HEDEGGER VE VARLIK YORUMU Pnar Demirta 20. yy. felsefesi, problemler felsefesidir. 20. yy. da öne çkan problemlerden ikisi varlk ve varolu problemidir. Heidegger Varlk nedir? sorusunu hep kuramsal olarak açklamtr. Onun bulmak istedi'i cevap, Varl'n anlam nedir? sorusunun cevabdr. Heidegger, bu iki sorunun içinden yepyeni bir soru do'urur: Varl'n anlam nedir? Di'er bir deyile, Varlk olmann anlam nedir? Heidegger e göre varolmak, ancak zamansallk içinde anlam kazanr, yani cevap uzayda veya zamann dnda aranmamaldr. Heidegger, felsefesine Platon ile giri yapmtr. Platon ile varlk anlamnda metafiziksel düünce balamtr. Heidegger in niçin Platon un etkisinde kald'na yaplan di'er bir yorum, Belki de Platon un di'er düünürlerden farkl olarak, bireysel insan varl'nn problemlerinden kalkarak, de'imez ve gerçek metafiziksel varlklara ulamasdr. 1 Platon un ana çk noktas sevgi, ölüm, adalet gibi do'rudan varolu olgulardr. Bu olgulardan hareketle Platon, idealar dünyasna ulamtr. A. de Waelhens, Heidegger felsefesini öyle özetler: Heidegger felsefesi üç plan üzerinde yükselir... O önce, genel olarak varlk kavramnn yapsnn incelenmesine hazrlk olarak kuramsal bir felsefe gelitirmitir... Bunun yannda, Varlk ve Zaman adl temel yaptnda, bu varlk felsefesine (existential philosophie) kart olarak, bir varolu ya da varolan (existentiell philosophie) felsefesi buluruz. Bu daha çok fenomenolojik bir insan felsefesidir.. Son olarak da Heidegger bizlere, Nietzsche den esinlendi'i bir felsefeyi aknlk içinden çkp yeryüzüne do'ru inen bir aratrma yaparak, yaamn her türlü katlanlmazl'na ve dayanlmazl'na karn bu sonlu ve snrl varl'a bir ilaç sunar. Sonluluk, insan tarafndan kabul edilemez bir durumdur. Çünkü sonluluk, snrl yaam, vb. insan için katlanlmaz bir deneyimdir ve insan onu herhangi bir yerde ve anda amak ister ve amaldr. 2 George Steiner ise Heidegger in Was ist das -die Philosophie? Sorusunun çevrisini öyle yapar:... die Philosophie yi ayr yerletirmekle 1 Çüçen, A Kadir, Heidegger de Varlk ve Zaman., Bursa: Asa Kitap Evi, 2000, s. 20. 2 A. de Waelhens, Philosophie de Heidegger, s. i 75. 1
ontolojik merakn en genel biçimi (yani bu ve yaam yani herhangi bir ey nedir?) ile gerçekte görülen nesne arasnda bir boluk ve durak koyarak, Heidegger ustalkl bir çifte etkiyi baarr. Bizim gündelik ve güvenilirlik denetimini talep edebilece'imiz felsefe kavramn tuhaf ve rak klar; onun daha büyük daha sk olan var-lk ile ne-lik (varolu ve ne olu) sorusu ve kavramna ba'ml ve yardmc klar. Böylelikle Heidegger bal'nn daha tam bir çevirisi okunabilir: Ne soru1mal- bu eyin felsefesinin ne oiuu. 3 Heidegger in karsna ald' felsefe Geleneksel Felsefe dir. Daha önce belirtti'imiz gibi iki soru varl'a yöneliktir. I) Varlk nedir? II) Varl'n anlam nedir? Geleneksel felsefe birinci soruyu ortaya atm ve varl'n üstünü örtmütür. Geçmile hesaplaarak, yani varlk tarihini tahrip ederek, varl'n üstü açlmaldr. Yaplacak olan tek ey Bat felsefesiyle tekrar hesaplamaktr. Yani üzerinde çallacak olan tam olarak varl'n kendisi dir. Bat felsefesi varl' gizlemeye çalan felsefedir; oysa sorgulanan ey, rast gele de'il seçilmi olan kendi kendine var olan eydir, Varlk tr. Platon a göre varlk to on ya da ov, Almanca da seiend Bngilizce de things ya da beings, ksaca kendi bilincinde olmayan nesnelerdir. Heidegger, Platon un on ya da ov olarak karlad' varl', klasik felsefeden tamamyla ayrr. Heidegger in ilgilendi'i varlk Sein dr. Heidegger in aracsz varl' Dasein (orada-burada varlk) Varlk felsefesine yeni bir bak kazandrmtr. Yani gidi aracsz varlktan, dolayl varl'a do'rudur. Bu konuyu Dasein kavramn incelerken tekrar ele alaca'z. Heidegger in varlk konusu üzerinde durma sebebi ise, hiçbir felsefenin varlk tanm yapmadan çalamayacak oluudur. Varlk kendi içinde ve felsefede daima öncelik tar. Varlk sorusu, içinde pek çok metafiziksel yaklam tar. Zaman içinde varlk sorununa yöneltilen sorular ve verilen cevaplar, varlk problemine çözüm getirmek yerine, onu karmaklatrmtr. Belirsizli'in nedeni aslnda Yunanllarn, Varlk yorumuna yaptklar ilk katklardan biri olan Varlk en evrensel ve en ba kavramdr dogmasndan kaynaklanr. Geleneksel felsefe akm kendi içinde üç hatal varlk tanm tar: 3 Steiner, Georg, Heidegger,çev. Süleyman KaIkan, Ankara: Vadi Yaynlar 1996, s.33-34. 2
