6. ÜNİTE: TÜRKİYE TARİHİ

Transkript

1 Türk-İslam Devletleri ( Yüzyıllar) 6. ÜNİTE: TÜRKİYE TARİHİ ( YÜZYIL) KONULAR A. MALAZGİRT SAVAŞI SONRASI ANADOLU DA KURULAN TÜRK DEVLET VE BEYLİKLERİ B. TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN KURULUŞU C. HAÇLI SEFERLERİ Ç. TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN YÜKSELME DÖNEMİ, KÜLTÜR VE UYGARLIĞI D. İLHANLI DEVLETİ NİN ANADOLU VE ORTA DOĞU YA ETKİLERİ E. KÖSEDAĞ SAVAŞI VE TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN YIKILMASI 186

2 6. Ünite PROJE GÖREVİ Sınıfınızda 4-5 kişilik gruplar oluşturarak Anadolu da kurulan Türk beylikleri ile Türkiye Selçuklu Devleti ne ait tarihî ve kültürel eserlerle ilgili araştırma yapınız. Bu araştırma ile ilgili bilgileri ve resimleri içeren bir albüm hazırlayınız. Grup çalışması yaparken aşağıda verilen aşamaları izlemelisiniz. 1. Arkadaşlarınızla iş bölümü yapınız. 2. Çalışma planı hazırlayınız. 3. Konu ile ilgili kaynak araştırması yapınız. 4. Araştırma sonucunda elde ettiğiniz bilgileri sınıflandırarak tarihî ve kültürel eserleri bu yerlerin özellikleri ile destekleyiniz. 5. Proje ödevi süresi bir aydır. DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ DERECELİ PUANLAMA ANAHTARI Çok iyi İyi Orta Zayıf Çok zayıf I. PROJE HAZIRLAMA SÜRECİ İş bölümü yapıldı. Projeye uygun çalışma planı hazırlandı. Kaynak araştırması yapıldı. Proje plana göre gerçekleştirildi. TOPLAM II. PROJENİN İÇERİĞİ Türkçe doğru ve etkili kullanıldı. Bilgilerin doğruluğuna dikkat edildi. Toplanan bilgiler sınıflandırıldı. TOPLAM III. RESİM ALBÜMÜ HAZIRLAMA Albüm eksiksiz olarak hazırlandı. Kaynak gösterildi. IV. SÜRE Ödev zamanında teslim edildi. GENEL TOPLAM TOPLAM TOPLAM Bu ölçekten alabileceğiniz en yüksek puan 50, en düşük puan 10 dur. Bu puanı 5 lik not sistemine aşağıdaki şekilde çevirebilirsiniz. Örneğin bu ölçekten 45 puan almış olduğunuzu varsayalım; x x = 100 x 45 = 4500 : 50 = 90 puandır. 90 puanın 5 lik not sisteminde karşılığı 5 tir. Bu çalışmada başarılı sayılmanız için 70 veya daha fazla puan almanız gerekmektedir. 187

3 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Temel Kavramlar l Külliye A. MALAZGİRT SAVAŞI SONRASI ANADOLU DA KURULAN TÜRK DEVLET VE BEYLİKLERİ l Kümbet l Medrese l Türkmen l Uç Hazırlık Çalışmaları 1. Türklerin Anadolu ya düzenli seferler yapması, Malazgirt Savaşı ndan sonra buraya yerleşmelerinde etkili olmuş mudur? Nasıl? 2. Anadolu nun bayındır hâle gelmesinde Türkler in ne gibi katkıları olmuştur? Araştırınız. 3. Yanda verilen kavramlar size neleri çağrıştırmaktadır? Aşağıdaki metni okuyarak altında verilen soruyu cevaplayınız. Malazgirt Zaferi, özellikle Anadolu nun fethinde ve Türk vatanı hâline gelmesinde önemli bir dönüm noktası teşkil eder. Çünkü bu zaferden sonra Anadolu nun kapıları Türklere açılmıştır. Zaferden sonra Alp Arslan, emrindeki komutanlara, şu şekilde seslenmektedir: Arslan ve kartal yavruları gibi olunuz, yeryüzünde gece gündüz uçunuz; artık Romalılara ve Hristiyanlara aman vermeyiniz! Siz Alp Arslan ın komutanlarından biri olsaydınız ne yapardınız? Bugün üzerinde yaşadığımız Anadolu toprakları Malazgirt Zaferi ile Türklerin eline geçmeye başladı. Yapılan fetihlerle bölge kısa sürede Türk yurdu hâline geldi. Anadolu nun fethinin kolay bir şekilde gerçekleşmesinde birtakım faktörler etkili oldu. Bu faktörlerden bazıları Bizans ın durumundan bazıları da Anadolu nun siyasi ve coğrafi özelliklerinden kaynaklanıyordu. Anadolu ya Türk akınlarının başladığı dönemde Bi zans ın halktan ağır vergiler alması ve Ortodoks mezhebinden olmayanlara baskı uygulaması Ana do lu hal kı nı bezdiriyordu. Halk, adil bir yö ne timin öz le mini duyuyordu. Bunun yanında Ana do lu top rak la rı nın ta rım ve hay van cı lığa el ve riş li ol ma sı, Ma ve ra ün ne hir ve Ho ra san da ki ka la ba lık Türk kit le le ri ni Ana dolu ya çe ki yor du. Anadolu Türkler tarafından yalnızca askerî yönden fethedilmiyor, sosyal ve kültürel yönden de Türkleştiriliyordu. Anadolu ya gelenler (6.1. Resim) arasında yerleşik kültüre sahip Türk aileleri de vardı. Bizans İmparatorluğu ile mücadele eden Büyük Selçuklular, Anadolu nun çeşitli bölgelerine komutanlar göndererek fetih hareketini hızlandırıyorlardı. Bü yük Sel çuk lu Dev le ti nde bir bölgeyi ele ge çi ren ko mu ta na o bölgenin yö ne ti mi ve riliyordu. Ana do lu ya ya pı lan akın lar so nu cun da ele ge çi ri len böl ge ler Türk devlet geleneğine uyu la rak ko mu tan lar ara sın da pay laş tırılıyordu. Önceleri Bü yük Sel çuk lu Dev le ti ne bağ lı ola rak ken di böl gelerini Fetihlerle Anadolu nun Türkleşmesi ve İslamlaşması, s. 41. (Özetlenmiştir.) 6.1. Resim: Malazgirt Savaşı ndan sonra Türkler kitleler halinde Anadolu ya gelmeye başladı (Bir dergi, Aralık, 2003.) yöneten bu komutanlar daha son ra devletin zayıflamasıyla bağım sız lık larını ilan ediyorlardı. Böylece Anadolu da ilk Türk devletleri ve beylikleri kurulmaya başlıyordu. Türkler Anadolu ya gelmeden önce Anadolu da Rumlar, Ermeniler, Süryaniler, Gürcüler gibi değişik etnik yapıda çe şit li top lu luk lar ya şa mak tay dı. Bu topluluklar arasında bir siyasi birlik yoktu ve bunlar Bizans İmparatorluğu na bağlıydı. Bizans ın bu topluluklar üzerinde güç ve otoritesi her geçen gün azalmaktaydı. 188

4 6. Ünite Aşağıdaki ha ri ta da da görüldüğü gi bi Türkler Mar ma ra ve Ege ye ka dar iler le di ve Ana do lu da Da niş mentli ler, Ar tuk lu lar, Men gü cek li ler, Sal tuk lu lar, Ça ka Bey liği ve Tür ki ye Sel çuk lu la rı gi bi bir çok beylik ve dev let kur du lar Harita: Anadolu da kurulan ilk Türk devlet ve beylikleri (Tarih Atlası 1, s. 33.) XI. yüzyıldan itibaren Ana do lu da Türk dev let ve bey liklerinin ku rul ma sebeplerini nasıl açıklayabilirsiniz? 1. DANİŞMENTLİLER ( ) Anadolu da kurulan ilk Türk beyliklerindendir. Kurucusu Danişment Ahmet Gazi dir. Bey lik ler içe ri sinde en güç lü ola nı dır. Si vas, Ma lat ya ve Kay se ri do lay ların da hü küm süren Danişmentliler Türkiye Sel çuk lu Devleti ile birlikte Haçlılara karşı başarılı mücadeleler yapmışlardır. Ana do lu da önem li sa nat eser le ri meydana getirmişlerdir. Yanda fotoğrafını gördüğünüz Ana dolu nun ilk med re se si sa yı lan ve tıp eği ti mi ve ri len Yağıbasan Med re se si bun lar için de ilk ak la ge len dir. Kayseri Ulu Cami, Melik Gazi Kümbeti diğer önemli sanat eserlerindendir. Danişment Ahmet Gazi ve Melik Gazi nin Bizans, Haçlı ve Ermenilere karşı mücadelelerini, kahramanlıklarını anlatan Danişmentname destanı bu dönemde yazılmıştır. Danişmentlilerin varlığına Türkiye Selçuklu hükümdarı II. Kılıç Arslan son vermiştir (1178) Fotoğraf: Yağıbasan Medresesinden bir görünüm-niksar-tokat Danişmentli Beyliğinin Anadolu nun Türkleşmesine katkıları konusunda neler söyleyebilirsiniz? 189

5 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) 6.2. Fotoğraf: Emir Sal tuk Kümbeti-Erzurum Aşağıda verilen Saltuklular Döneminde Erzurum adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 2. SALTUKLULAR ( ) Er zu rum ve çev re sin de Ebulkasım Saltuk Bey tarafından kurulmuştur. Anadolu da kurulan ilk Türk beyliklerindendir. Saltuklular Gürcülerle savaşmış ve Danişmentlilerle birleşerek Haçlı saldırılarıyla mücadele etmişlerdir. Mama Hatun döneminde Erzincan ın Tercan ilçesinde yapılan Külliye, Türk mimarisinin en güzel eserleri arasında yer almaktadır. Yandaki fotoğrafta verilen Emir Saltuk Kümbeti yanında, Kale Cami, Tepsi Minare, Ulu Cami, Saltukluların diğer önemli sanat eserleri arasında yer alır. Türkiye Selçuklu hükümdarı Rükneddin Süleyman Şah 1202 yılında bu beyliğin varlığına son vermiştir. 1. Etkinlik: SALTUKLULAR DÖNEMİNDE ERZURUM Saltuklular zamanında Erzurum şehri de diğer Anadolu şehirleri gibi ekonomik ve ticari açıdan oldukça gelişmişti. Bölge, Akdeniz limanlarından ve Suriye den hareket edip Konya, Kayseri, Sivas ve Erzincan yolu ile Azerbaycan a, İran a veya Türkistan dan Erzurum a gelip aynı yoldan Akdeniz ve Trabzon limanlarına giden büyük bir kervan yolunun güzergâhında bulunduğu için ticari hayat çok canlı idi. Ayrıca Erzurum sahip olduğu geniş otlakları ile zengin bir hayvancılık potansiyeline de sahipti. Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, C 8, s (Özetlenmiştir.) Erzurum şehrini önemli kılan unsurlar nelerdir? 6.3. Fotoğraf: Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası-Sivas 3. MENGÜCEKLİLER ( ) Erzincan ve Sivas-Divriği dolaylarında hüküm süren Mengücekliler Beyliği Mengücek Gazi tarafından kurulmuştur. Mengücek Gazi, Gürcü ve Rumlarla mücadele etmiştir. Mengücekliler İshak Bey in ölümünden sonra Erzincan ve Divriği olmak üzere ikiye ayrılmışlardır. Her iki kola Türkiye Selçuklu Devleti tarafından son verilmiştir. Tarım, ticaret, sanayi alanlarında gelişme gösteren Mengücekliler döneminde Er zin can ve çev re sin de kül tür ve sa nat alanında önemli gelişmeler sağlanmıştır. Anadolu yu İran a bağlayan büyük kervan yolunun Erzincan dan geçmesi şehirde ekonomik canlılığı artırmıştır. Bu dönemde yapılan ve yanda görseli verilen Div riği Ulu Ca mi ve Darüşşifası UNESCO tarafından hazırlanan dünya mirası eserleri listesine alınmıştır. Bilimin ve kültürün gelişmesine katkıda bulunan Mengücekliler bilim insanlarını da desteklemişlerdir Fotoğraf: Malabadi Köprüsü- Silvan-Diyarbakır 4. ARTUKLULAR Artuklu Beyliği, Artuk Bey ve çocukları tarafından Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde kurulmuştur. Bu dönemde Mar din, Di yar ba kır, Harput (Elazığ), Bat man ve çev re si Orta Çağın en önem li kül tür ve ti ca ret mer kezleri arasında yer almıştır. Mısır, Suriye, Mezopotamya ve İran ticaret yolları Ar tuk lu la rın kent le rin den ge çmiştir. Artuk Bey in ölümünden sonra Artuklular üç kola ayrılmışlardır. Hasankeyf kolu , Mardin kolu , Harput kolu yılları arasında varlıklarını sürdürmüşlerdir. Artuklular döneminde yapılan, taş işçiliğinin şaheserleri arasında yer alan ve yanda görseli verilen Ma la ba di Köp rü sü gü nü mü ze ka dar gelmiş tir. Mardin de Hatuniye Medresesi, Koçhisar da Ulucami, Şehidiye Medresesi Artukluların önemli sanat eserleri arasındadır. Artuklular döne- 190

6 minde bilim oldukça gelişmiştir. Bu dönemin en tanınmış bilim insanı ise yanda temsilî resmi verilen El-Cezeri (Asıl adı Bediüzzaman Ebul İz)dir. Haberleşme, kontrol, denge kurma ve ayarlama bilimi olan sibernetiğin ilk kurucusu olarak kabul edilmiştir. El-Cezeri su saatleri, mekanik olarak çalışan müzik aletleri, tulumbalar ve şifreli kilitler yapmıştır. Yazmış olduğu Kitab-ül Hiyel 1974 yılında İngilizceye tercüme edilmiştir. Ayrıca İngilizce yayınlanan Nature (Neyçır) dergisi; 1974 mart sayısında El-Cezeri yi yazı konusu yapmış, onun için XII. yüzyıl Müslüman mühendisliğinin doruğuna erişmiş Cizreli Ebul İz ifadesi kullanılmıştır. 6. Ünite 6.2. Resim: El Cezeri nin temsilî resmi (Bir dergi, Şubat 2004.) 5. ÇAKA BEYLİĞİ VE TÜRK DENİZCİLİĞİ Türkleri denizlerle kaynaştıran ilk öncü Çaka Bey olmuştur. Çaka Bey, 1078 yılında Bizans a esir düştü ve İstanbul a gönderildi. İstanbul daki esaret döneminde deniz ve denizciliğe karşı tutku derecesinde bir ilgi duymaya başladı yılında Bizans İmparatoru nun değişimi sebebiyle yaşanan karışıklıklardan yararlanarak kaçmayı başaran Çaka Bey, İzmir i ele geçirdi ve müstakil bir Türk Beyi olarak sınırlarını genişletmeye başladı. Çaka Bey, İzmir de o döneme göre modern sayılabilecek bir tersane yaptı. Bu aşamadan sonra gemi inşa faaliyetlerine geçti ve 50 parçalık ilk Türk Donanmasını 1081 yılında inşa etti yılı Türk Deniz Kuvvetlerinin kuruluş yılı olarak kabul edildi. Emir Çaka Bey, 1081 yılında Urla, Çeşme ve Foça yı ele geçirdi. Daha sonra Midilli ve Sakız Adası nı fetheden Çaka Bey komutasındaki ilk Türk Donanması, 1090 tarihinde Koyun Adaları civarında Bizans Donanması ile karşılaştı. Bizans Donanması ağır kayıplarla geri çekilmek zorunda kalmıştır. Peçenekler ve Türkiye Selçukluları ile İstanbul u fethetmek amacıyla bir ittifak kurdu. Ancak Bizans, Türkiye Selçukluları ile Çaka Beyin arasını açmayı başardı. Çaka Beyin 1095 yılında ölümü ile Türk Denizciliği önemli bir darbe aldı. 6. ANADOLU DA KURULAN DİĞER TÜRK BEYLİKLERİ Sökmenoğulları: Ahlat ve Van Gölü civarında Kutbeddin İl-Arslan ın komutanlarından Sökmen tarafından kurulmuş Türk beyliğidir. İnaloğulları: Diyarbakır ve çevresinde Türk komutanlarından Sadr Bey tarafından kurulmuştur. Dilmaçoğulları (Togan Arslanoğulları): Bitlis ve civarında Sultan Alp Arslan ın komutanlarından Dilmaçoğlu Mehmet tarafından kurulmuştur. Çubukoğulları: Harput ve çevresinde Melikşah ın komutanlarından Çubuk Bey tarafından kurulmuştur. İnançoğulları: Denizli ve çevresinde Mehmet Bey tarafından kurulmuştur. Tanrıvermişoğulları: Efes ve çevresinde Tanrıvermiş adlı bir Türkmen beyi tarafından kurulmuştur. Aşağıda verilen Türkiye de Kurulan İlk Türk Devlet ve Beyliklerinin Anadolu nun Türkleşmesine Olan Hizmetleri adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 2. Etkinlik: TÜRKİYE DE KURULAN İLK TÜRK DEVLET VE BEYLİKLERİNİN ANADOLU NUN TÜRKLEŞMESİNE OLAN HİZMETLERİ Türkiye de kurulan ilk Türk devlet ve beylikleri zamanında Anadolu nun Türkleşmesi hızlanmıştır. Bu dev let ler, bu lun duk la rı böl ge de kal ma ya rak hem Ana do lu nun fet hi ne ka tıl mışlar hem de ege men ol duk la rı yerleri Bizans, Gürcü ve Ermenilere karşı korumuşlardır. Bizans ve Haçlı kuvvetleriyle savaşmış, İslamiyetin Anadolu da yayılmasına çalışmışlardır. Doğudaki Moğol baskısı sonucunda Anadolu ya gelen Türkmenlere sa hip çık mışlardır. Böy le ce Ana do lu da Türk nü fu su hız la art mış ve ye ni yer le şim yer le ri kur ulmuştur. Türkçe, çoğun luğun ko nuş tuğu dil hâ li ne gelmiştir. Bu dev let ler ege men ol duk la rı yer le rin imarını sağ la mışlar; Anadolu kentlerini han, hamam, kervansaray, cami ve medreselerle donatarak Türk kül tür ve sanatının geliş mesine de kat kıda bulunmuşlardır. XII. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Av rupalılar Anadolu ya Türkiye demeye baş lamışlardır. Türkiye de kurulan ilk Türk devlet ve beyliklerinin Anadolu nun Türkleşmesine katkıları nelerdir? Açıklayınız. 191

7 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Temel Kavramlar l Ferman l Haçlılar l Menşur l Prenslik B. TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN KURULUŞU Hazırlık Çalışmaları 1. Türkiye Selçuklu Devleti nin kurucusu olan Süleyman Şah ın hayatı ile ilgili bir araştırma yapınız. 2. Yanda verilen kavramlar size neleri çağrıştırmaktadır? Aşağıdaki metni okuyarak altında verilen soruyu cevaplayınız. Süleyman Şah, Anadolu ya fetih yapmak için gelen Türk komutanları içinde güçlü bir askeri güce ve yönetim yeteneğine sahipti. Bu sayede Anadolu ya göç etmiş Türkmenleri etrafında topladı. Bizans İmparatorluğu na karşı mücadelelere girişti. Anadolu da fetihler gerçekleştirdiğinden kendisine Anadolu Fatihi Gazi Süleyman Şah denildi. Süleyman Şah ın Anadolu ya göç eden Türkmenleri etrafında toplaması onun hangi özelliklerinin göstergesidir? 1. KUTALMIŞOĞLU SÜLEYMAN ŞAH DÖNEMİ ( ) 1071 Malazgirt Zaferi nden sonra Selçuklu komutanlarından Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Anadolu nun batı taraflarını Melikşah adına fethetmekle görevlendirildi. Süleyman Şah, 1075 yı lın da, Bi zans ın elin de bu lu nan İz nik şehrini alıp başkent yaparak bağım sız lığı nı ilan et ti. Büyük Selçuklu Devleti Sultanı Me lik şah bu du rum dan faz la hoşnut olmadıysa da daha sonra Süleyman Şah a bir ferman göndererek ona hükümdarlık un va nı ver di (1077). Abbasi halifesi de Süleyman Şah a hükümdarlığını onaylayan Menşur gönderdi. Böylece Türkiye Selçuklu Devleti resmen kurulmuş oldu. Süleyman Şah daha sonra kendi adına yandaki fotoğrafta görülen parayı bastırdı Fotoğraf: Süleyman Sü ley man Şah, devletini kurduktan sonra İs tan bul Boğa zı na ka dar olan yerlere Şa h ın bastırdığı para akınlar düzenledi. Bizans ı zayıflatmak amacıyla bu ülkedeki taht kavgalarına karıştı. Zor durumda kalan Bizans, Selçuklularla bir antlaşma imzalayarak (Dragon Antlaşması, 1081) vergi vermeyi ka bul et ti. Bu antlaşma ile ülkesinin batı sınırlarını güvence altına alan Süleyman Şah yerine komutanlarından Ebu l Kasım ı bırakarak güney seferine çıktı. O çağ da Hris ti yan dün ya sı nın kut sal ken ti sa yı lan An tak ya Er me ni Prens liği ni ele ge çir di. Sü ley man Şah bu ra da ki hal ka hiç do kun ma ya rak esir alı nan Er me ni le ri de ser best bı raktı. Askerlerine seslenen Süleyman Şah Hristiyan halka iyi davranılmasını, halktan zorla hiçbir şey alınmamasını ve evlerine girilmemesini emretti Fotoğraf: Süleyman Şah ın Türbesi (Caber Kalesi, Suriye) Adana, Tarsus ve Antakya yı fethederek Su ri ye böl ge si ne yö ne len Sü ley man Şah, Suriye Selçuklu Sultanı olan Tu tuş la yap tığı sa va şı kay bet ti ve da ha son ra öl dü (1086). Tutuş tarafından esir alınan Süleyman Şah ın oğulları Büyük Selçuklu Devleti nin merkezi Isfahan a getirilerek Melikşah a teslim edildi. Yandaki fotoğrafta görülen Sü ley man Şah ın kab ri gü nümüzde Suriye sınırları içerisindeki Caber Kalesi nde bulunmaktadır. Mezarın bu lun duğu böl ge Lo zan Ant laş ma sı na gö re Türk top rağı ka bul edil diği için buranın koruyuculuğunu Türk askerleri yapmaktadır Celali Takvimi uygulanmaya başlandı. Suriye Selçuklu Devleti hükümdarı Tutuş Bey Kudüs kentini ele geçirdi Kastilya Leon Kralı IV. Alfonso Müslümanların elinden Toledo kentini aldı Hasan Sabbah Alamut Kalesi ni ele geçirdi.

