tem Yl/:10 SayJ:19 2012. 195-208 BAI'DA DN-DVL İLİŞKİLRİND ORAYA ÇlKAN DÖNLR Dr. Oman Zahd ÇFÇ ÖgretmenjN.. Ünverte Soyal Blmler nttüü Felefe ve Dn Blmler Ana Blm Dalı ÖZ Bu çalışmada, Batı'da ortaya çıkmış olan dn le devlet araındak lşknn genel br-değerlendrmene yer verlmştr. Batı'da hakm dn Hırtyanlık olduğu çn, değerlendrmemz; Hırtyanlığın devlete yaklaşımının geçrdğ evreler ele almaktadır da dyeblrz. Çalışmada; reform baz alınmış, reform öncende ve reform onraında ortaya çıkmış olan lşk bçmler; genel hatlarıyla ve bu bçmler şekllendren düşünce adamlarının görüşler ışığında ncelenmştr. Anahtar Kelmeler: Dn, Devlet, Dn-Devlet lşk, Reform, Syaet. ABSRAC Phae of Re/gon-State Re/atonhp n the Wet In th tudy, t ha been tuded a general aement of the relatonhp between relgon and the tate whch ap peared n the Wet. Snce Chrtanty the domnant relgon n the Wet, aement, alo cover the phae of approach of Chrtanty to the tate. In th reearch, the form of relatonhp emerged before and after the reform have been generally tuded n the lght of the opnon ofthnker formngthee form. Key Word: Relgon, Govemme nt, Relgon-State Relaton, Reform, Poltc. GRŞ n ek toplumlarda da ya oluşumların var olduğu kabul edlme gereken br hakkattr. Bu durum e Artotele'n fade ettğ gb; nanın yaal br varlık olmaından kaynaklanmaktadır. 1 Blnen en ek toplumlardan tbaren dn nançtan yokun br toplum olmadığı gerçeğn de ele alırak; tarhn lk zamanlarından ber dn le devlet araında br lşknn var olduğunu öylemek zor olmayacaktır. oplumal br varlık olarak nan, nandığı dnn emr ve yaaklarını, dnnn tavye ettğ davranış bçmlern; toplum çernde ortaya koymak temştr. 2 Bu teğ, nanın toplumla ve devletle olan bütün lşklerne yanımış, bu da toplumda nanların çoğunluğunun nandığı dn le toplumu yöneten yaal ktdarın lşklern oluşturmuştur. 1 Artotele (1990). Poltka (3. Bakı). (Çevren: ete uncay). tanbul: Remz Ktabev,. 9-10. 2 Okumuş, jder. (2003). eşruyet kennde Dn ve Devlet. tanbul: Pınar Yayınları,.128.
196 Dr. Oman Zahd ÇFÇ nanların oluşturduğu en büyük yaal topluluk olarak ntelendrleblecek olan devlet, toplum çernde o kadar etkn br rol ütlenmektedr k onu da, dn gb, toplumdan ayrı kabul etmek mkanız görünmektedr. oplumal hayatı dernden etkleyen br oyal kurum olan dn le toplumdan ayrı düşünülme mümkün olmayan devlet araında yakın br lşknn olmaı doğaldır. 3 Dn ve devletn nan üzerndek etk ve fonkyonları oldukça benzerdr. Dn, toplumun nancından ve vcdanından yola çıkarak düşüncelern ve davranışlarını düzenlerken; devlet de, kendn meydana getren toplum üyelernn hayatlarını düzenernekte ve denetm altına almaktadır.4 lkel toplumlarda ya ktdar tam olarak belrgn olmamaına rağmen, kaynağını dnden alan br ktdarın var olduğu ve toplum hayatını oldukça dern br şeklde etkledğ çeştl çalışmalarla ortaya konulmuş br durumdur. Çok tanrılı dnlern yaygın olduğu dönemlerde; dn adamlarının toplumal ve yaal yapının en ütünde kabul edldğ, toplumal yapının dnn koyduğu kurallara göre şekllendğ blnmektedr. Özellkle k Yunan'da örneklern görebleceğmz te devletler, dn kuruluşlar olarak kabul edlmş ve bu ya yapılarda; ya ktdar-dn ktdar ayırımı görülmemştr. Bu tarz lkel toplumlarda; toplumu yöneten kşler, bulundukları konumu nanütü br güce dayandırarak ktdarlarının toplum nezdnde geçerl ve devamlı olmaını ağlamışlardır. 5 Kurumal yapıını oluşturup, örgütlenmen tamamlamış br devletten öz edlemeyecek olan bu dönemde, dn; toplumal hayatın her alanında ve toplumun tüm kurum ve kuruluşlarında etkn götermştr. Günümüzde de dn, toplumal hayatın tüm alanlarında etknlğn ürdürmektedr. Bu durum, _yaetn ve devlet şlernn dnden bağımız br şeklde düşünülmen engelernektedr denleblr. 9/2012 Hırtyanlık, ortaya çıktığı lk zamanlarda ya olarak yapılanma htyacı duymamıştır. Bu htyaç, toplumda dne nananların artmaıyla doğru orantılı br şeklde etknlklernn ve şlevlernn de artmaı netcende ortaya çıkmıştır. Hırtyanlık, örgütlenmemştr. 6 devletn rem dn oluncaya kadar geçen dönemde; yaal olarak vrenel özellkler taşıyan bu dnn, var olan br yaal toplum çernde, yaal yapıdan ayrı br şeklde örgütlenme; dn ktdar, ya ktdar ayırımının olup olamayacağı orgulamaını da berabernde getrmştr. 1. Dn-Devlet lşk Açından Reform Önce Dönemler Reform hareketne kadar geçen dönemde Hırtyan alemnde dn-devlet lşklerne baktığımızda üç farklı döneme ayrıldığı görülmektedr. Bunlardan lk; ncl'n ea alındığı dönemdr. nc!, Hırtyanlara başlarına Okumuş, age,.127-128. 4 r, zzet (1996). Bugünkü Avrupa'da Dn ve Devlet lşkler. Dn-Devlet lşkler Sempozyumu, 131-137. tanbul: Beyan Yayınları,. 131-132. 5 Özek, Çetn (ty). Devlet ve Dn. tanbul: Ada Yayınları,. 19-20. Durun, Davut (1993). Yönetm-Dn lşkler Açtından Omanlt Devletnde Syaet ve Dn. tanbul: şaret Yayınları,. 76-77.
