LABORATUAR HATA VE GÖSTERGE İZLEM FORMU MİK RH - 03 01.03.2011 01.09.2012 01 1/25 LABORATUAR TEST REHBERİ Güncelleme Tarihi : 2012
ÖNSÖZ MİK RH - 03 01.03.2011 01.09.2012 01 2/25 Hastalıkların gerek tanı gerekse tedavi izlemi sırasında laboratuvar testlerinin ne kadar önemli olduğu bilinen bir gerçektir.laboratuvarımızda hemen tüm klinik laboratuvar dallarına ait bir çok test yapılmaktadır.maliyet-etkinlik nedeniyle bir kısım testler için dış laboratuarlardan hizmet alınmaktadır. Laboratuvarda yapılan testlerin klinik tanı ve izlemde etkinliğini artırmak için güncel teknolojiye uygun cihazların,reaktiflerin,kimyasalların,kitlerin ve deneyimli personelin bulunması gereklidir.bu amaçla hem sağlık çalışanlarının işlerini kolaylaştıracak hem de hastalarımıza güvenilir sonuçlar verebilmek için laboratuvarımızda uluslar arası kabul görmüş tıbbi cihazlar ve reaktifler kullanılmaktadır. Laboratuvar hizmet standartlarına uygun olacak şekilde internal ve eksternal kalite kontrol çalışmaları ve cihaz kalibrasyonları yapılarak kayıt altına alınmaktadır. Bu rehber laboratuvarımızda yapılan testler hakkında bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır.bu kitapçıkta testlerin isteminden sonuçların alınmasına kadar geçen süreçler hakkında bilgi verilmiştir.rehber gelişen ve değişen koşullara göre sürekli güncellenecektir.bu nedenle sağlık çalışanlarımızdan gelecek geribildirimler daha sonraki güncellemelerde bize çok yardımcı olacaktır. Hastalarımıza ve sağlık çalışanlarımıza faydalı olması dileğimizle 2
MİK RH - 03 01.03.2011 01.09.2012 01 3/25 İÇİNDEKİLER I. GENEL LABORATUVAR BİLGİLERİ... 4 I.1.MODERN DÜNYA HASTANESİ LABORATUVARI İŞLEYİŞİ... 5 I.1.1. Test Girişleri... 5 I.1.2. Örneklerin uygun şekilde alınması ve uygun şekilde transferi... 5 I.1.3. Numunelerin laboratuvara kabulü, ayrıştırılması... 5 I.1.4.Analiz... 6 I.1.5 Sonuç verme süreleri. ( Raporlama)... 6 I.2. LABORATUVAR ÖRNEKLERİNİN ÇALIŞMA SÜRELERİ... 6 I.2.1.Biyokimya Otoanalizör ve Hematoloji Testleri :... 6 I.2.2.Seroloji Testleri :... 6 I.2.3.Bakteriyoloji Testleri :... 6 I.2.4.ELISA ve Hormon Testleri :... 7 I.2.5.Dış Laboratuarlara Gönderilen Testler:... 7 I.3. ANALİZ SONUCUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER... 7 I.4. REFERANS ARALIĞI... 8 I.5. KALİTE GÜVENLİĞİ... 8 I.6.ÖRNEĞİN TANIMLANMASI:... 8 ÖRNEK ALMA VE HAZIRLAMA PROSEDÜRLERİ:... 8 I.6.1.KAN ÖRNEKLERİ :... 8 I.6.1.a.Venöz Kan Alımı... 8 1.Serum... 9 2.EDTA lı tam kan:... 9 3.Sitrat lı plazma (Koagülasyon testleri )... 10 I.6.1.b.Parmak ucu veya kulak memesi kanı (Kandaki parazit incelenmesi)... 11 I.6.1.c.Topuktan Alınan Kan Örneği... 11 I.6.1.d.Kan Örneklerinin Korunması... 11 I.6.2.BAKTERİYOLOJİ LABORATUVARINA GÖNDERİLECEK ÖRNEKLERİN ALINMASI VE TRANSFERİ... 12 I.6.2.a.Uygun numune toplanması ile ilgili genel prensipler:... 12 I.6.2.b.Numunelerin Transferi:... 12 I.6.3. 24 SAATLİK İDRAR ÖRNEKLERİNİN TOPLANMASI... 13 I.7. PANİK DEĞERLER... 13 I.8. TIBBİ ACİLİYETİ OLAN TESTLER... 16 I.9. LABORATUVAR NUMUNE RED KRİTERLERİ... 16 II. TEST PROGRAMI... 18 II.1. BİYOKİMYA TESTLERİ... 19 II.2. HEMATOLOJİ TESTLERİ... 20 II.3. HORMON TESTLERİ... 21 II.4.TÜMÖR BELİRTEÇLERİ... 22 II.5.SEROLOJİ TESTLERİ... 22 II.7. MİKROBİYOLOJİ TESTLERİ... 24 II.8. GENETİK TESTLER... II.9. İDRAR ANALİZİ... 24 3