8 6. Ünite Süleyman Şah ölünce yerine naip olarak bıraktığı Ebu l Kasım, devleti idare etmeye başladı. Melikşah ın ölmesiyle birlikte Süleyman Şah ın oğulları Kılıç Arslan ve Kulan Arslan Anadolu ya geldi. Kılıç Arslan Türkiye Selçuklu Devleti nin başına geçti. 2. I. KILIÇ ARSLAN DÖNEMİ ( ) 6.3. Resim: I. Kılıç Arslan ın temsilî resmi (www. atilim.edu.tr) I. Kılıç Arslan hükümdar olunca devlet işlerini düzene koydu. Önemli yerlere vali ve komutanlar atayarak Bizans İmparatorluğu üzerinde yeniden denetim kurdu. İstanbul u almak isteyen Çaka Bey in faaliyetlerinden endişe duyan Bizans, Çaka Bey ile yanda temsilî resmi görülen I. Kılıç Arslan ın arasını açmayı başardı. Bizansla antlaşma yapan I. Kılıç Arslan, Çaka Bey i öldürterek batı sınırını güvence altına aldı. Doğuya yönelen I. Kılıç Arslan Malatya yı kuşattığı sırada Haçlıların büyük bir ordu ile Anadolu ya doğru geldiğini haber alınca kuşatmayı kaldırarak İznik e döndü. I. Kılıç Arslan, yandaki temsilî resimde görülen I. Haçlı Seferi sırasında Danişmentlilerle birlikte vur-kaç taktiği uygulayarak Haçlılara önemli kayıplar verdirmesine rağmen İznik Haçlıların eline geçince ülkenin merkezini Konya ya taşıdı. I. Haçlı Seferi nden sonra doğuya yönelen I. Kılıç Arslan Danişmentlilerin elinde bulunan Malatya yı, daha sonra Suriye ye yönelerek Musul u aldı. Suriye de Emir Çavlı ile yaptığı mücadeleyi kaybeden I. Kılıç Arslan, Habur Irmağı nı geçerken boğularak öldü (1107) Resim: I.Haçlı Seferini anlatan temsilî resim (Bir dergi, Şubat 2009.) Aşağıda verilen I. Kılıç Arslan ve Haçlı Esirleri adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 3. Etkinlik: I. KILIÇ ARSLAN VE HAÇLI ESİRLERİ Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan, 1096 yılında Anadolu ya giren haçlı ordusuyla köy köy, tepe tepe savaşıyordu. Başkent İznik i terk edip Konya ya yerleşmek mecburiyetinde kalmıştı. Bir sabah sarayından çıkmış şehri dolaşıyordu. Esirlerin bir arada tutulduğu açık hava hapishanesinin yanından geçerken bir ses duydu: Biz ne olacağız? Kılıç Arslan sesin geldiği yöne döndü. Konuşan, genç ve güzel bir kızdı. Haçlılar Kudüs e yerleşmek amacıyla eş ve çocuklarıyla yola çıkmışlardı. Kıza sordu: Kimsin, ne istiyorsun? Esir Fransız Efon Eyyid in kız kardeşi İsabella yım. Vatanıma dönmek istiyorum. Biz Türkler, yurdumuzda oturanlara çekip gidin diyemeyiz. Yurdumda din ve âdetiniz üzere yaşayabilirsiniz. Fakat arzu ettiğiniz gün memleketinize de dönebilirsiniz. Ben vatan hasretini takdir edenlerdenim. Kılıç Arslan bu konuşmadan sonra esirlere harçlık verilmesini emretti. Eğlenmelerine ve gruplar hâlinde ülkelerine dönmelerine izin verdi. Mehmet Özel, Vatan Millet ve Bayrak Sevgisi, s Bu bilgilere göre I. Kılıç Arslan ın kişisel özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz? 3. I. MESUD DÖNEMİ ( ) I. Kılıç Arslan dan sonra başa geçen Sultan Mesud, Danişmentlilerle yaşanan saltanat mücadelesinden yararlanarak Ankara, Çankırı, Kastamonu ve Elbistan bölgelerini ele geçirdi. Bizans İmparatorunu Konya Akşehir de yapılan savaşta yenmeyi başardı. Böylece Anadolu daki gücünü ve otoritesini artırdı. Anadolu da bu gelişmeler yaşanırken II. Haçlı Seferi başlamıştı. Sultan Mesut, İznik-Eskişehir yönünde ilerleyen Haçlıları büyük bir bozguna uğratarak başarılar kazandı. Haçlılara büyük kayıplar verdirdi. Anadolu daki imar faaliyetlerine yönelen I. Mesud, ülkede birçok cami, medrese, han, hamam ve yollar yaptırdı; yoksullara, yolcu ve ihtiyaç sahiplerine yönelik hayır kurumları inşa ettirdi. 193

9 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Temel Kavramlar C. HAÇLI SEFERLERİ l Kluni Tarikatı l Kontluk l Papa l Senyör l Şövalye Hazırlık Çalışmaları 1. Avrupa nın ekonomik durumunun Haçlı Seferlerinin düzenlenmesindeki rolünü araştırınız. 2. Yanda verilen kavramlar size neleri çağrıştırmaktadır? Aşağıdaki metni okuyarak altında verilen soruları cevaplayınız. Selçuklular 1071 de Malazgirt Savaşı nı kazanarak İstanbul sınırlarına kadar ilerlemişlerdi. İstanbul her an Türklerin eline geçebilirdi. İmparator Alexios Komnenos (Aleksios Komenos), Flander Kontu Robert (Rabırt) la komutasındaki 200 kadar şövalyeyi İstanbul da ağırlamış ve Papa II. Urbanus (Urban) a asker gücü desteği için Robert aracılığıyla bir teklif göndermişti. Bu tam da papanın beklediği fırsattı. Güray Kırpık, Doğunun ve Batının Gözünden Haçlılar, s Bizans İmparatorunun Türklere karşı papadan yardım istemesinin nedenleri nelerdir? 2. Papanın Bizanslıların teklifine olumlu yaklaşmasının amacı ne olabilir? 1. HAÇLI SEFERLERİNİN NEDENLERİ Orta Çağın en büyük siyasi ve askerî olaylarından biri olan Haç lı Se fer le ri, XI ve XIII. yüz yıl lar ara sın da Hris ti yan la rın kut sal say dık la rı yer le ri Müs lü man la rın elin den ge ri al mak ama cıy la dü zen lenmiştir. Yandaki temsilî resimde görüldüğü gibi Hris tiyan lar se fere çı kar ken ön le ri ne, seferden dönerken ise sırt la rı na haç işa re ti tak tık la rından bu adla anılmışlardır. Haçlı Seferlerinin Avrupalılar tarafından yapılmasında dinî nedenler dışında siyasi ve ekonomik nedenler de etkili olmuştur. Kilise ve din adam ları bu seferlerin düzenlenmesini sağlayan en önemli unsurlardır Resim: Haçlı askeri nin temsilî resmi (Türkler Ansiklopedisi, C 6, s. 387.) Haçlı Seferlerinin dinî sebepleri arasında yer alan ve Hristiyanlarca kutsal sayılan yer ler ne re ler dir? 6.6. Resim: II. Urbanus (Urban) ın temsilî resmi (Türkler Ansiklopedisi, C 6, s. 669.) Yanda temsilî resmi görülen Pa pa II. Urbanus (Urban) Hris ti yan la rı Haçlı Seferlerine teş vik et mek için yap tığı ko nuş ma da Müs lü man lar şu an din kar deş le rimiz le sa vaş mak ta dır lar. Onlar biz den bir an ön ce yar dım bek li yor lar. Siz le ri Müs lüman la ra kar şı sa va şa çağı rı yo rum. Ay rı ca bu nu ben değil Tan rı ve Hz. İsa da is te mekte dir. Bu sa vaş ta Tan rı ve İsa si ze yar dım ede cek ve ke sin za fer si zin ola cak tır. Bu se fer le re her kim ka tı lır sa tüm gü nah la rı af fe di le cek, eğer ölür se de cen ne te gi de cektir. (1) dedi. Sonuçta pa pa oku ma yazma bilmeyen yoksul insanları bu se fer lere katılmaya ik na et me yi ba şar mıştı. Keşiş ve rahipler de köy ve kasabaları gezerek Hristiyan halkı Müslümanlara karşı birlik ve beraberliğe çağırıyorlardı. Klu ni Ta ri ka tı kutsal yerlerin Müslümanların elinden alınması gerektiği yönünde halkı kışkırtıyordu. Din adamları şövalyelere de çağrıda bulunarak ele geçirecekleri toprakların kendilerine verileceğini söylüyorlardı. Orta Çağ boyunca kilise ve papa Avrupa Hristiyan halkı üzerinde büyük bir etkiye sahip olmuştu. Kilise ve papalar halkı istedikleri doğrultuda yönlendirebiliyorlardı. (1) Güray Kırpık, Doğunun ve Batının Gözünden Haçlılar, s

10 Haçlı Seferlerinin düzenlenmesinde etkili olan diğer sebepleri aşağıdaki gibi üç başlık altında toplayabiliriz. Ekonomik Sebepler ginliklerine ulaşma isteği mının açlık ve yoksulluk içinde olması gelen ticaret yollarına hâkim olma isteği Siyasi Sebepler ne kar şı lık Av ru pa dün ya sın dan yardım istemesi larak güçlerini daha fazla artırmak istemesi 6. Ünite Sosyal Sebepler mak istemesi ka tı la rak dük, kont gi bi un vanlar kazan mak is temesi 1. Ticaret yollarının Müslümanların elinde olması Avrupalıları ekonomik yönden nasıl etkilemiştir? 2. Derebeylerin Haçlı Seferleri ne katılmasının nedenleri neler olabilir? Aşağıda verilen I. Haçlı Seferleri başlıklı haritayı inceleyerek altındaki soruları cevaplayınız. 4. Etkinlik: HAÇLI SEFERLERİ 6.2. Harita: Haçlı Seferleri (Tarih Atlası 1, s. 36.) 1. Haç lı lar ne den Ana do lu top rak la rın dan geç mek is te miş ler dir? 2. Haç lı la rın diğer se fer ler de de niz yo lu nu kul lan ma la rı nın se be bi ola rak ne ler söy le ye bi lir siniz? Haçlılar sekiz büyük sefer düzenlemişlerdir. Bunlardan ilk dördü oldukça önemlidir. Bu seferlerden ilk üçü Ana do lu üze rin den ya pıl dığı için Tür ki ye Sel çuk lu Dev le ti ni doğ ru dan il gi len dir mektedir. IV. se fer İstanbul, diğer seferler ise Akdeniz yolu ile Kudüs üzerine yapılmıştır. I. Haçlı Seferi ( ): kişi ile sefere çıkan Haçlılar, Bizans İmparatorluğu ile bir antlaşma yaptılar. Anadolu ya gelen Haçlıların ilk amacı İznik i almaktı. I. Kılıç Arslan Haçlılara ağır kayıplar verdirme Paris Üniversitesi kuruldu I. Friedrich Barbarossa Alman İmparatoru oldu Harzemşahlar Moğol-Karahitay egemenliğine girdi. 195

11 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) sine rağmen İznik Haçlıların eline geçti. Haçlılar, Anadolu yu geçip Kudüs e geldiklerinde sayıları e düşmüştü. Kudüs, Urfa ve Antakya, Haçlıların; İznik ve Batı Anadolu ise Bizanslıların eline geçti. Haçlılar Kudüs ve çevresinde bir Latin krallığı; Antakya, Urfa, Şam da ise kontluklar kurdular. Böylece derebeylik rejimi Orta Doğu ya taşınmış oldu. I. Haçlı Seferi amacına ulaşan tek haçlı seferidir denebilir. Bilgi Hazinesi 1085 te Süleyman Şah tarafından fethedilen Antakya onun ölümüyle Büyük Selçukluların denetimine girdi. Şehir I. Haçlı Seferi sonunda Haçlıların eline geçti. Haçlılar şehirde canlı bir Türk bırakmadan tümünü kılıçtan geçirdiler. Antakya ahalisinin evleri ister Müslüman ister Hristiyan evi olsun tamamen yağma edildi. Haçlı Seferleri ne genellikle yoksul ve işsiz kişilerin katılmasını gözönünde bulundurduğunuzda o günkü Avrupa nın ekonomik durumu hakkında neler söyleyebilirsiniz? II. Haç lı Se fe ri ( ): Bu sefer, Musul Atabeyi İmadeddin Zengi nin Urfa yı Haçlılardan geri alması sebebiyle yapıldı. Avrupa devletlerinin kralları da bu sefere katıldı. Selçuklular ve Zengilerin direnişi ile karşılaşan Haçlılar büyük kayıplar verdi. Haçlılar bu seferde başarılı olamadı. Bu sefer ile Haçlılar Anadolu dan geçmek yerine deniz yolunu tercih etmeye başladı. Bizans, Haçlıların yardımıyla Anadolu yu geri alamıyacağını anladı. Tek başına hareket etmek istedi ancak bunda başarılı olamadı. III. Haç lı Se fe ri ( ): 1187 yılında Selahattin Eyyubi nin Hıttin Savaşı nda Küdus Kralı nı yenmesi ve şehri ele geçirmesi bu seferin yapılmasına yol açtı. İngiliz, Alman ve Fransız kralları da bu sefere katıldılar [Fransa Kralı Philippe Auguste (Filip Ogüst), Alman Kralı Friederich Barbarossa (Frederik Barbaros), İngiliz Kralı Arslan Yürekli Richard (Rişar)]. İngiltere Kralı Arslan Yürekli Richard, Kudüs ü almak için Selahattin Eyyubi ile savaştı ancak başarılı olamadı. Kudüs şehri Müslümanların elinde kaldı. III. Haçlı Seferi sonucunda Hristiyanlar Müslümanları yakından tanıma fırsatını buldular. Bu durum Hristiyanların Müslümanlarla ilgili bilinen yanlış düşüncelerinin değişmesinde etkili oldu. Bilgi Hazinesi Ey yu bi ler ( ) Mı sır, Su ri ye ve Hi caz da ege men olan bir Türk-İs lam Dev le ti dir. Ku ru cu su yanda temsilî resmini gördüğünüz Selahattin Eyyubi dir. Selahattin Eyyubi Kudüs Kral lığı na Hittin Savaşı yla son vererek Kudüs şehri ve civarının uzun sü re Müslümanların elinde kalmasını sağlamıştır. Selahattin Eyyubi nin ölümüyle ül kede ka rı şık lık lar baş la mıştır. Bu dev lete yine Türk ve Müslüman olan Mem luk ler 1250 yılında son vermiştir. Selahattin Eyyubi, merhametli ve adil bir hükümdardı. Kudüs ve çevresinde yaşayan Hristiyanlara, Yahudilere her türlü din ve inanç hürriyetini tanımıştı. Kudüs önlerine gelen ve daha sonra hastalanan İngiliz Kralı nı iyileştirmek için büyük gayret göstermişti Resim: Selahattin Eyyubi nin temsilî resmi (Bir dergi, Şubat, 2004.) 1157 Horasan Selçuklu Devleti kuruldu Moğol İmparatorluğu nun kurucusu Cengiz Han doğdu Suriye ye hakim olan Nureddin Mahmut Zengi nin Mısır ı ele geçirmesi 196

12 6. Ünite IV. Haç lı Se fe ri ( ): Eyyubi Devleti nin Filistin deki Yafa ile Suriye deki bazı şehirleri ele geçirmesi üzerine IV. Haçlı Seferi düzenlendi. Haçlıların hedefi Suriye de Eyyubi Devleti ile karşı karşıya kalan Haçlılara destek vererek Kudüs ü geri almaktı. Harekete geçen Haçlılar 1204 yılında İstanbul a geldiler. Bu sırada İstanbul da taht kavgaları sürdüğünden otorite boşluğu vardı. Bizans ın bu durumundan yararlanan Haçlılar şehri yağmalamaya başladılar. Bizans ta taht değişikliğinin yaşanması üzerine halk ayaklandı, imparator ve oğlu öldürüldü. Haçlılar 1204 yılında İstanbul da bir Latin İmparatorluğu kurdular. Bunun üzerine Bizans İmparatorluğu ndaki hanedan üyeleri İstanbul dan ayrılarak İznik ve Trabzon da iki ayrı devlet kurdular. İznik Devleti 1261 yılında İstanbul daki Latin İmparatorluğu na son vererek Bizans İmparatorluğu nu yeniden canlandırdı. Trabzon İmparatorluğu ise Fatih Sultan Mehmet in Trabzon u fethettiği tarihe kadar varlığını sürdürdü (1461). IV. Haçlı Seferi diğer seferlerden farklı bir özellik taşır. Amacı dışına çıkan bu sefer Bizans İmparatorluğu nu yıpratırken Müslümanlar açısından olumlu sonuçlar doğurdu. Bilgi Hazinesi IV. Haçlı Seferinde İstanbul un Haçlılar tarafından yağmalanmasının tarihte bir başka örneği yoktur. Bu şehir dokuz asır boyunca Hristiyan medeniyetinin merkezi olarak kalmıştı. Haçlılar bu yağmalama sırasında ne manastırlara ne kiliselere ne de kütüphanelere hürmet ediyorlardı. Ayasofya Kilisesi nde bile ipekli duvar halılarını yırtıp mihraptaki büyük gümüş şemsiyeyi parçalayan, din adamı tasvirleri ve kutsal kitaplar üzerinde tepinen kişilere rastlamak mümkündü. Yağmacılar saraylara olduğu gibi fakir kulübelerine de dalıyor ve bunları tahrip ediyorlardı. Yaralı kadın ve çocuklar ölüme terk ediliyordu. Üç gün süren bu korkunç yağma sonunda o muazzam ve güzel şehir bir harabe yığını hâline geldi Fotoğraf: İstanbul un işgalinden sonra alınıp götürülen Hipodromdaki dört at heykeli Venedikliler tarafından San Marko Kilisesi nin kapısı üzerine yerleştirildi. IV. Haçlı Seferi nden sonra dört büyük sefer daha yapıldı. Bu seferler Anadolu üzerinden değil de deniz yoluyla yapıldığı için doğrudan Türkiye Selçuklu Devleti ni ilgilendirmedi. Mısır daki Eyyubi ve Memluk Devletleri bu seferleri etkisiz hâle getirerek Orta Doğu yu Haçlılara karşı korumuşlardır. 2. HAÇLI SEFERLERİNİN SONUÇLARI Haçlı Seferleri dinî, siyasi, ekonomik ve sosyal sonuçlar doğurmuş; özellikle Orta Çağ boyunca Avrupa da ege men olan fe oda li te rejimi üze rin de et ki li ol muştur. Senyör ve şövalyelerin çoğu topraklarını kaybetmiştir. Bu kişilerin bir kısmı seferler sırasında ölmüş, sağ kalanlar ise ülkelerine döndüklerinde topraklarını satmak zorunda kalmışlardır. Onların topraklarını alan burjuvalar güçlenmiş, bu durum Avrupa da derebeylik (feodalite) rejiminin zayıflamasına yol açmıştır İngiltere nin İrlanda yı işgale başlaması Selahattin Eyyübi nin Mısırdaki Fatimi Halifeliğine son vermesi Cengiz Han ın Moğolistan daki göçebe toplulukları egemenliği altına toplayarak tarihin en geniş sınırlarına sahip devletini kurması. 197

