEL BİR BAKIŞ 2.1. ÇEVRE İLE İLGİLİ DAVALAR... 21 2.1.1. Çevre İle İlgili Adli Davalar... 22 2.1.1.1. Tespit Davaları... 22 2.1.1.2. Eda (Önleme ve Giderim) Davaları... 23 2.1.2. Çevre İle İlgili İdari Davalar... 24 2.1.2.1. İptal Davaları... 25 2.1.2.2. Tam Yargı Davaları... 25 2.1.2.3. İdari Davalarda Taraf Olma Ehliyeti ve Husumet... 26 2.1.2.4. İdari Davalarda Dava Açma Süreleri... 28 2.1.2.5. Yürütmeyi Durdurma Konusu ve Kanundan Kaynaklanan Kısıtlama... 30 2.1.2.6. Kamu Yararı Kavramı ve Çevre Davalarında Yarışan Kamu Yararlarından Üstün Kamu Yararına Ulaşma... 31 2.1.2.6.1. Kavramlar... 31
10 Eko - Hukuk (Ekolojik Hukuk) 2.1.2.6.2. Üstün Kamu Yararı Analizinin Yapılışı... 32 2.1.2.6.3. En Üst Hukuk Normu Olan Anayasa nın Başlangıç ve Genel Esaslar Kısımlarında Üstün Kamu Yararının Aranması... 32 2.1.2.6.4. En Üst Hukuk Normu Olan Anayasa nın Diğer Bazı Hükümlerinde Üstün Kamu Yararının Aranması... 35 2.1.2.6.5. İncelenen Maddelerden Anayasa nın Bütünselliğini Zedelemeden Ulaşabilecek Niteliksel Kriterlerin Sıralanması... 37 2.1.2.7. Çevre Davalarında Türkiye nin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmelerin Değerlendirilmesi... 39 2.1.3. Çevre İle İlgili Ceza Hükümleri... 42 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM HUKUK SİSTEMİMİZDE DOĞAL VARLIKLARIMIZ İLE İLGİLİ TEMEL MEVZUAT VE ÖRNEK DAVALAR 3.1. ANAYASA DAKİ DÜZENLEMELER... 47 3.1.1. Anayasa nın 43 üncü Maddesi ve Kıyı lar Hukuku... 47 3.1.1.1. Devlet in Hüküm ve Tasarrufu Altında Olmak Kavramı... 47 3.1.1.2. Kıyı ve Sahil Üzerindeki Yararlanmalar... 48 3.1.2. Anayasa nın 44 üncü Maddesi ve Toprak Hukuku... 49 3.1.2.1. Gıda Güvenliği... 50 3.1.3. Anayasa nın 45 inci Maddesi ve Tarım ve Hayvancılık Hukuku... 50 3.1.4. Anayasa nın 56ıncı Maddesi ve Sağlıklı ve Dengeli Bir Çevre de Yaşama Hukuku... 51 3.1.4.1. Sürdürülebilir Kalkınma / Sürdürülebilir Yaşam Kavramları... 52 3.1.5. Anayasa nın 63 üncü Maddesi ve Tabiat Varlıklarının Korunması Hukuku... 52 3.1.6. Anayasa nın 166 ıncı Maddesi ve Planlama Hukuku... 53 3.1.6.1. Planlama Kavramı İçinde Kentsel Dönüşüm ve Hukuku... 54 3.1.6.1.1. Kentsel Dönüşümü İlgili Mevcut Mevzuat:... 54 3.1.6.1.2. Kentsel Dönüşümle İlgili Tasarının Genel ve Madde Gerekçeleri:... 55 3.1.7. Anayasa nın 168 inci Maddesi ve Tabii Servetler Yani Doğal Varlıklar Hukuku... 56 3.1.7.1. Doğal Varlık-Doğal Kaynak Kavramları... 57 3.1.8. Anayasa nın 169 ve 170 inci Maddeleri ve Orman ve Orman Köylüleri Hukuku... 58 3.1.8.1. Anayasa Değişiklik Girişimleri Üzerine Bir Analiz... 61 3.1.8.2. Son Anayasa Taslağının Çevreci Bir Bakışla Eleştirisi... 65 3.1.8.2.1. Yeni Bir Anayasanın Gerekliliği Konusu... 65 3.1.8.2.2. Yeni Bir Anayasa Hazırlanma Usulü Ve Uygulamalar... 66 3.1.8.2.3. Anayasa Taslağının Çevre ve Kentsel Haklar İle İlgili Maddeleri... 67 3.1.8.2.4. Anayasa Taslağının Çevre ve Kentsel Haklar Açısından Değerlendirilmesi... 68 3.1.8.2.5. Sonuç... 71