MİK RH - 03 01.03.2011 01.09.2012 01 4/25 I. GENEL LABORATUVAR BİLGİLERİ 4
MİK RH - 03 01.03.2011 01.09.2012 01 5/25 I.1.ÖZEL MODERN DÜNYA HASTANESİ LABORATUVARI İŞLEYİŞİ I.1.1. Test Girişleri Test girişleri için hastane otomasyon sisteminde (MEDDATA) hasta sayfasında yer alan tetkik menüsü seçilerek tetkik giriş sayfası açılır. Burada hangi test/testler istenmişse adı, kısaltması veya kodu girilerek istek yapılabilir. Tüm testler açılarak tek tek işaretleme de yapılabilir.test seçimi tamamlandıktan sonra hastalar poliklinikten laboratuvar kayıt ve kan alma birimine yönlendirilir. Test onayları laboratuvar kayıt biriminde yapılır. Acil biriminde ve Servislerde test girişleri için aynı işlemler yapılır ve hastalardan alınan test materyalleri laboratuvara gönderilir. Tetkik girişleri onaylandıktan sonra test eklenmemelidir. Eğer test ilavesi yapılacaksa laboratuvara telefonla bilgi verilmelidir.aksi takdirde ilave test onaylanmadığı için çalışılamayacaktır.onay sonrası her yeni test isteği için yeni bir hastane otomasyon sistemine girişi yapılması ve laboratuara bilgi verilmesi gerekir. I.1.2. Örneklerin uygun şekilde alınması ve uygun şekilde transferi Polikliniklerden yapılan test isteklerinin kaydı yapıldıktan sonra kayıt/kan alma biriminde kan örnekleri alınır. İdrar ve gaita testleri için hastalara barkod etiketi yapıştırılmış idrar ve gaita kabı verilip tuvalete yönlendirilir, daha sonra hastalar örneklerini laboratuvara getirirler. Kan örneği için testlere göre uygun örnek tüpü seçimi yapılır,seçilen tüplere barkod etiketler yapıştırılır ve kan alma işlemi gerçekleştirilir. Kan alma işlemi tamamlanan hastalara sonuçların ne zaman çıkacağı ve sonuçlarını nereden alabileceği bilgileri verilir. Bebeklerden idrar ve gaita örneği için örnek kapları aileye verilip nasıl örnek toplayacakları hakkında bilgi verilir ve topladıkları örnekleri laboratuara getirmeleri söylenir.servisler ve Acil de hastaların örnekleri kendi birimlerinde alınır. Test istekleri hastane otomasyon sistemine girildikten sonra testlere göre örnek kabı seçimi yapılır, örnek kaplarına barkod etiketi yapıştırılır. Damar yolu açık hastalarda kan alma için hastanın diğer kolu kullanılır. Kan alma işlemi hemşireler tarafından gerçekleştirilir. Alınan örnekler bekletilmeden pinomatik sistem yada personelle laboratuara gönderilir.hem kan alma biriminde hem de acil ve servislerde biyolojik numune alma ve numunelerin transferi işlemleri; örnek alma ve transferi talimatı, örnek kabul ve red kriterleri talimatı doğrultusunda gerçekleştirilmelidir. I.1.3. Numunelerin laboratuvara kabulü, ayrıştırılması Örnekler laboratuvara gelince, otomasyon sisteminden yapılan test isteklerine bakılarak örnek kabının uygunluğu, örnek miktarı, pıhtılaşma, kontaminasyon, vb. kontrolü yapılır. Kabul edilen örneklerden serum veya plazmada çalışılacak testler için olanlar santrifüj edilir. Santrifüj süresi ve hızı testlere göre değişiklik gösterebilir. Genel olarak biyokimyasal analizler,hormon analizleri için serum, koagülasyon testleri için plazma eldesinde santrifüjü 3000 rpm 5 dakika döndürmek yeterlidir. Santrifüj sonrası hemoliz görülen serumlar çalışılmaz.hastadan tekrar kan alınması için kan alma birimi, acil veya servisler bilgilendirilir. Reddedilen örnekler, Örnek reddi formuna kaydedilir. 5
