DĠL GELĠġĠMĠ Öğr.Gör. Özlem ASLAN BAĞCI
GiriĢ Dil ve konuģma bireylerin kendilerini ifade etme, iletiģim kurma ve sosyal hayatı paylaģmalarındaki en önemli araçlardandır. Birey doğumundan itibaren çevresinde olan biteni anlamaya, istek ve ihtiyaçlarını ifade etmeye çalıģırken dili kullanır.
GiriĢ Dil, genellikle konuģma ile aynı kavram gibi algılanmakla birlikte konuģmayı, yazmayı ve sembollerle ifade etmeyi de içeren daha geniģ kapsamlı bir kavramdır. KonuĢma ise seslerin fiziksel olarak üretilmesi ve dili kullanarak sözlü iletiģim kurma yöntemidir. Özetle dil sözlü olan ve olmayan, kültürle de bağlı çok geniģ bir kapsama sahipken konuģma, dilden kesin sınırlarla ayrılamayan ancak dil ile bağlantılı bir parçayı oluģturmaktadır.
Tanımı Dil, insanların düģünce, duygu, istek, deneyim vb. yaģantılarını baģkalarına aktarmak için kullandıkları temel iletiģim aracıdır. Semboller dizisi olarak nitelendirilen ve sosyal yaģamın devamlılığını sağlayan dil, zihinsel etkinliklerin bir ürünüdür. Zihin geliģimi dil geliģimini etkilerken; dil geliģimi de zihinsel geliģimini etkilemektedir. Dil ve düģünce iç içedir.
ĠĢlevi Dilin iģlevlerini, üç baģlık altında toplayabiliriz. Bunlar; 1. Verilmek istenen bilginin anlatılması olan, anlatım işlevi; 2. Verilen bilginin alıcıyı etkilemesi olarak ifade edilen, etki işlevi; 3. ĠĢaretlerin hem alıcı hem de verici tarafından ortak bir kavram olarak belirlenmesini sağlayan, açıklama işlevidir.
Dilin Fizyolojik Temelleri Dil yazıdan bağımsız olarak düģünülebilir, ama konuģmadan bağımsız olarak düģünülemez. Ġnsan toplulukları yazıyı bilmeseler de yüzyıllar boyunca konuģarak anlaģabilmiģlerdir. Bu yüzden, dilin yapısının kavranabilmesi, konuģmanın fiziksel ve fizyolojik koģullarının kavranmasına bağlıdır. KonuĢma, insan bedenindeki ses organları aracılığıyla seslerin oluģturulup çıkarılmasıdır.
Dilin Fizyolojik Temelleri 19. yy dan beri sürdürülen çalıģmalar konuģmanın yönetimini beynin yaptığını ortaya koymuģtur. Ġnsanın biyolojik kalıtımının konuģma yeteneğini ne ölçüde etkilediği konusunda kesin bir sonuca da varılamamıģtır. Hiç kimse biyolojik olarak belirli bir dili öğrenme ve konuģma yeteneğine sahip olarak doğmaz. Ama bütün sağlıklı çocuklar, Ģu ya da bu dili öğrenme yeteneğiyle doğarlar.
Dilin Fizyolojik Temelleri Hangi dili öğrenecekleri, biyolojik ve fiziksel özelliklerine değil, içinde yetiģtikleri aile ya da çevreye bağlıdır. Bu çevrenin dili, insanın anadilidir. Örneğin bir Arap ailesi içinde emeklemeyi, yürümeyi ve konuģmayı öğrenmiģ olan Fransız kökenli bir çocuğun anadili Arapçadır. Dili öğrenmek sadece kelimeleri, cümleleri ve cümle kalıplarını öğrenmek olarak değerlendirilemez.
Dilin Fizyolojik Temelleri Dil, değiģmez bir varlık değildir. Tarih içinde toplumların sözcük dağarcıkları da değiģmiģtir. Bazı sözcükler kullanımdan çıkar, bazılarının da anlamı değiģirken, dağarcığa yeni sözcükler eklenir. Bu değiģme, nüfus hareketleri, göçler, ekonomik değiģmeler, yeni siyasal ve toplumsal koģullar, teknolojik dönüģümler gibi etkenlerce belirlenir.
