Modern Organizasyon Teorisi. Arş. Gör. Celal Cahit AĞAR

Transkript

1 Modern Organizasyon Teorisi Arş. Gör. Celal Cahit AĞAR

2 Modern Organizasyon Teorisi Sistem Yaklaşımı Durumsallık Yaklaşımı Güncel Yaklaşımlar

3 Sistem Yaklaşımı Biyolog Ludwig Bertalanffy in (1951) Genel Sistem Teorisi adlı çalışması Sistem Nedir? Belirli parçalardan (alt birimlerden, alt sistemlerden) oluşan, Bu parçalar arasında belirli ilişkiler olan, Bu parçaların aynı zamanda dış çevre ile ilişkisi olan bir bütündür.

4 Sistem Yaklaşımı nda Temel Kavramlar Sistem ve Alt Sistemler Kapalı ve Açık Sistemler Çevre (Dış Çevre) Sistemin Sınırları Entropi ve Negatif Entropi Dengeli Durum ve Dinamik Denge Girdi, Çıktı ve Geri Besleme Değişkenler ve Parametreler

5 Sistem Yaklaşımının Sağladığı Yararlar Bütünü görme İlişkiye odaklanma Uyum sağlama Etkileşimi anlama Dinamikliği kavrama Algıyı basitleştirme

6 Birleştirici Bileşenler Koordinatif Bütünleşme İletişim Yapısı Yönetsel Bütünleşme Parçalayıcı Bileşenler Farklılaşma (Karmaşıklık) Emek-Gücü Emek-Gücü Örgüt Yapısı Organizasyon Yapısı Türü Organizasyon Yapısı Bileşenleri Otokratik Yapı Demokratik Yapı Dikey Farklılaşma Yatay Farklılaşma Uzamsal Farklılaşma Üretim Araçları Üretim Araçları Merkezileşme Merkezi Âdemi-Merkezi Kontrol Alanı Dar Geniş Departmanlaşma Merkezcil Plüralist Formelleşme Yüksek Düşük Doğrultu ve Kanallar Sıkı Biçimde Yapılandırılmış Esnek Biçimde Yapılandırılmış Modeller Merkezi Merkezkaç

7 Durumsallık Yaklaşımı Her koşul için geçerli «en iyi» örgüt yapısından söz edilemez! «En iyi» koşullara bağlıdır! Teknoloji Çevre Büyüklük Strateji Kültür vb.

8 Örgüt Yapısı ve Teknoloji Woodward Çalışması Aston Grubu Çalışması Tavistock Enstitüsü Çalışmaları Thompson un Temel Teknolojiler Sınıflaması Perrow un Rutin-Rutin Olmayan İş Sınıflaması

9 Woodward Araştırması İngiltere de Essex bölgesinde, üretim teknolojileri farklı 100 imalat işletmesinde yılları arasında inceleme yapılmıştır. Birim üretim: Müşteri spesifikasyonlarına göre imalat vardır. Faaliyetler arka arkaya tekrarlanmaz. Teçhizat kullanımı her siparişte değişir. Standartlaşma hemen hemen yoktur. Kitle üretimi: Çıktılar büyük partiler halinde ve standart olarak üretilir. Süreçteki faaliyetler ve teçhizat az tekrarlanan türdendir. Süreç üretimi: Teknoloji daha gelişmiş ve çıktılar tamamen standarttır. Süreçteki faaliyetler, teçhizat tamamen belli ve tekrarlanan cinstendir.

10 Bulgular Teknoloji Tipi Birim Yapı Tipi Mekanik Organik Başarısızlık Başarı Yığın Mekanik Organik Başarı Başarısızlık Süreç Mekanik Organik Başarısızlık Başarı

11 Aston Grubu Çalışması Yapısal Değişkenler 1. Uzmanlaşma (fonksiyon ve rollerde) 2. Standartlaşma (iş yapma usul ve metotlarında) 3. Standartlaşma (işe alım uygulamalarında) 4. Formelleşme (yazılı kurallar, prosedürler vb.) 5. Otorite Yoğunlaşması (merkezileşme) 6. Konfigürasyon (organizasyon biçiminin) Bağlamsal Değişkenler 1. Organizasyonun kökeni ve tarihi 2. Mülkiyet biçimi (yönetici-mülkiyetli, ortaklı, aile şirketi olma vs.) 3. Organizasyonun büyüklüğü 4. Ürün/hizmetlerinin çeşit ve sayısı 5. Teknolojik özellikleri (birimlerdeki) 6. Karşılıklı bağımlılık (organizasyon ile müşteri, tedarikçi, sendika vb. unsurlar arasındaki) Bulgular: 1- Teknoloji kağıttan kaplanmış be arkadaş 2- Büyüklük daha mühim

12 Tavistock Enstitüsü Çalışması Shortwall mining method El emeğine dayalı Longwall mining method Taşıyıcı bant ve otomasyona dayalı Ve işler sarpa sarar

13 Tavistock Enstitüsü Çalışması Shortwall El emeği Otonomi Küçük gruplar Özdenetim Rotasyon Açık sosyal etkileşim Longwall Otomasyon Standartlaşma Büyük gruplar Dış denetim Tanımlı görevler Sınırlanmış sosyal etkileşim SONUÇ: ÖRGÜTLER SOSYO-TEKNİK SİSTEMLERDİR!