Batı'da Dn-Devlet İlşklernde Ortaya Çıkan Dönemler 197 dak otorteye boyun eğmelern emretmştr. ncl'de konuyla lgl br Hz. a'ya, dğer de A:f.z Pavlu'a at k öz geçmektedr. Hz. a, "Kayzer'n hakkını Kayzer'e, anrı'nın hakkını anrı'ya vern" 7 dyerek otorteye boyun eğlmen tavye etmştr. Pavlu da Hırtyanlara; bütün yönetmlern egemenlk haklarının anrı'dan olduğu düşüncenden hareketle, başlarında bulunan otorteye mutlak urette taat etmeler gerektğn öylemştr. 8 Dn-devlet lşkyle lgl bu k lkey dönemn şartları gereğ ortaya koyan Hırtyanlık, yen dnn Roma tarafından bakıya uğrarnamaını ve ya adımlar atarken güçlenmeden batırılmaını önlerney amaçlamıştır. nananarına da; tüm nanların kardeş oldukları fkrnden hareketle; evg, dayanışma ve kardeşlğe dayalı, devletle problem olmayan, mütevazı br yaşam bçm önermştr. Hırtyanlar, lk dönemlerde; ya otorteden bakı görmemek adına, dn yaete karıştırmamak çn dkkatl olmaya çalışan br yaşam bçmyle yetnmşlerdr. knc dönem, Roma mparatorluğu'nun zayıflamaya başladığı V. yüzyıldan tbaren başlamıştır. Hırtyanlığın ya güç olarak yükelme, Batı Roma'nın yıkılmaya başlamaıyla aynı dönemlere denk gelmektedr. Batı Roma'dan dördüncü yüzyılın onlarında ayrılarak Hırtyanlığı rem dn olarak tanıyan ve dğer nançlara yaaklama getren Bzan, dn devletn altında ve ona bağımlı olarak örgütleyerek Ortodokluk'u kurmuştur. mparatorluğun batıında kalan ve yıllarca ezyet gören Hırtyanlar e; mparatorluğun zayıflamaıyla, mparatorluktan ntkam alan ve Avrupa'da yaklaşık bn yıl ürence hakm olan br öğret gelştrmşlerdr. Bu öğretnn ortaya çıkmaında Hırtyanlığın kle çerçevende örgütlenme büyük rol oynamıştır. Bu örgütlenme oldukça uzun br zamanda ancak teml br gelşme götermştr. Başlangıçta ruhban ınıfı olmayan Hırtyanlıkta, Hz. a'dan onra çeştl yerlere dağılmış olan havarlernn etrafında nananların br araya gelmeyle küçük gruplar oluşmuştur. Yardımaşmaya dayalı olarak oluşan ve her şeylern paylaşan bu grupların varlıklarını ürdüreblmeler, gıda bölüşümünün ağlanmaı, badetlern yapılmaı gb şlern organze edlme çn yapılmaı gereken şler dne daha ekden gren Iern ütlenme le ruhbanlık ortaya çıkmıştır. şlern organze amacıyla ortaya 19/20~ çıkan bu ınıf, klenn hyerarşk örgütlenmenn lk baamağını oluşturmuştur. Organze şyle uğraşanlara "gözetc" anlamında "pkopo" denmş, pkopoların kend aralarında örgütlenmeyle de daha onrak zamanlarda Katolk Kle oluşmuştur. Bu şeklde ortaya çıkan kle, Roma mparatorluğu'nun toplumal düzen ve yaal örgütlenmenn çnde ondan bağımız olarak kend düzenn ve örgütünü kurmuştur. Kurulan bu düzen, mparatorluğun yıkılmaından onra da ayakta kalmış, onun toprakları üzernde lk aşamada varlık kazanan feodal yaal brmler ve onra da devletler üzernde ütün br güç olarak varlığını ürdürmüştür. 9 1 atta, 22:21. Pavlu'un Romalllara ektubu:13;1-7. 9 Yetkn, Çetn (2005). Hrtyan ve lam Syaal Düşünce. tanbul: Otop Yayınlan,. 38-41.
198 Dr. Oman Zahd ÇFÇ Bu denl güçlü br örgütlenmeye ahp olan ve devletlern üzernde hakm olablecek br otorte kuran klenn öğretne göre; dünyev ve dn olmak üzere k ayrı ktdar vardır. k ktdarın varlığının kabul edlme, bunların brbrler le olan lşklernn naıl olmaı gerektğ konuunu da berabernde getrmştr. Kl~enn güçlenmeyle, Hırtyan düşünürler gderek dn ktdarın dünyevl ktdardan ütün olduğunu, başka br deyşle devletn klenn buyruğu altında bulunduğunu öne ürmüşlerdr. lk bakışta dünya şler le dn şlern ayınyar gb gözükınene rağmen uygulamada dünya şlernn dn tarafından yönlendrlme şeklnde yorumlanan k ktdar öğret, Ortaçağ boyunca etkl olmuştur. Kle; kend uğraş alanını ruh, devletnkn e vücut olarak belrlemş ve kend ktdarını devletnknden kıyalanamayacak kadar ütün görmüştür. Çünkü ruhun vücuttan ütün olduğu, kleye göre, oldukça açıktır. Ayrıca bu dünyadak yaşamın amacı, nanı ahrete hazırlamak olduğuna göre; ea olan manev yaşamdır. add yaşam.9/2012 e adece br araçtır. 10 Gelştrcler Azz Ambrou (330-397), Azz Augutnu (354-430) gb kle babaları olan bu öğretyle kle, hem dünyev hem de lah otortenn merkez halne gelmştr. Ambrou, Kle'nn devlete ütün olduğunu ve yönetmn tümüyle klede olmaı gerektğn avunmaa da, mparatorluğun dünyev ktdarının karşıına kleye özgü br ktdar alanı koymuştur. Onun düşünceler, klenn dünyev ktdar karşıında gttkçe güçlendğnn götergedr. Ona,göre, dünyev k_tdarın yaalarının düzenleyebleceğ alan ınırlıdır. Devlet, anrı'nın yaalarının üzernde br yaa koyamayacağına göre bu ınır anrı'nın buyruklarıdır. Bunun çn anrıal şeyler üzernde mparatorluğun öz, hakkı olamaz.11 Kle'nn devletle lşkn ortaya koyan öğretnn şekllenmende oldukça etkl olan dğer kş; Azz Augutnu'dur. k farklı evg tarafından kurulmuş k farklı devlet türü ortaya koyan Azz Augutnu'a göre bu devletler; amıyı horlayan benlk evgnn kurduğu Yeryüzü Devlet le benlğ horlayan anrı evgnn kurduğu anrı Devlet'dr. 12 Bu k devlet türü araında kurulan ayırım, Hırtyan dünyada devletn kl düşünülmene neden olmuştur. 13 Augutnu, tüm toplumal ve yaal yaşamı anrı'nın radene bağlamış, bunun onucunda da Hırtyanlığın ortaya koyduğu lkelern dışında br toplumal ve yaal yaşam mkanız hale gelmştr. O'na göre, nanın kurtuluşunun tek yolu; bu lkeler ışığında br toplumal ve yaal düzen kurmaktır. Orta- 10 Yetkn, age,. 43. 11 Şenel, Alaeddn (2010). Syaal Düşünceler arh, Ankara: Blm ve Sanat Yayınları,. 259-260; Yetkn, age,. 47-48. 12 Augutnu, Sant (1973). anrı Devlet'nden Seçmeler. (Çevren: ete unçay). Batı Syaal Düşünüşünden Seçmeler Clt 1. tanbul: Snan Yayınları,. 381; Folched, Domnque (2005). Felefe Akım/an. (Çevren: una Cedden). Ankara: Dot Yayınları,. 41; Şenel, age,. 263; Gökberk, act (2008). Felefe arh (18. Baım). tanbul: Remz Ktabev.. 138. 1 3 Brn, ehmet (2004). averd'de Devlet Anlayışı. Yayınlanmamış Doktora ez. Ankara: Ankara Ünverte Soyal Blmler nttüü,. 27.