MİK RH - 03 01.03.2011 01.09.2012 01 6/25 I.1.4.Analiz Cihazları kullanarak yapılan analizlerden önce cihazların kontrolü ve internal kalite kontrol çalışmaları gerçekleştirilir. Sonuçlar kabul edilebilir değerlerde ise hasta örnekleri çalışılmaya başlanır. Sonuçlar geçersiz olarak değerlendirilirse çalışma başlatılmaz ve cihaz ile ilgili prosedürler gerçekleştirilir. Cihazlar tamamladığı analizlerin sonuçlarını otomatik olarak laboratuar otomasyon sistemine gönderir. Otomasyon sisteminde hastaların tüm sonuçları toplanır, bu sonuçlar değerlendirilir, uygun bulunan sonuçlar onaylanır. Uygun olmayan testler, sebebi araştırılarak (numunenin göz ile değerlendirilmesi, vb) yeniden çalışılır. Acil örnekler rutinden ayrı olarak hemen çalışılır ve analiz sonuçları bekletilmeden onaylanır. Panik Değer Listesine ait bir test sonucu bulunursa, analiz süreci gözden geçirilerek test tekrarlanır. Tekrar sonuçları da panik değer listesinde ise, testi isteyen klinisyene bilgi verilir.sonuçlar Panik Değer Bildirim Formuna kaydedilir.test sonucu hastanın kliniği ile örtüşmüyorsa hastadan yeni örnek alınarak analiz tekrarlanır.üyesi olduğumuz eksternal kalite kontrol programının belirlediği takvim günlerinde program dahilinde olan testler için eksternal kalite kontrol serumları hasta testleriyle birlikte çalışılır. I.1.5.Sonuç verme süreleri. ( Raporlama) Test sonuçları otomasyon sisteminde onaylandığı zaman poliklinik, acil ve servislerdeki bilgisayarlarda hasta sayfasında görülebilir. Test sonuçlarının yazıcı çıktıları laboratuar sekreterliği tarafından ya da hastanın muayene olduğu birim sekreterleri tarafından hastaya verilir. I.2. LABORATUVAR ÖRNEKLERİNİN ÇALIŞMA SÜRELERİ I.2.1.Biyokimya Otoanalizör ve Hematoloji Testleri : 08:00 den itibaren tüm biyokimya test sonuçları 17:00 e kadaren geç 3 saat içinde verilmektedir. I.2.2.Seroloji Testleri : Örnek alındıktan sonra 1 saat içerisinde sonuçlar verilmektedir.brusella aglutinasyon test sonucu ertesi gün verilmektedir. I.2.3.Bakteriyoloji Testleri : Yapılan kültür sonuçları normal şartlarda ortalama iki günde verilir. Mantar, boyalı preparat ve parazit incelemeleri numune alındığı aynı gün verilmektedir. Tırnakta mantar aranması ertesi gün, ARB boyama testleri ise aynı gün verilmektedir. 6