1) Varlk en büyük evrensel kavramdr. Bu tanmda evrensel kavramnn tanm havada kalmaktadr. Bu noktada bu tanm bir açklama olmaktan ziyade, bizi bir karanl'a sürükler. 2) Varlk kavram tartlamaz. Bu tanm ise varl'n anlam olarak içini boaltmakta ve onun hakknda soraca'mz sorular kstlamaktadr. 3) Varlk kendi kendine bir kanttr. Buradan çkan sonuç ise e'er bir ey kendi kendine bir kant ise o eyi tartmaya gerek yoktur. Zaten o ey kendisine kanttr ve yeni bir eye ihtiyaç yoktur. 4 Heidegger in aratrma nesnesi olan varlk, kendi kendine bir kant saylamaz. Bu nedenle Heidegger, varl' sorgulamaktadr. Bu noktada Heidegger in Varlk üzerine yaplm tüm çalmalar eksik ve yetersiz bulu nedenini ana hatlaryla açklam saylrz. Bat felsefesinde eksik olan, sadece varl'n anlamnn sorgulanmam olmas de'il, baka bir bakla yöntem problemidir. Heidegger, yeni bir yöntem fikrini öyle açklar: Biz varl' öncelikle do'ru bir ekilde yorumlamak zorundayz. 5 Varlk, Heidegger açsndan bir anlama sahiptir. Heidegger, varl'n anlamnn -Dasein kavramn-, zaman kavram içinde çözümsel ve varoluçu bir yaklamla açklanabilece'ini iddia eder ve savunur. 6 Heidegger in geleneksel felsefeyi tahrip etme çabasnn di'er bir nedeni ise, Bat felsefesinin içinde tad' önyarglar yüzünden, varl'n tanm ya da açklamasn arkada brakmasdr. Buradan da anlald' gibi, varl'a yönelik sorgulama Heidegger göre metafizi'in dnda tutulmaldr. Heidegger in tahrip etmeye çalt' Bat felsefesinin geçmiine bakarsak, Bat metafizi'inin temelinde, tüm di'er varlklarn nedensel olarak kendisine ba'l oldu'u, tüm de'erlerin temelinde bulunan ve dolaysyla hem açklayc, hem hakl klc anlam içinde ilk olan varlk ya da varlklarn varolmas kanaati yatar. Geleneksel felsefe filozoflar ite bu kanaatle, mutlak bir biçimde koulsuz olan varlk ya da varlklar aramlardr. Heidegger, Bat kültürünün onun kendisine kar tavr ald' bilimsel akln, bütün bu giriimlerinin bir sonucu olarak ortaya çkt'n söylemitir. Buna göre bilimsel akl da, söz konusu temel metafiziksel inanc korur. Burada geçen bilimsel ontolojinin ayr bir yere oturmas Heidegger e göre, Bat kültürünün tek gerçek bilgi türü olarak, bilime ve dolaysyla bilimsel 4 4)Martin Heidegger, Varlk ve Zaman, s.77. 5 Ag.e., s.13. 6 Çüçen, A Kadir, Heidegger de Varlk ve Zaman, s.77-78. 3
yönteme itibar etmesi sonucunu do'urmutur. Öyleyse, bilimsel akln egemenli'ine kar çkabilmek için, öncelikle Bat metafizi'inin temel kabullerini ykmak gerekmektedir. 7 Ancak Heidegger, bilimsel akln kavrayn yok etmek için; töz kavramn yok etmek için, sadece öznelli'i öne çkarmann yeterli olmad'n düünür. Zira nesnelcilik kadar öznelcilik de Bat düüncesinin hastal' saylr. Bu nedenle geriye gidilmeli ve varl'n ne oldu'u soru1maldr. Heidegger varlk problemini çözümleme aamasnda ontik olanla tarihsel olan, nesnel olanla öznel olan uzlatrmaya çalr. 8 Buradaki uzlatrma çabasnn temelindeki sav, yaama ilikin bir kavray sa'lamaktr. Heidegger e göre varlk hem ontik hem de tarihsel olan kucaklar... O, bu ba'lamda varolmann ne anlama geldi'i sorusunu yantlarken, varlk sorusunun en iyi biçimde insan varlklarnn bak açsndan sorulmas gerekti'ini söyler. Zira Bnsan varl' yalnzca var olmaz; o, ne oldu'una ilikin bir kavraya da sahiptir. Onun insan varoluu için kulland' terim Dasein dr. 9 Buradan da anlald' gibi Heidegger in temel problemi, Bat gelene'inde metafizik ile örtülmü sorularn hala günümüzde havada ve tanmsz kavramlar olarak karmza çkmalardr. Heidegger e göre varl'n anlamn sorabilen varl'n kendisi, Varlktr. Dasein, varl'n anlam kavray sa'layacak bir araç de'il, Heidegger e göre ontolojinin temelini oluturacak bir çekirdektir. Kelime