TÜRK EĞİTİM SİSTEMİ VE OKUL YÖNETİMİ Nihan Demirkasımoğlu 1
İçerik Sistem Kuramları Eğitime Sistem Yaklaşımı Eğitim sisteminin Alt Sistemleri Bu konu, Başaran ve Çınkır ın (2012) Türk Eğitim Sistemi ve Okul Yönetimi kitabının 72-90 sayfaları arasından hazırlanmıştır). 2
Sistem Sistem: Bir amaç için birleşen, birbirine dayanan ve birbirini etkileyen parçaların oluşturduğu bir bütündür. Sistemin amacı: Yaşamaktır. Bu amacı gerçekleştirecek parçalar (alt sistemler) bir araya gelerek bütünleşmiştir; parçalar birbirlerine can bağı ile bağımlıdırlar; ve birbirlerini amaca ulaşmak için sürekli etkilemektedirler (Başaran ve Çınkır, 2012, 73). 3
Sistem ve Öğeleri DÖNÜT GİRDİ İŞLEME ÇIKTI ÇEVRE 4
SİSTEMİN ÖZELLİKLERİ Sistemin üç özelliği vardır (Başaran ve Çınkır, 2012, 73): Dengelenim-durulum (homeostatis,stady state): Sistem işleyemeyeceği bir girdi aldığında ya da iç çatışma ve sorunlarla karşılaştığında dengelenime düşer. Girdilerini seçerek, iç çelişkilerini ve sorunlarını çözerek duruluma ulaşmaya çalışır. Büyüme (Growth): Gücünü artırmak için büyümek ister. Güçyitimi (Entropy): Zamanla güçyitimine uğrar. 5
Sistem Yaklaşımına Göre Bir Fırındaki Üretim Sürecini Açıklayınız... 6
ALT SİSTEM Her sistem alt sistemlerden oluşur. Alt sistemler, sistemin birbirine dayalı ve bağımlı olan alt parçalarıdır. Alt sistemler, parçası oldukları sistemden ayrı özellikler taşırlar. Alt sistemler, bir sistemin, sözgelimi bir okulun, bir milli eğitim örgütünün ya da bir fakültenin, içindeki birim ve bölümlerdir. İlçe ve il milli eğitim müdürlükleri, yurtdışı örgütleri ve okullar Türk Milli Eğitim Sistemi nin alt sistemleridir. 7
SİSTEMİN ALT SİSTEMLERİ (Başaran ve Çınkır, 2012, 74): 1) Üretim Alt Sistemleri 2) Alışveriş Alt Sistemleri 3) Uyarlama Alt Sistemleri 4) Yaşatma Alt Sistemleri 5) Yönetim Alt Sistemleri 8
Üretim Alt Sistemleri Eğitim sisteminde eğitim hizmetini, malını ve teknolojisini üreten yerlere üretim alt sistemleri denir. 9
Alışveriş Alt Sistemleri Sistemin girdilerini sağlayan ve çıktılarını sunan alt sistemlere alışveriş alt sistemleri denir. Alış alt sistemleri: Okula öğrencileri, eğitim iş görenleri, eğitim araç gereçlerini, eğitim ve yönetim teknolojisini vb. alan birim ve bölümlerdir. Veriş alt sistemleri: Ürettiğini ve iletilerini üst ve dış sistemlere, topluma, halka, velilere sunan, satan, gönderen birim ve bölümlerdir. Bunlar, öğrencilerin sistemden çıkış işlerini yürütürler. Eğitim sisteminin etkilerini ve ürettiği bilgileri topluma iletirler. 10
Uyarlama Alt Sistemleri Eğitimi sistemini dirikleştiren, elde ettiği bilgilere dayalı olarak eğitim sisteminin yenileşmesini ve çevreye uyumunu sağlayan alt sistemlerdir. * Değişme Pazar araştırması * Çevre sistemlerdeki gelişmeleri izlemek * Araştırma, planlama, geliştirme etkinlikleri bu alt sistemin kapsamındadır. 11
