ETM MÜZNDE PROZOD * Yrd.Doç.Dr. Selçuk BLGN

Transkript

1 ETM MÜZNDE PROZOD * Yrd.Doç.Dr. Selçuk BLGN * Musiki Muallim Mektebinden Günümüze Müzik Öretmeni Yetitirme Sempozyumu Bildirisi SDÜ, 7-10 Nisan 2004, Isparta Okul öncesi eitim kurumlarından yüksek öretim sonuna dein her kademedeki okulda eitim-öretim amacına yönelik bir süreci kapsayan ve toplumların müzik kültürü bakımından gelitirilip biçimlendirilmeleri, çada düzeyde ulusal müzik zevkinin yaygınlatırılması amacıyla gercekletirilen müzik ders ve etkinliklerinde, dier adıyla okul müzik eitimi nde kullanılmak üzere öretmenin elinde malzeme olan eitim müzii her yönüyle önem taımaktadır. Müzik dersinde tüm bu etkinliklerin hedefine ulamasında, müzik öretmeninin elinde malzeme olan eitim müzii Türkiye de ilk ve orta öretim düzeyinde ele alınarak tanımlanırsa; geleneksel ve çada, teksesli ve çok sesli, yerel, ulusal ve evrensel nitelikli müziklerimizden, ilk ve orta öretim müzik eitim programlarında öngörülen amaçların, örenciye kazandırılmasında ve gelitirilmesinde eitim- öretim malzemesi olarak kullanılmak üzere, amaçlara, örencilere, belli eitim-öretim ilkelerine ve belli estetik ölçütlere uygun olarak seçilen örneklerden oluan daarcıktır. (1) Müzik eitimi için gerekli olan bu daarcıın oluturulmasında bestecilere çok büyük görevler dümektedir. Müzik oluturma insanın müziksel eylemlerinin temelidir. Müzik oluturma sürecinin bir türü olan Besteleme (badama) sesleri belli bir güzellik anlayıına göre, belli bir amaç ve yöntemle ardarda ve/ ya da üstüste biraraya getirerek anlamlı bir bütün oluturma sürecidir. Çeitleme, elikleme, çalgılama, orkestralama, korolama, uyarlama, düzenleme vb. birer besteleme biçimidir. (2) Bestecinin iki amacı vardır: Yarattıı eser hem duygularını ifade etmeli hem de eserinin kurgusundaki sanatsal doruluk isteini doyurmalıdır. Sanatsal doruluk hem estetiin bir artı hem de dinleyicinin ilgisini canlı tutmak için bir zorunluluktur. (3) Genel besteciliin bir dalı olan eitim müzii besteciliini, okul öncesi eitimden balayarak yüksek öretim sonuna kadar süren bir süreç içerisindeki örgün müzik