anlam olarak orada-burada olmak olarak ayrr. Heidegger Dasein ile sadece insan varl'n kastetmemektedir. Almanca kullanmnda Dasein insan varl'na iaret etse de insan varl'ndan farkl bir varlk türüne atfta bulunur.bunun yannda Dasein, di'er felsefecilerin insan varl' ile e anlamda kullandklar ve pek çok karmak ve muhtemelen bir o kadar da hataya neden olabilecek teoriletirmelerindeki kavramlardan saknma olana' verir. Eski ça'lardan gelen bir kutsanml'a sahip gibi gözüken öznellik, bilinç, tin veya ruh gibi kavramlar Heidegger in gözünde tarafçlktan öteye gidemez. Ayrca Dasein gibi bir kavram bir tabula rasa, bo levhadr;: bütün hatal yorumlardan arnm olaca'ndan sadece ve 7 Cevizci, Ahmet, Felsefe Sözlü(ü, Bstanbul: Paradigma, 1999, s. 406. 8 Ag.e., 407. 9 Ag.e., 407. 4
sadece Heidegger in bu kavramlara yüklemek istedi'i anlamlar tayacaktr. 10 Heidegger e göre tüm varolanlar, zaman mekan ba'lamnda yüz yüze gelinebilen varlklar eklinde karmza çkarlar. Örne'in baz varlklar birer canl olarak varolu tarlar. Fakat canllar arasnda sadece Dasein için hayatn ak ile bu hayatn biçimlenii üzerine kafa yorulmas ya da ilgilenilmesi gerekmektedir. Heidegger in metafizi'i ve dolaysyla Geleneksel felsefeyi eletirdi'i di'er bir nokta ise varlk ve tek varlk ayrmdr. Heidegger e göre insan kuatan her ey ve insann kendisi tek varlktr. Burada yaplan ayrmda öyle der: Üzerine konutu'umuz, düündü'ümüz, karsnda u ya da bu biçimde davrand'mz her eyin yan sra, bizzat bizim oldu'umuz ey ve o eyi olu tarzmz da Tek varlk olarak varolandr. 11 Bochenski, Heidegger ve yaratt' Dasein kavram üzerine öyle der: Varl'n kavranlmasnn kendisi, Dasein n varl'nn bir belirlenmesidir. Bu nedenle öteki bütün olanlar yalnzca varlksal iken, Dasein, varlkbilimsel dir. Karsnda, Dasein n u ya da bu biçimde davrand' varl'n kendisi ise varolu olarak adlandrlr...dasein n özü varoluunda yatar ve her zaman da bu varolu ile açklanr 12 Dasein da varlk kendisini açk ve belirgin yapma olasl'n yakalayacaktr -ki bu tarz bir özgürlük,açklk,anlalrlk Bat felsefesinde mevcut de'ildir, klasik felsefe her eyin üzerini örtmütür. Dasein asla kavramsal, teorik, bilgi açsndan kavranan bir varlk olamaz... Dasein ontolojik bir varlktr. Dasein, her eyden önce kendi ontolojik yapsn kendi kendine ortaya koyacaktr. Dasein n yaps, nesnel soru-cevapla aç'a çkartlamaz. Heidegger ontolojiyi epistemolojinin ve geri kalan tüm bilimlerin önüne koyar. Ancak Heidegger ontolojisi ile geleneksel felsefenin ontolojisi kartrlmamaldr. Heidegger in temel ontolojisi, varl'n kendisini kendisinden açmasdr. Bu noktada Dasein n kendi kendi kendisini açmas için önce kendisini kavramas gerekmektedir. Varl'n kendisini kavramas, bireysel kavrama, ontik kavramadr. Dasein n ontolojide çekirdek ya da 10 MulhaI, Stepien l, Heidegger ve Varlk ve Zaman., çev. Kaan Öktem; Bstanbul: Sarmal, 1998,s. 29-30. 11 Martin Heidegger, Varlk Ve Zaman. (Metafizi'e Giri) 12 Bochenski,M., Ça(da* Avrupa Felsefesi., çev. Serdar Rfat Krko'lu, Bstanbul: Kabalc, 1997, s.194. 5
önde oluundaki sebep ontik kavramann önceli'idir. Balangç noktas ontik olan sorgulamann sonucu ontolojik olarak ortaya konur. Burada yaplan açklamaya ontiko- ontolojik açlm ad verilir. Heidegger in deyiiyle Dasein n ontik olarak ayrt edici özelli'i ontolojik olmasndan kaynaklanr. 13 Dasein yaar, hareket eder ve sürekli olarak kendisini tekrar tekrar kavrar ancak Dasein n ilikisi sadece kendi varl'yla olan ilikisi de'ildir. Ancak ontik-ontolojik ilikide öncelik Dasein kendisinde yani ontik kavraytadr. Dasein n kendi varl' kendisi için temel konuyu oluturur, bu nedenle hareketleri temel olarak kendi varl'nn belirli bir anlay çerçevesinde hareket eder. Heidegger e göre, Dasein, kendi ontikli'inde ontolojik varolmay açabilen ve varolmann anlamn olanakl yapan varlktr. Bu anlamda Dasein insan varl' de'il; insan olma olasl'dr... Dasein ontik-ontolojik varlk olarak, ontik varl' kendine en yakn olan, ontolojik varl' ise kendisine en uzak olan yapsdr. 