Doç. Dr. Şermin ŞENTURAN. Örnek Olaylarla ÖRGÜTSEL DAVRANIŞ. Beta

Transkript

1 I Doç. Dr. Şermin ŞENTURAN Örnek Olaylarla ÖRGÜTSEL DAVRANIŞ Beta

2 II Yayın No. : 3129 İşletme-Ekonomi Dizisi : Baskı Ağustos 2014 İSTANBUL ISBN Copyright Bu kitabın bu basısı için Türkiye deki yayın hakları BETA Basım Yayım Dağıtım A.Ş. ye aittir. Her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz, dağıtılamaz. Normal ölçüyü aşan iktibaslar yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi Baskı - Cilt Kapak Tasarım : Beta Basım A.Ş. : Net K rtasiye Tan. ve Matbaa San. Tic. Ltd. fiti. Taksim Cad. Yo urtçu Faik Sok. No: 3 Taksim Beyo lu/ STANBUL (Sertifika No: 13723) Tel: ( ) : Veysel Coşkun Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. (Sertifika No: 16136) Narlıbahçe Sok. Damga Binası No: 11 Cağaloğlu -İSTANBUL Tel : (0-212) Fax: (0-212)

3 III ÖNSÖZ İnsan davranışları bir örgüt çatısı altında incelendiğinde örgütsel davranış adını almaktadır. Bu çalışmanın konuları arasında yer alan örgütsel güven, örgütsel değişme ve gelişme gibi konular, örgütü oluşturan bireylerin kendine ve başkalarına güveni, gelişme ve değişmeleri sonucunda örgütün içinde bulunduğu durumları anlatır. Ayrıca kişilik, motivasyon, yıldırma, liderlik gibi konular da bireylerin örgüt içindeki konumunun örgüte olan etkileri açılarından irdelenmektedir. Bu çalışmanın oluşmasında birçok kişinin emeği ve katkıları var. Öncelikle görev yaptığım Bülent Ecevit Üniversitesi nin, bizden desteğini esirgemeyen Rektörü Prof. Dr. Mahmut Özer e minnet ve şükranlarımı sunarım. Birlikte çalışmaktan mutluluk duyduğum Çaycuma Meslek Yüksekokulu Müdürü Yrd. Doç.Dr. Hikmet Yazıcı ve çalışma arkadaşlarıma teşekkürüm sonsuzdur. Bir dönem ders verdiğim Beykent Üniversitesi ndeki yüksek lisans öğrencilerim, kendi çalışma yaşamlarından veya çevrelerinden gözlemledikleri durumlardan o kadar özgün örnek olaylar oluşturdular ki, bunları dosyalarda saklamak yazık olacaktı. Ben de hazırladığım bu kitapta bunların bir kısmına yer vererek okuyucuların yararlanmasını istedim. Bu örnek olaylar, hepimizin her zaman karşılaşabileceği durumları sorgulayarak üzerinde düşünmemize ve sonuçlar çıkararak yaşamımıza daha iyi bir yön vermemize katkı sağlarsa, bizler için mutluluk kaynağı olacaktır. Bundan ötürü arkadaşlarım Zekiye Satenik Başak, Tülay Sönmez Bekem, Aslıhan Köse Demircioğlu başta olmak üzere kitapta adı geçen ve geçmeyen bütün arkadaşlarıma en içten teşekkürlerimi sunarım. Kitabın basımını üstlenen Beta Basım Yayın Dağıtım A.Ş.Yönetim Kurulu Başkanı Seyhan Satar ve basımında emeği geçen tüm yayınevi çalışanlarına teşekkürü borç bilirim. Son teşekkürüm ise çalışmalarıma her zaman destek veren, sevgili eşim ve biricik kızıma Doç.Dr.Şermin Şenturan Bülent Ecevit Üniversitesi, Zonguldak Ağustos 2014