MİK RH - 03 01.03.2011 01.09.2012 01 7/25 I.2.4.ELISA ve Hormon Testleri : Laboratuarımızda yapılan ELİSA ve hormon testleri örnek kabul edildikten en geç 3 saat sonra sonuçları verilmektedir. I.2.5.Dış Laboratuarlara Gönderilen Testler: Saat 16:00 e kadar kan alınmaktadır. İlgili laboratuarların kuryelerine haber verilerek uygun transport koşullarında transferi sağlanmaktadır.tetkik sonuçları internet ortamında online olarak alınmakta ve hastane otomasyon sistemine aktarılmaktadır. I.3. ANALİZ SONUCUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER Güvenilir ve tıbbi açıdan değerlendirilebilir sonuç elde edebilmek için sadece doğru transport ve doğru analiz yeterli değildir. Analiz sonuçlarını etkileyen faktörler Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1: Analiz sonuçlarını etkileyen faktörler Değişmeyen faktörler Değişen faktörler Endojen faktörler Eksojen faktörler Cinsiyet Irk Kalıtım Yaş Beslenme Alkol Vücut ağırlığı Kas dokusu Aktivite Pozisyon Günlük ritm İlaçlar Gebelik Hemoglobinemi Bilirubinemi Hiperlipemi Farmakoterapi Antikoagülanlar Bakteriyel kontaminasyon Laboratuarımız, hasta ve örnek alım koşulları ile ilgili bilgilerin eksikliği durumunda analiz sonuçlarının doğruluğunu etkileyebilecek bu faktörlerin ancak çok kısıtlı bir bölümünü değerlendirebilir. Bu yüzden hasta ile ilgili bilgilerin laboratuara bildirilmesi, klinisyene yardımcı olabilecek yorum ve değerlendirmelerin yapılabilmesi için son derece önemlidir. 7
MİK RH - 03 01.03.2011 01.09.2012 01 8/25 I.4. REFERANS ARALIĞI Testler için belirtilen referans aralığı sağlıklı bireylerden elde edilen değerlerin %95 ini içeren grubu temsil eder ve test sonucunu değerlendirmek için genel bir baz oluşturur. Çeşitli faktörlere bağlı olarak bu değerler hastadan hastaya varyasyonlar gösterebilir. Analiz yönteminin değiştiği durumlarda metoda bağlı olarak referans aralığı da değişebilir. Rapordaki referans değerler aktüel olan değerlerdir. I.5. KALİTE GÜVENLİĞİ Laboratuvarımız kalite güvenliği için, (RIQAS) dış kalite kontrol programına katılmaktadır. İç kalite kontrol programı uygulaması ile her gün en az iki seviyeli kontrol örnekleri çalışılarak günlük ve günler arası performans denetlenmektedir. Dış kalite kontrol programı uygulamasında ise, analizi yapılan dış kalite kontrol örnekleri ülkemizin birçok yerinden bu programa katılmış çok sayıda laboratuvarın sonuçları ile karşılaştırılır ve gerçek değere uygunluk denetlenir. I.6.ÖRNEĞİN TANIMLANMASI: Güvenilir bir laboratuar sonucu için örneğin doğru tanımlanması kritik bir aşamadır. Unutulmamalıdır ki laboratuarda yanlış sonuçlara yol açan en sık sebep bu aşamadan kaynaklanmaktadır ÖRNEK ALMA VE HAZIRLAMA PROSEDÜRLERİ: I.6.1.KAN ÖRNEKLERİ : I.6.1.a.Venöz Kan Alımı Açlık gerektiren testler için 8-12 saatlik açlık gerekir. İlaç tedavisinin sürdüğü durumlarda örneğin alınması sabah ilaç alımından önce yapılmalıdır. Kan alımı esnasında hasta yatar veya oturur pozisyonda olmalıdır; ideal olarak hastanın bu pozisyonda en az 20 dakika dinlendirilmesi tavsiye edilir. Prognoz izlenmesi için istenen testlerle ilgili kan örnekleri hastadan her zaman aynı pozisyonda alınmalıdır. İğne ucu mümkün olduğu kadar geniş seçilmelidir. Turnike kolda 30 sn den fazla sıkılı kalmamalıdır. Damar maksimal 60 mmhg basınçla sıkılmalıdır. Turnike iğnenin başarılı bir şekilde damara yerleştirilmesinden sonra çözülmelidir. Enjektör ile kan alımı esnasında kanın tüpe kuvvetli injeksiyonundan kaçınılmalıdır. 8