13 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Haçlı Seferlerinin sonuçları şöyle sıralanabilir: Ekonomik ve Sosyal Sonuçlar Doğu ve Ba tı ara sındaki ticaret gelişti. Cenova, Mar silya gibi Akdeniz limanları önem kazandı. Türk ve Müslümanların şehirleri yakıldı. Müslümanlar ekonomik kayıplara uğradı. Avrupa nın hayat standardı yükseldi. Ticaretle uğraşan burjuva sınıfı ortaya çıktı. Papanın ve kralların yapılan seferlerin masraflarını karşılamak için bankerlerden borç para almaları bankacılık sektörünü geliştirdi. Dinsel Sonuçlar Siyasi Sonuçlar Pa pa ve kili seye olan gü ven sarsıldı. Türklerin batıya olan ilerleyişi bir sü re dur du. Fetih hareketleri Hristiyanlarla Müslümanlar birbirlerini yavaşladı. yakından tanıdı, hoşgörü ve Türk le rin İs lam dün ya sın da ki güven ortamı gelişti. iti ba rı ve saygınlığı arttı. Haçlılar kut sal yerleri Müslümanların Bizans a gerekli yardım yapıladı elinden almayı başaramamadı. Bizans bu se ferlerden zararlı. çıktı. Ülke içerisindeki karışıklıklar Ka to lik ve Or todoks kiliseleri devam etti. arasındaki ayrılıklar daha da art tı. Orta Çağ Avrupasında egemen Skolastik düşünce önemini yitirmeye olan feodalite rejimi zayıfladı. başladı. Haçlılarla yapılan mücadeleler İslam dünyasını Moğol saldırıları karşısında güçsüz bıraktı. Haçlı Seferleri sonunda Türklerin İslam dünyasında itibarlarının artmasının nedenleri sizce nelerdir? Haçlı Seferleri sonunda Papa ve kiliseye olan güven neden sarsılmış olabilir? Haçlı Seferlerinin Avrupa siyasi yapısı üzerinde etkileri neler olmuştur? Bilgi Hazinesi Av rupalılar, Haçlı Seferleri sırasında bir ay dın lan ma dönemi yaşayan İs lam uy gar lığın dan yarar lan dılar. Müslümanların daha ön ce Arap çaya çevirdiği Eski Yunan yapıtları ile Farabi, İbn-i Sina gibi Türk-İslam bilginlerinin yapıtlarından çeviriler yaptılar. Bilim ve teknik alanındaki gelişmelerle ortaya çıkan pusula, barut ve kâğıdı Avrupa ya götürdüler. Haçlılar Müslümanlardan halı, ipek, pamuklu kumaş dokumacılığını öğrendiler. Müslümanlardan öğrendikleriyle ufukları genişleyen Avrupalılar yeni arayışlara yöneldiler. Bu arayışlar önce coğrafi keşiflerin, ardından da Rönesans ve reform hareketlerinin başlamasına neden oldu Resim: Haçlı Seferleri ni anlatan temsilî resim (Bir dergi, Şubat 2004.) 198

14 6. Ünite Temel Kavramlar l Ahilik Ç. TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN YÜKSELME DÖNEMİ, KÜLTÜR VE UYGARLIĞI l Bacıyan-ı Rum l Darüşşifa l Hat l Suğdak l Tersane l Tezhip Hazırlık Çalışmaları 1. Miryokefalon Savaşı ndan sonra Anadolu ya Türkiye denilmesinin nedenleri nelerdir? 2. Selçukluların önemli ticaret ve liman şehirlerini ele geçirmek istemelerinin nedenleri neler olabilir? 3. Yanda verilen kavramlar size neleri çağrıştırmaktadır? Aşağıdaki metni okuyarak altında verilen soruyu cevaplayınız. İmparator Manuel, Anadolu yu geri almakta ne kadar azimli ve kararlıysa o zaman Selçuklu Devleti nin başında bulunan Sultan II. Kılıç Arslan da onu korumakta ve savunmakta o kadar azimli ve kararlıydı. Başka bir deyişle her iki taraf da fikir, hak ve davalarından vazgeçmeyecek kadar güçlüydü. Sonunda iki ordu Anadolu nun ve Türklüğün kaderini tayin için karşı karşıya geldi. Miryokefalon Savaşı nı Türkiye Selçuklu Devleti ve Bizans İmparatorluğu açısından değerlendirdiğinizde neler söyleyebilirsiniz? 1. TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN YÜKSELME DÖNEMİ a. II. Kılıç Arslan Dönemi ( ) Sultan I. Mesud un ölümü üzerine tahta geçen yanda temsilî resmini gördüğünüz II. Kılıç Arslan ( ), saltanatının ilk yıllarında iktidarını sağlamlaştırmak için büyük gayret gösterdi. İsyan eden kardeşi Şehinşah ın Danişmendlilerle ve Musul Atabeyleriyle ittifak kurmasını engelleyerek onun isyanını bastırdı. II. Kılıç Arslan Da niş ment li Bey liği ne son ve rdikten sonra Tokat, Niksar ve Sivas ı alarak Ana do lu Türk bir liği ni ve güvenliğini büyük ölçüde sağladı. Türk le ri Ana do lu dan at ma ümidi bes le yen Bi zans a ağır bir ye nil gi yaşatma ça ba sına gir di. Bizans İmparatorluğu, Türkiye Selçuklularının gittikçe güçlenmesini ve Türkmen akıncılarının saldırılarını önleyemiyordu. I ve II. Haçlı Seferlerinde de umduğunu bulamayan imparator Manuel Kommen (Manuel Kommen), Türkleri Anadolu dan atmak ve Anadolu ya tekrar egemen olmak amacıyla ordusunu Avrupa dan gelen birliklerle güçlendirdi. Selçuklular, Bi zans a kar şı 1176 yı lın da yapılan Mir yo ke fa lon Sa va şı ile bü yük bir za fer ka zan dılar. Malazgirt Savaşı ndan sonra kazanılan bu zafer 6.9. Resim: II. Kılıç Arslan nın temsilî resmi (Bir dergi, Aralık, 2003.) Anadolu nun bir Türk yurdu olduğunu ve Türklerin Anadolu dan atılamayacağını ispatladı. Bizans bu savaşla savunmaya geçti ve bir daha saldırı gücünü kendinde bulamadı. II. Kılıç Arslan eski Türk devlet anlayışına göre ülkeyi on bir oğlu arasında paylaştırdı. Bu durum sağlığında taht kavgalarının başlamasına neden oldu yılında ölen II. Kılıç Arslan, Türkiye Selçuklu Devleti ni büyük bir devlet hâline getirerek ülkenin refah seviyesini yükseltti. b. I. Gıyasettin Keyhüsrev Dönemi II. Kılıç Arslan ölünce diğer kardeşlerine üstün gelen I. Gıyasettin Keyhüsrev hükümdar oldu. Fakat 1196 da kardeşi Süleyman Şah la yaptığı mücadeleyi kaybederek tahtı bırakmak zorunda kaldı. Hükümdar olan II. Rükneddin Süleyman Şah, Erzurum u alarak Saltuklu Beyliğine son verdi. Ermenilerle mücadele eden Süleyman Şah, ikinci kez çıktığı Gürcistan Seferi sırasında öldü (1204). Bu durum üzerine I. Gıyaseddin Keyhüsrev 1205 yılında yeniden Türkiye Selçuklu Sultanı oldu. Bu dönemde Anadolu da haçlı tehlikesi ortadan 199

15 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) kalktı ve Bizans ın saldırı gücü büyük ölçüde kırıldı. I. Gıyasettin Keyhüsrev zamanında Selçuklular ticaretin geliştirilmesine bağlı olarak denizciliğe de önem vermeye başladılar. Bu dönemde yapılan gelişmeler arasında şunlar yer almaktadır: Selçukluların önemli bir ticaret merkezi hâline geldi. Akdeniz in önemli bir kenti olan Antalya yı ele geçiren Keyhüsrev, burada ticaret yapan kişilerden alınan bazı vergileri kaldırdı. Ayrıca bu dönemde Venediklilerle bir ticari antlaşma imzalandı. Bu gelişmeler Bizans ı rahatsız etti. Keyhüsrev 1211 yılında Alaşehir de Bizanslıları ağır bir yenilgiye uğrattı. Savaş alanını gezerken bir düşman askeri tarafından şehit edildi. Aşağıda verilen Antalya adlı metni okuyarak altındaki soruları cevaplayınız. 5. Etkinlik: ANTALYA Kara yolu ticaretini geliştirmeye çalışan Selçukluların en önemli hedeflerinden biri Akdeniz ticaretini ele geçirmekti. Stratejik öneminin yanı sıra ticari açıdan Anadolu yu diğer Akdeniz ülkelerine bağlayan liman olması nedeniyle de Antalya nın alınması gerekiyordu. Mısır ve Suriye den gelen tacirler Anadolu ya geçiş yolu olarak Antalya yı kullanıyordu. Nitekim 1182 yılında Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan ( ) Antalya yı kuşatmış fakat alamamıştı. Antalya, I. Gıyaseddin Keyhüsrev in ikinci kez tahta çıkması sırasında fethedilmişti. Böylelikle Selçuklulara Akdeniz yolu açılmış, Antalya hem Avrupa ve Mısır la yapılan ticaretin merkezi hem de Selçuklu donanmasının üssü olmuştu. Selçuklular önemli sanat eserleriyle burayı bir Türk şehri hâline getirmişlerdi Fotoğraf: Antalya dan bir görünüm (Özetlenmiştir.) 1. Antalya ilinin coğrafi özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz? 2. Türkiye Selçuklularının Akdeniz ve Karadeniz e inmek istemesinin temel nedenleri neler olabilir? ç. I. İz zed din Key ka vus Dönemi I. İzzettin Keykavus I. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde izlenen politikayı devam ettirdi. Kıbrıs Krallığı ile yap tığı ant laş may la Av ru pa lı tüc car la rın Kıb rıs üze rin den Ana do lu ya gel me le ri ni, Ve ne dik li le re de ba zı ti ca ri ko lay lık ların verilmesini sağladı te Si nop Li ma nı nı ele ge çir dik ten son ra bu ra da he men imar fa aliye tlerine gi rdi, ca mi ve med re selerle şehri bayındır hâle getirdi. Sinop ta ilk Selçuklu tersanesini yaptırdı. I. Gıyasettin Keyhüsrev ile I. İzzeddin Keykavus un ticari alandaki faaliyetleri Selçuklu ülkesini ekonomik yön den na sıl etkilemiş olabilir? d. I. Alâeddin Keykubad Dönemi Türkiye Sel çuk lu ları en ge niş sı nır la ra I. Alâeddin Keykubad dö nemin de ulaştı. I. Alâeddin Keykubad Men gü cek li ler Beyliği ne ve Ar tuk lula rın bü yük bir bö lü mü ne son vererek Anadolu Türk birliğini büyük ölçüde sağlamayı başardı. Fe tih ha re ket le ri ne de vam eden Key ku bad, yanda fotoğrafını gördüğünüz daha önceki adı Ka lonoros olan kaleyi ele ge çi re rek bu ra ya Alaiye (Alaaddin Şehri) is mi ni ver di. Bu ra da bir ter sa ne kurdu, böy le ce Sel çuk Fotoğraf: Alaiye (Alanya) Kalesi ve çevresinden bir görünüm 200

16 6. Ünite lu lar Si nop la beraber iki bü yük ter sa ne ye sa hip ol du lar. I. Alâeddin Keykubad, Sel çuk lu do nan ma sı nı Kı rım üze ri ne gön der di. İpek Yo lu nun Ka ra de niz e açı lan önem li bir ti ca ret li ma nı olan Suğ dak ı ele ge çir di. Bu sefer, Selçukluların ilk denizaşırı seferi olması bakımından önemlidir. Kıpçak beyleri ve Rus knezleri bu sefer sonucunda Selçuklu egemenliği altına girdi Harita: Türkiye Selçuklu Devleti (Tarih Atlası 1, s. 78.) Aşağıda verilen Alanya adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 6. Etkinlik: ALANYA Alanya ya ulaştık. Burası dünyanın en güzel memleketidir. Allah diğer ülkelere tek tek bahşettiği güzellikleri burada bir araya getirmiştir. Ahalisi güzel ve temizdir. Allah ın yarattığı insanlar içinde en şefkatlisi bunlardır. Bu ülkede bir eve misafir olduğunuzda kadın erkek durumunuzu sorarlar. Burada kadınlar erkeklerden kaçmaz, ayrılacağımız zaman sanki akrabaymış gibi özlemle vedalaşırlar ve gözyaşı dökerler. Alanya büyük bir şehirdir ve ahalisi Türkmen dir. Kahire, İskenderiye ve Suriye tüccarları bu şehre gelip alışveriş yaparlar. Limanın üzerinde sağlam ve haşin bir kale vardır ki Büyük Sultan Alaeddin-i Rumi nin eseridir. İbn-i Batuta, Dünya Seyahatnamesi, s. 4, 5. (Özetlenmiştir.) Yukarıda verilen bilgilere göre Alanya nın ve Alanya da yaşayan halkın özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz? Aşağıda verilen Konya adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 7. Etkinlik: KONYA Tarihî eserleri bakımından Türklerin sayılı şehirleri arasında yer alan Konya, Selçuklulara iki asırdan fazla başkentlik yapmıştır. Türk mimarisinin önemli eserleri sayılan abidelerle şehir adeta süslenmiştir. Bu yönden Konya, Selçuklu devrinde Bursa, Edirne ve İstanbul dan önce En Muhteşem Türk Şehri mertebesine yükselmiştir. Bu eserlerin başında Konya nın sembolü sayılan Mevlana Müzesi ve Türbesi gelir Fotoğraf: Mevlana Müzesi ve Türbesi (Konya) 201

17 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Alâeddin Camisi, Sahip Ata Külliyesi, Karatay Medresesi, İnce Minareli Medrese, Sırçalı Medrese Selçuklu döneminin diğer eserleridir. Kentte Selçuklu ve beylikler dönemine ait pek çok cami, hamam, çeşme, köprü, tekke, kervansaray, hastane ve su yolu vardır. Konya XIII. yüzyılın ilk yarısında Sultan Alâeddin Keykubad ( ) devri ve sonrasında dünyanın ilim ve sanat merkezi olma özelliğini kazanmıştır. Türk-İslam dünyasının her tarafından gelen bilim ve sanat insanları Konya da toplanmışlardır. Bahaeddin Veled, Muhyiddin Arabî, Mevlana Celaleddin Rumi, Şemsi Tebrizi gibi bilgin, mutasavvıf ve filozoflar kıymetli eserlerini Konya da hazırlayarak dünyaya ışık tutmuşlardır. Konya nın Altın Çağı denilebilecek bu özelliği XVI. yüzyıl ortalarına kadar devam etmiştir. (Özetlenmiştir.) Etkinlikte verilen bilgilere göre Konya şehrinin kültürel ve sosyal hayatı ile ilgili neler söyleyebilirsiniz? Moğol teh li ke si ni ya kın dan ta kip eden Alâeddin Keykubad bu na kar şı ted bir ler al ma yı ih mal etmemekteydi. Bu amaçla Moğollara karşı Eyyubiler ve Abbasi Halifesi ile iyi ilişkiler kurmaya çalıştı. Doğudan gelebilecek tehlikeyi en aza indirmek için Konya, Kayseri ve Sivas kentlerinin surlarını onarttı. Moğol saldırılarından korunmak amacıyla Anadolu ya gelen Türk boylarının yerleşmelerini sağladı. Bütün bu önlemlerle beraber Moğollarla da iyi geçinmeye çalıştı. Özel lik le de Har zem şah la rı bir tam pon böl ge ola rak gördü, onlara destek verdi. An cak Har zem şah la r Sel çuk lu top rak la rı na sal dır ınca iki dev let 1230 da Yas sı çe men Sa va şı nda kar şı kar şı ya gel di ler. Yapılan savaşta Harzemşahlar ağır bir yenilgi aldı. Bu savaştan sonra toparlanamayan Harzemşahlar 1231 yılında yıkıldı. Yassıçemen savaşı sonrasında Har zem şah la rın zayıflaması Sel çuk lu lar açısından ne gi bi olum suz ge lişmelere yol açmıştır? Bilgi Hazinesi Harzemşahlar ( ) Harzem (Harizm), Hazar Denizi nin doğusunda Aral Gölü ne dökülen Ceyhun Irmağı nın güneyinde kalan bölgeye verilen addır. Bu bölgeyi yöneten hükümdarlara da Harzemşah (Harizmşah) unvanı verilirdi. Harzemşahlar Sel çuk lu hü küm da rı Sen cer in ölü mün den son ra İl Ars lan yö ne ti min de bağım sız lık la rını ilan ettiler. Devletin merkezi Gürgenç kenti oldu. Alaattin Tekiş ten sonra Harzemşahlar Devleti nde taht kav ga la rı yü zün den ka rı şık lık lar baş la dı. Bu nedenle devlet dışarıdan gelecek saldırılar karşısında güçsüz duruma düştü. 13. yüz yıl baş la rın da As ya da bü yük bir gü ç o la rak or ta ya çı kan Moğol la rın sal dı rı la rı ile zayıfladı. Celalettin Harzemşah, Tebriz başkent olmak üzere devleti yeniden kurduysa da bu geçici oldu. Celalettin Harzemşah Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad la iyi ilişkiler kurdu. Bir süre sonra Sel çuk lu la ra ait Ah lat ı ele ge çi rin ce iki hü küm da rın ara sı açıl dı. Har zem şah lar Sel çuk lu lar la Er zin can ya kın la rın da yap tık la rı Yassıçemen Sa va şı nda ye nil di ler (1230). Bu ye nil gi den son ra toparlanamayan Harzemşahlara Moğollar son verdi. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, s. 194, 195, 196. (Özetlenmiştir.) Harzemşahlar Devleti nin zayıflaması Moğolların Anadolu yönünde ilerlemelerini nasıl etkilemiştir? Neden? 202