14 Heidegger in iki net amac bu noktada ekillenir. Blk görevi Dasein n yapsn, onun günübirlik yaam durumlarnda, ikinci olarak da onun zamansall'nda bulmak... Burada Heidegger in çalma tasla' önümüze çkar. Varl' zaman fenomeni ile birlikte aratrmak ve varl'n zamansall'n ortaya çkartmak... Heidegger bu görevleri gerçekletirirken kendine varlk tarihini yok etme tasla'n hedef olarak seçer ve bunu yapmak için yöntem olarak fenomenolojiyi hedef alr... O halde taslak varlk tarihinin yeniden yorumlanmas (tahrip edilmesi) yöntem ise fenomenolojidir. 15 Heidegger in varl' tahrip çabasnn temelinde yatan nedenleri tekrarlarsak; geleneksel felsefenin varl' kavramak için usa-vurumu tümdengelimi klasik mant' temel almas ve metafizikle varl'n üzerini örtmesidir. Böylelikle Dasein, kendini dünyasall'a ve zamana açacaktr. Heidegger Dasein kavram ya da varl'n anlamnn açklamas ile herhangi bir felsefi disiplinin taleplerini karlamay veya yeni bir felsefi disiplin kurmay amaçlamamaktadr. Varl'n anlam sorunsal felsefenin temel problemidir. Bu sorun ancak fenomenoloji yöntemi ile çözümlenebilir. Fenomenoloji burada nesneleri de'il yöntemi belirlemektedir. Fenomenoloji do'al aktan kurtulmu duyulardan ba'msz tavrdr. Geleneksel felsefe, 13 Martin Heidegger, Varlk Ve Zaman. 14 Çüçen, A Kadir, Heidegger de Varlk ve Zaman, s. 25. 15 A.g.e., s.26-27. 6
fenomen denince anlam olarak görünü ü baz almaktadr. Oysa Heidegger de fenomen, varl'n kendisini aç'a çkartt' görünü olarak karmza çkar. Görünmek, kendi kendini göstermek demektir. Bu noktada fenomen görünülere de'il, görünüler fenomene ba'ldr. Görünmek (d görünü olarak), fenomenin anlam içinde kendi kendisini göstermek anlamnda olmamasna ra'men, sadece bir eyin kendi kendisinin temeli üzerinde mümkündür. Fakat görünüü mümkün klan kendi kendisini gösterme e'ilimlidir. E'er biz hala kark ve bulank olan görünü kavramnn yardmyla fenomeni tanmlarsak, her ey tepe taklak olur. 16 Yani görünüü geleneksel felsefe baznda ele alm oluruz. Oysa görünü kavram iki anlam tar: Blki kendini bilinir klma yetisini kendinde, tayan ey, ikincisi onun kendisini göstermesindeki mukavemet. Sonuç olarak kendisini göstermek olarak fenomenin gerçek anlam için, terim olarak görünüü kullanr. 17 Fenomen Heidegger e göre, bir eyin kendi kendisini göstermesidir. Yani ilk anlamda kendisini kendisinde gösteren olarak anlalmaldr. Heidegger e göre, nasl tarihi olmakszn felsefe olmazsa, temel ontolojinin tarihi olmakszn da temel ontoloji olamaz. 18 Heidegger kendi incelemeleri ile temel ontolojinin tarihi arasnda ne olumlu ne de olumsuz bir ba'lant kurmaktadr. Yani Heidegger in yapt' tahribat bir parçalama veya yeniden kurma de'ildir. Daha ziyade yap bozumudur (yap-çözümü); yani tarihe kar Heidegger in tutumu bir krp dökme de'ildir. Heidegger e göre fenomenoloji; metodoloji veya teoloji gibi kavramsal akrabalarndan tamamen farkldr. Kelimenin semantik iki ö'esi fenomenon ve logos tur. Logos kelimesinin anlam Heidegger e göre söylemdir. Bu noktada söylemin anlam, iddia veya iletiim deil, daha çok bir kiinin konumas srasnda ne hakknda konutu'unun aç'a kavumasdr. 19 Fenomenolojistlerin asl ilgi alan bu ba'lamda varolanlarn Varlklarnn temel olarak ifa edilmesi veya aç'a çkarlmasdr. Bu açdan baklrsa fenomenler gün 'nda olan ya da gün 'na çkartlabilecek eylerin bütününü oluturmaktadrlar. Heideggerce yaplan fenomenoloji Dasein n fenomenolojisidir. Kalem, tahta, sra vb. nesneler ikinci elden görünü tarlar, oysa asl görünü kendini sorgulayan Dasein n görünüüdür. 16 A.g.e., s.29. 17 A.g.e., s.29. 18 MullhaIl, Stephen, s. 40-41 19 A.g.e., s.43. 7
