CAZ MÜZ VE TÜRLER ÜZERNE BR ÇALIMA *

Transkript

1 CAZ MÜZ VE TÜRLER ÜZERNE BR ÇALIMA * Özet / Abstract M. Devrim BABACAN ** Caz müzii, sahip olduu çok farkl müzik öeleriyle 70 sene gibi ksa saylabilecek sürede fazlaca geliim göstermi ve günümüze kadar gelmitir. Armonisi, ritmik yaps ve doaçlamaya dayanan melodi tarz ile ayr bir öneme sahip olan caz, gelien armoni ve çal anlayyla farkl tnlar arayan müzisyenlere zemin oluturmutur. Klâsik müziin kural d hareket tanmayan armoni yapsnn aksine, caz özgür bir müziktir denebilir. On birli ve on üçlü arkorlaryla caz armonisi çounlukla tonal yap dnda da hareket edebilen bir anlaya sahiptir. Ayrca keskin bir ritim duygusu ve her türünde gösterdii farkl ritim anlayyla karmak bir ritmik yapya sahiptir. Caz ve çal farkllklarna sahip türlerini iyi bilmek, çalnan eserin karakteristik özelliini belli etmek açsndan önemlidir. Anahtar Kelimeler: Müzik, Caz, Caz n Türleri, Swing, Caz Armonisi A STUDY ABOUT JAZZ MUSIC AND JAZZ STYLES Jazz music, with its many different musical elements has shown much improvement and come up today in very short time such as 70 years. It has very important characteristics such as its harmony, rhythmic structer, swing, bebop, melodic understanding and improvisation. Over time, developing an understanding of jazz harmony and its playing skills has offered new area for musicians who looking for new timbres. In contrast to the structure of normative harmony of classical music, Jazz is free music to play. Especially, it has very rich harmonic line with 11th and 13rd chords and has complex rhythmic structure with a sharp sense of rhythm and special groove understanding. It s important that player has to know jazz and jazz styles to play it with its characteristics. Key Words: Music, Jazz, Jazz Styles, Swing, Jazz Harmony Giri! Oldukça uzun ve köklü bir geçmie sahip olan caz müziinin douu ve ilk geliimine dair çeitli tahminlerden biri de, Afrika dan köle olarak getirilmi halkn, Amerika'da New Orleans ve Mississippi deltas etrafnda civarna yerletirilmesi ve çaltrlan kölelerin bu yörelerde kendi arklarn söyleyerek cazn ilk notalarn yaymaya balamlardr. Afrika siyah insanlarnn kendilerine has kark ritim anlay, melodik hat olarak hemen hiçbir ey vermeyen ve bugünkü marimba çalgsna benzer aaçtan yaplm müzik aletleri bulunmaktayd (Sermet, 1990). Müziklerinde genel olarak Diatonik tonlar kullanmlardr. Alerleyen zaman içinde ise Pentatonik denilen be seslik bir dizi ve daha önemlisi blue note olarak bilinen pesletirilmi 3 lü ve 7 li sesleri de bu diziye yerletirmilerdir. Carklar daha çok çar-cevap (Antifonal ark) formundadr. Doaçlama ve melodik varyasyonlara skça rastlanr. (Yankolu, 2007) Afrika dan zorla göç ettirilen siyah halk, misyonerlerin basks altnda gittikleri kiliseleri, maruz kaldklar zulüm karsnda bir tür kurtulu olarak görmüler ve burada * Bu çalma yazarn yüksek lisans tezinden yararlanlarak oluturulmutur. ** Ör. Gör., Selçuk Üniversitesi Eitim Fakültesi Müzik Eitimi ABD.