Dilin Fizyolojik Temelleri Bireylerin toplumsallaģmasını sağlayan dildir. ToplumsallaĢma, bir anlamda bireylerin birbirine benzemesi, birbirleriyle ortak anlamlar, davranıģlar ve değerlere sahip olmasıdır. Bunu dil birliği gerçekleģtirir. Ama toplumsallaģma, bir yönüyle de bireyselleģme, kendine özgü bir kiģilik sahibi olma demektir. Bunu sağlayan da yine dildir. Dilin sınırsızca yeni anlamlar üretme, yeni bağıntılar kurma yeteneği, bireylere de birbirlerinden farklı anlam dünyaları kurma, farklı sözcüklerle, farklı üsluplarla konuģma ve yazma olanağını verir.
Dil GeliĢim AĢamaları Çocuklarda dil geliģimi Piaget e göre; 1. Agulama Süreci 2. Tek Sözcük Evresi 3. Telgrafik KonuĢma 4. Ġlk Gramer Süreci
Dil GeliĢim AĢamaları Agulama Süreci Bu dönem doğumdan itibaren 12 ay süresince bebeğin sesleri çıkarma sürecini kapsar. Kendi içinde 3 aģama geçirir.
Dil GeliĢim AĢamaları Ağlama Evresi ( 0-2 ay) Bebekler ağlarken, ileride konuģmada kullanılacak seslere temel teģkil edecek olan sesleri bilinçsizce çıkarırlar. Örneğin, çocukların sıkıntıları, ihtiyaçlarını belli etmek amacıyla ağlarken, esnerken ya da çığlık atarken o-u gibi ünlü ve ng-m gibi ünsüz sesleri çıkardıkları saptanmıģtır.
Dil GeliĢim AĢamaları Babıldama Evresi (2-5 ay ) Bebekler bu evrede, ünlü ve ünsüzleri birlikte çıkarmaya baģlarlar; ba-da-ma gibi. Bu sesler ilk kelimelerin oluģmasından sonra da devam eder. Bu dönemde çıkarılan seslerin ve hecelerin evrensel olduğu anadiline özgü olmadığı anlaģılmıģtır.
Dil GeliĢim AĢamaları Çağıldama Evresi ( 6-12 ay) Kullanılmayan sesler giderek yok olur ve ailenin kullandığı sesler 2 yıl içinde ilk sözcükleri oluģtururlar. Bu süreç sırasında anne ve baba bebeğe gülümseyerek, onu ödüllendirerek daha fazla ses çıkarmasını sağlayabilirler. Ancak bu bebeklerin daha çabuk konuģmasını sağlamayabilir. Bu dönemde bebekte konuşma organları olgunlaşır ve bebek ilk heceleri çıkarmaya başlar. 1 yaşına doğru, ilk kelimelerini söylerler.
Dil GeliĢim AĢamaları Tek Sözcük Evresi (12-18 ay) KonuĢma açısından kritik bir dönemdir. Bu dönemde çocuğun ilgisi konuģmadan çok çevreyi keģfetmeye yöneliktir. Çocukların ilk kelimeleri arasında isimlerin baģta geldiği bilinmektedir. Ayrıca, anladıkları kelime sayısı da, kullandıkları kelime sayısından daha çoktur.
Dil GeliĢim AĢamaları Kelimelerin BirleĢtirilmesi Dönemi ( Telgrafik KonuĢma, 18-24 ay) YaĢamın ikinci yılında kelime hazinesi hızla artar. Bazı bebekler birinci yaģ günlerinde bir iki kelime, bazıları ise bir düzine bilebilir. 2 yaģ civarında çoğu bebek 50 kelime kullanırken bazıları birkaç yüz kelime kullanabilirler. 1.5-2 yaģ arası iki kelimeyi peģ peģe söyleyerek cümlecikler oluģtururlar. 2 yaģından sonra ise, iki kelimeyi birleģtirerek basit cümleler kurmaya baģlarlar. Sözcüklerin sonuna yor veya dı eki getirebilirler, iki üç kelimelik birleģimler yapabilirler.