14 Thompson un Temel Teknolojiler Sınıflaması Teknoloji Türü Hâkim olan Faaliyetlerarası Karşılıklı Bağımlılık İletişim ve Karar Vermeye Etkisi Gerekli Olan Organizasyon Karmaşıklığı Gerekli Olan Koordinasyon Türü Örnek Bütünleyici Çözümleyici Az Az Standartlaşma Banka X Y Z Sıralı Bağlı Orta Orta Planlama X Y Z Montaj Hattı Çok Yönlü Yoğun Y X Çok Çok Z Karşılıklı Ayarlama Hastane Mekanik Organik Çözümleyici Teknoloji BULGU: Bağlı Teknoloji Yoğun Teknoloji

15 Beklenmedik Durum Az Çok Perrow un Rutin-Rutin Olmayan İş Sınıflaması Problemlerin Çözümü için Gereken Araştırma İhtiyacının Doğası Sıra Dışı ve Bilinmeyen Yöntemler (1) Sanat (Özellikli Cam) (4) Rutin (Vida, cıvata) BULGU: 2= Organik 4= Mekanik 1 ve 3= Ara Formlar (2) Rutin olmayan (Uzay) (3) Mühendislik (Ağır Makine) Mantıksal ve Analitik Yöntemler

16 Örgüt Yapısı ve Çevre Burns ve Stalker Çalışması Lawrence-Lorsch Çalışması Emery-Trist Çalışması James Thompson Çalışması Robert Duncan Çalışması

17 Burns ve Stalker Çalışması İngiltere de faaliyette bulunan ve farklı endüstrilerden derlenen 20 işletme üzerinde gerçekleştirilmiştir. İşletmeler, tekstil, telsiz, telefon, plastik, ilaç, demir dışı metaller ve alaşımlar, yakıt vb. çok çeşitli sektörlerden seçilmiştir Çevre değişkeni, öngörülebilirlik ve stabilite olarak iki boyutta sınıflandırılmıştır

18 İki uç nokta Suni İpek İşletmesi: Öngörülebilir ve stabil çevre yapısına sahip Hayatta kalmak için; Beklenmedik durumları kontrol altında tutmak ve istikrarı korumak Elektronik İşletmeleri Öngörülemez ve hareketli çevre yapısına sahip Hayatta kalmak için; Piyasaya sürekli inovatif elektronik parça sürmek

19 Bulgular Öngörülebilir ve stabil çevre = Mekanik Yapı Öngörülemez ve hareketli çevre = Organik Yapı Organizasyonel Karakteristikler Mekanik Yapı Organik Yapı Kontrol alanı Dar Geniş Otorite kademesi sayısı Çok Az Beyaz yakalı/mavi yakalı personel oranı Düşük Yüksek Karar vermede merkezileşme derecesi Yüksek Düşük Farklı birimlerarası iletişim kurabilme imkânı Düşük Yüksek Formelleşme derecesi Yüksek Düşük İş hedeflerinin belirlenmişlik derecesi Yüksek Düşük Gerekli faaliyetlerin belirlenmişlik derecesi Yüksek Düşük

20 Lawrence Lorsch Çalışması 6 sı plastik materyaller üretme, geliştirme ve satışı endüstrisinde, 2 si ambalaj endüstrisinde, 2 si gıda endüstrisinde faaliyette bulunan toplam on işletmenin sayıları otuz ila elli arasında değişen orta ve üst düzey yöneticileri üzerinde yapılandırılmış görüşmeler ve anket uygulamaları gerçekleştirmişlerdir.