Heidegger fenomenlerin görünümü hakknda öyle der; Yaygn anlamyla fenomenden önce gelen ve her durumuyla ona elik eden görünümü/belirmesi içinde kendisini zaten gösteren ey kendini tematik olmayan biçimde gösterse de tematik olarak kendisini gösterir hale getirebilir ve kendisini bu ekilde-kendinde-gösterenler ( sezgi biçimleri ) bu durumda fenomenolojinin fenomenleri olur. 20 Fenomenoloji Heidegger e göre fenomenlerin logosuyla ilgilidir; yani kendisini gösterenin kendisini gösterdi'i gibi görünmesine yol açan ey fenomenolojidir. Temel ontolojinin fenomenoloji olarak adlandrlmas veya fenomenolojinin Heideggerce yöntem olarak kabulü, bu yöntemin aratrma alanna uygulu'undan kaynakldr. Fenomenoloji, var olanlarn varlklarnn bilimi ya da inceleme yöntemidir. Heidegger e göre logos anlamnda dil varl'n kendini ortaya koyu, varl'n tüm varolanlarn birbirleriyle iliki içinde bir araya toplan eklinde yaandr. 21 Heidegger in gözünde fenomen; öncelikle ve genellikle kendisini göstermeyendir..kendisini gösterenle karlatrld'nda örtük olandr. Ayn zamanda kendisini gösterene aittir... Fevkalade anlamda sakl kalan veya örtük hale geri dönen veya kendisini yalnzca tedbili kyafette gösteren ey,u veya bu varolan de'il önceki gözlemlerinde gösterdi'i gibi varolann Varlk dr. Bu o kadar sakl ve örtülü olabilir ki unutulabilir, kendisine ve anlamna ilikin artk hiç bir soru sorulmuyor olabilir. 22 Bu noktadan yola çkarak fenomonolojinin, varl'n varoluunu ortaya çkaran bir fark etme hali oldu'unu söyleyebiliriz. Buradan çkan anlam ise fenomenolojinin her türlü bilimsel bilgiyi önceleme nedeninin de'er oldu'udur. Çünkü varl'n önce anlam kazanmas, sonra bilgiye yönelmesi gereklidir. Felsefe bu noktada fenomenolojik ontolojiye dönüür, Ontoloji olmadan felsefe; (bilgi,siyaset,ak,vb,) varolamaz, Fenomenolojik ontoloji, Dasein n hermeneuti'idir. Dasein n yorumlanmas görevi hermeneuti'e aittir. Onun yapmas gerekenlerden ilki üstü hiç açlmam, kefedilmemi olan kefetmektir; di'er görevi ise unutulmas sa'lanann üstünü açmaktr. 23 Bkinci görev, tam olarak geleneksel felsefenin üzerini örttü'ü, incelemedi'i, tanmsz brakt' varlk anlaydr. Heidegger de varl'n temel yapsn 20 Martin Heidegger, Varlk Ve Zaman 21 Tarhan, Belks Ayhan, Patikalar, (makale) Özne, Ben ve Tarih Hakknda, Ankara: Bmge,1997, s.45 22 Çüçen, A Kadir, Heidegger de Varlk ve Zaman, s.33 23 Martin Heidegger, Varlk Ve Zaman 8
ortaya koyan iki temel vardr, Her eyden önce Dasein n konusu daima kendi kendisidir, bu noktada söylenecek olan Dasein n özü onun varoluudur,.. Ancak Heidegger in anlad' varolu skolastik varolutan ayr oldu'u gibi,sartre varoluçulu'undan da ayrdr. Sartre n varoluçuluk anlaynda varlk özneden önce gelir. Ancak Heidegger, Sartre n görüünün skolastik düünceden çok uzak olmad'n savunur. Sartre n varoluçulu'u özcülü'ü temel almaktadr. Heidegger bu iddiann, temel ontolojiyle ba'lantsz oldu'unu savunur. Ona göre Sartre da bir çeit metafizik iddia ortaya koymutur. Dasein n varl'nn özünün varolmak oluu, bir meyvenin çekirde'inin kendisinin tohumu olmas olarak ifade edilebilir. Meyve çekirde'i özünde o meyvenin varolu mecburiyetini tar. Heidegger in ifade olarak kulland' öz kesinlikle tanr özü gibi bir kavramla kartrlmamaldr. Heidegger varl'nn temel yapsn ortaya koyan ikinci özellik ise Dasein n yapsnn, her zaman, her tür varoluunda, kendisine kendisini konu yapyor olmas, benim diyebilmesidir. Bu noktada Dasein hazr, önümüze gelen herhangi bir nesne de'ildir. Hazr olan varlklarn tümü bilgi nesneleridirler. Bunlara ek olarak Dasein tekbenci, solipsist bir varlk de'ildir. Kendisi dndaki varlklarn varl'n kabul eden Dasein n amac kendi ontikli'inde ontolojik olan aç'a çkartmaktr. Otantik Dasein toplum içindeki das Man dan farkl özelliklere sahiptir. Toplum içindeki Daseinlar kendi varolularn tamazlar ve katksz de'ildirler. Heidegger in Modern Felsefede Gördüü Dünya Resmi Yeni ça' ön plana çkartan ve tarihten ayr bir yere koyan temel nokta Yeni ça'n bilimidir. Bu ça'da varolanlarn kendini ortaya koyu amacyla seçtikleri metot, modern teknolojidir. Ancak modem teknoloji varlklar kendi hallerinde özgür brakmaz. Modem teknolojinin esas. olan çerçeveleme (yeni dünya resmi) insano'lunu reel emrine amade görmeye iter... 24 Bu bakn nedeni bireyin önünde hazr olan nesnelerin varl' dolaysyla, insann bir hazrclk, efendilik, sahip olma duygusuna kaplmasdr. Bu noktada insan artk özne dir (subiectum). 24 Tarhan, Belks Ayhan, Patikalar, s.40. 9