Batı'da Dn-Devlet lşklernde Ortaya Çıkan Dönemter 199 ya koyduğu bu fkrlerle kley yeryüzünde anrı'nın temlc olarak gören ve anrı Devlet le Yeryüzü Devlet'n brbrnden ayıran Augutnu'den etklenen kle; k karşıt devlet görüşünü, krallara ve mparatorlara karşı br lah olarak kullanmış, kendn anrı Devlet'nn yeryüzündek temlc olarak, görmüş, anrı'nın buyruklarını yeryüzü devletlerne kendn bldrdğn ve kend buyruklarına uymayanların anrı'ya karşı gelmş olacaklarını dda etmştr. 14 Kle (anrı Devlet) ve devlet (Yeryüzü Devlet) belrgn br bçmde brbrnden ayıran Augutnu, devletn ancak Hırtyan br devlet olmaı le mutluluktan, adaletten ve gerçek barıştan öz edlebleceğn öylemştr. O, nanlıkla brlkte başlayan br mücadeleden öz ederek, en zorba yönetmlern hatta kökennde haydutluk bulunan yaal ktdarların ble toplumal düzen ve barışı ağlamayı amaçladığını, verdkler mücadelenn breyler mutluluğa, toplumları barışa götürmek çn olduğunu belrtmş, bu mücadelenn Hırtyanlıkla brlkte on bulmaı gerektğn öylemştr. 15 Çünkü artık Hırtyanlık vardır ve Hırtyanlığı benmememş br devlet zorbalığa dayandığı çn barışı ağlayamaz ve kşler mutluluğa ulaştıramaz. Devletn Hırtyanlaşmaı, Yeryüzü Devlet'nn anrı Devlet'ne yakınaşmaı ve nanlığın kurtuluşa doğru lerleme demektr. 16 Görüşleryle ncl'e farklı br yorum getren Augutnu'a göre, yukarıda da bahedldğ gb, Katalk Kle lah otortenn yeryüzündek temlcyd. O, "anrı'nın yeryüzündek yürüyüşü" olarak kabul ettğ kley dnn tek temlc halne getrdp Reform hareketnn başladığı döneme kadar etkn devam ettren bu öğretyle brlkte, V. yüzyıldan tbaren dünyev otorte lah otortenn hükümranlığı altına grmeye başlamıştır. On üçüncü yüzyılda Azz homa Aquna'la (1224-1274) başlayan üçüncü dönemde, Ortaçağ boyunca önemenmeyen "nanlk" yenden değer kazanmış ve ek anlayış arılmaya başlamıştır. homa'ın devlet felefe, Artotele ve Augutnu'n düşüncelernden oluşan br karmadır. Göze'ye göre; homa'ın, nanın yapıı gereğ kend cnler le brlkte yaşamak zorunda olduğuna, Yeryüzü Devlet'nn anrı Devlet'nn br kopyaı olmaı gerektğne ve klenn devletten ütün olmaı gerektğne vurgu yaptığı anlaşılmaktadır. 18 homa'ya göre Yeryüzü Devlet'nde egemenlk anrı'dan gelmektedr ve ktdar anrı'nın koyduğu kurallara uygun şlernek zorundadır. anrı'nın koyduğu kurallar kle tarafından blndğ çn kle devletten ütündür ve devlet kleye ta 19/20~ b olmak zorundadır.19 14 Folched, age,. 41; Şeneı, age,. 263; Gökberk, age,. 138; Yetkn, age,. 61-62. 1 Augutnu, age,. 380-381. 16 Folched, age,. 40; Şenel, age,. 264-265; Gökberk, age,. 138; Yetkn, age,. 64 17 Augutnu, age,. 394. 1a Göze, Ayfer (1987). Syaal Düşünceler ve Yönetmler. tanbu:beta Baım Yayım Dağıtım,. 83-84. 19 Parknon, Northcote (1976). Syaal Düşüncenn vrm. (Çevren: ehmet Harmancı). tanbul: Remz Ktabev,. 73; Göze, age,. 84
200 Dr. Oman lah d ÇFÇ 1879'da Katelk Kle'nn aldığı br karar gereğnce tüm Katelk eğtm tek doğru, tek gerçek olarak okutulan, bu nedenle de kurumlarında öğretler; günümüzün yaşayan br gerçeğ olarak etknlğn ürdüren homa Aquna'ın yaşadığı dönemde, Katelk Kle hem yaal ve hem de dnel br güç olarak gelşmnn doruğuna ulaşmış bulunuyordu. Ama feodal krallıklar da brer güç merkez oluşturmaya başlamışlardı. o, lk defa devletn yetk ve görevlerne vurgu yaparak Yeryüzü Devlet'n br gerçeklk olarak kabul etmş, yaaları; anrıal, doğal ve nan olarak üçe ayırarak, doğal ve anrıal yaalara uymaı şartıyla da ola, nanın koyduğu yaaların değerne vurgu yapmıştır. O, nanın oluşturduğu Yeryüzü Devlet'nn belrl şartlar çnde meşru olableceğn kabul etmş ve yetk alanını belrlemştr.2o homa Aquna'ın öğret, Augutnu tarafından ortaya konulan, nanın ortaya koyduğu şeylern değerz olduğu nancına zıt br görüşle onların da değerl şeyler olarak kabul edlme gerektğn avunmuştur. Bu öğret, oluşturduğu hukuk temnde nana da yer vererek, Hırtyanlıkta dünyev olana lk defa yer açmıştır. Bu hukuk temyle lk kez nanın yaptığı yaaya meşruluk kazandırılmış, yönetm dünyev ve uhrev olarak ken br şeklde ayıran Augutnu öğret arılmıştır. Aquna'ın, ortaya koyduğu teolojyle dünyev br karakter kazandırdığı kolatk felefey fkrlerne temel yapan artn Luther (1483-1546) ve Jean Calvn (1509-1564) e; ulual özellkler taşıyan ve yaal güç kaynağı halne gelmş kleye karşı tepk ortaya koyan Protetan hareket başlatarak, dünyev otortenn oluşmaına katkıda bulunmuşlardır. t