Yaşatma Alt Sistemleri Okulun bir örgüt olarak var olmasına, ömrünü sürdürmesine yönelik olarak çalışan alt sistemler, yaşatma alt sistemleridir. * Bina, tesis ve mal varlığının temizliği, onarımı, bakımı vb. * Örgütün işlemesini engelleyen sorunların çözülmesi. 12
Yönetim Alt Sistemleri Okulu alt sistemlerini planlayan, örgütleyen, eşgüdümleyen, iletişimi sağlayan ve denetleyen alt sistemleridir. * Politika ve strateji kararlaştırmak * Sorun çözmek * Yönetim süreçlerini gerçekleştirmek * Gerektiğinde sistemi değiştirmek ve geliştirmek 13
Temel Sistem Aracı Üst Sistem Üst Sistem Kavramları Büyük toplumsal sistemlerin yapısını oluşturan örgütler tabandan tavana doğru, hiyerarşik sıralandıklarında değişik sıfatlar alırlar. Temel Sistem: Tabanda ürünü üreten örgüttür. Üst Sistem: Tepedeki sistemdir. Aracı Üst Sistem: Temel sistemle, tepedeki üst sistemin arasında kalan sistemlere aracı üst sistemler denir. 14
EĞİTİM SİSTEMİNDEKİ SİSTEM KURAMLARİ Eğitim sisteminin yapılandırılmasında ve tanınmasında en çok kullanılan üş sistem vardır (Başaran ve Çınkır, 2012, 74): Genel Sistemler Kuramı Toplumsal Sistem Kuramı Açık Sistem Kuramı 15
Bu kurama göre dünyada bilimlerin ve mesleklerin uğrası alanı olan 10 tür sistem vardır (Başaran ve Çınkır, 2012, 74). 1. Öğesel Etkileşim Sistemi 2. Duruk(statik) Sistem 3. Yalın Devinimli Sistem 4. Özdevinimli Sistem 5. Özyaşamlı Sistem 6. Bitki 7. Hayvan 8. İnsan 9. Örgüt 10. Soyut Sistem 16
1. ÖĞESEL ETKİLEŞİM SİSTEMİ Birbirleriyle ilişki kurabilecek öğelerin (element), elverişli bir ortamda etkileşerek, değişik bir niteliğe dönüşmesi ve ortaya bir ürünün çıkması, bir sistem özelliği taşır. Kimyasal etkileşim sonucu ortaya çıkan ürün, öğesel etkileşim sisteminin ürünüdür. Örn. Hidrojenle oksijenin uygun ortamda ve oranda etkileşimi suyu oluşturur. 17
2. DURUK (STATİK) SİSTEM Birbirine dayalı devinmesiz parçalardan oluşan; amacı koruma, barındırma, anımsama gibi şeyler duruk sistemlerdir. Örn. Eğitim sisteminde okul binaları, tesisler, yapıtlar ve benzerleri bu tür sistemlerdendir. 18
3. YALIN DEVİNİMLİ(MEKANİK) SİSTEM Önceden belirlenmiş devinimleri yapan, birbirine dayalı parçalardan oluşan; çevreden belli gücü alıp daha değişik ve yüksek güce dönüştürerek üreten yapılardır. Her türlü makineler bu tür sistemlerdir. 19
4. ÖZDEVİNİMLİ SİSTEM Birbirine dayalı parçalardan oluşan; önceden belirlenmiş bir izlenceye göre, elverişli ortam oluştuğunda kendiliğinden işleyen; böylece ürününü üreten yapılardır. Bu sistemlerin işletici güç girdileri, genellikle elektrik, ışık, ses, ısı gibi fiziksel güçlerdir. Bilgisayarlar bu sisteme örnektir. 20
5. ÖZYAŞAMLI SİSTEM Çok yalın ama kendi yaşamını kendisi sürdürebilen tek gözeli canlılar bu tür sistemlerdir. Eğitimde bu tür sistemler ancak laboratuarlarda eğitim amacıyla incelenir. 21