Yeni ça' içinde kültür artk insann hizmetindedir. Sanat ve esteti'in görü alan genilemi, kültür insano'lunun iyili'inin gözetilmesi için kullanlr olmutur. Artk tanrlar yitirilmitir, tanrlardan geriye kalan boluk ise tarihsel, ruhbilimsel aratrmalarla doldurulmaktadr. Yeni ça'da bilimin özünü aratrma oluturur. Bilme, do'ada veya tarihte izlenen yol olarak karmza çkar; ancak izlenen yol sadece yöntem olarak adlandrlmaz. Bilim tasarmlanan plan ile bu plann ilerlemenin kesinli'inde güvence altna akmas aracl'yla aratrmaya dönüür... 25 Bilim her etkinli'inde nesnelleeni, do'a ve tarih (varolan) karsnda güvence altna alr. Artk kütüphaneden çkmayan,aratrmalarnn yanndan ayrlmayan bilim adam tipi ortadan kalkmtr. Aratrmaclar okuyup bilgilenmek yerine çalmalarnn kesinli'i ile ilgilenmeye balarlar. Dergiler, yeni olumu konsensuslar, konseyler, kurullar, vb. Yeni ça'da aratrmacnn bilgi ald' temel noktalardr. Yeni ça' bilimi, kendisini di'er bilimlere nazaran bireyletirmitir. Uzmanlam aratrclar ya da aratrma kurumlar ve teknik okullar,bilime kiili'ini kazandrr. Yeni ça' biliminin di'er bir özelli'i ise topluma yararl tüm çalmalarn kamuya ma1olmulu'una geri dönme zorunlulu'udur. Yeni ça' bilimi aratrmaya dönümü ve modern ça'da hakikat,temsilin nesnelli'i ve kesinli'i olarak anlalmaya balanmtr. Bu noktada, do'a ve tarih açklayc göz önüne getirmenin nesnesine dönüür. Do'a ve tarih, hesaba katlarak, nesnenin varl' kabul görür. Aratrma olarak,,bilime;varolann varl' bu nesnellik göz önüne alnarak aratrld'nda ulalr. Varolann nesnelletirmesi, bu göz önüne getirme eyleminde yerine getirilir. 26 Yani göz önüne getirmenin kesinlik kazand' nokta, hakikate ulat' noktadr. Kiinin özneye dönümesi; insann kurdu'u tüm ba'lar kopartmas de'il, insann özneye dönüürken özünün de'imesidir. 27 Öznecilik ve bireycili'in do'uu kesinlikle Yeni ça' insannn çabas ile ortaya çkmtr. Daha önceki ça'larda birey asla bu kadar önemli olmamtr. Buradaki önem öznecilik-nesnecilik arasndaki zorunlu ilikidir. Özne (subiectum) önce gelen,temel olarak her eyi üzerine toplayan demektir. Bnsan tek ve gerçek subiectum oldu'u taktirde, di'er tüm varolanlarn üzerinde temellendi'i varolan haline gelir. Bte bu noktada, her 25 Heidegger, Martin, Nietzsche nin Tanr Öldü Sözü ve Dünya Resimleri Ça(., çev. Levent Özar, Bursa: Asa Kitap Evi 2001, s. 69. 26 A.g.e., s.75 27. 27 A.g.e., s.76. 10
ey insann emrine amade, elinin altndadr. Bu yolla insan, kendini dünyann efendili'ine atam olur. Dünya resmi dendi'inde, dünya, bütünlü'ünde varolanlar adlandrr. Yani dünyayla ilikisi olan her ne varsa sonuçta o, dünya temellidir. Resim dendi'i zaman akla ilk gelen ise bir eyin kopyas olma durumudur. Ancak dünya resmi, varolanlarn tümünün resmi tanmndan daha fazla ey ifade etmektedir. Resim taklit anlamndan çok kendini resme koyma anlamna gelir. Buradan anlayabilece'imiz ey modern teknolojinin esas itibariyle dünya resmi içine ald' varlk, varolanlarn kendilerini aç'a çkar anlamna gelmektedir. Ancak, bu varolu ekli varolan bir yere hapseden, snrlayan, hükmeden, müdahale eden ve di'er tüm varolu olanaklarn kapayan yap ortaya çkartmtr 28 Dünya resmi kavram, öz itibariyle dünyann resmi demek de'il, dünyay resim olarak kavramaktr... 29 Bnsan bu kavray içinde kendisini varolandan önce gelen bir ey olarak resme koyar. Bu, insann kamusal alana çkmasndan baka bir ey de'ildir. Bnsan olma durumu, insann kendisi tarafndan kurdu'u durumunu açk açk sürdürmesidir. Bnsanl'n olanakl geliiminin temeli, insan olma durumu ile olanakl klnacaktr. Dünyann resme dönümesi insann varolann ortasnda özneye dönüme süreciyle ayndr. 