2 eitimine, eitim müzii daarcıı kazandırmak için yapılan besteleme çalımaları olarak tanımlayabiliriz. Eitim müzii besteleme teknikleri Türk müzii ve batı müzii dizilerinde, sözlü, sözsüz eitim müzii eserleri bestelemek için gerekli bilgiler, yazı teknikleri, çözümleme yöntemleri ve uygulamaları kapsar. Eitim müzii besteleme teknikleri ile ilgili bilgi, teknik ve becerileri üç kümede toplayabiliriz. 1. Ezgi yazımı 2. Teksesli arkı besteleme 3. Elikli arkı besteleme Ezgi yazımı için bilinmesi gerekenler: Tonlar ve makamlar, batı müzii ve Türk müzii ölçüleri, balıca ezgi formları, müzikal analiz ve ezgi yazımı, dır. Tek sesli arkı besteleme için bilinmesi gerekenler: Prozodi, söze ezgi yazımı, teksesli arkı besteleme, arkı sözü yazımı, ezgiyle söz yazımı, dır. Elikli arkı besteleme için bilinmesi gerekenler: Armoni, kontrapunkt, müzikal çözümleme, elik yazımı ( piyano ve deiik çalgılar için) koro yazısı, teksesli ve çoksesli etüd, alıtırma, parça yazımı, dır. (4) Eitim müzii bestelemek için geni bir bilgi, teknik ve beceri birikimi olan besteci insan sesini müzik için biçimlendirerek sanatın hizmetine sunarken ve eitim müzii daarcıına girecek bir arkı olutururken, insanın ses organını, çocuk ve gençlerin seslerini, özelliklerini, onun korunmasını, kullanmasını, kapasitesinin, özetle çocuk ve gencin fizyolojisini ve psikolojisinin bilmek ve iyi tanımak zorundadır. (5) Genel müzik eitiminin boyutlarından olan ses eitiminin temel etkinliklerinden biri arkı söyleme (öretimi) dir. Bu öretimin temel malzemesini de okul arkıları oluturmaktadır. Bilindii gibi ilk ve ortaöretimde okul arkıları genel müzik eitiminin balıca öelerinden biridir. Örgün genel müzik eitiminde arkılar en ortak ve enkapsamlı, en etkili ve en verimli, en kalımlı ve en soylu müziksel iletiim ve etkileim aracıdır. Bu soylu ve ayrıcalıklı araçtan örgün genel müzik eitiminde etkin ve yaygın olarak yararlanılır. (6)

3 Bu daarçık içerisinde yer alan okul arkıları eitsel amaçla bestelenmi ya da okulmüzii özelliklerini taıyan teksesli, çoksesli ve elikli arkılardan oluur (7) Okullarımızda söylenen arkılar oldukça geni kapsamlı olup deiik özellikteki parcalardan olumaktadır. Örnein; Halk türkülerimiz, halk türküleri niteliinde yazılmı arkılar, batıdan aktarılmı ya da öykünme çocuk, gençlik ve halk arkıları ile bunların yanında büyük sanat yapıtlarından düzenlenmi parçalar okul arkısı olarak söylenmektedir. (8) Okullarımızda söylenen bu arkıları Aktarma, Öykünme, Halk Türküleri, Özgün Türk Okul arkıları, Popüler arkılar (yerli -yabancı) arkılar olarak gruplayabiliriz. Okul arkılarının öretimi ile örencilerin seslerini ve müziksel iitme yeteneklerini eitmek, müzik yapma becerilerini arttırıp gelitirmek ve giderek müziksel gelimelerini salamak amaçlanır. Basit bir arkının öretiminde bile ezginin çeitli ögeleriyle algılanması, tekrarlanması, notalarıyla gösterilmesi ile müziksel söyleme; öretmenin örnek dinletmesi ile müzik dinleme; sınıfca bulunan yeni söz ve tartımlarla müzik yaratma; örnek söyleme ve çalımalarla müziksel duyarlılık ve zevk gelitirme boyutları birbiriyle bütünlemi olarak gercekleir. (9) Müzik eitiminde kullanılan bu arkılar örencide müzik eitiminin hedefleri dorultusunda davranı deiikleri oluturma sürecinde müzik öretmeninin en büyük yardımcısıdır. Bu derecede önemli ve etkili bir araç olan arkının bu görevleri yerine getirmesi, en bata bestecinin arkı bestelemede eitim müzii ilkelerine uyması ile mümkündür. Sözlü müzikte temel öge dildir. Besteci yapıtını yaratırken dilden ve dilin müziinden yararlanır. Sözlü bir müzik yapıtının iyi yorumlanabilmesi aynı zamanda kullanılan dilin tüm ayrıntıları ile bilinmesine balıdır.(10) Eitim müzii besteleme teknikleri kapsamı içinde yer alan arkı besteleme tekniinin en önemli ögesi prozodi dir.