l9/2012 Üçüncü dönemn en öneml onuçlarından olan Reform hareke~n ortaya çıkaran üreç şu şeklde özetleneblr: Roma'nın çökmeyle ortaya çıkan otorte boşluğundan yararlanan kle, mparatorların ağlamış olduğu mkanlar nedenyle, mal açıdan oldukça zengnleşmştr. Bu dönemde, devlet şlerne de el atmaya başlayan kle; ya otortey ele geçrerek mparatorluk onraı ortaya çıkan krallıklar üzernde hakmyet lan etmş, ktdarını ürdüreblmek çn kleyle y geçnmek zorunda kalan kralların tutumu klenn gücünü daha da arttırmıştır. Böylece yürütme erk üzerne hakmyet kuran kle, yaama ve yargı erklern de ele geçrerek gücüne güç katmıştır.2ı lnde topladığı bütün erklerle Hırtyan alemn bakı altına alan kleye karşı oluşan tepkler de Reform hareketyle u yüzüne çıkmıştır. Bu hareketle klenn dünyev ktdara müdahale ınırlanmaya başlamış, ınırlama hukuk metnlerne göre üç aşamada gerçekleşmştr. lk aşamada; Katelk klenn otorte ınırlanarak dğer Hırtyan mezheplerne dn özgürlüğü ağlanmış, knc aşamada; dğer dnere özgürlük verlmş, üçüncü aşamada e; dne dayalı hukuk ve yönetm kuralları kaldırılarak, dn referan almayan poztf kural- 2o Yetkn, age,. 67-80; Parknon, age,. 73; Göze, age,. 80-81. 21 Karatepe, Şükrü (1996). Omanlı'da Dn-Devlet lşk. Dn Devlet lşkler Sempozyum Bldr/er, 11-35. tanbul: Beyan Yayınları,. 29; Ünaltay, Altay (1990). Dogu'da ve Batı'da Dn Devlet lşk. tanbul: ndülü Yayınları,. 31.
Batt'da Dn-Devlet lşklernde Ortaya Çtkan Dönemler 201 lar konmuşturı2. 1517'de Almanya'da, kutal metnler anlamada ve onlardan hüküm çıkarmada kşlere de hak tanınmaı gerektğn avunarak ruhbanlığı reddeden23 artn Luther tarafından başlatılan reform hareket; papanın dünyev hçbr otortenn bulunmadığını, otortenn prenere verlme gerektğn, ruhbanlarla lakler araında hçbr farkın olmadığını, yeryüzündek tek otortenn dünyev ktdar olduğunu öne ürerek Protetanlığı oluşturmuştur. Protetanlık Cenevre'de, Luther'den farklı olarak devlet klenn emrne veren, Calvn tarafından burjuva ahlakıyla bütünleştrlerek teokratk br devlete dönüştürülmüştür.24 Pavlu'un Romaara ektubu'nu ve Petru'un Brnc ektubu'nu yorumlayan Calvn; kralın anrı le beraber anılmaını kutal yücelkle donatılmaının şaret kabul ederek, krala yapılan taatn adece korkudan olmamaı, bu taatn anrıya taat demek olduğunun farkına varılarak yapılmaı gerektğn vurgulamıştır. Calvn'e göre; anrıya karşı gelmeden yönetcye karşı gelneceğn dda etmek kendn kandırmaktır. Çünkü lahız br yönetc, cezalandıramayacağı çn küçümene de anrı lahlıdır ve ntkamını alır. 25 Üçüncü dönemde ortaya çıkan Protetanlığın beş öneml onucu olmuştur. Brnc; Kle,-breyle anrı 'araındak lah kurum olma özellğn ytrmş, adece badet mekanları halne getrlmştr. knc olarak; nananlar araındak ruhban-ruhban olmayan ayrımını kaldırarak dünyevlğn temeln oluşturan ıradan nan yüceltlmştr. Üçüncü olarak; aradak aracıların ortadan kaldırılarak kşlern dnn ana kaynaklarına ulaşmaları ağlanmış ve dn, breyel olarak yaşanılır hale getrlmştr. Dördüncü olarak; Frana'da Gallkan Kle, ngltere'de e Anglkan Kleler le lk örneklern veren, dnn ulual bazda örgütlenme ağlanmış, Katolk Kle le olan bağların koparılmaı ve her uluun kend ulual dn organzayonunu oluşturmaının yolu açılmıştır. e; dünyev otertelern meşru olarak kabul edlme olmuştur. 2. Reform Sonraı Dn-Devlet lşknde Ortaya Çıkan Yaklaşımlar Beşnc onuç t 19/2012 Reform hareketler onraında Hırtyanlık le aydınlanmanın entez yapılmış ve bu entezden de şu üç lke meydana gelmştr; kşel dn özgürlüğün kabul edlme, dn le devletn brbrne karşı özerk olmaı, dn le devletn şbrlğ yapablme.26 Reform onraında Batı'da dn-devlet lşkler üzerne fkr üreten düşünürlern konuya dört farklı şeklde yaklaştıkları öyleneblr.27 22 Karatepe, agm,. 30. 23 Rayyı, Zyauddn (1995}. lam'da Sya Düşünce arh. (Çevren: brahm Sarmış}. tanbul: Neh r Yayınları,. 34. 24 Fığıalı, them Ruh (1997}. Dn Devlet lşkler. uğla: uğla Ünverte Yayınları,. 8 25 Calvn, Jean (1969}. Hırtyan Dnnn Öğret. (Çevren: ete unçay}. Batt'da Syaal Düşünce arh 2. Ankara: Ankara Syaal Blgler Fakülte Yayınları,. 48-51. 26 Ferrar, Slvo (2002}. Dn-Devlet lşklernde Katolk odel: talya. Dünyada Dn Devlet lşkler Sempozyum Bldr/er, 27-36. tanbul: Gazetecler ve Yazarlar Vakfı Yayınları,. 28 27 Barber, aurce (1999}. odern Batt Düşüncende Dn ve Syaet. (Çevren: Özkan Göze!}. tanbul: Kaknü Yayınları,. 15.