4 IV

5 V İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm ÖRGÜTSEL DAVRANIŞA GİRİŞ ÖRGÜTSEL DAVRANIŞ...1 Örgütsel Davranışın İş Yaşamındaki Önemi...2 Örgütsel Davranış ve Yönetim Psikolojisi...3 KAYNAKÇA...4 Örnek Olay 1: Çalışanlar Arasında Ayrımcılık (Duygu Tepe)...5 Örnek Olay 2: Şirket İçin Kazanılmış Artı Değer (Aylin Yılmaz)...6 İkinci Bölüm ÖRGÜT KİMLİĞİ, ÖRGÜTSEL İMAJ VE ÖRGÜT KÜLTÜRÜ ÖRGÜT KİMLİĞİ...7 Geleneksel Dönem...8 Marka Tekniği Dönemi...8 İkinci Dünya Savaşı Sonrası Dönem...8 Stratejik Dönem...9 ÖRGÜTSEL İMAJ...9 İmaj Çeşitleri...9 Örgüt Kimliği ve Örgütsel İmaj Arasındaki İlişki...10 ÖRGÜT KÜLTÜRÜ...10 Örgüt Kültürünün Özellikleri...11 Örgüt Kültürünü Oluşturan Unsurlar...12 a) Örgütsel davranış ve Örgütsel Felsefe...12 b) Örgütsel İletişim ve Fiziki Çevre...13 c) Hikayeler ve Kahramanlar...13 d) Törenler, Ritüeller ve İnançlar...13 e) Kullanılan Dil ve Metaforlar...14 f) Örgütsel Değerler ve Normlar...14 Örgüt Kültürünün Diğer Kavramlarla İlişkisi...14 Örgüt Kültürü ve Örgüt Kimliği...14 Örgüt Kültürü ve Örgüt İklimi...15 KAYNAKÇA...16

6 VI Örnek Olay 1: Kayıt Parası (Erdem Yurdaer)...17 Örnek Olay 2: Şirket İmajı (Esra Arkın Tırnak)...18 Üçüncü Bölüm ÖRGÜTLERDE MOTİVASYON VE VERİMLİLİK ÖRGÜTLERDE MOTİVASYON...21 Motivasyon (Güdüleme) Kavramı...21 Motivasyon Süreci ve Oluşumu...22 Motivasyon Çeşitleri...23 İç Motivler (içgüdüler)...23 Fizyolojik Motivler...24 Sosyal Motivler...24 Psikolojik Motivler...24 Motivasyon Teorileri...25 Kapsam Teorileri...25 Maslow un İhtiyaçlar Hiyerarşisi Kuramı...25 Fizyolojik ihtiyaçlar...26 Güvenlik İhtiyacı...26 Ait Olma ve Sevgi İhtiyacı...26 Takdir ve Saygı İhtiyacı...26 Kendini Gerçekleştirme İhtiyacı...26 Herzberg in Çift Faktör Kuramı...27 Adlerfer in ERG Kuramı...28 McClelland ın Başarı Güdüsü Kuramı...28 Süreç Teorileri...29 Beklenti ve Değer Kuramı...29 Porter Lawyer Modeli...29 Eşitlik Kuramı...29 Motivasyon Araçları...30 ÖRGÜTLERDE VERİMLİLİK...30 Verimlilik Kavramı...30 Verimliliğin Örgütler Açısından Önemi...31 İşgücü Verimliliği ve Önemi...31 Örgütlerde Motivasyon Verimlilik İlişkisi...33 KAYNAKÇA...34 Örnek Olay 1: Çalışanların Motivasyon Düşüklüğü (Özgen Akdağ)...36 Örnek Olay 2: Motivasyon Eksikliği Kültür Karmaşası (Ş. Onur Viga)...38 Örnek Olay 3: Geldiği Yeri Unutmak (Esra Eğin)...40 Örnek Olay 4: İşe Gelmeme Oranı Nasıl Düşürüldü? (Kübra Sarıkaya)...42

7 VII Dördüncü Bölüm ÖRGÜTSEL İLETİŞİM İLETİŞİM KAVRAMI...43 ÖRGÜTSEL İLETİŞİM...46 Örgütsel İletişimin Amaçları...49 Örgütsel İletişimin İşleyişi...50 Örgütsel İletişimin Fonksiyonları...53 Örgütlerde İletişimin Önemi...54 KAYNAKÇA...55 Örnek Olay 1: Kadın Çalışanların Korkusu (Aslıhan Köse Demircioğlu)...57 Örnek Olay 2: İletişimin Önemi (Ferit Şaki)...59 Beşinci Bölüm ÖRGÜTSEL ÖĞRENME VE DEĞİŞİM ÖRGÜTSEL ÖĞRENME...61 Örgütsel Öğrenmeyi Sınırlayan Unsurlar...63 Kültür ve Öğrenme...64 ÖRGÜTSEL DEĞİŞİM...66 Değişim Nedir?...66 Değişimin Önemi ve Örgütsel Değişim...67 Örgütsel Değişime Neden Olan Faktörler...67 a) Örgütsel Değişime Neden Olan Dış Faktörler...67 b) Örgütsel Değişimine Neden Olan İç Faktörler...68 Örgütsel Değişimin Amaçları...68 Örgütsel Değişimin Türleri...68 Örgütsel Değişme Yöntemleri...69 Örgütsel Değişim Karşısında Tutumlar...70 Değişime Karşı Direnç ve Direncin Ortadan Kaldırılması...70 Değişimi Planlamak ve Deneme Amaçlı Uygulama...73 Örgütsel Değişimin Gerçekleştirmesinde Uygulanabilecek Stratejiler...73 KAYNAKÇA...75 Örnek Olay 1: Bir Değişim Hikayesi (Ali Akşan)...76 Örnek Olay 2: Ben Hayat Üniversitesinden Mezunum (Abdullah Ufuk Sünbül)...78 Altıncı Bölüm ÖRGÜTSEL GÜÇ VE KİŞİLİK GÜÇ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR...79 ÖRGÜTSEL GÜÇ...80 KİŞİLİK...82 Kişilik Kavramı...82 Kişiliği Belirleyen Faktörler...84