İçindekiler 11 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KANUNLARIMIZDA DOĞAL VARLIKLARIMIZLA İLGİLİ DÜZENLEMELER VE ÖRNEK DAVALAR 4.1. ORMAN MEVZUATI... 73 4.1.1. Orman Kanunu... 73 4.1.1.1. Orman Kanunundaki 2B Maddesi ve Ecrimisil Tartışması... 73 4.1.1.2. Uygulamada 2B Dayanaklı Emsal Olaylar... 75 4.1.1.3. Tarihsel Süreçte Ormanlarımız ve Eko-Hukuk Açısından Değerlendirme... 102 4.1.1.4. Çözüm Önerileri... 103 4.1.1.5. 2B Olayının Bir Başka Cephesi ve Gerçek Mağdurları... 104 4.1.2. Orman Köylülerinin Kalkınmalarının Desteklenmesi Hakkında Kanun... 105 4.1.2.1. Uygulamada Orman Köylülerinin Kalkınmalarının Desteklenmesi Hakkında Kanun ve Bunun Uygulama Yönetmeliğiyle İlgili Olarak Açılan Davanın İncelenmesi... 109 4.2. MERA MEVZUATI... 122 4.2.1. Mera İle İlgili Örnek Dava İncelemesi... 131 4.3. TARIM TOPRAKLARI İLE İLGİLİ MEVZUAT... 143 4.3.1. Tarım Toprakları İle İlgili Örnek Dava İncelemeleri... 145 4.4. SULAR İLE İLGİLİ MEVZUAT... 201 4.4.1. Suyun Eko-Hukuk Açısından Tanımlanması... 201 4.4.2. Dünya da ve Türkiye de Suyla İlgili İstatistiki Bilgiler... 202 4.4.3. Suyla İlgili Mevcut Hukuksal ve Yönetsel Yapı... 203 4.4.4. Su Hukukunda Çerçeve Yasa Gereksinimi... 205 4.4.5. Su Yönetiminde Havza Esası ve Yasa Gereksinimi... 206 4.4.6. Su Tüketimi, Kirletilmesinin Önlenmesi, Kuraklık ve Önleyici Politikalar... 209 4.4.7. Beşinci Dünya Su Forumu... 211 4.5. ÇEVRE KANUNU VE BAĞLANTILI MEVZUAT... 211 4.5.1. 2872 Sayılı Çevre Kanunu Üzerine Bir Değerlendirme... 211 4.5.2. Çevresel Etki Değerlendirmesi... 215 4.5.2.1. ÇED Kararları İle İlgili Örnek Dava İncelemeleri... 216 4.5.3. Çevre Düzeni Planları (ÇDP) ve Planlama... 259 4.5.3.1. ÇDP İle İlgili Örnek Dava İncelemeleri... 263 4.6. KÜLTÜR VE TABİAT VARLIKLARI VE SİT HUKUKU İLE İLGİLİ MEVZUAT... 306 4.6.1. SİT Hukuku İle İlgili Örnek Dava İncelemesi... 311 4.7. TURİZM MEVZUATI... 328 4.7.1. Turizm Merkezleri İle İlgili Örnek Dava İncelemeleri... 336 4.8. MADENCİLİK MEVZUATI, ETKİLERİ VE ÖRNEK DAVA İNCELEMELERİ... 365
12 Eko - Hukuk (Ekolojik Hukuk) 4.9. KÜRESEL ISINMA/İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE ULUSLARARASI SÖZLEŞMELER... 398 4.9.1. Sera Gazları... 399 4.9.2. İklim Değişikliğinde Devrilme Noktaları ve Güvenli Geçiş Arayışları... 401 4.9.3. Neler Yapılabilir?... 402 4.9.4. İklim Değişikliğinde Küresel Çabaların Tarihçesi, Uluslar arası Sözleşmeler ve Gelişmeler... 405 SON SÖZ... 413 EK-1: TESPİT DAVASI DİLEKÇESİ ÖRNEĞİ... 415 EK-2: ÖNLEME VE GİDERİM (TAZMİNAT) DAVASI DİLEKÇESİ ÖRNEĞİ... 416 EK-3: BİLDİRİ... 417 Kaynakça... 421 Kavram Dizini... 425