2 SBArD Mart 2011, Say 17, sh kendi danslarn, arklarn ve armonilerini ifade edebilmilerdir. Öte yandan, mar çalan bandolar da müzisyenlik yapm, giydikleri gösterili ve parltl elbiselerle etrafndakileri etkilemilerdir. Bu bandolar ne zaman çalsa, etrafnda birçok kii de onlara ayak uydurarak dolam ve bu sokak elencesi bir gelenek haline gelmitir. Amerika nn iç sava zamanna denk gelen yllarda, bandodan yok pahasna elden çkarlan çok saydaki trompet, trombon ve klârnet gibi çalglar zenciler tarafndan deerlendirilmi, bu sayede bugün bu çalglar caz müzii ile en çok anlan çalglar olarak günümüze gelmitir. Saksafon ve piyano gibi çalglar ise caza sonradan girmitir (Sermet, 1990). Armonisi, ritmik yaps ve doaçlamaya dayanan melodi tarz ile ayr bir öneme sahip olan caz, 1980 li yllardan itibaren daha farkl bir kimlik kazanm, tamamen klâsik tonalite dna çkarak farkl tnlar arayan müzisyenlere zemin oluturmutur. Klâsik müziin kural d hareket tanmayan armoni yapsnn aksine, caz özgür bir müziktir denebilir. Caz çalabilmek için doal yetenek yannda, gerekli tüm ön çalmalar yapmak, müzii oluturan tüm öelere ve çalgya hâkimiyeti salamak arttr. Hemen bütün caz piyanistlerinin klâsik müzik eitimleri bulunmaktadr. Ayi bir caz icras için müzisyenin, hangi çalgda olursa olsun gerek dizi gerekse parmak tekniklerini iyi bir biçimde uyguluyor olmas gerekmektedir. Bilindii gibi dünyada pek çok sayda klâsik müzik eitimi veren okullar ve kurumlar bulunmaktadr. Bu müziin oturmu yaps belli bir disiplin çerçevesinde öretilmekte ve yeni virtüözler, yorumcular yetitirilmektedir. Ülkemizde caz müzii eitimi ile ilgili aratrmalar artmaktadr. Caz müziinin yapsnn ve türlerinin incelendii bu çalma ile ilgili literatüre katk salamak amaçlanmaktadr. Caz Müzi#inin Yap&s& Müzik tarihi içerisinde yer alm büyük sanatçlar ayn zamanda çok iyi birer doaçlama ustalardr. Caz müzii kendine has ve tamamyla farkl bir tarzda olmasa da temelde tüm müzik sanatn oluturanlarla ayn öelerle sahiptir. Cazn ilk yllarndan bugüne bestelenmi tüm eserleri ortak tabanda birbirine balayan, anlalabilir ve çalnabilir klan ortak balar vardr. Melodik Yap& Her caz müzisyeni, iyi bir doaçlama için armoni kurallar yan sra cazda önemli yer tekil eden dizileri, mod lar ve özellikle baz özel dizileri iyi bilmelidir; caz müziinin, Avrupa müziinden etkilenmeden önce sahip olduu diziler, günümüzde bile cazda önemli yer tutmaktadr. Majör ve Minör Pentatonik diziler, beer adet sesten olumaktadr. Bir Majör diyatonik dizinin I, II, III, V ve VI. derecelerini aldnzda, ortaya çkan dizi Majör Pentatonik dizidir. Minör Pentatonik te ise, dizinin III. ve VII. dereceleri yarm ses pesletirilmitir. Blues dizisi, III ve VII. dereceleri pesletirilmi, IV. Derecesi artrlm özellie sahiptir. Caz müziinde sklkla kullanlan Tam Ton dizisi, adndan da anlalaca gibi tam aralklara sahip perdelerden olumaktadr. Alk dereceden itibaren tam aralklarla (pese veya tize) devam edildiinde 6 adm sonra yine balangç sesine varlr. Tam- Ton Yarm-Ton dizisi, pe pee tam ve yarm perdelerle olumu bir dizidir. Bunun 122

3 M. Devrim BABACAN tam tersi olarak Yarm-Ton Tam-Ton dizisi de yarm ve tam perdelerin ard ardna sraland bir dizidir. Dier bir dizi de V. derecesi artrlm, III. derecesinin hem pes hem de natürel olarak kullanld, Augmented dizisidir. Caz müziinin melodik yapsnda önemli ve sklkla yer verilen diziler ve modlar, akor ve geçi sesleri yan sra alt ve üst ileme sesleri, yürüyüleri ve süslemeleri içine alan çeitli yaklamlar kullanlmaktadr. Özellikle blue notalar, blues türü bir tny caz ezgisine katmtr. (ekil 1. Blue Notalar Avrupa'dan esinlenilen süsleme hareketleri, cazn çalnnda önemli bir yer tekil etmektedir. Aada görüldüü gibi, asl notaya yarm ses pesten gelen çarpma notas basit bir süsleme ya da belli melodi hatt üzerinde melodik çeitleme eklinde düünülebilir: (ekil 2. Süsleme 1950'lerde cazda melodileme, Bebop tarznn etkisi ile o dönemin etkin müzisyenlerinin çallar sayesinde iyice karmak bir hâl kazanmtr. Akorlar, akor sesleri ve blue notalar, Avrupa müzik geleneinin geçi sesleri, tizden ve pesten kromatik yaklamlar cazn bugünkü durumunun temelini atmtr. (ekil 3. Powell Strictly Confidential Armonik Yap& 123