4 Sözcüklerin, vurgu, söyleni ve deere uyarlık bakımlarından doru söylenmelerine ve müziklenmeleri halinde bu niteliklerin korunmasına sesle sözün güzel ve dengeli uyumuna prozodi denir.(11) arkı besteleme tekniklerinde söz ile müziin uyuumu konusu, tartımsal ve ezgisel uyum açısından incelenir. Tartımsal uyum için; sözcük hecelerinin açık veya kapalı oluu açık heceye kısa ses, (. ) kapalı heceye uzun ses ilkesi. ( - ) daima göz önünde tutulur. Tartımsal uyum, sözün ritmi ile ezginin ritmi arasında salanacak uyum ile gerçekletirilir. Bu uyumu salamak için sözel dilde yer alan sözcüklerin yapısı iyi bilinmelidir. Sözü oluturan heceler ya sesli harfle ya da sessiz harfle biter. Sesli harfle biten hece açık sayılır; ezgide açık hecelere kısa süreli nota verilir ve nokta ile gösterilir. (. ) Sessiz harfle biten heceler ise kapalı sayılır; ezgide kapalı hecelere uzun süreli nota verilir ve çizgi ile gösterilir. ( - ) (12) Güne bizimle doar. _. _.. _ Açık hece kelime sonunda, yarım cümle sonunda ya da cümle sonunda gelirse uzatılabilir. Böylece kimi zaman kapalı ve uzun hece, açık ve kısa heceye dönüür Bir hece sessiz harfle biter ve onu izleyen kelime sesli harfle balarsa (dildeki söylenii buna uygunsa) ulama yapılır. Düman dümana gazel okumaz _ _

5 Vurgu; konuma veya okuma sırasında bir hece veya kelimenin dierlerinden daha baskılı söylenmesidir. Müziksel dilde ölçülerin ilk zamanları ve vuruların ilk parçaları vurgulu okunur. Ayrıca bir müziin, cümleciin ya da cümlenin balangıcı da vurgulu okunur. Bunlar doal vurgulardır. Senkoplu oluumlarla yapay vurgular da yaratılabilir. Türkçe de iki türlü vurgu vardır. 1: Sözcük Vurgusu > > > ki heceli sözcüklerde, genellikle vurgu ikinci hecededir. (Yürek, sokak, çarı, > Pazar vb.) gibi. > > > ki heceli yer adlarında vurgu birinci hecededir. ( Aydın, Mardin, Bursa,vb.) gibi Kii adında ise vurgu ikinci hecededir. > Aydın geldi mi?

6 Vurgulu hece, vurgusuz heceye göre daha ince sesle söylenir. Ezgilenirken vurgulu hecelere ince ses, vurgusuz hecelere kalınses getirilir. (12) 2: Cümle Vurgusu Cümlede anlamca en önemli sözcük vurgu ile belirtilir. Ben o kalemi Orhan a verdim. Ben Orhan a kalemi verdim. O kalemi Orhan a ben verdim Türkçe de normal hallerde, cümle vurgusu yüklemin üzerinde bulunur. Buna Yüklem Vurgusu diyenlerde vardır. Bu durumda, kelime ve kelime gruplarının vurguları zayıflayarak, yüklemin üzerine atarlar. Yüklem kuvvetle vurgulanır. Cümlenin aırlık noktası, yüklem üzerinde toplanmı olur. (13) Ancak cümle vurgusu, fikirlerin deiikliine, sözün anlamına paralel olarak deiebilir.. Gezicidir; cümledeki dier unsurların herhangi birinin üzerine götürülebilir. Ben sizi orada gördüm (Bakası deil ben); Ben sizi orada gördüm. (Bakasını deil sizi); Ben sizi orada gördüm. (Baka yerde deil, orada); Ben sizi orada gördüm. (Gördüümde asla üphe yok; inkar edemezsiniz). (14) Ezgisel uyum içinde sözcük vurgusu, cümle vurgusu, anlam vurgusu konularında vurgulu heceye ince ses, ( > ) vurgusuz heceye kalın ses ilkesi daima göz önünde tutulmalı ve cümlede anlamca en önemli sözcüe en ince ses verilerek ifade edilmelidir. Sonuç olarak Eitim Müziinde prozodi;