18 6. Ünite 2. TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN KÜLTÜR VE UYGARLIĞI a. Türkiye Selçuklu Devleti nin Sosyal Yapısı ve Ekonomik Durumu Türkiye Selçuklu Devleti nde halk konargöçer, köylü ve şehirli olmak üzere üç gruba ayrılırdı. Konargöçer olan Türkmenler genellikle uç bölgelere yerleştirilmişlerdi. Bunlar geçimlerini hayvancılıkla sağlardı. Köylüler ise tarım (çiftçilik)la uğraşır, elde ettikleri gelirin onda birini devlete vergi olarak verirlerdi. Şehirlerde devlet görevlileri, ticaretle uğraşanlar, zanaatkârlar, müderrisler, kadılar, öğrenciler ve dervişler otururdu. Alâeddin Keykubad döneminde Selçuklu ülkesi canlı bir ticaret merkezi hâline geldi. Bu dönemde birçok ker van sa ray yapıldı, tüc car la ra dü şük güm rük ver gi le ri uy gu landı ve ticaret devlet güvencesi altına alındı. Selçuklu ülkesinde herhangi bir sebeple zarara uğrayan tüccarların zararı devlet tarafından karşılanırdı. Türkiye nin, coğrafi konumu bakımından önemli ticaret yolları üzerinde bulunmasının önemini kavrayan diğer Selçuklu sultanları da ticareti geliştirmek amacıyla yollar, köprüler, hanlar ve kervansaraylar yaptırdı. Türkiye Selçukluları; Bizans İmparatorluğu, Venedik, İran ve Arap ülkeleriyle ticaret yapardı. Aşağıda verilen Kervansaraylar adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 8. Etkinlik: KERVANSARAYLAR Milletlerarası ticaret kervanlarının güvenliğinin sağlanması için Selçuk lu Dev le ti nin kur duğu teş ki lat, ekono mik ol duğu ka dar sos yal ve me de ni yön le ri ile de çok bü yük öne me sa hip ti. İn san la rın her tür lü ih ti ya cı düşünülerek yapılan kervansaraylarda yolcular hayvanlarıyla birlikte üç gün ücretsiz kalabiliyorlardı. Fakir ve kimsesizlere her türlü yardım yapılıyordu. Bu yapılar kale gibi sağlam duvarları ve demir kapıları ile değerli eşyalar taşıyan kervancılara gü ven li bir sığı nak gö re vi ni de görüyordu Fotoğraf: Konya-Aksaray arasındaki Sultan Hanı Kervansarayı nın ön yüzü Selçuklu kervansaraylarının sosyal ve ticari önemi hakkında neler söylenebilir? Ana do lu da ti ca re tin ge liş me siy le be ra ber şe hir ler gi de rek bü yü müş ve bu ra lar da İtal yan, Fran sız, İran lı, Su ri ye li ve Ya hu di tüc carların yaşadığı mahalleler oluşturulmuştu. Sel çuk lu lar Ana do lu nun çe şit li böl ge le rinde yabanlu (Genellikle kent merkezlerinin dışında tica ret ker van la rı için ku ru lan alış ve riş yer le ridir.) adı verilen pazarlar kurarlardı. Bazı pazarlarda Türkmenler hayvan ürünlerini satar ve karşılığında ihtiyaç maddeleri alırlardı. Bunlara Türkmen Pazarı denirdi. Konya, Aksaray, Sivas ve Uşak halı dokuma tezgahlarının bulunduğu başlıca kentlerdi. Yün, tiftik ve pamuktan üretilen kumaşlar da çeşitli ülkelere ihraç ediliyordu. Dericilik de önemli bir sanayi dalını teşkil ediyor du. Er zu rum, Si vas gi bi mer kez ler de çe şit li si lah lar üreti li yor du. Er zin can, özel lik le ba kır ev eş ya sı ima latın da ilk sı ra yı al mak ta idi. Al tın ve gü müş ta kı lar Kon ya ve Ala iye (Alan ya) de ya pı lı yor du. Türkiye Sel çuk lu la rı za ma nın da çı ka rı lan baş lı ca ma den ler de mir, şap, ka ya tu zu, la ci vert ta şı ve ba kırdı. Ulukışla, Gümüşhane, Amasya-Gümüşhacıköy ve Kütahya-Gümüşşar da gümüş atölyeleri vardı. İhraç malları ara sın da yer alan ka ya tu zu da Ana do lu nun çe şit li yer le rin de ki se kiz tuz la dan çı ka rı lı yor du. Şe bin ka ra hi sar ve Kü tah ya da el de edi len şap, İtal ya da gel iş me ye baş la yan do ku ma sa na yi nin ge rek si ni mi ni kar şı lı yor du. 203

19 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Türkiye Selçuklu Devleti nde yaşayan Ermeniler daha çok zanaat ve ticaretle uğraşıyorlardı. Bu uğraş da onların yaşam düzeylerinin yükselmesini ve zenginleşmelerini sağlıyordu. Selçuklu sultanları, Müslüman tüccarlar gibi Ermeni tüccarlara da her türlü kolaylığı gösteriyor ve onları koruyorlardı. Ermenilerin yanında Müslüman olmayan diğer top lu luklara da sosyal ve eko no mik alanda Türk ler le eşit ko şul la rda haklar veriliyor, böylece Türklerle Müslüman olmayan topluluklar arasında uygarca bir ilişki gelişiyordu. Kimi zaman önemli devlet görevlerine Müslüman olmayanlar da getiriliyordu. Örneğin 1291 yılında Yahudi Sadü d-devle, Türkiye Selçukluları Devleti nde vezirlik makamına kadar yükselmişti. İbni Batuta nın Seyahatnamesi nden öğrendiğimize göre Aydınoğulları Beyliği nde bir Yahudi hekim, devlet yönetimi ile ilgili bir toplantıda Kur an hafızlarının önün de yer al ıyordu Fotoğraf: Halı-kilim dokumacılığı ve bakır oymacılığı geleneksel Türk el sanatlarındandır. Bilgi Hazinesi Ticaretin gelişmesiyle Türkiye Selçuklu Devleti nde ticari işlerde yenilik ve gelişmeler yaşandı. Çek, havale senedi, poliçe gibi uygulamalar başladı. Selçuklular bakır, gümüş ve altın paralar da bastırdılar. Paraların üzerinde sultanların resimleri bulunurdu. İlk madenî parayı I. Mesud, ilk altın parayı ise II. Kılıç Arslan bastırdı. Aşağıda verilen Anadolu da Hoşgörü adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 9. Etkinlik: ANADOLU DA HOŞGÖRÜ Ana do lu da ya şa yan Rum lar, Or to doks Hris ti yan lar, Er me ni ler ve Sür ya ni ler ara sın da ken di le ri ne özgü Ka to lik Hris ti yan lık mez hep le ri yay gın dır. Din ve ina nış ko nu sun da son de re ce hoş gö rü lü olan Sel çuk lular ge rek Rum la rın ge rek se Er me ni le rin ve Sür ya ni le rin din sel inanç ve ya şam la rı na hiç bir bi çim de ka rışmamışlardır. Ermeniler ve Süryaniler, Bizans İmparatorluğu zamanında olduğu gibi Ortodoks mezhebini kabul etmeye zorlanmamış, Ermeni ve Süryani kiliseleri etkinliklerini serbestçe sürdürmüşlerdir. Yahudiler de iba det yer le ri olan hav ra lar da din ve ina nış la rı nın ge rek le ri ni hiç bir bas kı al tın da kal ma dan ye ri ne getir miş ler dir. Sel çuk lu sul tan la rı ki li se le ri, ma nas tır la rı ve hav ra la rı zi ya ret edip ora la ra bağış lar da bu lunmuşlar, din ve inanç özgürlüğünün korunmasında halka örnek olmuşlardır. Mehmet Şeker, Anadolu da Bir Arada Yaşama Tecrübesi, s (Düzenlenmiştir.) Ana do lu da hoş gö rü lü bir an la yı şın olmasının olumlu sonuçları hakkında neler söyleyebilirsiniz? 204

20 6. Ünite Aşağıdaki etkinlikte verilen Türk ve Ermeni İlişkileri adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 10. Etkinlik: TÜRK VE ERMENİ İLİŞKİLERİ Er me ni ta rih çi Asog hik (Asogik), Er me ni le rin, Bi zans lı la rın yap tık la rı zu lüm ne de niy le Türk le rin Ana do lu ya ge liş le ri ni mem nu ni yet le kar şı la dık la rı nı ve on la ra yar dım et tik le ri ni ya zar. Ur fa lı Er meni ta rih çi Ma te os (Metyus) ise Ur fa Türk ler ta ra fı ndan fet he dil diğin de Er me ni le rin se vin dik le ri ni ve bu nu kut la dık la rı nı be lir tir. Er me ni ler Türk le rin, mal ve can gü ven liği ne do kun ma dık la rı nı, ken di le ri ne din ve vic dan hür ri ye ti ver dik le ri ni, re fah ve hu zur için de ya şa ma la rı na im kân ta nı dık la rı nı, han lar, ha mam lar, kervansaraylar, köprüler, saraylar yaparak şehirlerini imar ve inşa ettiklerini açıkça görürler. Anadolu ve Çu ku ro va da ya şa yan Er me ni ler, Türk le ri ta nı dık ça da ha da çok sev er ve her git tik le ri yer de on la rı âde ta bir kurtarıcı gibi karşılar. Mehmet Şeker, Anadolu da Bir Arada Yaşama Tecrübesi, s (Düzenlenmiştir.) Ermenilerin Anadolu nun her yerinde Türkleri kurtarıcı olarak görmelerinin nedenleri neler olabilir? Da rüş şi fa, bi mar ha ne ya da şi fa ha ne de ni len ya pı lar gü nü mü zün has ta ne le ri dir. Tür ki ye Sel çuk lu la rı ve beylikleri döneminde hemen hemen her kentte hastane ler yapılmıştır. Has ta, ye tim ve yok sul lar için ku ru lan da rüş şi fa larda ay nı za man da tıp öğ re ni mi de ya pıl ırdı. Da rüş şi fa lar tek baş la rı na ya da bir kül li ye nin bölümü ola rak ku rul muştu. Da rüş şi fa lar ara sın da en ün lü sü Kay se ri de ki Çif te Med re se nin bir bö lü mü olan Gev her Ne si be Ha tun Şi fa ha ne si dir. Bu ra da has ta lar te da vi edi lmiş, tıp öğ re ni mi ya pı lmıştır. Tür ki ye Sel çuk lu la rı na ait diğer önemli darüşşifaların başlıcaları şunlardır: Sivas İzzeddin Keykavus Darüşşifası, Divriği Turan Me lik Darüşşifası, Tokat Muineddin Pervane Darüşşifası, Amasya Torumtay Darüşşifası. Aşağıda verilen Gevher Nesibe nin Aşkı adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 11. Etkinlik: GEVHER NESİBE NİN AŞKI Gev her Ne si be, Sel çuk lu Hü küm darı II. Kı lı ç Arslan ın kı zı dır. Sel çuk lu or du su nun ko mu tan la rın dan bir sipahiye gönlünü kaptırır. Lakin Nesibe nin ağabeyi 1. Gıyaseddin Keyhüsrev bu aşka karşı çıkar. Sipahi yi Kay se ri den uzak tut ma nın yol la rı nı arar ve onu mu ha re be den mu ha re be ye gön de rir. Ni ha yet kan lı savaşların birinde sipahi şehit olur. Bunu öğrenen Nesibe Hatun, üzüntüsünden vereme yakalanır ve hasta yatağına mahkûm olur. Kız kardeşinin derdine doktorların çare bulamadığını öğrenen Gıyaseddin onu ölüm dö şeğin de zi ya ret eder. Ar tık ne söy le se bir an la mı yoktur. On dan son di leği nin ne ol duğu nu so rar. Gevher Nesibe: - Be nim der di min ça re si yok, ben son yol cu luğu ma çı kıyo rum. Mal var lığım la adı ma bir şi fa ha ne (has ta ne) yap tı rır Fotoğraf : Gevher Nesibe Şifahanesi (Kayseri) mısın? Gı ya sed din de rin acı lar için de bu söz le ri din ler, ona söz ve rir ve kar de şi nin ölü mü nü ça re siz ce sey reder. Onun bu di leği ni ger çek leş tir mek için can la baş la ça lış ma ya baş lar yı lın da has ta ne nin yapı mı na baş la nır ve iki yıl da bi ti ri lir. Gı ya sed din, kız kar de şi nin tür be si ni de has ta ne nin içi ne in şa etti rir. Gı ya sed din den son ra Gev her Ne si be nin diğer kar de şi İz zed din de has ta ne nin doğu su na bir tıp 205

21 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) oku lu yap tı rır. Bu oku lun ya pı mı na 1210 yı lın da baş lan ır ve dört yıl da ta mam lan ır. Bu has ta ne ve okul 1890 yı lı na ka dar ku lla nıl ır, in san la rın dert le ri ne de va ol ur. Bu gü zel Sel çuk lu kı zı nın acık lı hi kâ ye si böy le muh te şem bir bi na nın ya pıl ma sı na ve si le olur ken Kayse ri şeh ri de bu gün Tıp Ta ri hî Mü ze si ola rak kul la nı lan bü yük bir Sel çuk lu ese ri ne ka vuş ur. (Özetlenmiştir.) Gevher Nesibe nin mal varlığı ile şifahane (hastane) yaptırılmasını istemesinin nedenleri neler olabilir? b. Ahilik Teşkilatı Ahi lik, XIII. yüz yıl da Kır şe hir de ya şa yan ve de ri ci us ta sı olan Ahi Ev ran ta ra fın dan kurul an bir esnaf teşkilatıdır. Türkiye Selçuklularında şehirlerdeki es naf ve za na atkârlar mes lek grup la rı oluş tur urlar dı. Bu grupların başkanlarına Ahi denirdi. Ahiler de kendi aralarında birini başkan seçer buna da Ahi Baba derlerdi. Anado lu da ki bir lik ve be ra ber liği sağ la ma nın ya nın da Ahi likte us ta-çı rak iliş ki si çok önem liy di. Us ta ya ve rilen çı rak, işi na sıl yap tığı, kişilik ahlakı ve iş ahlakı açısından çe şit li de ne yim ve test ler den ge çi ril irdi. Çı rak lıktan kal fa lığa ge çiş te de bu na özen gös te rilir ancak bundan son ra iş yap ma sı için usta tarafından des tur (izin) verilirdi. Es naf lar ara sın da ki da ya nış ma yı ar tı ran, on la rın so run la rı na çö züm ge ti ren Ahi lik teş ki la tın da malın ka lite li üre til me si ne bü yük özen gös ter il irdi. Ahiler yap tık la rı ha yır ku rum la rıy la in san la rın ih ti yaç la rı nı da bü yük oran da kar şı la rdı. Aşağıda verilen Ahilik Nasihatı adlı metni okuyarak altındaki soruları cevaplayınız. 12. Etkinlik: AHİLİK NASİHATI Pabucu Dama Atılmak Günümüzdeki meslek odalarına benzeyen Ahilik teşkilatı, üyesi olan iş yerlerini denetleme yetkisine sahipti. Vatandaş aldığı bir ayakkabıdan memnun olmaz ise buraya gidip şikâyetini dile getirirdi. Ustalar ayakkabıyı inceler eğer hata varsa ilgili usta çağrılır, esnafın ileri gelenleri, yiğitbaşı ve diğer meslek temsilcileri huzurunda kethüda tarafından uyarılır, aldığı ücretin müşteriye iadesi sağlanır ve dava konusu olan ayakkabı da dama atılırdı. Hangi esnafın çatısında çok ayakkabı varsa o esnaf iyi ayakkabı yapmıyor demekti. Ahilik Nasihatı Harama bakma, haram yeme, haram içme. Doğru, sabırlı, dayanıklı ol. Yalan söyleme. Büyüklerinden önce söze başlama. Kimseyi kandırma, kanaatkâr ol. Dünya malına tamah etme. Yanlış ölçme, eksik tartma. Kuvvetli ve üstün durumda iken affetmesini, hiddetli iken yumuşak davranmasını bil ve kendin muhtaç iken bile başkalarına verecek kadar cömert ol. Yusuf Ekinci, Ahilik ve Meslek Eğitimi, s Fotoğraf: Ülkemizde yapılan Ahilik Haftası etkinliklerinden bir görünüm 1. Papucu Dama Atılmak adlı metinde kendiniz ve toplumumuz için hangi çıkarımlarda bulunabilirsiniz? 2. Yukarıda yer alan Ahilik Nasihatı nın toplum düzeni açısından önemi nedir? 206

22 6. Ünite Ülkemizde yılın belirli dönemlerinde çeşitli etkinliklerle Ahilik Haftası kutlanmakta ve bu teşkilatın önemi vurgulanmaktadır. Ahilerin düzenledikleri merasimler ilgili oldukları konuların felsefesini göze, kulağa ve kalbe hitap edecek biçimde şekillendiren hareketli gösterilerdir. Dinlendirici, hatırlatıcı ve eğitici olması bakımından normal diploma törenlerinden farklıdır. Önceleri zaviyelerde yapılan merasimler daha sonra esnaf odalarında veya mesire yerlerinde yapılmıştır. Ahi merasimleri zaman içinde çeşitli değişikliklere uğramasına rağmen özünde önemli bir fark meydana gelmemiştir. Sosyal, ekonomik, kültürel ve ahlaki ilkeleriyle Ahilik kültürü fertlerin hak ve özgürlüklerine ayrıca önem vermektedir. Ahilik teşkilatı erkek üyelerine Eline, beline, diline sahip ol! yani Hırsızlık etme, başkasının namusuna göz dikme, başkası hakkında kötü konuşma. prensibini benimsetip yaygınlaştırmıştır. İş birliği yaptıkları Anadolu kadınları o günkü adıyla Bacıyan-ı Rum teşkilatı aracılığıyla hanımlara da Eşine, işine ve aşına dikkat et! yani Eşine yardım et, onu evine bağla, işine ve geçimine dikkat et. prensiplerini benimsetmişlerdir. Aşağıda verilen Bacıyan-ı Rum adlı metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. 13. Etkinlik: BACIYAN-I RUM Bacıyan-ı Rum, Anadolu Bacıları anlamını taşımaktadır. Bacı kelimesi abla, kız kardeş anlamına gelmektedir. Rum kelimesi ise Anadolu anlamını ifade etmektedir. İlme, sanata ve ahlaka son derece önem verilen Ahilikte, kadının da sosyal ve ekonomik hayatta önemli bir yeri olmuştur. Kadınların teşkilatlanıp gelişmesi için Ahi Evran ın eşi Fatma Bacı dünyanın ilk kadın teşkilatı olan Bacıyan-ı Rum teşkilatını kurmuştur. Anadolu Kadınlar Birliği, ahilerin kadınlar kolu olarak yetim ve kimsesiz genç kızları himayesine almış, onların eğitiminden ve ev bark sahibi olmalarından sorumlu olmuştur. Bunun dışında kimsesiz ihtiyar kadınların bakımı, genç kızların evlendirilmesi gibi birtakım sosyal hizmetlerde bulunmuş, maddi sıkıntı içinde olanlara yardım eli uzatmıştır. Bacıyan-ı Rum teşkilatının kadınlar açısından önemini dönemin şartları içinde açıklayınız. c. Hoşgörünün Mimarları Anadolu ya hoşgörü tohumu eken, ülkede birlik ve beraberliği sağlamak için büyük çaba harcayan Anadolu erenlerinden aşağıda temsilî resimleri verilen Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaşı Veli ve heykeli görülen Hoca Ahmet Yesevi gibi düşünürler önemli yer tutarlar Resim: Mevlana nın temsilî resmi (Vatan Millet ve Bayrak Sevgisi, s. 456.) Resim: Yunus Emre nin temsilî resmi (Vatan Millet ve Bayrak Sevgisi, s. 458.) Resim: Hacı Bektaşı Veli nin temsilî resmi (Vatan Millet ve Bayrak Sevgisi, s. 456.) Fotoğraf: Hoca Ahmet Yesevi nin heykeli 207