4 SBArD Mart 2011, Say 17, sh Caz armonisi, caz dier müzik türlerinden ayran önemli bir özelliidir. Gerek duyum gerekse yazm açsndan geleneksel armoniye göre oldukça farkl bir yapya sahiptir. Caz akorlar yazlrken klasik müzikteki gibi derecelere bal fonksiyon ifreleri yerine, açk olarak akorun ismi yazlmaktadr. Do majör akoru: C, Fa diyez minör yedili akoru: F#m7 veya Mi minör 7 li eksik 5 li akoru: Em7(b5) eklinde örnekler verilebilir. Müzisyenin, akoru en hzl ekilde okuyup tanmas için bir takm kelimelerle desteklenmitir. Cazda do majör 6 l akoru C6 eklinde yazlr. Klasik tarzda ise 6 ifadesi o akorun birinci çevrimini göstermektedir. Gerek iitsel gerekse ifreleme açsndan farkll hemen sezilen caz armonisi, arlkl olarak dominant yedili akoru tnsna dayanmtr. V-I ilerleyii, dominant akorunun tnsndan ve tritonun armonik açdan iki türlü de çözülebilmesi nedeniyle genellikle üst partilerin basitçe yarm perde pesletirilmesiyle gerçekletirilir: (ekil 4. Triton Çözümü Blue notalar gibi dizi d sesler, Debussy, Stravinsky veya Prokofiev gibi çada dönem bestecilerinin oluturduu modern Avrupa armonilerinin etkisi, altere edilmemi veya artk ve eksik biçimleriyle dokuzlu, onbirli, onüçlü ve dörtlü armonileri ve neredeyse salkm-ses niteliinde dier youn akorlar kapsayan bir caz akorlar daarc olumutur. (ekil 5. Dörtlü Akorlar Aadaki örnekte, caza özgü zengin akorlarda dominant akorlarnn çözümünde kromatik anlay ve paralel ilerleyi görümektedir: (ekil 6. Dominant-Tonik Çözülmeleri 124

5 M. Devrim BABACAN Cazda akorlar çou zaman beklenmedik ekilde kullanlabilmekte ve modern cazda çounlukla köksüz olarak çalnmaktadr. Bu tip kullanmlar, caz armonisinde en önemli yeri olan küçük ikili aralkl notalarla elde edilen tnnn kullanmn salamaktadr. (ekil 7. Isacoff Justice Her zaman ard ardna gelen akor sesleri, (altereli veya alteresiz), klâsik Avrupa armonisinin parti yazm kurallarnda da olduu gibi, yakn hareket veya büyük atlama yapmama gibi kurallara uymak zorundadr. Klâsik armonideki gibi akorlar birbirilerine düzgün ve tutarl bir biçimde balanmaldrlar. (ekil 8. Akor Hareketleri Ritmik Yap& Caz denilince cazn ritmik yaps içinde akla gelen en önemli öe senkoptur. Senkop, ritimde olmas gereken yerdeki aksan bulunduu yerden kaldrmak veya beklenilmeyen bir yere aksan koymaktr. Aksanlar her zaman downbeat denilen ölçünün birinci vuruunda beklenir. Zayf vurulara aksan verilerek de senkop oluturulabilir. 4/4 lük bir ölçü yapsndaki ikinci ve dördüncü vurular zayf zaman içerisindedirler. Bu vurulara beklenmedik aksanlar yüklemek yoluyla da senkop yaplabilir. Ayrca ana vurular arasnda mevcut olan daha ksa süreli vurulara da aksan konularak daha sürprizli ritmik oyunlar gerçekletirilebilir. Aadaki gibi basit bir figür farkl ekillerde senkoplanabilir. Örnein; (ekil 9. Senkop 125