7 Bestecilerin eitim müzii için arkılar bestelerken teknik özellikler olan; sözkonu, ezgi yapısı, tartımsal ögeler, çocukların ve gençlerin ses alanı, estetik deerler vb. özellikleri daima göz önünde tutmaları ve arkı bestelerken vermek istedikleri anlama göre ezgi yazmaları bakımından, Yazılacak arkı sözlerinin Türkçe ve prozodi kurallarına uygun olması ve örencilerin okuyacakları arkıları doru ve düzgün ekilde yorumlamaları bakımından, Koro öretmenlii ve koro efliinde arkıların yorumlanmasında, Eserlerin analizinde, Dinleyicilerin beeni düzeylerinin gelimesinde, Müzik eitiminin hedefleri dorultusunda davranı deiiklikleri oluturma sürecinde müzik öretmeninin elinde her yönü ile mükemmel bir arkı daarcıı oluması bakımından, büyük önem taımaktadır. KAYNAKLAR 1. Uçan, A., Orta Öretim Kurumlarında Müzik Öretimi ve Sorunları Türk Eitim Dernei Yayınları Öretim Dizisi No:7 s.239 (1990) 2. Uçan, A., Müzik Eitimi Güzel Sanatlar Eitimi Eskiehir Anadolu Üniversitesi Açık Öretim Fakültesi Önlisans Programı s.16 (1987) 3. Müzik Ansiklopedisi Cilt 3 s. 728 (1985) 4. Sun, M., Eitim Müzii Bestelem Teknikleri Yüksek Lisans Programı Ders Notları G.Ü.G.E.F. Müzik Eitimi Bölümü s.1,3. (1989) 5. Elmas, Y., Çocuklar ve Gençler çin Yazılacak Eitici Müzik htiyacı ve Bestecilerin Bu yönde Teviki 1. Müzik Kongresi Bildirileri, Kültür ve Turizm Bakanlıı Güzel Sanatlar Müdürlüü, Ankara. S.238, (1988) 6. Uçan., A., lköretim Okulları çin Üçer Seçenekli Özgün arkılar Müzik Eitimi Yayınları, Ankara, s. 3 (2003) 7. T.D.K. Eitim Terimleri Sözlüü Türk Dil Kurumu Yayınları 2. Baskı A.Ü. Basımevi, Ankara, s. 110 (1981) 8. Zuckmayer, E., Cangal, N., Atalay, A., Müzik Teorisi Yaykur Açık Yükseköretim Diresi Eitim Enstitüleri Müzik Bölümü Ankara, s. 11,13 (1976)

8 9. Süer, R., lk Okullarda Müzik Eitimi Güzel Sanatlar Eitimi Eskiehir Anadolu Üniversitesi Açık Öretim Fakültesi Önlisans Programı s.33 (1987) 10. Çevik, S., Müzikte Söz Ögesinin Önemi. Müziin Dile Dilin Müzie Etkileri 1. Müzik Kongresi Bildirileri, Kültür ve Turizm Bakanlıı Güzel Sanatlar Müdürlüü, Ankara. S.274, (1988) 11. Arseven, V., Genel Müzik Bilgileri, Mektupla Yüksek Öretim Eitim Enstitüleri Müzik Bölümü Mektup No: 4, s Bozkaya,., Dil Müzik Balamında Prozodi, F. Özsan Matbaacılık San. Ve Tic. Ltd. ti. Bursa, s. 96,104,105,106 (2001) 13. Gülda, S., Türk Musikisinde Prozodi, Kurti Matbaacılık, stanbul, s. 190 (2003) 14. Gencan, N.T., Lise I II III Dilbilgisi, Kanaat Yayınları, stanbul, s. 44 (1992)