30 Sonuçta özetlersek; Yeni ça' içindeki insan özneye, dünya resme dönümütür... Bnsann dünyaya kar önde gelen tavr ya da yerini önde almas beraberinde geleneksel felsefeden farkl bir hümanizmay do'urur. Modern felsefede, hümanizme, insandan yola çkarak, bütünde varolan insann oldu'u yerden, insana göre açklayarak, de'erlendirerek insann felsefi yorumlann iaret eder. 31 Bnsann varl'n temeline oturmasyla, onun Tanr karsnda özgürleme giriimi de Yeni ça'n insan ön plana çkartan tavryla kesinleti. Modem dünya ile insan tüm gücünü; her eyi planlama, hesaplama, belirleme için kullanr. Bnsann bu çabas ise Yeni ça' en kalc ça' olarak niteler. Bütün bu temsil mekanizmasnn içinde, nesneleri özne konumunun yaknnda, elinin altnda bekler görür insan. Çerçevelenen bir dünya 28 Tarhan, Belks Ayhan, Patikalar, s.44. 29 Heidegger, Martin, Nietzsche nin Tanr Öldü Sözü ve Dünya Resimleri,s.80. 30 A.g.e., s. 81. 31 A.g.e., s. 81. 11
resminin içine yerletirir onlar, kendinin de bu resim içerisindeki yerini çoktan alm oldu'unu fark etmeden, dünyaya frlatlml'n unutarak. 32 SONSÖZ Heidegger felsefesine bir yorum getirmek istersek; ele almamz gereken belli bal dünyasal kavramlar, Heidegger in, Dasein olarak niteledi'i varl'n orada varlk oluu ve düüü konusuna de'inmemiz yerinde olur. Dasein n günübirlik varl',kendini bo konumada (söylemde),belirsizlikte, merakllkta, düüte ve atlmlkta ortaya çkartr Bo konuma Dasein için bir çeit gizlenmedir; varl'n kapanmasdr bo konuma. Bo konumann yeni yorumlar ve aratrmay engellemesi onun tehlikeli tarafdr. Dasein, bo konuma ile kendisiyle ve dünyayla olan gerçek ilikisini ortadan kaldrr. Merak ise Dasein da bilme merak olarak ortaya çkar. Dasein n dikkatlili'i bilmeyi do'urur. Dikkatsiz ilgi ise, Dasein kendi gerçekli'inden ayrr. Nesnelerin belirsizli'ini kendine örnek alan Dasein kendini yanl yorumlarsa,karmza geleneksel felsefenin insan yorumlar çkar. Dasein n günübirlik yaamndaki belirsizli'inde,kendisiyle de'il de d nesnelerle özdelemesi sonucunda kendi olanaklarnn de'il de, di'erinin olanaklarnn peinde koan varlk olmas onun düüüdür. Ancak burada kullanlan düüün anlam olumludur. Dünyaya düü, Dasein n di'erleriyle birlikteli'ine düütür. Bu düü Dasein n otantikli'ini kaybetti'i an do'urur. Artk Dasein kendisiyle bir de'ildir. Dasein n atlml' onlarla birliktelik konusunda yeni bir balangçtr. Dasein n varl'n ortaya çkaran temel varolusal karakter ise kayg,endie,tedirginliktir. Dasein n kendisi olmas ve düüün ortadan kalkmas -nesnelere yönelik olmayan- bir endie duymasna ba'ldr. Çünkü kayg,korkunun ön kouludur. Kayg sonucu kendisi ve di'erleriyle karlatran Dasein, kendisini, onlar n ve nesnelerin önüne geçirir. Kayg sayesinde kendisinin önüne geçmeyi baaran Dasein, asla kendi taml'na ulaamaz. Ne zaman taml'a ularsa o zaman dünya içinde varlk olma özelli'ini kaybeder. Ne zaman Dasein ölümünde, kendi taml'na ularsa, o zaman ayn anda kendisinin orada varlk olmasnda yitirir. Fakat o, temelde di'erleriyle birlikte varlk oldu'undan, ölümü nesnel biçimde tecrübe edebilir. Kendisi 32 Tarhan, Belks Ayhan, Patikalar, s.46. 12
ontik olarak tecrübe edemedi'i ölümdeki taml'n,bakasnn ölümünde, Varl'n olanakl taml'nn nesnelli'ini ontolojik olarak tecrübe edebilir.henüz olmayan ey;son ve tamlktr. Hepimiz, kendimiz için belirlenmi görevlerin varoldu'u bir dünyaya geliyoruz. Salt kültürden kaynaklanan ya da toplum yapsndan kaynaklanan görevler yerine, dünyann -Heidegger in deyimiyle dünyasall'n- bize yükledi'i y'nla görevi srtmzda tayoruz. Dönem dönem, de'ien kalplar içinden çkm insanlar... Kiinin içinden gelmeyen,dardan ald' y'nla bilgi, gerekli bilgiler, gereksiz bilgiler, taklitler, eksiklikleri kapatmak için maskeler, yamalar... Geçmi, gelecek ve imdi arasnda skm varlklar olarak biz insanlar Maddi skntlar asla bitmeyen, doyumlar hep darda arayan, eksik her eyi çevresinden alan kendisine yamayan insanlar. Modern ça' ile balayan varoluçu felsefe ve insan felsefesi ya da humanizim akm... Hangi noktadan yola çkarsak çkalm her ey bir karlatrma, her ey bir skala, her ey darda baka bir eyin karsnda ölçülen ey... Ve Heidegger kendisini