202 Dr. Oman Zahd ÇFÇ Reform onraı ortaya çıkan bu dört yaklaşımdan lkne bakıldığında; dnn yaet üzerne mutlak hakm kılındığı görülmektedr. Bu yaklaşıma göre devlet edlgendr ve dn tarafından şekllendrlr, devletn dnden bağımız br varlığı yoktur. Dnn lkeler ve kurallarına göre şekllenen br devlet anlayışına ahp ol?n ve dnel taarım olarak mlendrleblecek olan bu yaklaşım, Ortaçağ Hırtyanlığına attr. Bu yaklaşımın avunucuları; Luther ve Calvn gb dn reformcuları, Bodn gb br doğal dn taraftarı, Bouet gb br dn adamı olup, ortak özellkler dndar olmalarıdır. Ruhan ktdarla cman ktdar, Papa'yla mparator araında zorlu mücadelelerle geçen Ortaçağ, her k tarafın teoryenlernn ütünlük mücadelene ahne olmuş, onuçta ruhan ktdar yanlılarının ortaya attığı ve 1302 tarhl U nam Sanctam (tek kutal) belgende yer alan k kılıç teor le ruhan ktdar hem ruhan hem cman otortey kendnde bütünleştrmştr. Bu teorye göre; ruhan ve cman olarak kye bölünen ktdarın lk doğrudan Papa'ya zafe edlrken dğer Papa'nın otorte altında hükümderara verlr. Ruhan ktdarın ütünlüğü vurgulanarak yaal alan ruhan ktdara tab kılınırdı. Çeştl trazlara rağmen, bu teor; Ortaçağ Hırtyanlığına kendn temel kural olarak kabul ettrmştr. Ancak Protetan reformundan hemen önce bu teor, Papalığın aşırılıkları yüzünden gözden düşmüştür. eornn gözden düşmene rağmen dayandığı temel olan ruhan olanın mutlak ütün olduğu fkr olduğu gb kalmış, bu temel fkr; dnn alına dönme çabaları le brlkte yenden güçlenmştr. Hırtyanlığı, lk dönemndek hakkat ve aflıkla yenden drtmey amaç ednen Luther ve Calvn, dnn toplum çndek rolüyle lgl düşünürlerken çözümü; yen temeller üzernde br Hırtyan toplum nşa etmekte bulmuşlardır. )'en toplum nşa edlrken k kılıç teornn özünü oluşturan ruhan olanın ütünlüğü fkr 19/2012 e k reformt tarafından temel kabul edlmştr. Luther'e at olan k krallık kuramında ve Calvnt k ktdar ayırımında bu temel fkr görmek mümkündür. Reform hareketnn yaal bölünmelere ve ç avaşlara neden olduğunu gören Bodn, dnn toplumal ve yaal önemn yabana atmadan kavga ve çatışma kaynağı olarak gördüğü mezhep bölünmenn ve dn mücadelelern önüne geçmek çn, devletn doğal dn üzerne kurulmaı gerektğn avunmuştur. Bu yaklaşım çernde mn zkrettğmz Bouet e, önce ruhan le cmany tam olarak brbrnden ayırmış, daha onra ruhan olanın ütünlüğü le devletn ruhan ktdarın otortenden kurtulmaı gerektğ fkrn uzlaştırmayı denemştr.28 knc yaklaşım, lknn akne; yaetn dne hakm olmaı, onu kend çıkarına göre yönlendrme yan dn br araç olarak kullanmaı gerektğn öylemektedr. Araçal taarım olarak da mlendrleblecek olan bu yaklaşıma dahl olan flozoflardan bazılarının; dnn öz değern reddetmeden onu toplum hzmetne koşmayı (achavell ve ontequeu), Hobbe ve Roueau'nun e dnn tamamen yaete göre şekllenmen, devlet karşıında öz hakkının 2a Barber, age,. 25; Şeneı, age,. 319-320, 323-325
Bat'da Dn-Devlet lşklernde Ortaya Çıkan Dönemler 203 olmamaı gerektğn avundukları anlaşılmaktadır.29 Bu düşünürlerden Nceola achavell (1469-1527), "ne pahaına olura olun ktdar" temel prenbnden hareketle, ktdar arayışının kendne at kuralları olduğunu ve bunların çoğunlukla ahakın ve dnn kuralları dışına taştığını öylemştr. 30 Devlet, olduğu gb tanımlama cearet göteren br realt olarak blnen31 achavell'n ortaya koymaya çalıştığı şey; ktdar mücadele verenlern neler yaptığını öylemek ve onlara bu ş daha y naıl yapacakları konuunda akıl vermektr.32 ktdar arayışındak gayr ahlaklğn farkında olan düşünürün, bunun nan doğaından kaynaklandığını ve aşılamayacağını ma etme dkkat çekcdr.33 achavell'nn, nanın potanyel olarak yaratıcı br güç taşıdığına nandığı ve nandak ana çgüdünün; egemen olma çgüdüü olduğunu avunduğu blnmektedr.3 4 Devlet de bu egemen olma çgüdüünün br onucudur. Kendne kadar geçen dönemde yaet üzerne fkr üretmş brçok düşünürün akne achavell, devlet araç olarak görüp devletn amacı üzerne yoğunlaşmamış, devlet amaç kabul ederek dğer düşünürler tarafından devletn amacı olarak göterlen; adalet, mutluluk, dn, özgürlük, gb değerler devletn aracı olarak aymıştır. Devlet, bu değerlern hepn bekaı çn kullanmalıdır.35 achavell'ye göre devlet, Hırtyanlıktan bağımızlaşmaıdır ancak dn yok aymamalı, bekaı çn, toplumu etkleme gücünü kullanmalıdır. 3 ktdarın kendne at kuralları olduğu fkr; tkrarız ve zor zamanlarda yaşadığı çn, tkrarı her şeyn üzerne yerleştren homa Hobbe (1!?88-1679) tarafından gelştrlmştr. Sya fkrlern ve devlet taarımını Levathan adlı. eernde ortaya koyan Hobbe, devletn neden gerekl olduğunu açıklarken; yola nanların eşt olmaı gerçeğnden çıkar. nanların hepnn eşt olmaı, ulaşılmak tenen hedeflern benzer veya aynı olmaı onucunu doğurmakta, bu da nanlar araında güvenzlğe ve düşmanlığa neden olmaktadır. Güvenzlk ve düşmanlık, nanları güvenl ortam buluncaya kadar dğerleryle çatışmaya, avaşmaya zorlamaktadır. Her türlü hle ve zorlamanın meşru ayıldığı bu avaşların olmamaı çn devlete gereknm duyulur. Çünkü ancak devlet, nanların hepn brden korku altında tutar ve nanları brbryle mücadele ettğ t 19/2012 güvenl ortamı ağlar. Devletn amacı breyn güvenlğdr. Ona göre; nanın ktdar hırı tatmn edlerneyeceğ çn nanlar ancak herken kayıtız ve şartız br şeklde telm olacağı güçlü br otorte le tkrarı yakalayacaktır. Kend 29 Barber, age,. 