Dil GeliĢim AĢamaları Ġlk Gramer Süreci ( 24-60 ay) 2.5 yaģ civarında ise, kelime dağarcıklarındaki kelime sayısı 300 ü bulmuģtur ve bu arada gramer yapısı da hızla geliģir, 2.5-4 yaģ arasında soru sorma ve konuģma isteği geliģir. KonuĢma çok akıcı olmasa da 3-4 ya da daha fazla kelimeyle cümleler kurarlar. Çocuk kelimeleri alıģıldık tarzda sıralamaya baģladığında grameri kullanmaya baģlamıģtır. Gramer kuralları kullanılan kelimelerin ve cümlenin bütün anlamını etkiler. Çocuklar bütün çocuklukları boyunca ve ilköğrenimde cümle yapılarında dönüģtürmeleri öğrenerek gramerlerini geliģtirirler. Cümlede isim, fiil, sıfat ve buna benzer yapıları öğrenirler.
ĠLK BEġ YILDA DĠL GELĠġĠMĠNDE GÖRÜLEN TEMEL AġAMALAR 0-1 ay Ağlamanın dıģında baģka sese rastlanmaz. 2-5 ay Bebek agu sesleri çıkarır. 6-12 ay Bebek, sesleri kendi kendine tekrar eder. 12 ay Ġlk kelime, bir sesi, bir nesneyi veya olayı belirtmek için düzenli bir biçimde ilk kez kullanılır. 12-18 ay Cümle yerine kullanılan tek kelime, iki heceli ve kelimeli ifadeyi ilk defa kullanır. 18-24 ay Ġki kelimeyi bir cümle içinde sık sık kullanır. 24-60 ay Kelime hazinesi artar, cümlelerde kullanılan kelime sayısı artar.
Dil Dil, alıcı dil ve ifade edici dil olmak üzere ikiye ayrılır. Alıcı dil; sözel uyaranların duyu-sinir ağı ve iģitsel-algısal süreçler aracılığı ile alınması ve anlaģılması olarak tanımlanır. Ġfade edici dil ise; duyu-sinir ve motor-sinir iģlevler ile zihinsel kavramın bir ses imgesi aracılığıyla ifadesidir. Alıcı dil ifade edici dilden önce geliģir.
Alıcı Dil Alıcı Dil GeliĢimi için dikkat edilmesi gereken noktalar: - Kullanılan oyuncaklar, eģyalar çocuğun anlama yaģına uygun olmalıdır. - Tüm yapılan çalıģmaları oyunla öğretmeliyiz. Her zaman çocuğun oyuna aktif katılımını sağlamalıyız. - Basit sözel ifadeler kullanmalıyız. Bunları anlayabildiğinde karmaģık ifadeler kullanabiliriz. - En önemlisi çocuklarda konuģurken göz kontağı kurmalıyız. Anlamasını istediğimiz kelimeyi çocuğun gözlerinin içine bakarak söylemeliyiz
Alıcı Dil Alıcı dil geliģimi için yapılan dil çalıģmalarından örnekler: Günlük bakım sırasında onun dikkatini çekerek ve göz kontağı kurarak konuģmalısınız (örneğin: mama verirken yiyeceği gösterip mama sözcüğünü kullanmak). Giydirirken giysilerin isimleri tekrarlayın veya kağıt bebekler hazırlayıp, bebeklerin giysileri giydirilirken isimleri söyleyin. çeģitli kuklalar kullanarak çocuklarla oynayın ve bu oyunlar sırasında çocuklarla konuģun. çocuğa oyuncakların ismini öğretin. EĢyayı verme, alma oyunları yapılır. Al, ver, tut, at sözcüklerini kullanın (örneğin: Topu at, topu tut).