21 Belirsizlik ve Değişim Hızı Plastik işletmeleri: Yüksek belirsizlik ve değişim hızının olduğu bir çevrede; Ambalaj işletmeleri: Düşük belirsizlik ve değişim hızının olduğu bir çevrede; Gıda işletmeleri: Orta düzey belirsizliğe ve değişim hızına sahip bir çevrede faaliyette bulundukları saptanmıştır

22 Temel Bütünleştirici Araçlar Bulgular (-) Çevresel Belirsizlik ve Değişim Hızı (+) Ambalaj Gıda Plastik Farklılaşma Derecesi Birleştiriciler Yok Koordinatör Bireyler Koordinatör Birimler Çapraz Tüm yönetim Fonksiyonel Yok Geçici yapıda kademelerinde ve Takımlar sürekli yapıda Doğrudan Yönetsel İrtibat Var Var Var Yönetsel Hiyerarşi Var Var Var Yazılı Sistemler Var Var Var Departmanlar bile etkilenir!

23 Emery Trist Çalışması İkinci Kademe Çevre L 22 L 22 L 22 L 22 Girdi Çevresi L 22 Çıktı Çevresi L 21 L 12 Organizasyon L 11 Birinci Kademe Çevre L11= İçsel Karşılıklı Bağımlılık L21 ve L12 = İşlemsel Karşılıklı Bağımlılık L22= Çevresel Karşılıklı Bağımlılık

24 Bulgular Çevresel Doku Çevrenin Yapısı Adaptasyonel Davranışlar Durgun-Dağınık (L11) Durgun-Yoğunlaşmış (L11 + L21) Dengesiz-Tepkici (L11+L12+L21) Çalkantılı (L11+L21+L12+L22) Kaynaklar ve faktörlerin rastgele dağıldığı mükemmel pazar koşullar Kaynaklar ve faktörlerin dezavantajlı dağılması sebebiyle eksik rekabet Benzer organizasyonların kafa kafaya rekabetine dayanan oligopolcü piyasa Zeminin hareketli olduğuna yönelik paylaşılan ortak kanı Deneyime dayanan taktikler Lokal optimizasyon Avantaj elde edilip korunması ve çıktıların doğru konumlandırılması için strateji geliştirme Yetkinlikler ve kaynaklara yönelik ilgi Faaliyetlerin merkezileştirilmesi Rakiplerle oyun-bazlı stratejiler Operasyonel seferberlikler Hızlı karar verme gerekliliği Rakiplerle aynı alanı paylaşmada uzlaşı Tek başına hiçbir sistemin hayatta kalamaması Çevredeki birbirine benzemeyen organizasyonlar arasında ortak stratejiler

25 Thompson Çalışması Homojen Heterojen Durgun Durgun-Homojen Çevre Durgun-Heterojen Çevre Değişken Değişken-Homojen Çevre Değişken-Heterojen Çevre Departmanlaşma Adaptasyon Aracı Merkeziyet Yapı Durgun-Homojen Az sayıda fonksiyonel departman Genel nitelikli standart ve kurallar Merkezi Mekanik Durgun-Heterojen Dilimlere uygun çeşitlilikte boyut bazlı fonksiyonel departman Birimsel nitelikli standart ve kurallar Merkezi Mekanik Değişken-Homojen Çok sayıda özerk boyutsal departman Çevresel değişime karşı planlı yanıtlar Merkezkaç Organik Değişken-Heterojen Çok sayıda bağımsız boyutsal departman Birim bazlı gözlem ve planlı yanıtlar Merkezkaç Organik

26 Duncan Çalışması 3 üretim organizasyonundaki 10 karar birimi ve 3 araştırmageliştirme organizasyonundaki 12 karar birimi olmak üzere toplam 22 organizasyonel karar birimini incelemiş Bu birimlerin karar alma davranışlarına etki eden 4 farklı algılanan belirsizlik durumunu içeren çevre sınıflandırması geliştirmiştir.

27 Bulgular Statik Dinamik Basit Düşük Düzeyde Algılanan Belirsizlik Çevrede az sayıda faktör ve bileşen mevcuttur. Faktör ve bileşenler az-çok birbirine benzemektedir. Faktör ve bileşenler temel olarak aynılığını korumakta ve değişmeden kalmaktadır. Kısmen Yüksek Düzeyde Algılanan Belirsizlik Çevrede az sayıda faktör ve bileşen mevcuttur. Faktör ve bileşenler az-çok birbirine benzemektedir. Çevredeki faktör ve bileşenler sürekli bir değişim sürecindedir. Karmaşık Kısmen Düşük Düzeyde Algılanan Belirsizlik Çevrede çok sayıda faktör ve bileşen mevcuttur. Faktör ve bileşenler birbirine benzememektedir. Faktör ve bileşenler temel olarak aynılığını korumakta ve değişmeden kalmaktadır. Yüksek Düzeyde Algılanan Belirsizlik Çevrede çok sayıda faktör ve bileşen mevcuttur. Faktör ve bileşenler birbirine benzememektedir. Çevredeki faktör ve bileşenler sürekli bir değişim sürecindedir.