15 30 achavell, Nccolo (1959). Nutuklar. Ncola achavell'den Düşünceler. (Çevren:. ahr Şellak). Ankara: Ayyıldız atbaaı,. 122. 31 oca, Gaetano (1968). Sya Doktrnler arh. (Çevren: Samh ıryakoğlu). tanbu:varlık Yayınları,. 105-106 32 Göze, age,. 104-110 33 el- fend, Abdülvahhab (2009). Naıl Br Devlet. (Çevren: urat Çftkaya). tanbul: lke Yayınları,. 30; Şenel, age,. 332, Barber, age,. 108-109; oca, age,. 102; Parknon, age,. 76 34 Göze, age,.102-103. 35 achavell, Nccolo (1999). Hükümdar. (Çevren: ehmet Özay). tanbul: Şüle Yayınları,. 105-106; laçık, han (2011). Adalet Devlet. tanbul: nşa Yayınları,. 265-266; Şenel, age,. 335. 36 achavell, 1959,. 150-155; Şenel, age,. 334; Barber, age,. 113
204 Dr. Oman Zahd ÇFÇ meşruyetn oluşturacak olan bu otortenn, dn dahl, bütün kurumları.hakmyetne almaı gerekmektedr. 37 Böylece, dnn doktrnn oluşturulmaı ve kurallarının yorumlanmaı otortenn tekelnde olacaktır.a Dnn amacını; nanları yaalara taate, barışa, yardımeverlğe ve vl topluma daha.uygun hale getrmek olarak belrleyen Hobbe'un, devletn hzmetnde mll br klenn varlığını avunduğu anlaşılmaktadır.3 Devletn amacını adalet etknleştrmek olarak belrleyen Roueau'ya (1712-1778) göre; her türlü adalet kaynağını anrı'dan almaktadır. nanlar, anrı'dan gelen bu adalet; doğal halde br brler araında gerçekleştrme yetnden yokun olduklarından, aralarında karşılıklı adalet ağlamak çn ya~alara ve devlete gereknm duyulmuştur. 40 Roueau, devletn htyaçlarına göre düzenlenmş br vl dnn mutlaka olmaı gerektğn, bunun yurttaşlık blnc çn gerekl olduğunu vurgulamaktadır. Gelenekel dnler toplumun brlğn bozup çatışmaya neden oldukları çn değerz gören Roueau, gerekl olanın; yanlış ve yalanlar üzerne kurulmuş ola da toplumal brlğ temn edp adalet ağlayan vl dn olduğunu öyler.41 Bu vl dn, halkın tüm hayatını, adetlern, geleneklern ve kanaatlern kapayıp; her rejmde brlğn duygual temeln ağlar. 4 2 Roueau'nun vl dnden katının anrı'ız br dn olmadığı, gelenekelleşmş olan ve nanlar araındak brlğ bozan o dönem dnlernden farklı, yen br dn olduğu anlaşılmaktadır. knc yaklaşımı tehlkel olarak görüp ona tepk şeklnde ortaya çıkan üçüncü yakl~şım e; dn le yaetn ayrı varlık alanları olduğunu, brbrlernden ayrılmaları gerektğn ve brbrlernn hakmyetnden kurtarılmaları gerektğn avunmuştur. Lberal taarım da denleblecek olan bu yaklaşım çern t 19/2012 de ncelenen düşünürlern (Locke, Contant, ocquevlle) dnn öz değerlerne karşı duyarlı oldukları görülmektedr.43 Dn br araç olarak görüp devletn çıkarı çn kullanılableceğn avunan, dnn kendne at breyel ve toplumal değern görmezden gelen br anlayıştan onra nglz flozofu Locke e, avunduğu hoşgörü adına, dn ve yaetn brbrnden ayrılmaı gerektğn ve klenn devletten bağımız olmaını temştr. Bunu yaparken ea amacı dn ötekleştrmek değl, dne ahp olduğu değer ade etmektr. Hobbe'n mutlakıyetçlğ göklere çıkaran teorne karşı, 37 Hobbe, homa (2002). Levathan'dan Seçme Parçalar. (Çevren: ete unçay). Batda Syaal Düşünceler arh ll. tanbul: tanbul Blg Ünverte Yayınları,. 209-214; Parknon, age,. 79-80; Şenel, age,. 352-353. aa el-fend, age,. 32; Parknon, age,. 80 39 annenbaum, Donald ve Schultz, Davd (2007). Sya Düşünceter arh. (Çevren: Fath Demrc). Ankara: Adre Yayınları,. 248; Parknon, age,. 80-81; Şenel, age,. 358-359. 40 Roueau, J.J. (2002). oplum Sözleşme'nden Seçme Parçalar. (Çevren: ete unçay). Bat'da Syaal Düşünceler arh 1/. tanbul: tanbul Blg Ünverte Yayınları,. 357-358; Şenel, age,. 390-397; Göze, age,. 200. 41 Roueau, JJ. (1996). optum Sözleşme. (Çevre: Alpagut renulu). Ankara: Ötek Yayınev,. 46 vd.; Folched, age,. 91 4 2 annenbaum ve Schultz, age,. 306; Barber, age,. 160-161 43 Barber, age,. 16
Bat'da Dn-Devlet lşklernde Ortaya Ç1kan Dönemler 205 anarşnn alternatfnn mutlakıyetçlk olmadığını avunan John Locke'a (1632-1704) gqre; devletn otorte zorbalığa dayanıra, anarşnn adaletzlğnden daha kötü olablr. Bu nedenle olmaı gereken zorba ve ınırız güce ahp hükümet değl, yönetlenn rızaına dayalı ve ınırlı hükümettr.44 Bu yaklaşıma göre dne özgürlük talep edlmekte, dnn devletten ayrı br alan oluşturmaı gerektğ avunulmaktadır. 45 Locke'un bu fkrler ancak Franız htlal'ndan onra değer kazanmıştır. am br dn özgürlüğünü ve dnn, dn alanında yetkn olmadığına hükmettğ yaal ktdardan, mutlak bağımız olmaı gerektğn avunan Contant (1767-1830), bu yaklaşım çernde nceleneblecek br dğer düşünürdür. 