6. BİTKİ Kök, gövde, dal, yaprak ve meyve gibi parçaların bütünleşmesinden oluşan; kendine gerekli gücü doğadan sağlayan; aldığı gücü kendi gücüne dönüştürebilen; bu güçle kendine benzer yeni sistemler üreten; ama sınırlı devinimi olan yapılardır. 22
7. HAYVAN Bitkiden daha gelişmiş alt sistemleri olan; girdilerini sağlamak için çok değişik türde devinebilen; sağladığı girdileri kendi gücüne dönüştürerek üreyebilen; yaşamı için gereken işlevleri yerine getiren; böcekten en gelişmiş memeli hayvanlara kadar binlerce türü olan canlılardır. 23
8. İNSAN İnsan, yalnız bedensel yaşamı için değil düşünsel yaşamı için de çevresinden girdiler alarak bunları kendi gücüne dönüştüren; bu güçle toplumsallaşabilen ve kültürlenebilen; doğada bulunmayan yapıtlar yapabilen; kendi kültürel değerlerini yaratabilen; gerektiğinde doğaya daha çabuk uyum sağlayabilen ya da doğayı denetim altına alan karmaşık bir canlıdır. Eğitim sisteminin konusu insandır. Hem eğitim kurumunun, özellikle eğitim sisteminin yetiştirmeye çalışan hem de bu geliştirme etkinliklerini düzenleyen insandır. 24
9.ÖRGÜT Ortaklaştıkları amaçlar için bir araya gelerek güçbirliği yapan insanlardan oluşan; çevrelerinden aldıkları girdileri kendi güçleri ile işleyip örgütün gücüne dönüştüren; bu güçle amaçlarına uygun ürünler üreten toplumsal bir yapıdır. Örgüt, kendini oluşturan insanların gücünün tek tek toplamından daha yüksek bir üstün güce ulaşabilen bir sistemdir. Eğitim sistemi, en alt düzeyden en üst düzeye kadar tek tek örgütlerden oluşur. 25
10. SOYUT SİSTEM Dünya ile birlikte bilinen ve bilinmeyen bütün sistemleri kapsayan; girdilerini kendi gücüne dönüştürmesi, gücünün büyüklüğü, çıktılarının türü ve niteliği, çevresi ve sınırları insan deneyiminin (bilgisinin) üstünde olan büyük evren soyut sistemdir. Eğitim sistemi, bilimlerin bulgularını insanlara aktararak, soyut sistemi tanımaya çalışır. 26
TOPLUMSAL SİSTEMLER KURAMİ Birden çok insanın ortak amaçlar için bir araya gelmesi toplumsal bir yapı oluşturur; böylece her örgüt toplumsal sistem özelliğine ulaşır. Bir toplumsal sistemde ortak amaçların yanı sıra, amaçların gerçekleştirildiği sınırları belli bir çevre; sistemin üyeleri arasında kurallaşmış ilişki, işbirliği ve dayanışmayı içeren bir etkileşim vardır. Bu etkileşimin sağlıklı oluşabilmesi için her üyenin önceden belirlenmiş rolünü oynaması gerekir. 27
AÇIK SİSTEM KURAMI Eğer bir sistem, girdilerini çevresinden alıyor; çıktılarını çevresine veriyor; böylece yaşamasını sağlıyor ise açık bir sistemdir. Çevreye tümüyle kapalı bir sistem olamayacağı gibi, tümüyle açık sistem de yoktur. Tümüyle açıklık ya da kapalılık, sistemi ölüme götürür. Eğitim sistemi, toplumsal eğitim kurumunun görevlerinden payına düşenleri yapmaya çalışan toplumsal birimlerden(örgütlerden) oluşur. Eğitim sisteminin her örgütü, girdisini toplumdan alır ve çıktısını topluma verir; böylece eğitim sistemini çevresine açar. 28