23 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Bu önem li dü şü nür ler özel lik le Ana do lu nun Moğol la rın ege men liği ne gir me sin den son ra Ana do lu halkı nın dev let adam la rı na gü ven le ri nin kal ma dığı bu kar ga şa or ta mın da in san sev gi si ve birlikteliğini ön pla na çı kararak top lum dü ze nini sağlamaya çalışmışlar ay rı ca çok önem li eser ler ya zarak, Türk di li nin ge li şi mi ne de katkıda bulunmuşlardır. İnsanı her şeyin önünde tutmak; dil, din, cinsiyet, ırk ayrımı gözetmeyerek herkese eşit bir şekil de dav ran mak bu dü şü nür le rin te mel fel se fe sinde yer almıştır. Yunus Emre, şiirlerini halk dili ve anlatımı ile sunduğu için halk tarafından çok tanınmış ve sevilmiştir. Divan ve Risalet ün - Nushiyye en önemli eserleri arasındadır. Mevlana Celaleddin Rumi, Mesnevi ve Divan-ı Kebir eserleri ile tanınmıştır. Eserlerinde insan ve Allah sevgisi ile hoşgörü temalarını işlemiştir. Türkistan ın Yesi şehrinde doğan ve bir görüşe göre Anadolu ya gelen gönül insanı Hoca Ahmet Yesevi, tasavvuf alanında önemli eserler yazmıştır. Divan-ı Hikmet en önemli eseridir. Anadolu da kardeşlik tohumları ekmiştir. ç. Kültürel Hayat Türkiye Selçukluları döneminde en önemli eğitim ve öğretim kurumları medreselerdi. Eğitim ve öğretime önem veren Selçuklu hükümdarları ülkenin birçok bölgesinde medrese yaptırdılar. Bu medreselerde dinî ilimlerin yanında tıp, matematik, astronomi, tarih, coğrafya, felsefe gibi pozitif ilimler de okutuldu. Selçuklu sultanları bilim insanlarına büyük değer vererek onlara çalışabilecekleri uygun ortam sağladılar. Siraceddin mantık ve kelam alanında, Cemaleddin Aksarayi ve İmameddin Muhammet tıp alanında en tanınmış bilim insanlarıydı. İbni Bibi, Kerimüddin Aksarayi ve Ravendi Selçuklu Devleti nin önemli tarihçileri arasında yer aldılar. Ravendi, I. Gıyaseddin Keyhüsrev adına Selçuklu Tarihi ni yazdı. Türkiye Selçuklu Devleti nin yazışma ve bilim dili Arapça, edebiyat dili ise Farsça idi. Anadolu da yaşayan insanların büyük çoğunluğu Türk olduğundan halk arasında en çok Türkçe konuşuluyordu. Aydınların ve yöneticilerin bir bölümü İran dan geldikleri için yazı dilinde Farsça nın çok etkili olduğu görülüyordu. Anadolu da zamanla bu duruma tepkiler geldi. Halk aydınların yazı dilini anlamıyordu. Aşık Paşa, Garibname adlı eserinde bu tepkiyi kuvvetle dile getirdi, Türkçeye önem verilmesini ifade etti. d. Sanat ve Mimarlık Türkiye Selçuklu Devleti diğer alanlarda olduğu gibi sanat alanında da Büyük Selçuklu Devleti ndeki anlayışını devam ettirir. Bu dönemin sanat eserlerinde incelik ve işçilik ön plandadır. Selçuklu mimarisi dinî, askerî ve sivil mimari olmak üzere üç alanda gelişme gösterir. Anadolu; han, kervansaray, medrese, kümbet, köprü, cami ve hastane gibi birçok sanat eseri ile adeta bezenmiştir. Hükümdar ve önemli devlet adamları adına yapılan, Türk sanatının en güzel örneklerinden olan kümbetler oldukça dikkat çekici eserlerdir. Bu dönemde yapılan cami ve mescitler arasında Konya ve Niğde deki Alâeddin camileri ile mescit olarak kullanılan Taş Mescit, Sırçalı ve Karatay Mescidleri yer alır Fotoğraf: Karatay Medresesi (Konya) Yandaki fotoğrafta görülen Konya Karatay Medresesi nin yanısıra Sivas ta Gök Medrese, Kayseri de Hacı Kılıç Medresesi, Erzurum da Çifte Minareli Medrese diğer önemli eserler arasındadır. Türkiye Selçukluları önemli ticaret yolları üzerinde birçok kervansaray inşa etmişlerdir. Konya-Aksaray arasında Sultan Han ve Zazadin Han, Akşehir-Aksaray arasında İshaklı Han bunlara örnektir. Medrese, şifahane, kütüphane, hamam, imaret gibi unsurları içerisine alan külliyeler diğer önemli sanat eserleridir. Selçuklular yaptıkları kabartmalarda çift başlı kartal motifini sıkça kullanmışlardır. Çini üzerine yapılan resimlerde ise Uygur Devleti nin üslubu görülür. Çinicilik sanatı genellikle cami, medrese, türbe ve mescitlerin iç ve dış süslemelerinde kullanılmıştır. Bu dönemde süsleme sanatının en güzel örnekleri olan hat (güzel yazı) ve tezhip (kitap süsleme) dışında oymacılık, ciltçilik gibi diğer sanatlar da gelişme göstermiştir. Türkiye Selçuklu Devleti nde musiki, hayatın vazgeçilmez unsurları arasında yer alırdı. Sarayda nevbet çalan musiki takımı bulunurdu. 208

24 6. Ünite Temel Kavramlar l Hanlık D. İLHANLI DEVLETİ NİN ANADOLU VE ORTA DOĞU YA ETKİLERİ l İstila l Memluk Hazırlık Çalışmaları 1. Cengiz Han ın Türk tarihine etkileri hakkında araştırma yapınız. 2. Moğolların Anadolu yu istila etmelerinin nedenleri nelerdir? Araştırınız. 3. Yanda verilen kavramlar size neleri çağrıştırmaktadır? Aşağıdaki metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. XIII. yüzyıl başlarında Türk dünyası kültür ve medeniyetin en yüksek noktasına ulaşmıştır. Büyük şehirler kurulmuş, birçok sanat eseri yapılmış, halk ekonomik refaha kavuşmuştur. Disiplinli ve güçlü bir ordu kuran Cengiz Han, Çin ve Orta Asya yı istila etmiş, Türk-İslam dünyasındaki bilim, kültür merkezlerini yıkmıştır. Bunun sonucunda Türk-İslam medeniyeti uzun süre toparlanamamıştır. Türk-İslam medeniyetinin, Moğol istilaları sonunda ağır darbeler alarak kendini toparlayamamasının sonuçları hakkındaki çıkarımlarınız nelerdir? 1. CENGİZ HAN VE MOĞOL DEVLETİ ( ) Kök Türk, Uygur ve Kırgız gibi Türk devletlerinin Orta Asya daki hâkimiyetleri son bulunca giderek güçlenen Moğol kabileleri X. yüzyılda ortaya çıkan siyasi boşluğu doldurmaya çalıştılar. Moğollar uzun süre Türklerle ilişki içerisinde ve yan yana yaşadıklarından büyük ölçüde Türk kültürünün etkisinde kaldılar. Devletin kurucusu yanda temsilî resmi görülen, 1196 da Moğol boyları tarafından han seçilen Cengiz Han dır. Cengiz Han kısa sürede diğer Moğol kabilelerini de egemenliği altına alarak güçlü bir devlet kurdu. Merkezî bir devlet yapılanmasına giden Cengiz Han devletin idari işlerini düzenleyen yasalar çıkardı. Fetih hareketlerine girişerek Çin in kuzey taraflarını ele geçirdi ve 1209 da Turfan Uygur Devleti ne son verdi. Harzemşahlarla ilk başlarda dostça sürdürülen ilişkiler Moğol ticaret Resim: Cengiz Han ın temsilî kervanındaki tüccarların Harzemşahların Otrar valisi tarafından öldürülmesiyle bozuldu. Sefere çıkan Cengiz Han, Harzemşahların Otrar şehri resmi ( başta olmak üzere Buhara, Semerkant ve Cend şehirlerini ele geçirerek halka karşı büyük bir katliama girişti. Önemli kültür ve sanat eserlerini tahrip etti. Moğolların sınırı Cengiz Han döneminde batıda Karadeniz in kuzeyine ve Türkiye ye, doğuda ise Büyük Okyanus a kadar uzandı. Moğolların saldırı ve istila hareketi birçok Türk topluluğunun batıya doğru göç etmesine yol açtı. Bu durum Anadolu daki Türk nüfusunu hızla arttırdı. 2. İLHANLILAR ( ) İlhanlı Devleti, Cengiz Han ın torunlarından Hulagû tarafından başkenti Tebriz olmak üzere İran da kuruldu (1256). İl han lı Hü küm da rı Hu la gû, 1258 de Bağ dat ı ele ge çi re rek Ab ba si Dev le ti ne son ver di. İl han lı lar, Su ri ye ve Fi lis tin i iş gal et tik ten son ra Mı sır a doğ ru iler le me ye baş la dı lar. An cak Mem luk ler, Ay n-ı Ca lut Sa va şı nda İl han lı la rı ye ne rek onları Su ri ye ve Fi lis tin den çı kar ma yı başardılar (1260). 209

25 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Aşağıdaki etkinlikte yer alan Cengiz Han dan Sonra Asya adlı haritayı inceleyiniz. Cengiz Han ın ölümünden sonra hangi devletlerin kurulduğunu ve bu devletlerin nerelerde kurulduğunu tespit ediniz. Kösedağ Savaşı ndan 11. Etkinlik: CENGİZ HAN DAN SONRA ASYA sonra Anadolu, Moğolların denetimi altına girdi. Moğol Devleti nin parçalanması 6.4. Harita: Cengiz İmparatorluğu nun parçalanışından sonra Asya da kurulan Moğol Türk devletleri (Tarih Atlası 1, s. 39.) sonucu 1256 yılında İran da kurulan İlhanlıların baskısının artmasıyla Türkiye Selçuklu Devleti yöneticilerinden bazıları İlhanlıların Anadolu daki yıkıcı faaliyetlerine son vermek ve onları Anadolu dan çıkarmak için Memluk hükümdarı Baybars tan yardım istediler. Sultan Baybars komutasındaki Memluklu ordusu 1277 yılındaki Elbistan ovasında İlhanlıları yenmeyi başardı. Ancak Selçuklulardan fazla destek ve yardım göremeyen Baybars ge ri dönmek zorunda kaldı. Türkiye Selçuklu Devleti yöneticileri ve bazı Türkmen Beyleri nin davet ettikleri Memluklu Sultanı Baybars a Anadolu da yardım etmemelerinin nedenleri hakkında bir tartışma yapınız. İl han lı lar, Ga zan Mah mut Han za ma nın da Müs lü man lığı ka bul edince Ana do lu Türk le ri üzerine kurdukları baskıyı azaltarak Çin de ki Moğol han la rıy la iliş ki le rini kestiler. Son İl han lı Hü küm da rı Ebu Sa id ölün ce dev let par ça lan dı ve ye rel han lık lar ku rul du. İlhanlı Devleti bu ye rel han lık la rın mü ca de le le ri so nu cun da yıkıldı (1335). İl han lıların Anadolu yu istila etmeleri Türkler açısından tamamen bir felaket oldu. Türkiye Selçuklularının zenginliği sömürülmüş, ülke içerisindeki huzur, refah ve birlik bozulmuştu. İlhanlıların Anadolu yu istila etmeleri Türk-İslam medeniyetinin çöküşü olarak değerlendirilir. Bilgi Hazinesi Memluklu Devleti ( ) Mısır da 1250 yılında Türk komutanlarından Aybek tarafından kurulan bir Türk-İslam devletidir. Mem luk söz cüğü kul, kö le, esir an la mı na gel mek te dir. Memluk Devleti zamanla Mısır, Suriye ve Filistin i içine alan güçlü bir devlet oldu. Haçlılara karşı başarılı mücadeleler verdiler. Mısır ı ele geçirmek isteyen Moğol (İlhanlı)ları Ayn-ı Calut (Filistin) ta büyük bir yenilgiye uğrattılar. Memlukler, Hulagû tarafından Bağdat tan çıkarılan Abbasi halifesinin ailesinden hayatta kalanları himayelerine aldılar. Bu durum İslam ülkelerindeki itibarlarını arttırdı. Osmanlı-Memluk ilişkileri ilk başlarda dostça başladı fakat daha sonra bozularak gerginleşti. Türk- İslam dünyasının lideri olmak isteyen Yavuz Sultan Selim, Mısır Seferi ile Memluklu Devleti nin hâkimiyetine son verdi (1517). Ali Sevim, Anadolu nun Fethi, s. 28, 29. (Özetlenmiştir.) 210

26 6. Ünite Temel Kavramlar l Alp E. KÖSEDAĞ SAVAŞI VE TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN YIKILMASI l Babailer l Ferman l Kümbet l Uç l Uç Beyi Hazırlık Çalışmaları 1. Türkiye Selçuklu Devleti nin yıkılmasına neden olan olaylar hakkında bir araştırma yapınız. 2. Anadolu da ikinci Türk Beyliklerinin kurulmasının nedenleri neler olabilir? Araştırınız. 3. Yanda verilen kavramlar size neleri çağrıştırmaktadır? Aşağıdaki metni okuyarak altındaki soruyu cevaplayınız. II. Gıyaseddin Keyhüsrev in tahta çıkmasını sağlayan Vezir Saadettin Köpek, hükümdara istediği gibi yön verdi. Kendisine rakip gördüğü büyük şahsiyetleri bertaraf etti. Bu durum ülke içerisinde karışıklıkların giderek hız kazanmasına yol açtı. Türkiye Selçuklu Devleti nde yöneticiler arasında yaşanan sorunlar devletin geleceği açısından değerlendirildiğinde neler söylenebilir? I. Alâeddin Keykubad ın ölümünden sonra başa geçen II. Gı ya set tin Key hüs rev yönetim konusunda bilgi ve tecrübe sahibi değildi. Bunun üzerine dev le tin yö ne ti mi ni Ve zir Sa adet tin Kö pek in eli ne bı rak tı. Sa adet tin Kö pek, ki şi sel çı kar la rı için bir çok değer li dev let ada mı nı öl dürt tü. Ülkede karışıklıklar başladı. Saadettin Köpek in amacı anlaşılınca II. Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından yakalanarak öldürüldü. Onun yaptığı ent ri kala r or ta ya çı ka rıl dı ama meydana gelen karışıklıklar bir türlü düzeltilemedi. 1. BABA İSHAK İSYANI VE KÖSEDAĞ SAVAŞI Moğolların önünden kaçan Türkmenlerin çoğu Güneydoğu Anadolu Bölgesine geldi. Selçuklular, Anadolu ya göç eden Türkmenleri yerleştirmede ve ekonomik durumlarını düzeltmede zorluklar çekti. Sel çuk lu sul tan la rı nın za yıf ki şi lik le rinden kaynaklanan yö ne tim boş luğu, ağır ver gi le r ve bu nun so nu cun da or ta ya çı kan yok sul luk, Türk men le rin yö ne tim den dış lan ma sı gi bi ne den lerle Ma raş, Kâh ta ve Adı ya man yö re sin de Ba ba İs hak ad lı Türk men der vi şinin ön cü lüğün de bü yük bir ayak lan ma or ta ya çık tı (1240). Selçuklular çıkan bu isyanı güçlükle bastırabildi. Baba İshak İsyanı, Tür ki ye Sel çuk lu Dev le ti nin es ki gü cü nü yi tir me si ne ne den ol du. Sel çuk lu or du su giderek za yıf la dı ve Ana do lu dı şa rı dan ya pı la cak sal dı rı la ra açık du ru ma gel di. Bu ayak lan ma ya ka dar Sel çuklu lar dan çe ki nen Moğol lar, bu ta rih ten son ra Sel çuk lu la ra kar şı ha re ke te geç ti ler de Er zu rum u ele ge çiren Moğol lar ken ti ya kıp yık tı lar. Bunun üzerine Gıyaseddin Keyhüsrev 80 bin kişilik bir ordu ile Sivas a geldi Hazar Denizi nin ve Karadeniz in kuzeyinde Rus topraklarında Kıpçak Moğol Devleti kuruldu Moğol Hükümdarı Cengiz Han ın oğlu Çağatay Han öldü. Moğollar Batı Avrupa seferlerine Viyana önlerinde son verdi Moğollardan kaçan Harzemşah birlikleri, Haçlıların elindeki Kudüs ü ele geçirdi. 211

27 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) Selçuklu ordusu Zara-Suşehri arasındaki Kösedağ da konakladı. Yanda temsilî resmi görülen Kösedağ da yapılan savaşta (1243) Moğollar Selçuklu ordusunu büyük bir bozguna uğrattı. Selçuklu sultanı Antalya ya kaçtı. Moğollar bunu bir savaş hilesi zannettiler. İki gün bekledikten sonra Türkiye nin içlerine doğru ilerlemeye başladılar. Erzincan, Sivas ve Kayseri yi alan Moğollar yağma ve istila hareketlerine devam ederek binlerce insanı öldürdüler. Bu ye nil gi Tür ki ye Sel çuk lu Dev le ti nin yı kı lış sü re ci ni baş lat tı. Bu ta rih ten son ra Sel çuk lu sul tan la rı ül ke yi bü yük ver gi ler öde ye rek Moğol la rın bi rer va li si gi bi yö net ti ler. Trabzon İmparatorluğu ve Kilikya Krallığı Türkiye Selçuklu Devleti egemenliğini tanımamaya başladılar. Moğol bas kı sı so nu cun da Or ta Ana do lu da ki Türk men ler ba tı böl ge le ri ne göç ettiler Resim: Kösedağ Savaşı nı yansıtan temsilî resim (Bir dergi, Mart 2010.) Kösedağ Savaşı nda Türkiye Selçuklularının Moğollara karşı başarılı olamamasında neler etkili olmuştur? 2.TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ NİN YIKILMASI Kö se dağ Sa va şı ndan son ra Anadolu da huzur ve güvenlik kalmadı. Birçok şehir yakılıp yıkıldı, ekonomik ve sosyal faaliyetler durma noktasına geldi. Bu sa vaş tan son ra bir tür lü to par la na ma yan Sel çuk lu lar, dev let adam la rı ara sın daki si ya si mü ca de le ler so nu cun da da ha da za yıf la dı. Bu siyasi mücadeleyi destekleyen Moğollar ülkeyi kardeşler arasında paylaştırdı. Devlet bir süre üç kardeş tarafından yönetildi. Daha sonra Moğolların desteğini alan IV. Rükneddin Kılıç Arslan tek başına hükümdar oldu. Daha sonra veziri olan Muineddin Süleyman Pervane tarafından zehirlenerek öldürüldü. Yerine küçük yaştaki III. Gıyaseddin Keyhüsrev hükümdar oldu. Süleyman Pervane, devlet idaresini ele aldıktan sonra Moğollarla iyi geçinmeye çalıştı, aynı zamanda Mısır da bulunan Memluk Devleti nden de yardım istedi yılında Baybars komutasında Anadolu ya gelen Memlukler, Elbistan ovasında Moğolları yendi fakat Anadolu da yeterli desteği görmeyince geri döndü. Bu olayı duyan Moğollar, Süleyman Pervane yi öldürdüler. Ülke bir kez daha büyük bir karışıklığın içerisine girince isyanlar başladı. Son hükümdar II. Mesut un ölmesiyle Türkiye Selçuklu Devleti resmen yıkılmış oldu (1308). Moğollar, merkezden gönderdikleri valilerle Anadolu yu yönetmeye başladılar. Bu yönetim İlhanlıların yıkılışı olan 1335 yılına kadar devam etti. 3. UÇLARDA YAŞAM VE İKİNCİ TÜRK BEYLİKLERİ Uç, ba zı Türk dev let le rin de sı nır la ra ve sı nır boy la rın da ki yer le şim bi rim le ri ne ve ri len ad dır. Bü yük Selçuk lu Dev le ti Ma laz girt Sa va şı ndan son ra Türk men beylerini aşi ret ve oy mak la rı ile bir lik te Bi zans sı nı rı boyla rı na yer leş tir miş ti. Türk men bey le ri Bi zans la sa va şa rak fe tih ler de bu lu nu yor du. Bu fe tih le re ön cü güç ola rak ka tı lıp yiğit lik ve dü rüst lük le ri yle say gın lık ka za nan ki şi le re alp adı ve ril irdi. XIII. yüz yıl da Moğol la rın bas kısıy la Ana do lu ya ge len Türk men ler de sı nır boy la rı na yer leş ti ril di. Böy le ce hem da ha ön ce yer le şen hal kın top rak la rı ko run du hem de Bi zans tan ye ni top rak lar ka za nı la rak sı nır lar ge niş le til di. Bü yük Sel çuk lu lar dö neminden beri uygulanan bu siyaset, Anadolu nun Türkleşmesinde büyük rol oynadı. Anadolu bir Türk yurdu hâ li ne gel di. Tür ki ye Sel çuk lu Dev le ti, sı nır la rı nın ta ma mın da dü zen li bir uç ör güt len me si ni ger çek leştirdi. Her ucun ba şın da bir uç be yi var dı. Uç bey le ri ya rı bağım sız dı. Kü çü k uç lar bü yük le re, büyük uçlar da me rke ze bağ lı idi. Uç böl ge le ri nin her bi ri bir ge nel va li ya da ko mu tan ta ra fın dan yö net ili yor du. Kö se dağ Sa va şı ndan sonra Tür ki ye Sel çuk lu la rı Moğol ege men liği ne gi rin ce Ana do lu da si ya sal bir oto ri te boş luğu oluş tu yı lından son ra Tür ki ye Sel çuk lu sultanlarını ta nı ma yan uç bey le ri ya rı bağım sız bir du ru ma gel di ler. Uç beylerinin 1277 yılından sonra Türkiye Selçuklu Sultanlarını tanımama nedenleri neler olabilir? Tartışınız. 212