kendisinde var edebilmek için kayg ile çabalayan Dasein ortaya koyuyor. Nesnel dünyadan ba'msz, kendi eksikliklerini ve kendi kendisini özgürce ortaya koyabilmek için çabalayan, yeni anlaml varl'... Kendisine ait olmayan y'nla özelli'i sadece kendisine yamalayarak kendi kendisini gerçekletiren insanlar ça'nda, Dasein ütopik bir kiilik çiziyor. Bnsan olmadan, varlk olmann anlamn aryor Dasein... Heidegger in çizdi'i bu karakter, yaad'mz dünyada Heidegger in belirtti'i gibi de'il -yani ölümü ya da sonu deneyimleyerek de'il- henüz d dünyadan kopma çabasndayken yok olur fikri ister istemez düüyor insann kafasna. Ancak her ne kadar 21. yüzyl felsefesini yapma çabasnda, Dasein a ütopik desek de gerçek olan her yüzylda Dasein larn kendilerini farknda olmadan dahi varlk tadklardr. D dünya ile kurdu'umuz iletiimin genili'i bu gün bizim için ne kadar önem ifade ediyor ise Dasein n içimizde bir varolu tad' fikride o derece önem tamal bir noktada... Kitle iletiim araçlaryla d dünyada ulaabildi'imiz yerlerin uzakl'n tartt'mz anlarda aklmzn bir köesinde tad'mz di'er bir problem de, iç dünyada nerede oldu'umuz; d dünyann bize yükledi'i görevlerden önce bizim kendi içimizde vermemiz gereken sorularn cevaplarnn birikmili'i olsa, yaama kar durularmzda belirgin - olumlu veya olumsuz- bize ait farklar olurdu. Benzerleri arasnda farklar tamayan 13
insan konusundaki problem, insann teknik zemin üzerinde yaayan yurtsuz,kendisine ait olmayan ve ço'unlukla kendisini ait hissetmedi'i mekanlar paylayor, kendi varl'n yaratmay denemek yerine, kendisini kendisinin içinde bulunmad',ait olmad' mekanlarda aryor olmas ile oluan insani boluklarn varl' problemidir. Önemli olan nokta insann özünden veya aidiyetinden ayrlm olmasdr. Heidegger in çabas da insan d dünya ile kurdu'u sk iliki dolaysyla koptu'u özüne varl'a yaklatrmaktr. Tüm bunlardan çkarlabilecek olan bilgi ise Dasein a dayal yaamak demek, kim oldu'una ve kendi varl'nn özelliklerine ilikin bir yaklama sahip olmak demek yani yaam Dasein a göre kurmak demektir. SONUÇ Heidegger in amac, Kartezyen gelene'e ba'l olan epistemoloji temelli düalist varlk anlatn yeniden yorumlamak (tahrip etmek), yerine ontoloji temelli varlk anlayn getirmekti. Bat filozoflar, (Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Kant, Fichte, Schelling, Hegel, Dilthey...) Descartes n cogito sunu de'iik formlarda ortaya koymulardr. Heidegger e göre bu gelene'i ilk ykan Nietzsche dir.cogito gelenekli felsefe 17. yüzyldan, 20. yüzyla kadar devam etmitir. Cogito felsefesi sürekli, zaman kavramn terminoloji d brakm ve ontolojiye üstü kapal deyimlerle yaklaarak, epistemolojiye a'rlk vermitir Heidegger e göre Kant zaman kavramna de'inmi ancak Kartezyen gelene'e olan ba' onu, bu modern dönem kavramndan uzaklatrmtr. Geleneksel felsefe filozoflarnn bu tavr sonucu ortaya çkan sonuçlar, Heidegger i varlk alanna yöneltmitir. Kierkegaard n yeniledi'i (Hegel in gelitirdi'i) sistem felsefesi ve bireyi ön plana çkartan tavr Heidegger i etkilemitir. Dilthey n tarih kuramlar ve elbette Nietzsche nin geleneksel felsefeye kar çklarnn ardndan, Husserl in fenomenolojik yöntemini kendine örnek alan Heidegger, yapt' felsefeyle ontolojinin, epistemoloji karsnda ne kadar mu'lak, cevapsz, aratrlmas gereken bir felsefe oldu'unu kantlamaya çalmtr. ÇATI)MA NOKTASI Heidegger de boluklar dolduramad'm bir nokta ise onun srarla üzerinde durdu'u varl'n, insan oldu'u kabulüne uzakl'. 14
Dasein kavramnn kartn; halk, das Man, vb... olarak ortaya koyan Heidegger; her ey kartyla birlikte varlk tar, kart olmayan hiçbir ey ya da nesne anlamlandrlamaz, fikrinde bir çeliki yaratmaktadr. Onun, varlk konusunda yaratt' yeni akmn, Modern felsefede açt' ç'r göz ard edilemeyecek bir önem tamaktadr. Ancak, insani özellikler saylan; kayg, korku, endie, vb... kavramlar deneyimleyebilen, insan dnda bir varlk varsaym, Heidegger in srarla kendisini kendisinde aç'a çkaran varl'na bir belirsizlik yüklemektedir. 15