8 VIII a. Kalıtımsal Faktörler...84 b. Sosyo-kültürel faktörler...84 c. Aile...85 d. Sosyal Sınıf...85 Kişilik ve Çalışma Yaşamı Arasındaki İlişki...85 Çalışma Yaşamında Kişilik Tipleri...86 Beş Büyük Faktör Kuramı (Big Five Factor):...86 A Tipi ve B Tipi Kişilik...87 Littauer ve Littauer in Kişilik Tipleri...88 a. Popüler Optimistler:...88 b. Melankolikler:...89 c. Güçlü Klorikler:...89 d. Barışçıl Soğukkanlılar:...89 Kişilikle ile Yapılan İş Arasındaki Uyumun Olumlu Etkileri...90 KAYNAKÇA...93 Örnek Olay 1: İki Farklı Kişilik (Hasan Coşkun)...94 Örnek Olay 2: Kırılma Noktası (Tülay Sönmez Bekem)...94 Örnek Olay 3: Kişilik (Canan Parlak)...97 Örnek Olay 4: Kişilik ve İş Uyuşmazlığı (Emrah Bozkurt)...97 Yedinci Bölüm ÖRGÜTSEL ADALET VE ETİK ADALET Adalet Tanımı ve Kapsamı Örgütsel Adalet ETİK Etiğin Tanımı ve Kapsamı Etiğin Amacı Etiğin Görevi Etik Konusunda Çeşitli Kavramlar İş Etiğinin Amacı ve Etik Sorunlar İş Etiğinin Gerekliliği İşletmelerde Etik Sorunlar Yöneticiler Açısından Etik Olmayan Davranışlar Çalışanlar Açısından Etik Olmayan Davranışlar İşletmelerde İş Etiğinin Yeri İşletmelerde İş Etiği İçin Eğitim KAYNAKCA Örnek Olay 1: Hakkını Ararken Haksız Duruma Düşmek (Murat Yalva) Örnek Olay 2: Yanlış Hesap Bağdat tan Döner (Arzu Güç) Örnek Olay 3: Referansın Böylesi (Selim Kahveci) Örnek Olay 4: Başarı İçin Her Türlü Yalan Söylenebilir mi? Örnek Olay 5: İşten Çıkarmalardaki Sorunlar (Sibel Yener)...121

9 IX Sekizinci Bölüm YILDIRMA (MOBBİNG) VE DUYGUSAL ZEKA YILDIRMA Yıldırma (Mobbing) Tanımı ve Tarihçesi Yıldırma Süreci Yıldırmanın Nedenleri Yıldırma Uygulayanlar Yıldırmanın Mağdurlarına Etkisi Dünya da Yıldırma Türkiye de Yıldırma DUYGUSAL ZEKA Duygusal Zeka Kavramı Duygusal Zekanın Tarihçesi Duygusal Zekanın Boyutları Dünya da Duygusal Zeka Türkiye de Duygusal Zeka Mobbing ve Duygusal Zeka İlişkisi Neden Duygusal Zeka KAYNAKÇA Örnek Olay 1: Başarı Nasıl Baltalanır (Z. Satenik Başak) Örnek Olay 2: Ahlaksız Teklif (Adalet Şeref) Örnek Olay 3: İşyerinde Baskı (Begüm Saraçoğlu) Örnek Olay 4: Mobbing (Melike Zelveci) Dokuzuncu Bölüm ÖRGÜTLERDE ÇATIŞMA VE STRES YÖNETİMİ ÇATIŞMA VE ÇATIŞMA YÖNETİMİ Çatışma Türleri Çatışma Nedenleri Çatışma Çözümünde Kullanılan Strateji ve Yöntemler Çatışmanın Olumlu ve Olumsuz Sonuçları Çatışmanın Olumsuz Sonuçları Çatışmanın Olumlu Sonuçları ÖRGÜTSEL STRES Örgütsel Stresin Oluşumu Bireysel Stres Kaynakları Örgütsel Yapıya Bağlı Stres Kaynakları Örgütsel Stres Belirtileri Stresin Aşamaları Stresin Neden Olduğu Başlıca Sorunlar Örgütsel Stres Yönetimi Bireysel Yöntemler...159