28 6. Ünite Aşağıdaki etkinlikte verilen Anadolu Beylikleri adlı haritayı inceleyerek altındaki soruyu cevaplayınız. 11. Etkinlik: ANADOLU BEYLİKLERİ 6.5. Harita: Ana do lu bey lik le ri (Tarih Atlası 1, s. 42.) Kösedağ Savaşı nın, Anadolu nun siyasi yapısı üzerinde nasıl bir etkisi olduğunu söyleyiniz. Yukarıdaki haritada gördüğünüz gibi Anadolu da Karamanoğulları, Osmanoğulları, Germiyanoğulları, Karesioğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Hamitoğulları, Candaroğulları gibi beylikler kuruldu. Batı Anadolu da kurulan Ka re si oğul la rı, Ay dı noğul la rı ve Men te şeoğul la rı deniz ticaretine önem verdiler. Güç lü bir do nan ma ya sa hip olan Aydınoğullarının en tanınmış denizcisi Ay dı noğ lu Umur Bey di. Ça nak ka le ve Ba lı ke sir do lay la rın da hü küm sü ren Ka re si oğul la rı da kuv vet li bir do nan may la be ra ber güç lü de niz ci lere sahipti. Ana do lu nun iç kı sım la rın da bu lu nan Ger mi yanoğulları ve Ka ra ma noğul la rı nın ise ol duk ça güç lü ka ra or du la rı var dı. Bey lik lerden toprakları en az ola nı ise Os ma noğul la rı idi. Bu bey liğin ku rul duğu yer Bi zans İm pa ra tor luğu nun sı nır la rı na ya kın ol ma sı ba kı mın dan ol duk ça önem ta şı mak tay dı. Beyliklerden en güçlü olanı ise Karamanoğullarıydı. Bu beylik kendisini Türkiye Selçuklu Devleti nin varisi olarak görüyordu. Ana do lu Bey lik le ri dö ne min de Türk di li ne bü yük önem ve ril di. Yandaki fotoğrafta heykeli görülen Karamanoğulları hükümdarı Mehmet Bey, 13 Ma yıs 1277 de ya yım la dığı bir fer man la Tür kçeyi res mî dil ola rak ka bul et tiği ni belirtti. XIV. yüzyıl ın şairlerinden olan Gülşehri, Anadolu da Türk dilinin ve edebiyatının kökleşip yerleşmesinde etkili oldu. Kendi adıyla devlet kuran Kadı Burhaneddin eserlerini Türkçe yazarak Anadolu da Türkçenin gelişmesine katkıda bulundu. Bey lik ler dö ne min de, bi lim insanları çok des tek ve iti bar gör dü. Ay dı noğul ların dan İsa Bey dö ne min de dok tor olan Ha cı Pa şa, al dığı des tek le önem li eser ler yaz dı. Beylikler döneminde Beyşehir, Niğde, Antalya, Manisa ve Karaman da birçok cami ve medrese yapıldı. Birçok yerleşim yerine Türkçe adlar verilerek bölgenin Türkleşmesi sağlandı. Beylik merkezleri birer kültür merkezi hâline getirildi. Beylikler döneminde demircilik, bakırcılık, dokumacılık, dericilik, kağıt üretimi, çinicilik ve silah sanayisi önemli gelişme gösterdi. Komşu ülkelere halı, kilim, ipek, şap gibi ürünler ihraç edildi. Ana do lu da sa nat ta ri hi açı sın dan önem ta şı yan Fotoğraf: Karamanoğlu Mehmet Bey in heykeli (Karaman) pek çok mi mar î ya pı t Anadolu beylikleri tarafından yapıldı. Bu dö nem de her böl ge ye ni an la yış larla oluş turulur ken o böl ge nin sa nat ge le nek le rin den de ya rar la nıldı. Önemli e ser ler ara sın da ca mi ler, mes cit ler, medrese ler, küm bet ler ve kül li ye ler yer alır. 213

29 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME A. Aşağıdaki cümlelerde noktalı yerlere tabloda verilen kelime ve kelime gruplarından uygun olanı yazarak cümleleri tamamlayınız. Kösedağ Matbaa İznik kağıt Memluk Devleti Barut Danişmentliler Çaka Bey Hittin Miryokefalon Malazgirt Süleyman Şah Kılıçarslan pusula 1. Anadolu da ilk Türk beylikleri... Savaşı ndan sonra kuruldu. 2. Sivas, Malatya ve Kayseri dolaylarında kurulan Anadolu Türk Beyliği tarihte bilinen ilk Türk denizcisidir. 4. Türkiye Selçuklu Devleti... tarafından merkez... şehri olmak üzere 1077 yılında kuruldu. 5. Türkiye Selçuklu Devleti, İlhanlılara karşı Mısır da hüküm süren... yardım istedi. 6. Eyyübi hükümdarı Selahattin Eyyubi... Savaşı nda Haçlıları yenerek Kudüs ve çevresinin Müslümanların elinde kalmasını sağladı. 7. Avrupalılar, Haçlı Seferlerinden sonra Müslümanlardan...,...,... gibi bilimsel ve teknik buluşları öğrendiler. 8. Türkiye Selçukluları 1176 yılındaki... Savaşı nda Bizans İmparatorluğunu yenerek Anadolu nun bir Türk yurdu olduğunu kanıtladılar. 9. Anadolu daki Türkiye Selçuklularının yerine kurulan Türk Beylikleri... Savaşı ndan sonra kuruldu. B. Aşa ğı da ki cümlelerden doğru olanların başına D, yan lış ola nların başı na Y har fi yazınız. (...) Danişmentliler Beyliğine Selçuklu hükümdarlarından II. Kılıç Arslan son verdi. (...) Haçlı Seferleri sonunda feodalite rejimi büyük bir güç kazandı. (...) Miryokefalon Savaşı sonunda Bizans İmparatorluğu tam anlamıyla yıkıldı. (...) Türkiye Selçuklu Devleti, ticareti geliştirmek amacıyla birçok kervansaray yaptırdı. (...) Türkiye Selçukluları en güçlü dönemini I. Gıyasettin Keyhüsrev zamanında yaşadı. (...) Yassıçemen Savaşı, Türkiye Selçuklu Devleti ile Memlukler arasında yapıldı. (...) Anadolu da esnaf ve zanaatkârlar lonca denilen meslek grupları oluşturmuşlardı. Bu loncaların başkanlarına Ahi Baba denirdi. (...) Türkiye Selçukluları Baba İshak İsyanı sonucunda yıkıldı. (...) Anadolu da Türkçeyi resmî dil hâline getiren Karamanoğulları Beyliği dir. C. Aşağıdaki sanat eserlerinin numaralarını ait olduğu beyliklerin adının yanındaki parantezin içine yazarak bu eserlerle beylikleri eşleştiriniz. 1. Divriği Ulu Cami ( ) Karamanoğulları 2. Malabadi Köprüsü ( ) Saltuklular 3. Yağıbasan Medresesi ( ) Mengücekliler 4. Mama Hatun Medresesi ( ) Türkiye Selçukluları 5. Alaiye Kalesi ( ) Artuklular ( ) Danişmentliler 214

30 6. Ünite Ç. Aşağıda çoktan seçmeli soruları cevaplayınız. 1. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye Selçuklularının, ticareti geliştirmek için yaptığı faaliyetlerden biri değildir? A) Kervansaray yaptırmak B) Tüccarların can ve mal güvenliğini sağlamak C) Zarara uğrayan tüccarların zararlarını karşılamak D) Yüksek gümrük vergisi almak E) Anadolu da yeni yollar yaptırmak 2. I. Pasinler Savaşı II. Kösedağ Savaşı III. Miryokefalon Savaşı IV. Yassıçemen Savaşı Yukarıda verilen savaşların kronolojik sıralaması hangisi seçenekte doğru verilmiştir? A) I - II - III - IV B) II - III - IV - I C) I - III - IV - II D) III - IV - I - II E) IV - II - I - III 3. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu da kurulan ilk Türk Beyliklerinin özellikleri arasında yer almaz? A) Anadolu yu Haçlı ve Bizans saldırılarına karşı korumuşlardır. B) Anadolu nun Türkleşmesinde etkili olmuşlardır. C) Anadolu da önemli şehirler kurmuşlardır. D) Birçok sanat eseri yaparak Anadolu yu bayındır hâle getirmişlerdir. E) Kösedağ Savaşı ndan sonra yıkılmışlardır. 4. Beylik Kurulduğu yerler I. Karesioğulları Balıkesir, Çanakkale II. Karamanoğulları Konya, Karaman III. Germiyanoğulları Manisa ve çevresi IV. Saruhanoğulları Kütahya ve çevresi Yukarıda Anadolu da kurulan Türk beylikleri ve kuruldukları yerler verilmiştir. Verilen beyliklerden hangilerinin yerleri değiştirilirse bilgiler doğru olur? A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) I ve III E) II ve IV 5. Haçlı Seferlerine katılan senyörlerin büyük çoğunluğu ülkelerine geri dönememiş, dönenler ise topraklarını, güçlerini ve ordularını kaybetmişlerdir. Bu durum; I. Derebeylik rejiminin zayıflaması II. Kralların kilisenin denetimi altına girmesi III. Teknik alanda gelişmeler yaşanması gelişmelerinden hangisi ya da hangileri üzerinde etkili olmuştur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 6. I. Baba İshak İsyanı II. Kösedağ Savaşı III. Miryokefalon Savaşı Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri Türkiye Selçuklu Devleti açısından olumlu sonuçlar doğurmamıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III D. Aşağıdaki çalışmaları defterinize yapınız. 1. Türkiye Selçuklu Devleti nin yıkılmasına yol açan sebepler nelerdir? 2. Haçlı Seferlerinin düzenlenmesinde etkili olan ekonomik ve siyasi faktörleri açıklayınız. 3. Haçlı Seferlerine karşı mücadele eden Türk-İslam devletleri hangileridir? 4. Türkiye Selçuklu Devleti, ticareti geliştirmek için ne gibi faaliyetler yapmıştır? 5. Anadolu da kurulan II. Türk Beyliklerinin bilim, kültür ve sanat alanında yaptıkları hizmetleri açıklayınız. 6. Anadolu da yetişen ve önemli eserler veren 11 ve 13. yüzyıllarda astronomi, tıp ve matematik alanında çalışmalar yapan Türk bilim insanları kimlerdir? 215

31 Türkiye Tarihi ( Yüzyıl) ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI YANIT ANAHTARI 1. ÜNİTE A. Boşluk Doldurma 1. filoloji 2. Sümerler, Mısırlılar 3. dönemin koşulları 4. yazılı kaynaklar 5. hikâyeci tarih 6. öğretici (faydacı) tarih B. Doğru Yanlış Y, D, D, D, D, Y C. Eşleştirme (1) Eski ırkların incelenmesi (2) Eski paraların incelenmesi (3) Olayların tarih sırasına konması (4) Kitabelerin okunması (5) Toprak ve su altında kalan eserlerin ortaya çıkarılması Ç. Çoktan Seçmeli 1. D 2. B 3. B 4. D 5. D 6. C 7. E 2. ÜNİTE A. Boşluk Doldurma 1. Yeni Taş 2. Mezopotamya 3. Kadeş 4. koloni 5. Roma 6. Lidyalılar, takas 7. Helenizm 8. Satraplık 9. Fenikeliler, Sümerler B. Doğru Yanlış D, D, Y, D, D, Y, D, Y, Y C. Eşleştirme (1) Urartular (4) İyonyalılar (3) Asurlular (2) Lidyalılar (5) Hititler (6) Frigler Ç. Çoktan Seçmeli 1. E 2. D 3. C 4. A 5. B 3. ÜNİTE A. Boşluk Doldurma 1. Bumin Kağan, Ötüken 2. Mete Han, onlu 3. İpek Yolu 4. feodalite (derebeylik) 5. Margos, Anatolyos 6. bağımsızlıklarına 7. II. Kök Türk (Kutluk) B. Doğru Yanlış D, Y, D, D, Y, Y, D C. Eşleştirme (1) Hunlar (2) Kök Türkler (3) Kırgızlar (4) İskitler (5) Uygurlar Ç. Çoktan Seçmeli 1. E 2. C 3. D 4. B 216

32 4. ÜNİTE A. Boşluk Doldurma 1. Hristiyanlık, Ortodoks 2. Haram, Ukâz 3. Hudeybiye 4. Mevali (köle) 5. Tavaif-i Mülûk 6. Sasani 7. İbn-i Sina B. Doğru Yanlış D, Y, D, Y, Y, D, Y C. Eşleştirme (1) Hz. Ömer (2) Emeviler (3) Abbasiler (4) Endülüs Emeviler (5) Hz. Muhammed (6) Hz. Ali Ç. Çoktan Seçmeli 1. C 2. C 3. A 4. E 5. B 5. ÜNİTE A. Boşluk Doldurma 1. Talas 2. Karahanlılar 3. Gazneliler 4. Dandanakan 5. Malazgirt 6. Divan 7. Atabey B. Doğru Yanlış Y, D, D, Y, D, Y, D, Y C. Eşleştirme (1) Kaşgarlı Mahmut (2) Yusuf Has Hacib (3) Edip Ahmet Yükneki (4) Firdevsi (5) Nizamülmülk (6) Hoca Ahmet Yesevi Ç. Çoktan Seçmeli 1. C 2. E 3. B 4. D 5. D 6. ÜNİTE A. Boşluk Doldurma 1. Malazgirt 2. Danişmentliler 3. Çaka Bey 4. Süleyman Şah, İznik 5. Memluklu Devleti'nden 6. Hittin 7. barut, pusula, matbaa, kâğıt 8. Miryokefalon 9. Kösedağ B. Doğru Yanlış D, Y, Y, D, Y, Y, D, Y, D C. Eşleştirme (1) Mengücekliler (2) Artuklular (3) Danişmentliler (4) Saltuklular (5) Türkiye Selçukluları Ç. Çoktan Seçmeli 1. D 2. C 3. E 4. C 5. A 6. D 217

33 KRONOLOJİ MÖ Taş Çağının başlaması Or ta Taş Ça ğı nın baş la ma sı Ye ni Taş Ça ğı nın baş la ma sı Maden Çağının baş la ma sı La gaş Kra lı Uru ga ki na nın in san hak la rın dan, ki şi öz gür lü ğün den ve mül ki yet ten söz eden ilk ya sa la rı yap ma sı Ana do lu da De mir Ça ğı nın baş la ma sı Kadeş Antlaşması Fe ni ke li lerin al fa be yi bu lu şu Hi tit Dev le ti nin yı kı lı şı İlk olim pi yat la rın ya pıl ma sı Ro ma nın ku ru lu şu Frigyalılar Devleti nin yıkılışı Urar tu Dev le ti nin yı kı lı şı Lid ya - Pers Sa va şı ve Lid ya Dev le ti nin yı kı lı şı Bü yük İs ken der in Ana do lu ya ge li şi Bü yük Hun Dev le ti nin ku rul ma sı Me te nin hü küm dar ol ma sı MS 48 - Bü yük Hun Dev le ti nin iki ye ay rıl ma sı Ku zey Hun lu la rın yı kı lı şı Ka vim ler Gö çü Ro ma İm pa ra tor lu ğu nun iki ye ay rıl ma sı Atti la nın ölü mü Ba tı Roma İmparatorluğu nun yı kı lı şı Kök Türk Dev le ti nin ku ru lu şu Hz. Mu ham med in do ğu mu Kök Türk Dev le ti nin iki ye ay rıl ma sı Herakleios un Bizans İmparatoru olması Sa sa ni ve Avar la rın Bi zans ı ku şat ma sı Hz. Muhammed in Mekke den Medine ye hicreti Be dir Sa va şı Uhud Sa va şı Hen dek Savaşı Hudeybiye Antlaşması Mek ke nin Müs lü man lar ta ra fın dan fet hi, Hz. Mu ham med in Ta if ve Te bük se fer le ri, Hu neyn Sa va şı Hz. Mu ham med in vefatı Hz. Ebu Be kir in ha li fe ol ma sı Ha li fe Hz. Ebu Be kir in vefatı, Hz. Ömer'in halife olması Ku düs ün Ha li fe Hz. Ömer ta ra fın dan tes lim alın ma sı İran ve Mı sır ın Müs lü manlar ta ra fın dan fethedilmesi Ha li fe Hz. Ömer in şehit edilmesi Hz. Os man ın ha li fe ol ma sı Hz. Os man ın şehit edilmesi Hz. Ali nin ha li fe ol ma sı Sıf fin Sa va şı Ba tı Kök Türk Dev le ti nin yı kı lı şı 218

34 661 - Hz. Ali nin şehit edilmesi Kerbela Olayı Müs lü manların İs pan ya yı fet hi Puvatya Savaşı Bil ge Kağan'ın öl ümü II. Kök Türk Dev le ti nin yı kıl ma sı Uy gur Dev le ti nin ku rul ma sı Eme viler Dev le ti nin yı kıl ma sı Ab ba siler Dev le ti nin ku ru lu şu Ta las Sa va şı En dü lüs Eme vi le ri Dev le ti nin ku rul ma sı Ka ra han lı lar Dev le ti nin ku rul ma sı To lu no ğul la rı Dev le ti nin ku ru lması İh şi di ler Dev le ti nin ku rul ma sı Gaz ne li ler Dev le ti nin ku rul ma sı Çağ rı Be y'in Ana do lu ya gel me si Endülüs Emevileri Devleti nin yıkılması Dan da na kan Sa va şı Bü yük Sel çuk lu Dev le ti nin ku rul ma sı Pa sin ler Sa va şı Tuğ rul Bey ko mu ta sın da ki Sel çuk lu la rın Ana do lu ya gi ri şi Tuğ rul Be y'in ölü mü Alp Ars lan ın hü küm dar ol ma sı Ma laz girt Sa va şı Türkiye Sel çuk lu Dev le ti nin ku ru lu şu An tak ya nın Sel çuk lu la rın eli ne geç me si I. Haç lı Se fe ri nin başlaması Har zem şah lar Dev le ti nin ku rul ma sı Haç lı la rın Ku düs ü al ma sı Katvan Savaşı II. Haç lı Se fe ri nin başlaması Bü yük Sel çuk lu Dev le ti nin yıkılması Ey yû bi ler Dev le ti nin ku rul ma sı Mir yo ke fa lon Sa va şı Gaz ne li ler Dev le ti nin yı kıl ma sı III. Haç lı Se fe ri nin başlaması IV. Haç lı Se fe ri nin başlaması 1204 Haç lı la rın İs tan bul u iş gal et me si Do ğu Ka ra han lı lar Dev le ti nin yı kıl ma sı Ba tı Ka ra han lı lar Dev le ti nin yı kıl ma sı Cengiz Han'ın ölümü Yas sıçi men Sa va şı Harzemşah Devleti ve Hasankeyf Artukluları Beyliği nin sona ermesi Harput Artukluları Beyliği nin sona ermesi Bâbailer Ayaklanması Kö se dağ Sa va şı Ey yu biler Dev le ti nin yı kıl ma sı Mem luk ler Dev le ti nin ku rul ma sı Abbasiler Devleti nin yıkılması Ayn-ı Ca lut Sa va şı Haç lı Se fer le ri nin so na er me si Karamanoğlu Mehmet Bey'in Türkçeyi resmî dil ilan etmesi 219