6 SBArD Mart 2011, Say 17, sh Senkoptan ayr olarak, çalnan bir caz eserinin ritmik iskeletini ifade eden swing ya da stride-bass gibi öeler de vardr. Aada örnek olarak, cazn stillerinden biri olan Boogie-Woogie ye özgü sol el bas yürüyüü görülmektedir: (ekil 10. Sol El Boogie-Woogie Yürüyüü Caz melodisinin icrasnda kullanlan nota deerleri de Avrupa müziinden bir hayli farkllk göstermektedir. Çounlukla, arka arkaya gelen sekizlik notalar, üçleme ya da noktal sekizlikmi gibi çalnmaktadr. Modern cazda da, sekizlik notalar, noktal sekizlik ve onaltlk deerlerden oluan kümeler üçleme olarak çalnr: (ekil 11. Örnek Melodi - Yazl Yazl yukardaki gibi çaln aadaki örneklerden herhangi biri gibi olabilir: (ekil 12. Örnek Melodi - Çaln Ritim tarz açsndan swing, cazda çok önemli bir yer tutmaktadr. Adndan da anlalabilecei gibi, icra edene ve dinleyene ritmik olarak sallanma, yerinde duramama, dans etme dürtüsünü veren bir ritim yapsdr. Caz Müzi#inin Türleri Caz müzii form bakmndan ele alndnda çeitli kalplarla karlalr. Bunlardan belli bal olanlar u ekilde özetlenebilir. Blues, 4/4 lük ve 12 ölçülük bir kalptr. I-IV-I-V-I kadans yapsna sahiptir. Blues da genellikle dert, ikayet, at ve yakar vardr ama esprili bir dille anlatlr. Birinci cümle her zaman iki kez tekrarlanr ve ardndan tamamlayc cümle gelir. Aki ölçülük sözden sonra gelen iki ölçünün çalglarn doldurmasna break denir. Blues u Blues yapan, ona rengini veren en önemli karakteristik özellik ise çalnd diatonik dizinin blue nota olarak bilinen üçüncü ve yedinci derecelerinin pesletirilmesidir. Ragtime, yirminci yüzyl balarnda ortaya çkan bir tarzdr. Alk olarak akla Scott Joplin ve eserleri gelir. Genellikle 16 ölçüdür ve A-B-A-C-D formundadr. Bir klasik 126