4 Bu yaklaşım çernde mn anmamız gereken br dğer düşünür de; dn, ktdardan kurtarma amacının Hırtyanlığın modern toplumdak etknlğn artırmak olduğunu avunan ocquevlle'dr (1805-1859).47 Aydınlanmanın başlangıcından tbaren, Batı'da, dne karşı fkrler ortaya çıkmaya başlamıştır. Dönemn düşünürler açıkça Hırtyanlığı tenkt etmş ve dn adamlarının yönetmne karşı çıkmışlardır. Franız htlal' le brlkte ruhban ınıfının malları ve tatüü tartışma konuu yapılarak ayrıcalıkları ellernden alınmıştır. htlalle başarıızlığa uğrayan Kle, XIX. yüzyılda oyal ve düşünel hayatın dn dşı şekllenmene engel olmaya çalışmışa da başarılı olamamıştır.48 Buna rağmen Hırtyanlık, Batı dünyaının remdnolarak kalmış ve bu gelenek XX. yüzyılda kımen terk edlmştr. XIX. yüzyılla brlkte artık dn le yaet araındak lşky ncelemek klak tarzdan farklılık arz etmeye başlamış, bu k gerçeklğ brbrnden tamamen ayırmak veya ımıkı brleştrmek öz konuu olmaktan çıkmıştır. Dördüncü yaklaşım; bu yaklaşımda ele alınablecek düşünürlerden br kımı, eküler enl yen br dn nşa etmeye çalışmış ve gelenekel dnlern modern toplumun htyaçlarını karşılayamayacağını avunmuştur. Sant Smon (1760-1825) ve Comte (1798-1857), yaklaşımın bu tezn avunan düşünürlerdr.49 Aynı yaklaşım çernde yer alan Gramc (1891-1937), arx (1818-1883) ve ngel (1820-1895) e dn; nanı yabancılaştıncı br unur olarak görerek, dnn mutlaka ortadan kalkacağını dda etmş ve dne cephe alarak onu uçlamışlardır.o Bu yaklaşıma göre; modernleşmeyle brlkte dn, şlevn ytrmştr; artık br 19/20 44 Locke, John (2003). Syaal oplumun Amaçları. (dtörler: Coşkun Can Aktan, tklal Yaşar Vural, ülay Aktan). Hak ve Özgürlükler Antoloj, 692-695. Ankara: Hak-ş Yayınları,. 692-694; el fend, age,. 34; Barber, age,. 189-190; Şenel, age,. 367-373; Gözler, Kemal (2009). Devletn Genel eor. Bura: kn Yayınları,. 38-39; Göze, age,. 156-158. 45 Locke, John (2003). nanç Özgürlü;ü ve Hoşgörü Üzerne. (dtörler: Coşkun Can Aktan, tklal Yaşar Vural, ülay Aktan). Hak ve Özgürlükler Antoloj, 695-698. Ankara: Hak-ş Yayınları,. 695-698; Barber, age,. 191-193. 46 Barber, age,. 184; Göze, age,. 244-253. 47 Barber, age,. 184; Göze, age,. 253-261; oca, age,. 220. 48 Armao;lu, Fa h r (Sanal). Franız htlal: http:/ ;vakanuv.comjndex.php?opton=com_content& vew=artcle&d=111:franz-htlal&catd=58:avrupa-tarh<emd=97(rşm arh: 20/11/2012) 49 oca, age,. 221-224 o Barber, age,. 17
206 Dr. Oman Zahd ÇFÇ anrı'ya htyaç yoktur. oplumun kendn devam ettreblme çn br dne htyaç olmakla brlkte bu dn Hırtyanlık değl, tanrıız yen nanlık dndr. Bu dnn temel öğret; nan aklına ve nanın lerlemene man etmektr, çünkü nan aklından başka yüce güç yoktur.51 Bu yaklaşımın ortaya çıktığı yüzyıla kadcjr bazı batılı düşünürler dnle lgl çekncelern belrtmş olalar da hç br dnz br toplumal yapı önermemş, dn le yaet lşkn; hep knn brlkte var olmaı gerektğ avı üzerne kurmuşlardır. XIX. yüzyılla beraber artık dn; eleştrlen, varlığının gerekllğ tartışılan br kurum halne gelmştr. 52 lk önce gelenekel dn olan Hırtyanlık reddedlmş, anay toplumunun htyaçlarına cevap veremedğ öne ürülmüş, anay toplumunda dnn gerekl olduğu g;)rüldüğü çn de yerne rayonel tabatlı ve lak yen br dn ortaya konulmaya çalışılmıştır. Sant Smon'un da aralarında yer aldığı ütopk oyaltler bu fkr avunarak, gerçek ve yenlenmş vaıflarını ekledkler, alından farklı br Hırtyanlık önermşlerdr. Nev şahına münhaır br nanlık dn tahayyül eden Comte da yen dn öneren düşünürler araındadır. 53 arx ve ngel le brlkte dn eleştr daha radkal br bçm almış ve artık hçbr dnn anay toplumunun problemlern çözemeyeceğ avunulmaya başlanmıştır. Onlara göre dn, nanı yabancılaştırıcıdır ve komünt toplumda kendlğnden tamamen ortadan kalkacaktır. Ortadan kalkmaı ken olduğu çn de dnn devletle lşk gb br problem rahatlıkla aşılacaktır.5 4 SONUÇ 19/2012 ncl'de geçen; "Kayzer'n şeylern Kayzere, anrı'nın şeylern.anrı'ya vern" (atta:22;21) özüne dayanılarak Hırtyanlığın öz tbarıyla lak olduğu avı, yne ncl'de geçen Hz. a'nın şu özü nedenyle doğrulanamamaktadır; "Hç kme k efendye kulluk edemez; çünkü ya brnden nefret eder ötekn ever, ya da brn tutar ötekn hor görür. Sz hem anrı'ya hem ammon'a (madd şeyler) kulluk edemeznz. "55 lk özün krtğn yaptığımızda, daha önce de tept ettğmz gb, görülmektedr k; özün öylendğ dönemde Fltn'de Roma mparatorluğuna bağlı br ya düzen ve Roma tarafından atanmış br val bulunmaktaydı. Roma le uzlaşma ağlamadan br dnn ya adımlar atmaı mkanızdı. Böyle br ortamda dn adamının; dnn yaşayablme, güçlendreblme ve anlatablme çn yaetten uzak, devletn şne karışmadan adece dn şlerle meşgul olmaı gerekmekteyd. Bu özü öyleyerek Hz. a, Roma'yı kendne ve dndaşlarına düşman etmemş, dğer taraftan da ruh ve dünyev olanı ayırarak kend tarafından teml edlmeyen dünyev tarafın meş- 51 Comte, Augute (2001). Poztf Felefe Kurları. (Çevren:. Ataçay). tanbul: Soyal Yayınları,. 32-33; Göze, age,. 234-237. 52 Göze, age,. 291; Folched, age,. 120. 53 Comte, age,. 32; Göze, age,. 234-237. 54 arx, Karl ve ngel, Fredrch (1998). Dn ve İdeoloj. Dn Soyoloj. (Derleyen: Yan Aktay ve. mn Köktaş), 119-130. Ankara:Vad Yayınları,. 119-120; Barber, age,. 290; Folched, age,. 119-121; oca, age,. 239-245. 55 atta:6;24