35 SÖZLÜK - A - aforoz : Hristiyanlıkta kilise tarafından verilen cemaatten kovma cezası. Ahilik : Kökü eski Türk töresinde olan, Anadolu'da yüksek bir gelişim gösteren esnaf, zanaatçı, çiftçi gibi bü tün ça lış ma kol la rı nı içi ne alan ocak. akçe : 1. Kü çük gü müş pa ra. 2. Her tür ma de nî pa ra. akide: Bir şeye inanarak bağlanış, inanç, din inancı. Amil : Etken, etmen, sebep, faktör. aristokrasi : Eko no mik, top lum sal ve si ya sal gü cün soy lu lar sı nı fı nın elin de bu lun du ğu ta rih sel yö ne tim biçimi. aristokrat : Soylu. ar ka ik : Tarihte ve arkolojide bir uygarlığın en eski evreleri. asil : Soy lu. astronomi : Gök ci sim le ri nin ko num la rı nı, ha re ket le ri ni, bir bi ri ne olan uzak lık la rının öl çül me si ni, bun ların fizik ve kimya bakımından yapılarını anlatan bilim, gök bilimi. aşiret : Boy, ka bi le, oy mak. ata bey : Es ki Türk dev let le rin de, özel lik le Sel çuk lu lar da şeh za de le rin eği ti mi ve ya ba ğım sız ola rak bir eyaletin yönetimi ile görevli vezir. avasım : Abbasiler'in Bizans sınırında savunma amaçlı kurdukları sınır şehirleri. ayin : Dinî tören. ayyak : 1. Süreyya (ülker) yıldızına yakın, 2. Gökyüzünün en yüksek kısmı. azat : Ser best bı rak ma. - B - balbal : İlk Türklerde ölen kahramanların mezarlarının başına dikilen mezar taşı. barbar : Roma İmparatorluğu sınırları dışındaki kavimlere verilen isim. be de vi : Çölde, çadırda yaşayan göçebe. beytül mal : Devlet hazinesi. biat : Bir kimsenin devlet başkanlığını veya hükümdarlığını tanımak. bidat: 1. İslam dininde Hz. Muhammed zamanından sonra ortaya çıkan değişik yargılar ve ilkeler. 2. Sonradan türeyen şey budizm : Do ğa üs tü ki şi leş miş bir Tan rı dü şün ce si ye ri ne, salt var lı ğı ko ya rak onun in san da ar zu bi çi min de belirdiğini, bundan da ıstırabın doğduğunu, ıstıraptan kurtulmak için var olmaktan vazgeçmek gerektiğini ileri süren, Hindistan ve Çin'de yaygın olan, Buda'nın ileri sürdüğü gizemsel dünya görüşü ve din. budun : Ara la rın da tö re, dil ve kül tür or tak lı ğı bu lu nan, boy ve soy ba kı mın dan bir bi ri ne bağ lı olan in san topluluğu. burç : Kale duvarlarından daha yüksek, yuvarlak, dört köşe veya çok köşeli kale çıkıntısı. bozkır : 1. Susuz, ağaçsız geniş ova. 2. Step. - C - cehl : Cahillik, ilimden mahrum olmak, tecrübesizlik. cihanşümul : 1. Dünya ölçüsünde, dünya çapında. 2. Evrensel, üniversal. cihat : Din uğruna yapılan çalışma, kutsal savaş. cizye : Müslüman devletlerde Müslüman olmayanlardan alınan vergi. cumba : Yapıların üst katlarında, ana duvarların dışına, sokağa doğru çıkıntı yapmış balkon. - Ç - çağ : Kendine özgü bir özellik taşıyan zaman parçası, dönem, devir. Ça ğa tay ca : Adını Cengiz'in ikinci oğlu Çağatay'dan alan, Doğu Türkçesinin XV. yüzyılda oluşan yazı dili. çak mak ta şı : De mir ya da çe li ğe sü rtül dü ğün de kı vıl cım çı ka ran bir tür ku vars. ça nak : Toprak, metal vb.den yapılmış yayvan, çukurca kap. - D - Darün nedve : İslamiyetten önce Kureyş Kabilesi'nin toplandığı meclis. demokrasi : Halkın egemenliği temeline dayanan yönetim biçimi, el erki, demokratlık. destan : Tarih öncesi, tanrı, tanrıça, yarı tanrı ve kahramanlarla ilgili olağanüstü olayları konu alan şiir. devlet : Toprak bütünlüğüne bağlı olarak siyasal bakımdan örgütlenmiş ulus ya da uluslar topluluğunun oluş tur du ğu tü zel var lık. didaktik : Öğretici. diktatör : Bütün siyasal yetkileri kendinde toplamış bulunan kimse. din : Tan rı ya, do ğa üs tü güç le re, çe şit li kut sal var lık la ra inan ma yı ve ta pın ma yı sis tem leş ti ren top lum sal ku rum. dinar : Yaklaşık olarak altın liranın dörtte biri değerinde olan para. dirhem : Gümüş para. 220

36 dirlik : Türk-İslam devletlerinde bir hiz me te kar şı lık ol mak üze re bir kim se ye dev let çe ve ri len ay lık ve ya bir ye re bağ lı ge lir. divan : İslam devletlerinde devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı kurul. dog ma : Doğ ru lu ğu sı nan ma dan be nim se nen, bir öğ re ti nin ya da ide olo ji nin te me li ya pı lan sav. dog ma cı lık : Öne sürülen öğreti ve ilkeleri eleştirmeden doğru olarak benimseyen ve benimsediği varsayımlardan katı bir yöntemle önermeler türeten anlayış, dogmatizm. dünyevi : Dünya ile ilgili, dünya işlerine ilişkin. -E - efsane : Es ki çağ lar dan be ri söy le ne ge len, ola ğa nüs tü var lık la rı, olay la rı ko nu edin en im ge sel öy kü, söylence. emin : Güvenilir kişi. emir : Araplarda ve daha başka Müslüman ülkelerde bir kavim, şehir veya ülkenin başı. ensar : 1. Mekke'den Medine'ye göç eden Müslümanlara yardım eden Medineliler. 2. Yardımcı. enterdi : Bir ül ke nin pa pa ta ra fın dan afo roz edil me si. evrim : Zaman içinde birdenbire olmayan, kesintisiz, niteliksel ve niceliksel gelişme süreci. - F - fabl : Ço ğun luk la man zum, so nuç ta ah la ki bir ders çı ka rı lan ale go rik öy kü. feodalite : Özel lik le Ba tı Av ru pa da top ra ğı ve üze rin de ya şa yan köy lü le ri tek bir kim se nin ma lı sa yan Or ta Çağ düzeni, derebeylik. ferman : Türk-İslam devletlerinde hükümdarın ver di ği, uyul ma sı ge rek li hü küm le ri ta şı yan ya zı lı buy ruk, yar lık. fetret : İki olay ara sın da ki sü re. fıkıh : İs lam hu ku kun da din ve dün ya iş le ri ile il gi li ana kay nak lar dan ya rar la na rak ko nul muş olan ku ralla rın bü tü nü. firavun : Eski Mısır hükümdarlarına verilen unvan. forum : Es ki Ro ma lı lar za ma nın da, Ro ma'da ve di ğer kent ler de ka mu iş le ri ni ko nuş mak için hal kın top landığı alan. fütüvvet : 1. Gençlik, delikanlılık, mertlik, yiğitlik, yardımlaşma, 2. Bu esaslar üzerine kurulmuş tarikat, dinî mahiyette esnaf birliği. - G - ganimet : Sa vaş ta düş man dan zor la ele ge çi ri len mal. gaza : İslam dinini korumak veya yaymak amacıyla Müslüman olmayanlara karşı yapılan savaş. gezegen : Güneş çevresinde dolanan, ondan aldıkları ışığı yansıtan gök cisimlerinin ortak adı. gotik sanat : Temel özelliği sivrilik olan, XII. yüzyıldan sonra Rönesans a kadar Avrupa'da gelişen sanat ve mi mar lık üs lu bu. görece : (bir şe ye) Gö re olan, var lı ğı baş ka bir şe yin var lı ğı na bağ lı olan, ke sin ol ma yıp ki şi den ki şi ye, zamandan zamana, yerden yere değişebilen, bağıl. gravür : Ağaç, metal veya taş bir yüzeye ayrı katlar hâlinde, değişik renkli boyalar sürüldükten sonra üstte ki kat la rı yer yer ka zı ya rak alt ta ki renk ler den ya rarlan ma tek ni ği, ka zı ma re sim. Grek çe : Eski Yunan dili. gulam : Köle. - H- haç : Hristiyanlığın simgesi sayılan ve birbirini dikey olarak kesen iki çizgiden oluşan biçim, istavroz. hafız : Kur'an ı bütünüyle ezbere bilen ve okuyabilen kimse. halife : Hz. Muhammed'in vekili olarak Müslümanların imamlığını ve şeriatın koruyuculuğunu yapmakla görevli kimse. haniflik : Hz. İb ra him di ni. haraç : İslam Devleti'nde Müs lü man ol ma yan la rın dev le te öde mek le yü küm lü ol duk la rı ver gi. hassa askeri : Hü küm da rı ko ru mak la gö rev li as ke rî sı nıf. hat : Ya zı. hattat : El ya zı sı çok gü zel olan sa nat çı. hatun : Es ki Türk ler de hü küm dar eş le ri ne ve ri len ad. hicret : 1. Göç. 2. İs lam tak vi min de ta rihin baş lan gı cı sa yı lan Hz. Mu ham med'in Mek ke'den Me di ne'ye göç etmesi. höyük : Tarih boyunca türlü nedenlerle yıkılan yerleşme bölgelerinde, yıkıntıların üst üste birikmesiyle oluşan ve çoğu kez içinde yapıt kalıntılarının gömülü bulunduğu yayvan tepe. hümanizm : 1. İn san cı lık, in san la rı sev me ül kü sü. 2. İn sa na ve in sa ni de ğer le re önem ve ren Rö ne san s ın kül tü rel akı mı. - I - İ - J - ırk : Kalıtımsal olarak, ortak fiziksel ve fizyolojik özelliklere sahip insanlar topluluğu. ıslahat : Daha iyi duruma getirmek için yapılan değişiklik, düzeltme veya iyileştirme, reform. 221

37 ibret : Kötü bir olaydan alınması gereken ders, uyarıcı sonuç. inkılap : Bir du rum dan baş ka bir du ru ma ge çiş, dö nü şüm. istila : Bir ül ke yi si lah gü cüy le ele ge çir me. irdelemek : İncelemek, tetkik etmek. itilaf : Anlaşma, uyuşma, uzlaşma. ipotek : Bir alacak için gayrimenkul üzerinde tanınan rehin hakkı, rehin. je opo li tik : 1. Coğrafya, ekonomi, nüfus vb. nin bir devletin politikası üzerindeki etkisi. 2. Bir devlette bir bölgede uygulanan politikayla o yerin coğrafyası arasındaki ilişki. - K- ka dı : Tanzimat a kadar her türlü davalara, Tanzimat la Medeni Kanun arasındaki dönemde ise yalnız ev len me,bo şan ma, na fa ka, mi ras da va la rı na ba kan mah ke me le rin baş kan la rı na ve ri len ad. ka dir : Güç lü, gü cü ye ter, erk li. ka ğan : Hanların bağlı olduğu devlet başkanı, imparator. ka lıt : Ölen bir kimseden yakınlarına geçen mal veya mülk, miras. ka os : Ka rı şık lık, kar ga şa. Katolik : 1. Ro ma ki li se si nin ken di ne ver di ği ad. 2. Katolik mezhebinden olan kimse. keşiş : Rahip, Ermeni papazı kethuda: Zengin kimselerin ve devlet büyüklerinin buyruğunda çalışan, onların birtakım işlerini gören kimse, kâhya. kışlak : Kı şın or du la rın, gö çe be oy mak la rın hay van la rıy la bir lik te ko nak la dık la rı yer. Knez : Rusya'da soylu prenslere verilen ad. koloni : 1. Sömürge. 2. Göç men top lu lu ğu ve ya bu top lu lu ğun yer leş ti ği yer. konsil : Dinsel öğreti ve kilise düzeni ile ilgili sorunları çözümlemek üzere toplanan piskopos ve din bilgin le rin den olu şan ku rul. konsül : Ro ma'da her yıl se çi len iki dev let baş ka nın dan her bi ri. kuram: 1. Uygulamalardan bağımsız olarak ele alınan soyut bilgi 2. Belirli bir konudaki düşüncelerin, görüşlerin bütünü 3. Sistemli bir biçimde düzenlenmiş birçok olayı açıklayan ve bir bilime temel olan kurallar, yasalar kuramsal : Sistemli bir düşünceye dayalı olan. Teorik. kurultay : Eski Türklerde devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. kut : Tanrı tarafından hükümdara verildiğine inanılan yönetme gücü. kült : 1. Tapma, tapınma. 2. Din. 3. Dinî tören, ibadet, ayin. küm bet : Top lu ma hiz met et miş kim se ler için yap tı rı lan ve da mı kub be bi çi min de olan anıt me zar. - L - lahit : Taş ya da mer mer den oy ma me zar. lon ca : Bel li bir iş ko lun da us ta, kal fa ve çı rak la rı içi ne alan der nek. lügat : Sözlük. - M - mabet : Dinî yapı, tapınak, ibadet yeri. medeniyet : 1. Uygarlık. 2. Bir ülkenin, bir toplumun, maddi ve manevi varlıklarının, düşünce, sanat çalışma la rıy la il gi li ni te lik le ri nin tü mü. mechuliyet : Bilinmezlik, mechullük. medrese : İs lam ül ke le rin de ge nel lik le İs lam di ni ku ral la rı na uy gun bil gi le rin oku tul du ğu yer. mefkûre: Ülkü, ideal megaron : Önün de bir gi riş, hol bö lü mü ve için de yal nız bir oda sı olan taş tan ya pı. melik : Hükümdar. memluk : Köle. menşur: Padişah tarafından verilen vezirlik vb. bir unvanı gösteren bir ferman türü. mevali : 1. Emevilerin Arap ve Müslüman olmayanlara verdikleri isim. 2. Osmanlı Devleti'nde görev yapan yüksek dereceli ilim adamları. milat : İsa pey gam be rin doğ du ğu gün. mirza : Ba zı Türk top lu luk la rın da ve İran da kul la nı lan bir soy lu luk sa nı. mozaik : Türlü renklerde, küçük küp biçiminde mermer, taş veya pişmiş toprak parçalarının yan yana getirilmesiyle yapılan resim ve bezeme işi. muhacir : Göç men. müşrik: Tanrı'ya ortak koşan. müverrih : Ta rih çi. müze : Sanat ve bilim yapıtlarının veya sanat ve bilime yarayan nesnelerin saklandığı, halka gösterilmek için ser gi len di ği yer ve ya pı. 222

38 - N - naip : Tahtta hükümdar olmadığı zaman veya hükümdarın çocukluğu sırasında devleti yöneten kimse. nebi : Peygamber. nevruz : Eski takvimlere göre yılın ve baharın ilk günü sayılan mart ayının yirmi birine rastlayan gün. nüfuz : Söz ge çir me, güç lü ol ma, erk. - O - oligarşi : Siyasal erkin birkaç kişilik bir grubun elinde toplandığı yönetim, aristokrasinin daralmış biçimi. ongun : 1. İlkel toplumlarda topluluğun kendisinden türediği sanılarak kutsal sayılan hayvan, ağaç, rüzgâr vb. doğal nesne veya olay, totem. 2. Arma. ordugâh : Ordunun, ihtiyaçlarını karşılamak için konakladığı yer. Or to doks : 1. Dogmaya ve kilise öğretisine uygun olan. 2. Ortodoksluk mezhebinden olan (kimse). otobiyografi : Bir kişinin kendi yaşamını anlattığı yazı, öz yaşam öyküsü. ozan : Halk şa iri. - Ö - öğ re ti : Bilimde bir düzenli görüşü oluşturan ilke ve dogmaların tümü. ören : Es ki ya pı ya da kent ka lın tı sı. örf : Ya sa lar la be lir len me miş olan, hal kın ken di li ğin den uy du ğu ge le nek, âdet. örfi : Örfle ilgili. öşür : İslam devletlerinde Müslümanlardan alınan onda birlik vergi. öykünmek : Tak lit et mek, bi ri ne ya da bir şe ye ben ze me ye ça lış mak. özerk : Ayrı bir yasaya bağlı olarak kendi kendini yönetme yetkisi olan (kuruluş), muhtar, otonom. - P - pa le og ra fi : Es ki el ya zı la rı nı oku ma bil gi si. papa: Roma Piskoposu. Roma Katolik Kilisesi'nin başı. papaz : Hristiyan din adamı. papirüs : 1. Nil kı yı la rın da ye ti şen bir bit ki. 2. Es ki Mı sır lı la rın pa pi rüs sap la rın dan yap tık la rı kâ ğıt. parya : Köle. piramit : Mı sır fi ra vun la rı nın me zar la rı na ve ri len ad. po lis : 1. Kendi yasaları ile yönetilen bir ya da birkaç kentten oluşan devlet. 2. Yunancada şehir. politeizm : Çok tan rı cı lık. - R - raca : Hindistan'da merkezi otoritenin olmaması nedeniyle kurulan küçük devletleri yöneten kişi. rasathane : Gözlemevi. realist : Ger çek çi. reform : Da ha iyi du ru ma ge tir mek için ya pı lan de ği şik lik, dü zelt me, iyi leş tir me. Rönesans : XV. yüz yıl dan baş la ya rak İtal ya da ve da ha son ra di ğer Av ru pa ül ke le rin de hü ma niz min et kisiy le or ta ya çı kan, kla sik İlk Çağ kül tür ve sa na tı na da ya na rak ge li şen bi lim ve sa nat akı mı. - S - saraç : Ko şum ve eyer ta kım la rı ya pan ve sa tan kim se. sav : İle ri sü rü le rek sa vu nu lan dü şün ce, tez. sefer : Genellikle yurt dışına yapılan askerî harekât, savaşa gitme, savaş. sefih : Zevk ve eğ len ce ye düş kün, uça rı. seki : Akarsuların iki yanındaki yamaçlarda, kimi deniz ve göl kıyılarında görülen basamak biçimindeki yeryüzü şekli, set. semerdam : Kare planlı yapılarda görülen ve topuz çatı da denilen piramit biçimli çatı. sfenks : Kadın başlı, arslan vücutlu heykellere verilen ad. sipahi : Atlı asker. site : İlk Çağda kendi yasaları ile yönetilen bir veya birkaç kentten oluşan devlet. siyer : Hz. Muhammed'in hayatını anlatan eser. stel : Küçük dikili taş. subaşı : Or du ko mu ta nı. Kent ler de gü ven lik iş le ri ne ba kan gö rev li le rin ba şı. sü : Asker, ordu. - Ş - şaman : Şa man lık ta, ge le cek ten ha ber ver me, bü yü yap ma gi bi gö rev le ri olan, ruh lar la iliş ki ku ra rak has ta lık la rı iyi leş tir di ği ne ina nı lan din ada mı, kam. Şamanlık : Kuzey ve Orta Asya'da Türkler, diğer kıtalarda da başka topluluklar arasında günümüze değin süregelen doğaya tapma, doğaüstü ruhlara inanma temeline dayalı din, Şamanizm. 223