Ġfade Edici Dil Ġfade edici dil geliģimi için dikkat edilmesi gereken noktalar: - Kullandığımız sözcükler çocuğun anlayabileceği düzeyde olmalıdır. - çocuğun ne söylediği, nasıl söylediği, ne istediği dikkatle dinlenmelidir. - Model olunmalıdır. - Söylediğinizi taklit etmesi sağlanmalıdır. - çocuk konuģmaya çalıģırken sürekli soru sormamalı onu bıktırmamalısınız. - çocuğu konuģması için cesaretlendirmelisiniz.
Ġfade Edici Dil Ġfade edici dili geliģtirecek eğitim çalıģmalarından örnekler: Çocuğa albümdeki fotoğraflar gösterilir, isimler tekrarlanır, sorulur. Resimli küplerin üzerindeki isimler öğretilir. Yemek veya içmek için isteklerini ifade etmesi sağlanır, cesaretlendirilir. Bir torbanın içine küçük oyuncaklar (örneğin; hayvan Ģekilleri) koyulur içinden alınıp isimlendirilmesi istenir. çocuklar önce tek kelimelerle ifade ederler. örneğin top gibi, daha sonra iki kelime bir araya getirilir; top ver gibi ve giderek daha uzun cümlelerle ifade edici dil geliģimi tamamlanır.
Dil GeliĢimini Etkileyen Faktörler Dil geliģimi ile ilgili yapılan araģtırmalara bakıldığında dil geliģimini etkileyen faktörler Ģöyle sıralanmaktadır: Genetik ĠĢitme engeli Cinsiyet Anne bebek iliģkisi Sosyo- Ekonomik düzey Aile yapısı ve Bilinguallik
Dil GeliĢim Kuramları Bihevyorist (Davranışçı) Görüş (Skinner, Thorndike, Watson, Pavlov) DavranıĢçılara göre dil, herhangi bir Ģeyin öğrenildiği gibi öğrenilir. Yani dilin kazanılmasında tekrar ve pekiştirme önemlidir. Dilin kazanılmasında 1.PekiĢtirme (Ödül-ceza) 2.Tekrar esastır.
Dil GeliĢim Kuramları Biyolojik Temelli Görüş (Chomsky, Lenneberg) Dil geliģiminin temeli biyolojiktir ancak çevre koģullarından da bağımsız değildir. Dil geliģimini biyolojik ve psikolojik unsurlara bağlayan görüģlere psikolinguistik görüģler adı verilir. Dil geliģimi daha fazla olgunlaģmanın (biyolojik) etkisi altındadır. Bu kurama göre dilin kazanılmasında iki ana yapı esastır; bunlar sırasıyla: 1.Düşünsel (kavramsal) yapı: Önce kelimeler ve anlamları anlaģılır. 2.Yüzeysel yapı: Sözcüklerin kullanılması, konuģma.
Dil GeliĢim Kuramları Sosyal Öğrenme Kuramı (Bandura) Dil geliģimi, sosyal geliģim süreci içinde 1.Gözlem 2.Taklit yoluyla gerçekleģtirilir. Kısaca dil kazanımının temeli model almadır.
Dil GeliĢimini Destekleyen Etkinlikler Türkçe dil etkinliğinde, Ģiir, bilmece, tekerleme, parmak oyunu, hikâye anlatma etkinlikleri dil geliģimini destekler.
PORTAGE Erken Çocukluk Dönemi GeliĢim Ölçeği 0 6 yaģ arası çocukları bebek uyarımı, sosyal geliģim, dil gelişimi, biliģsel geliģim, öz bakım ve fiziksel geliģim açısından değerlendirir. Ev ziyaretleri, bireysel etkinlik ve geliģtirilmesi gereken alanlarına ait çalıģma programı ve yönlendirmeyi kapsar.
DENVER II GeliĢim Tarama Testi 0-6 yaģ aralığındaki çocuklara uygulanan test, çocukların geliģimindeki gecikmeleri saptamayı amaçlamaktadır. Çocuktan yaģına uygun çeģitli iģlemler yapması istenir. Test uygulaması esnasında anne-babanın da dahil olabileceği bölümler vardır. Kaba ve ince motor becerileri, dil gelişimi, sosyal becerileri ve özbakım becerileri ölçülür.