7 M. Devrim BABACAN eser gibi kâda notalanm bir müziktir. Sadece piyano için bestelenir ve sol el stride bass (um-pah) adyla anlan, ölçünün birinci ve üçüncü vuruunda tek bas nota, ikinci ve dördüncü vuruunda akor stiliyle elik eder. Ragtime, yapsndan dolay klasik müzik bestecilerinin dikkatimi çekmitir. Stravinsky'nin PianoRag Music, Hindcmith'in Shimmy and Ragtime ve Milhoud'un Three Rag Caprices bunlara güzel birer örnektir. Boogie-Woogie hzl tempoda, sol elde ostinato bas hatt kullanlan 12 (bazen de 8) ölçülük bir yapdr. Çounlukla Do Majör tonalitesi kullanlr. Melodik yap veya doaçlama açsndan çok fazla çeitlilie sahip olmadndan monoton bir yapya sahiptir. New Orleans tarz caz adn, ilk defa duyulduu yer olan New Orleans ehrinden almtr. Grupça yaplan doaçlamaya dayanr ve basit çok sesli bir müziktir. Ragtime gibi çok temaldr, 4/4 lüktür ve 8 veya 16 ölçüden oluabilmektedir. Grupta, kornet, trompet, klarnet, trombon, banço veya gitar, kontrbas veya tuba, büyük davul ve piyano gibi çalglar bulunabilmektedir. Siyah müzisyenlerin icra ettii ve yayd Dixieland tarz, Chicago daki beyaz müzisyenlerin etkisiyle tarihe Dixieland adyla geçmitir. Aslnda bu iki tarz ayndr. Dixieland, daha hzl tempolarda, canl ve neeli çalnr. Bepop tarznn geliimi 1940 l yllara dayanr. Hzl temposu, armonik hattaki yeni akorlarn farkl kullanm ve altere akorlarn disonans yaps sebebiyle ilk balarda farkllk uyandrm ve sevilmemitir. Bebop, düzenleme anlayndaki farkll, akor ve dizilerin kullanm, ölçü içindeki vurgular gibi konularda yenilikler getirmi ve günümüzün Fusion Caz türünün temellerini atmtr. Fusion caz, 1960 larn sonu ve 70 lerin banda, müzik aletlerindeki geliimin ve elektrikli çalglarn yaygnlamasyla, rock müziinin de etkisiyle olumu, birleik bir müziktir. Gitar ve davul çalmndaki farkllklar ve anlay olarak gelien caz müziinin bir karm olarak görülebilir. Cazn armonik, melodik ve ritmik anlaynn geldii karmak hâl, rock müzii ve bu müzikte kullanlagelen elektrikli çalglarla birleince ortaya oldukça farkl bir tür çkmtr. Caz müziinin en önemli öelerinden biri de doaçlamadr. Doaçlama, istenilen veya belirlenen ölçüler dâhilinde, hazrlksz olarak icrada bulunmak, tona ve armoniye uyumlu müzik cümleleri çalabilmektir. Bunu yapabilecek bir müzisyenin, ayn zamanda iyi bestecilik becerisinin olmas, çalgsna ve müzik bilgilerine son derece hâkim olmas beklenir. Sonuç ve Öneriler Afrika asll Amerikal siyah insanlarn zorluklar içerisinde yaadklar hayatlarn anlatmay amaçlayan caz müzii, daha sonralar bambaka bir müzik tarz haline gelmitir. Geliim süreci içinde farkl evrelerden geçen bu müziin de pek çok çeidi olumutur. Çal farkllklar gösteren bu türleri iyi bilmek, çalnan eserin karakteristik özelliini belli etmek açsndan önemlidir. Çok farkl müzik öeleriyle caz, melodisindeki doaçlamaya dayanan serbestliiyle, armonisindeki atonallie varan geniliiyle ve ritminin karmaklyla dier müzik türlerinden kendini ayrmaktadr. Caz armonisi çounlukla tonal yap dnda hareket eden bir anlaya sahiptir. Ayrca keskin bir ritim duygusu ile her türünde gösterdii farkl ritim anlayyla karmak bir yapdadr. 127

8 SBArD Mart 2011, Say 17, sh Caz müzii, kurallar ve çalm tarzyla her zaman modern bir çizgi yakalamtr. Orkestra kelimesi sadece klasik müziin yayl topluluunu deil, üflemelileri, kontrbas ve davulu içeren hatta ilerleyen yllarda elektrikli çalglar da içine alan büyük topluluklar ifade eder olmutur. Toplu müzik yapmaya balayan müzisyenler, daha plânl ve daha iyi müzik bilgisine ihtiyaç duymulardr. Alerleyen zaman içerisinde caz çalabilmek her açdan iyi bir performansa sahip olmay gerektirmitir. Bu yüzden iyi bir cazc çok iyi bir müzik birikimine sahip olmaldr. Bu da sistemli bir eitimle mümkündür. Caz eitimi konusunda çok ansl olmayan müzisyenler, kendi çabalaryla bir seviyeye gelmek durumunda kalmlardr. Kaynakça Akyava, A. E. Piyano, Jazz Blues Emprovize Müzik Dergisi. Say: 10, 80, A Passion For Jazz. Styles of Jazz Music. jazz_styles.html (02 Eylül 2010), (2001). Fordham, J. CAZ, (Çev. S. Davran), Akbank Kültür ve Sanat Yaynlar, Astanbul, Isacoff, S. What Is Jazz?, Teaching Piano, Cilt II, (Edt. D. Agay), Yorktown Music Pres, New York, Paçac, G. Cumhuriyetin Sesleri, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, Astanbul, Rcc, M. Jazz History Time Line, (17 Kasm 2010). Say, A. Müzik Öretimi, Müzik Ansiklopedisi Yaynlar, Ankara, Sermet, C. Cazn Açinden, Pan Yaynclk, Astanbul, Wikipedia. (12 Aralk 2010). Jazz. (14 Aralk 2010). Wildman, J. The World of Jazz Improvisation, (Eylül 2001). Yavuzolu, N. Caz Müziinde Akor Dizileri, Pan Yaynclk, Astanbul,