39 şark : Do ğu. şehname : Hü küm da rın ni te lik le ri ni, üs tün ba şa rı la rı nı an la tan, mes ne vi bi çi min de ya zıl mış ko şuk. şerefe : Mi na re nin ezan oku nan ye ri. şeri : Şeriatle ilgili. şölen : Ziyafet. şövalye : Orta Çağ Avrupası'nda özel eğitimle yetişmiş, belli ülküler taşıyan soylu, atlı savaşçı. şûra : Bir alanla ilgili olarak oluşturulan danışma kurulu şümullü : Kapsamı geniş olan, birçok şeyi etkileyen veya içine alan, kapsamlı. - T - taassup : Bağnazlık. tabu : Kutsal sayılan kimi insanlara, hayvanlara, nesnelere dokunulmasını, kullanılmasını yasaklayan, aksi yapıldığında zararı dokunacağı düşünülen dinsel inanç. tacir : Ticaretle uğraşan kimse, tüccar. ta vaf : 1. Bir şe yin çev re si ni do laş ma ya da kut sal bir ye ri zi ya ret et me. 2. İslam dininde Kâbe nin çevresini dolaşma. tebaa : İslam devletlerinde hükümdara tâ bi olan halk. tecelli : 1. Açılıp belirleme, açıkça ortaya çıkma aydınlanma, 2. Belirme, görünme, 3. Talih, kader, 4. Allah'ın kudretinin belirmesi. tecrit : Ayırma, ayrı bir tarafta tutma tefekkür : Dü şün me, dü şü nüş. tekerrür : Tekrarlama. teokratik : Din yasaları ile yönetilme durumu. tez hip : 1. Yazma kitaplarda, sayfaların yaldız ve boya ile bezenmesi, yaldızlama. 2. Süsleme, bezeme. tinsel : Ruhsal. tiran : Eski Yunan'da siyasal gücü zorla ele geçiren, onu kötüye kullanan kimse. topuz : Ucu top biçiminde eski bir silah. totem : Bir aşiret bölümünün kendisine ata saydığı ve adını alarak ona taptığı bir hayvan veya bitki. tümülüs : Bir yer al tı me zar oda sıy la onun üze ri ne yı ğıl mış bir top rak yı ğı nın dan olu şan ya pay gö müt tepesi. türev : Türemiş olan başka bir şeyden çıkmış bulunan, müştak. - U - uç : Türk devletlerinde genel olarak sınır boylarında eyalet ve sancaklara verilen isim. ulema : Bilginler. usturlap: Gök cisimlerinin yükseltisini ölçmekte kullanılan araç. Uzak Do ğu : Asya'nın doğu ve güneydoğusuna verilen ad. uzay : Bü tün var lık la rın için de bu lun du ğu son suz boş luk. - Ü - ümera : Emir ler, bey ler. üstat : Bi lim ya da sa nat ala nın da üs tün bil gi si ve ye te ne ği olan kim se. ütopya : Ger çek leş ti ril me si ola nak sız ta sa rı ya da dü şün ce. - V - vaha : Çöllerde bulunan tarım ve yerleşme alanları. vahiy : Bir düşünce ya da buyruğun Tanrı tarafından peygamberlere bildirilmesi. vakıf : Bir hiz me tin ge le cek te de ya pıl ma sı için bel li ko şul lar la ve res mî bir yol la ay rı la rak bir kim se ta rafın dan bı ra kı lan mülk ya da pa ra. - Y - yab gu : Eski Türklerde büyük hakana bağlı olarak ülkenin batısını yöneten ikinci derecedeki hükümdarların unvanı. yaylak : Hayvanların yayılmasına uygun yer, otlak. yiğitbaşı : Loncalarının kararlarını yürüten kimse yuğ : Es ki Türk ler de ölü ler için ya pı lan tö ren. - Z - zanaat : El ustalığı isteyen işler. ze kât : Müs lü man lık ta, sa hip olu nan mal ve pa ra nın kırk ta bi ri nin, her yıl sa da ka ola rak da ğı tıl ma sı nı ön gö ren İs lam ın beş ko şu lun dan bi ri. ziggurat : Es ki Me zo po tam ya'da dört kö şe plan lı, kat lar hâ lin de yük se len ku le bi çimin deki tapınak yapısı. 224

40 KAYNAKÇA 1001 İcat Dünyamızda İslam Mirası, Editör Salim TSAL-Hassani, Çev.: Salih TAHİR. AFYONCU, Erhan, 1000 Soruda Osmanlı İmparatorluğu, C 4, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, AKGÜNDÜZ, Ahmet, Bilinmeyen Osmanlı, OSAV Yayınları, Ankara, AKURGAL, Ekrem, Anadolu Kültür Tarihi, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara, AKURGAL, Ekrem, Anadolu Uygarlıkları, İstanbul, ALP, Sedat, Hitit Güneşi, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara, ARMAĞAN, Mustafa, Tarihin Sırlarına Yolculuk, Timaş Yayınları, İstanbul, ASLANAPA, Oktay, Türk Sanatı, Remzi Yayınları, İstanbul, ATATÜRK, Gazi Mustafa Kemal, Söylev, hzl.: Hıfzı Veldet VELİDEDEOĞLU, Çağdaş Yayınları, İstanbul, ATATÜRKÇÜLÜK, Genel Kurmay Başkanlığı Yayınları, Cilt I-II-III, Ankara, ATATÜRKÇÜLÜK, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul, AYDOĞAN, Metin, Türk Uygarlığı, Umay Yayınları, İzmir, BARTHOLD, Wilhelm, Orta Asya Tarihi Hakkında Dersler, çev.: K.Y. KOPRAMAN, İ. Aka Yayınevi, Ankara, BAŞTAV, Şerif, Sibir Türkleri Belleten Yayınları, İstanbul BAYKARA, Tuncer, Türkiye'nin Sosyal ve İktisadi Tarihi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, BAYKARA, Tuncer, Türk Kültür Tarihine Bakışlar, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, BAYRAM, Mikail, Bacıyan-ı Rum (Anadolu Selçukluları Zamanında Genç Kızlar Teşkilatı), Konya, BİLGİÇ, A. Timur, Tarihte Neler Olmadı ki, Dönüşüm Yayınları, İstanbul, BRAUDEL, Fernand, Akdeniz, çev.: Necati Erkurt, Metis Yayınları, İstanbul, BRAUDEL, Fernand, Uygarlıkların Grameri, çev.: Mehmet Ali KILIÇBAY, Ankara, BUSBECG, Ghiselin de, Türk Mektupları, çev.: Derin Türk ÖMER, Doğan Yayınevi, İstanbul, Büyük Tarih Atlası, Arkın Kitabevi, İstanbul, CARR, Edward Hallet, Tarih Nedir, çev.: Misket Gizem GÜRTÜRK, İletişim Yayınları, İstanbul, ÇAYKARA, Emine, Tarihçilerin Kutbu (Halil İnalcık kitabı), Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, ÇEÇEN, Anıl, Tarihte Türk Devletleri, Milliyet Yayınları, İstanbul, ÇIĞ, Muazzez İlmiye, Tarih Sümerde Başlar, TTK Yayınları, Ankara, DEMİRKENT, Işın, Haçlı Seferleri, Dünya Yayıncılık, İstanbul, DOĞAN, İsmail, Osmanlı Ailesi-Sosyolojik Bir Yaklaşım, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, EKİNCİ, Yusuf, Ahilik ve Mesleki Eğitimi, MEB Yayınları, İstanbul, ERGİN, Muharrem, Orhun Abideleri, MEB Yayınları, İstanbul, GÖLPINARLI, Abdülbâkî, İslam Tarihi, İnkılap Kitabevi, İstanbul, GÖMEÇ, Sadettin, Türk Kültürünün Ana Hatları, Akçağ Yayınları, Ankara, GÜLENSOY, Tuncer, MS 4500-MS XIII. Yüzyıllar Arasında Barbar Türkler Dil, Din, Kültür, Bilim, Sanat, Uygarlık, AktaşYayınları, Ankara, GÜMÜŞÇÜ, Osman, Tarihî Coğrafya, İstanbul, GÜNGÖR, Erol, Tarihte Türkler, Ötüken Yayınları, İstanbul, GÜNTÜRKÜN KALIPÇI, İlknur, Anmaktan Anlamaya Doğru Atatürk, Epsilon yayınları, İstanbul, GÜRÜN, Kamuran, Türkler ve Türk Devletleri Tarihi, C. 1, Ankara, GÜVENÇ, Bozkurt, Türk Kimliği, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara, HALKIN, E. Leon, Tarih Tenkidinin Unsurları, TTK Yayınları, Ankara, HAMİ DANİŞMENT, İsmail, Tarihî Hakikatler, Timaş Yayınları, İstanbul, HEREDETOS, Herodot Tarihi, çev.: Müntekim ÖKMEN, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, HOCA, Saddettin Efendi, Tacü't-Tevarih-4, çev.: İsmet PARMAKSIZOĞLU, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul, HUNKE, Sigrid, Avrupa Üzerine Doğan İslam Güneşi, Bedir Yayıncılık, İstanbul, İBN-İ BATUTA, Dünya Seyahatnamesi, 100 Temel Eser, Ankara, İBN-İ HALDUN, Mukaddime, MEB Yayınları, İNAN, Afet, Eski Mısır Tarihi ve Medeniyeti, TTK Basımevi, Ankara, İslam Dünyası Ansiklopedisi, İletişim Yayınları, İstanbul, İZGİ, Özkan, Çin Elçisi Wang Yen- Te'nin Uygur Seyahatnamesi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, KABAKLI, Ahmet, Türk Edebiyatı, C 2, Türk Vakfı Yayınları, İstanbul, KAFESOĞLU, İbrahim, Selçuklu Tarihi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, İstanbul, KAFESOĞLU, İbrahim, Sultan Melikşah, TTK Basımevi, İstanbul, KAFESOĞLU, İbrahim, Türk Millî Kültürü, TTK Basımevi, İstanbul,

41 KARAKÖSE, Hasan, Orta Çağ Tarihi ve Uygarlığı, Nobel Yayınları, Ankara, KAŞGARLI, Mahmut, Divani Lügati t-türk, TDK Yayınları, Ankara, KAŞIKÇI, Nihat, Hasan YILMAZ, Orta Asya-Anadolu Göç Coğrafyası Tanrı Dağlarından Malazgirt'e, Üçüncü Baskı, İstanbul, KIRPIK, Güray, Doğunun ve Batının Gözünden Haçlılar, Selenge Yayınları, İstanbul, KİTAPÇI, Zekeriya, Yeni İslam Tarihi ve Türkistan, Bayrak Yayınevi, İstanbul, KOCA, Salim, Tarih Öğrenmenin Faydası, MEB Yayınları, İstanbul, KOCA, Salim, Türk Kültürünün Temelleri, MEB Yayınları, Ankara, KOCA, Salim, Türkiye Selçukluları Tarihi, C 2, Malazgirt'ten Miryokefalon'a ( ), Karam Yayınları, Çorum, KOCATÜRK, Utkan, Atatürk'ün Fikir ve Düşünceleri, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ankara, KOCATÜRK, Utkan, Atatürk'ün Fikir ve Düşünceleri, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, KOMİSYON, Atatürkçülük, Atatürk'ün Görüşleri ve Direktifleri, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, KOMİSYON, Atatürkçülük ve Atatürkçülüğe İlişkin Makaleler, C 1, 2, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, KOMİSYON, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi, Yüksek Öğretim Kurulu Yayınları, C 2, Ankara, KOMİSYON, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, C 1, 2, 3, 4, 5, 6, İstanbul, KOMİSYON, İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, KOMİSYON, Türkler, C. 2, 4, 5, 6, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, KÖPRÜLÜ, M. Fuad, Türkiye Tarihi Anadolu İstilasına Kadar Türkler, Akçağ Yayınları, Ankara, KÖYMEN, M. Altay, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, TTK Basımevi, Ankara, KÖYMEN, M. Altay, Selçuklu Devri Türk Tarihi, TTK Basımevi, İstanbul, KÖYMEN, M. Altay, Türkiye Selçukluları Devletinin Ekonomik Politikası Belleten, C 1, Ankara, KURAT, Akdes Nimet, Karadeniz'in Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, TTK Basımevi, Ankara, KURNAZ, Şefika, Kadın Hareketinde Bir Öncü, Akçağ Yayınları, İstanbul, LISSNER, Ivar, Uygarlık Tarihi, Milliyet Yayınları, İstanbul, LİGETİ, L., Bilinmeyen İç Asya, çev.: Sadettin KARATAY, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, LİNGS, Martin, Hz. Muhammed, çev.: Nazife ŞİŞMAN, İnsan Yayınları, İstanbul, MEMİŞ, Ekrem, Tarih Metodolojisi, Çizgi Yayınevi, Konya, MEMİŞ, Ekrem, Türk Kültür Tarihi, Çizgi Yayınevi, Konya, MAAOLUF, Amin, Arapların Gözünde Haçlı Seferleri, çev.: Ali Berktay, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, MERÇİL, Erdoğan, İlk Türk-İslam Devletleri, TTK Basımevi, İstanbul, NİZAMÜLMÜLK, Siyasetname, hzl.: Sadık YALSIZUÇANLAR, Antik Şark Klasikleri, İstanbul, NİYAZİ, Mehmet, Türk Tarih Felsefesi, Ötüken Yayınevi, İstanbul, Onuncu Asırda Türkistan'da bir İslam Seyyahı, İbn Fazlan Seyahatnamesi Tecümesi, hzl.: Ramazan Şeşen, Bedir Yayınevi, İstanbul, ORTAYLI, İlber, Tarihimiz ve Biz, Timaş Yayınları, İstanbul, ORTAYLI, İlber, Tarihin İzinde, Timaş Yayınları, İstanbul, ÖGEL, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, C 1, 2, TTK Basımevi, Ankara, ÖGEL, Bahaeddin, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, TTK Basımevi, Ankara, ÖGEL, Bahaeddin, Türk Mitolojisi, C 1, 2, TTK Basımevi, Ankara, ÖZBARAN, Salih, Tarih, Tarihçi ve Toplum, Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul, ÖZÇELİK, İsmail, Tarih Araştırmalarında Yöntem ve Teknikler, Ankara, ÖZEL, Mehmet, Vatan, Millet ve Bayrak Sevgisi, T.C. Kültür Bakanlığı, Ankara, ÖZTUNA, Yılmaz Türkiye Tarihi, C 2, 3, 4, Hayat Yayınları, İstanbul, PARMAKSIZOĞLU, İsmet, Düşünceleriyle Atatürk, TTK Basımevi, Ankara, Resimli Tarih Atlası, Evrensel İletişim Yayınları, Ankara. ROUX, Jean Paul, Türklerin Tarihi, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, RUNCIMAN, Steven, Haçlı Seferleri Tarihi, çev.: F. IŞILTAN, Ankara, RUNCİMAN, Steven, Kutsal Toprakların Davetsiz Misafirleri Haçlı Seferleri, C 1, Nokta Kitap, İstanbul, SARIÇAM, İbrahim, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesaj, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, ŞEŞEN, Ramazan, İbn Fazlan Seyahatnamesi Tercümesi, Bedir Yayınevi, İstanbul, SEVİM, Ali, Anadolu nun Fethi, TTK Basımevi, Ankara, SEVİN, Veli, Anadolu Arkeolojisi, Der Yayınları, İstanbul, SEVİN, Veli, Başlangıçtan Pers Egemenliğine Kadar Eski Anadolu ve Trakya, İletişim Yayınları, İstanbul,

42 ŞAHİNLER, Necmettin, Tarihe Adanmış Sözler, Beyan Yayınları, İstanbul, ŞEKER, Mehmet, Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, ŞEKER, Mehmet, Anadolu'da Bir Arada Yaşama Tecrübesi Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması, Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, ŞEKER, Mehmet, Fetihlerle Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması, Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, SENCER, Muzaffer, Dinin Türk Toplumuna Etkileri, Ant Yayınları, İstanbul, SÜMER, Faruk, Oğuzlar, Remzi Yayınevi, Ankara, SÜSLÜ, Azmi, Atatürk ve Tarih, Atatürkçü Düşünce El Kitabı, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara, ŞAŞAL, Behzat, Atatürk'ü Tanımak ve Anlamak, Anayurt Gazetesi Yayınları, Ankara, ŞİRAZİ, Sadi, Gülistan ve Bostan, Nesil Yayınevi, İstanbul, Tarih Atlası 1, Koza Yayınları, Ankara, Tarih Atlası 2, Gendaş Yayınları, İstanbul, Tarih Atlası 3, Özyürek Yayınevi, İstanbul, Tarih Yazımında Yeni Yaklaşımlar, Tarih Vakfı, İstanbul, TATÇI, Mustafa, Yunus Emre Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara, T.C. Anayasası, Adalet Yayınevi, Ankara, TDK Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, TDK Yazım Kılavuzu, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, TOGAN, Zeki Velidi, Umumi Türk Tarihine Giriş, C 1, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul, TOSH, JOHN, Tarihin Peşinde, Tarih Vakfı, Yurt Yayınları, İstanbul, TURAN, Osman, Resimlerle Türkiye Tarihi, TTK Basımevi, İstanbul, TURAN, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, TTK Basımevi, Ankara, TURAN, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, TTK Basımevi, İstanbul, TURAN, Osman, Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi, TTK Basımevi, İstanbul, Türkler Ansiklopedisi, C 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Türk Devletleri Albümü Ansiklopedisi, C 1, 2. Türk Dünyası Kültür Atlası, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, İstanbul, ULUÇAY, Çağatay, İlk Müslüman Türk Devletleri, MEB Yayınevi, İstanbul, ULUSU, M. Kemal, Atatürk'ün Yanı Başında, Doğan Kitap, İstanbul, UZUNÇARŞILI, İsmail, Anadolu Beylikleri, TTK Basımevi, Ankara, ÜÇOK, Bahriye, İslam Tarihi, Bilgi Yayınevi, Ankara, YILDIRIM, Hikmet, Karşılaştırmalı Kronolojik Dünya Tarihi, Maya Akademi, Ankara, YILDIRIM, Recep, Uygarlık Tarihine Giriş, İlkçağ Tarihi ve Uygarlıkları, Asil Yayıncılık, Ankara, YUSUF Has Hacib, Kutadgu Bilig, Diyanet Yayınları, Ankara, İnternet Adresleri vebilim/matbaa.asp www. ankara.gov.tr.portal.asp?x=fotalb

43 Acisindan_Bakislar Konular/Resimler/Muze ,

44 Dergi ve Gazete Kaynakçası Atlas Dergisi, Kasım, Atlas Dergisi, Nisan, Atlas Dergisi, Ocak, Atlas Dergisi, Ocak, Atlas Dergisi, Şubat, Bilim Teknik Dergisi, Haziran, Bilim Teknik Dergisi, Mart, Bilim Teknik Dergisi, Nisan, Derin Tarih, Ağustos, Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, Bahar, NTV Tarih Dergisi, Aralık, NTV Tarih Dergisi, Mayıs, NTV Tarih Dergisi, Ocak, Popüler Tarih Dergisi, Şubat, Pusula Dergisi, Ekim, Kasım, Aralık, Pusula Dergisi, Ocak, Şubat, Mart, Pusula Dergisi, Temmuz, Ağustos, Eylül, Tarih ve Düşünce Dergisi, Aralık, Tarih ve Düşünce Dergisi, Ekim, Tarih ve Düşünce Dergisi, Haziran, Tarih ve Düşünce Dergisi, Nisan, Tarih ve Düşünce Dergisi, Ocak, Tarih ve Düşünce Dergisi, Şubat, Toplumsal Tarih Dergisi, Temmuz, Toplumsal Tarih Dergisi, Mayıs, Toplumsal Tarih Dergisi, Ocak, Vakıflar Dergisi, Ağustos, Vakıflar Dergisi, Aralık, Vakıflar Dergisi, Eylül, Vakıflar Dergisi, Kasım, Vakıflar Dergisi, Mayıs, tarihli gazete haberi, Vatan gazetesi tarihli gazete haberi, Hürriyet gazetesi tarihli gazete haberi, Hürriyet gazetesi 229

45 N.Ö.C (AZERBAYCAN) TÜRKİYE HARİTASI GÜNEY KIBRIS RUM YÖNET M NÖC: Nahcivan Özerk Cumhuriyeti (Azerbaycan) 230

46 TÜRK DÜNYASI HARİTASI 231