10 X DKYB (Değiştir Kabul Et Boş ver Yaşam Tarzını Yönet) Modeli Örgütsel Yöntemler Katılımlı Yönetim KAYNAKÇA Örnek Olay 1: İnsan Hakları mı İnsan Basamakları mı? (Deniz Hanım Akın) Örnek Olay 2: İşler Patron Olmadan Da Yürür Örnek Olay 3: Fabrikanın Kurtuluşu (Tuğba Usta) Onuncu Bölüm ÖRGÜTSEL BAĞLILIK VE GÜVEN ÖRGÜTSEL BAĞLILIK Örgütsel Bağlılık Tanımları Örgütsel Bağlılığın Sınıflandırılması Tutumsal (Duygusal) Bağlılık Davranışsal Bağlılık Çoklu Bağlılık Sınıflandırması Örgütsel Bağlılığı Etkileyen Faktörler Örgütsel Bağlılığın Sonuçları Düşük Örgütsel Bağlılık Ilımlı Örgütsel Bağlılık Yüksek Örgütsel Bağlılık ÖRGÜTSEL GÜVEN Güven Kavramı Güven Türleri Genel güven Kişiliğe dayalı güven Sürece dayalı güven Örgütsel Güven Örgütte Güven Ortamı Geliştiren Faktörler Örgütsel Karar Alma Süreçlerine Katılım: Olumlu Geribildirim Yetkilendirme Örgütsel Güven Modelleri Mishra Güven Modeli Bromiley ve Cummings Güven Modeli Shockley-Zalabak Ellis ve Winograd Güven Modeli ÖRGÜTLERDE GÜVEN ARAŞTIRMALARI Örnek Olay 1: Ankanın Satış Aşamasında Yaşanan Olumsuzluklar (Ayfer Aslı Aktunç Örnek Olay 2: İşyerinde Eğitimin Önemi (Ayşegül Kırksekizoğlu) KAYNAKÇA...186

11 XI Onbirinci Bölüm PERFORMANS YÖNETİMİ VE MENTORLUK PERFORMANS YÖNETİMİ Geleneksel Performans Değerleme Yöntemleri Sıralama Yöntemi İkili Karşılaştırma Yöntemi Dereceleme Ölçeği Yöntemi Zorunlu Dağılım Yöntemi Zorunlu Seçim Yöntemi Kritik Olaylar Yöntemi Alan İncelemesi Yöntemi İşaretleme Listesi Yöntemi Çağdaş Performans Değerlendirme Yöntemleri Amaçlara Göre Değerlendirme Değerleme Merkezi Derece Geri Bildirimle Performans Değerleme MENTORLUK Mentorluğun Tarihçesi Mentorluğun Tanımı Mentorluk Modelleri Mentorluk Süreci Mentorluk Sürecinin Basamakları Mentorun Kariyerle İlgili Yerine Getirdiği Fonksiyonları Mentorun Psiko Sosyal Fonksiyonları Mentorluk Sürecinin Yararları KAYNAKÇA Örnek Olay 1: Yanlış Yönetim Statejisi (M. Betül Tıkıçğlu) Örnek Olay 2: Tecrübenin Tecrübesi (Elif Dizdar) Onikinci Bölüm ÖRGÜTSEL VATANDAŞLIK ÖRGÜTSEL VATANDAŞLIK KAVRAMININ TANIMI VE KAPSAMI Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Kuramsal Temelleri Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Boyutları Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Örgütsel Yaşam Üzerindeki Etkileri Örgütsel Vatandaşlık Davranışı Bağlamında İnsan Kaynakları Uygulamaları KAYNAKÇA Örnek Olay 1: Eğitim ile Gelen Vatandaşlık Duygusu (Çılga Yıldırım) Örnek Olay 2: Aidiyet Duygusu (Emrah Yavuzkurt)...224

12