Bat'da Dn-Devlet lşklernde Ortaya Ç1kan Dönemler 207 ruyetn tartışılır hale getrmştr. Ruh ve dünyev otortenn ayrıldığı knc özde net br ş~klde görülmektedr; otorte anrı ve dünyev şeyler olarak kye ayrılmış, knden brnn terch edlme gerektğ belrtlmştr. çerğ tbaryle dünya ve ahret nzarnı olarak ortaya çıkan ve hayata bütüncül bakan dn, yaşamı bölen ve parçalayan laklkle uzlaşamaz. Hırtyanlık da öz tbarı le lak değldr. Ntekm kle, yeterl güce ahp olur olmaz devlet. şekllendrme çabaı çne grmş ve hükmü altına almaya çalışmıştır. Oluşturulan kle hukukuyla br kle devlet kurulmuş, anrı adına hükümler verlmş ve devletler tahakküm altına alınmıştır. Laklk; bu tahakküme, kle devlet anlayışına, klenn kendn anrı yerne koymaına karşı yapılan mücadelenn adı olmuştur. Yan Hırtyan lemnde laklk buraya kadar anlattığımız toplumal olayların br onucu olarak ortaya çıkmıştır. Buradan çıkacak onuç e; klevar br örgütlenmenn var olmadığı toplumlarda laklk problemnn ortaya çıkmamaı doğal karşılanmalıdır. Kaynaklar:» Artotele (1990). Poltka (3. Bakı). (Çevren: ete uncay). tanbul: Remz Ktabev.» Armaoğlu, Fa h r (Sanal). Franız htlal:» http:/ jvakanuv.comjndex.php?opton=com_content&vew=artcle&d=111:franzhtlal& catd=58:avrupa-tarh<emd=97 (rşm arh: 20/11/2012)» Augutnu, Sant (1973). anrı Devlet'nden Seçmeler. (Çevren: ete unçay). Batı Syaal Düşünüşünden Seçmeler Clt 1. tanbul: Snan Yayınları.» Barber, aurce (1999). odern Bat Düşüncende Dn ve Syaet. (Çevren: Özkan Gözel). tanbul: Kaknü Yayınları.» Brn, ehmet (2004). averd'de Devlet AnlaylŞI. Yayınlanmamış Doktora ez. Ankara: Ankara Ünverte Soyal Blmler nttüü.» Calvn, Jean (1969). Hırtyan Dnnn Öğret. (Çevren: ete unçay). Bat'da Syaal Düşünce arh 2. Ankara: Ankara Syaal Blgler Fakülte Yayınları.» Comte, Augute (2001). Poztf Felefe Kur/an. (Çevren:. Ataçay). tanbul: Soyal Yayınları.» Durun, Davut (1993). Yönetm-Dn lşkler Aç1mdan Omanl Devletnde Syaet ve Dn. tanbul: şaret Yayınları.» el- fend, Abdülvahhab (2009). Na1/ Br Devlet. (Çevren: urat Çftkaya). tanbul: lke Yayınları.» laçı k, han (2011). Adalet Devlet. tanbul: nşa Yayınları.» r, zzet (1996). Bugünkü Avrupa'da Dn ve Devlet lşkler. Dn-Devlet lşkler Sempozyumu, 131-137. tanbul: Beyan Yayınları.» Ferrar, Slvo (2002). Dn-Devlet lşklernde Katalk odel: talya. Dünyada Dn Devlet lşkler Sempozyum Bldr/er, 27-36. tanbul: Gazetecler ve Yazarlar Vakfı Yayınları.» Fığlalı, them Ruh (1997). Dn Devlet lşkler. uğla: uğla Ünverte Yayınları.» Folched, Domnque (2005). Felefe Akm/an. (Çevren: una Cedden). Ankara: Dot Yayınları.» Gökberk, act (2008). Felefe arh (18. Baım). tanbul: Remz Ktabev.» Göze, Ayfer (1987). Syaal Düşünceler ve Yönetmler. tanbu:beta Baım Yayım Dağıtım.» Gözler, Kemal (2009). Devletn Genel eor. Bura: kn Yayınları.» Hobbe, homa (2002). Levathan'dan Seçme Parçalar. (Çevren: ete unçay). Bat1da Syaal Düşünceler arh ll. tanbul: tanbul Blg Ünverte Yayınları.» ncl (2007). tanbul. Yen Yaşam Yayınları.» Karatepe, Şükrü (1996). Omanlı'da Dn-Devlet lşk. Dn Devlet lşkler Sempozyum Bldr/er, 11-35. tanbul: Beyan Yayınları.» Locke, John (2003). Syaal oplumun Amaçları. (dtörler: Coşkun Can Aktan, tklal Yaşar Vural, ü lay Aktan). Hak ve Özgürlükler Antoloj, 692-695. Ankara: Hak-ş Yayınları.» Locke, John (2003). nanç Özgürlüğü ve Hoşgörü Üzerne. (dtörler: Coşkun Can Aktan, tklal Yaşar Vural, ülay Aktan). Hak ve özgürlükler Antoloj, 695-698. Ankara: Hak-ş Yayınları. 19/201.2
208 Dr. Oman Zahd ÇFÇ» achavell, Nceola (1959). Nutuklar. Ncola achavell'den Düşünceler. (Çevren:. a h r Şellak). Ankara: Ayyıldız atbaaı.» achavell, Nceola (1999). Hükümdar. (Çevren: ehmet Özay). tanbul: Şule Yayınları.» arx, Karl ve ngel, Fredrch (1998). Dn ve deoloj. Dn Soyoloj. (Derleyen: Yan Aktay ve. mn Köktaş), 119-130. Ankara:Vad Yayınları.» oca, Gaetano (1968). Sya Doktrnler arh. (Çevren: Samh ryakoğlu). tanbu:varlık Yayınları.» Okumuş, jder. (2003). eşruyet kennde Dn ve Devlet. tanbul: Pınar Yayınları.» Özek, Çetn (ty). Devlet ve Dn. tanbul: Ada Yayınları.» Parknon, Northcote (1976). Syaal Düşüncenn vrm. (Çevren: ehmet Harmancı). tanbul: Remz Ktabev.» Rayyı, Zyauddn (1995). lam'da Sya Düşünce arh. (Çevren: brahm Sarmış). tanbul: N ehr Yayınları.» Roueau, J.J. (1996). oplum Sözleşme. (Çevre: Alpagut renulu). Ankara: ötek Yay.» Roueau, J.J. (2002). oplum Sözleşme'nden Seçme Parçalar. (Çevren: ete unçay). Batı'da Syaal Düşünceler arh ll. tanbul: tanbul Blg Ünverte Yayınları.» Şenel, Alaeddn (2010). Syaal Düşünceler arh, Ankara: Blm ve Sanat Yayınları.» annenbaum, Donald ve Schultz, Davd (2007). Sya Düşünceler arh. (Çevren: Fath Demrc). Ankara: Adre Yayınları.» ünaltay, Altay (1990). Doğu'da ve Bat'da Dn Devlet lşk. tanbul: ndoü Yayınları.» Yetkn, Çetn (2005). Hırtyan ve lam Syaal Düşünce. tanbul: Otop Yayınları. 19/2012