I Doç. Dr. Şermin ŞENTURAN Örnek Olaylarla ÖRGÜTSEL DAVRANIŞ Beta
II Yayın No. : 3129 İşletme-Ekonomi Dizisi : 672 1. Baskı Ağustos 2014 İSTANBUL ISBN 978-605 - 333-156 - 8 Copyright Bu kitabın bu basısı için Türkiye deki yayın hakları BETA Basım Yayım Dağıtım A.Ş. ye aittir. Her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz, dağıtılamaz. Normal ölçüyü aşan iktibaslar yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi Baskı - Cilt Kapak Tasarım : Beta Basım A.Ş. : Net K rtasiye Tan. ve Matbaa San. Tic. Ltd. fiti. Taksim Cad. Yo urtçu Faik Sok. No: 3 Taksim Beyo lu/ STANBUL (Sertifika No: 13723) Tel: (0-212 249 40 60) : Veysel Coşkun Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. (Sertifika No: 16136) Narlıbahçe Sok. Damga Binası No: 11 Cağaloğlu -İSTANBUL Tel : (0-212)511 54 32-519 01 77 Fax: (0-212) 513 87 05-511 36 50 www.betayayincilik.com
III ÖNSÖZ İnsan davranışları bir örgüt çatısı altında incelendiğinde örgütsel davranış adını almaktadır. Bu çalışmanın konuları arasında yer alan örgütsel güven, örgütsel değişme ve gelişme gibi konular, örgütü oluşturan bireylerin kendine ve başkalarına güveni, gelişme ve değişmeleri sonucunda örgütün içinde bulunduğu durumları anlatır. Ayrıca kişilik, motivasyon, yıldırma, liderlik gibi konular da bireylerin örgüt içindeki konumunun örgüte olan etkileri açılarından irdelenmektedir. Bu çalışmanın oluşmasında birçok kişinin emeği ve katkıları var. Öncelikle görev yaptığım Bülent Ecevit Üniversitesi nin, bizden desteğini esirgemeyen Rektörü Prof. Dr. Mahmut Özer e minnet ve şükranlarımı sunarım. Birlikte çalışmaktan mutluluk duyduğum Çaycuma Meslek Yüksekokulu Müdürü Yrd. Doç.Dr. Hikmet Yazıcı ve çalışma arkadaşlarıma teşekkürüm sonsuzdur. Bir dönem ders verdiğim Beykent Üniversitesi ndeki yüksek lisans öğrencilerim, kendi çalışma yaşamlarından veya çevrelerinden gözlemledikleri durumlardan o kadar özgün örnek olaylar oluşturdular ki, bunları dosyalarda saklamak yazık olacaktı. Ben de hazırladığım bu kitapta bunların bir kısmına yer vererek okuyucuların yararlanmasını istedim. Bu örnek olaylar, hepimizin her zaman karşılaşabileceği durumları sorgulayarak üzerinde düşünmemize ve sonuçlar çıkararak yaşamımıza daha iyi bir yön vermemize katkı sağlarsa, bizler için mutluluk kaynağı olacaktır. Bundan ötürü arkadaşlarım Zekiye Satenik Başak, Tülay Sönmez Bekem, Aslıhan Köse Demircioğlu başta olmak üzere kitapta adı geçen ve geçmeyen bütün arkadaşlarıma en içten teşekkürlerimi sunarım. Kitabın basımını üstlenen Beta Basım Yayın Dağıtım A.Ş.Yönetim Kurulu Başkanı Seyhan Satar ve basımında emeği geçen tüm yayınevi çalışanlarına teşekkürü borç bilirim. Son teşekkürüm ise çalışmalarıma her zaman destek veren, sevgili eşim ve biricik kızıma Doç.Dr.Şermin Şenturan Bülent Ecevit Üniversitesi, Zonguldak Ağustos 2014
IV
V İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm ÖRGÜTSEL DAVRANIŞA GİRİŞ ÖRGÜTSEL DAVRANIŞ...1 Örgütsel Davranışın İş Yaşamındaki Önemi...2 Örgütsel Davranış ve Yönetim Psikolojisi...3 KAYNAKÇA...4 Örnek Olay 1: Çalışanlar Arasında Ayrımcılık (Duygu Tepe)...5 Örnek Olay 2: Şirket İçin Kazanılmış Artı Değer (Aylin Yılmaz)...6 İkinci Bölüm ÖRGÜT KİMLİĞİ, ÖRGÜTSEL İMAJ VE ÖRGÜT KÜLTÜRÜ ÖRGÜT KİMLİĞİ...7 Geleneksel Dönem...8 Marka Tekniği Dönemi...8 İkinci Dünya Savaşı Sonrası Dönem...8 Stratejik Dönem...9 ÖRGÜTSEL İMAJ...9 İmaj Çeşitleri...9 Örgüt Kimliği ve Örgütsel İmaj Arasındaki İlişki...10 ÖRGÜT KÜLTÜRÜ...10 Örgüt Kültürünün Özellikleri...11 Örgüt Kültürünü Oluşturan Unsurlar...12 a) Örgütsel davranış ve Örgütsel Felsefe...12 b) Örgütsel İletişim ve Fiziki Çevre...13 c) Hikayeler ve Kahramanlar...13 d) Törenler, Ritüeller ve İnançlar...13 e) Kullanılan Dil ve Metaforlar...14 f) Örgütsel Değerler ve Normlar...14 Örgüt Kültürünün Diğer Kavramlarla İlişkisi...14 Örgüt Kültürü ve Örgüt Kimliği...14 Örgüt Kültürü ve Örgüt İklimi...15 KAYNAKÇA...16
VI Örnek Olay 1: Kayıt Parası (Erdem Yurdaer)...17 Örnek Olay 2: Şirket İmajı (Esra Arkın Tırnak)...18 Üçüncü Bölüm ÖRGÜTLERDE MOTİVASYON VE VERİMLİLİK ÖRGÜTLERDE MOTİVASYON...21 Motivasyon (Güdüleme) Kavramı...21 Motivasyon Süreci ve Oluşumu...22 Motivasyon Çeşitleri...23 İç Motivler (içgüdüler)...23 Fizyolojik Motivler...24 Sosyal Motivler...24 Psikolojik Motivler...24 Motivasyon Teorileri...25 Kapsam Teorileri...25 Maslow un İhtiyaçlar Hiyerarşisi Kuramı...25 Fizyolojik ihtiyaçlar...26 Güvenlik İhtiyacı...26 Ait Olma ve Sevgi İhtiyacı...26 Takdir ve Saygı İhtiyacı...26 Kendini Gerçekleştirme İhtiyacı...26 Herzberg in Çift Faktör Kuramı...27 Adlerfer in ERG Kuramı...28 McClelland ın Başarı Güdüsü Kuramı...28 Süreç Teorileri...29 Beklenti ve Değer Kuramı...29 Porter Lawyer Modeli...29 Eşitlik Kuramı...29 Motivasyon Araçları...30 ÖRGÜTLERDE VERİMLİLİK...30 Verimlilik Kavramı...30 Verimliliğin Örgütler Açısından Önemi...31 İşgücü Verimliliği ve Önemi...31 Örgütlerde Motivasyon Verimlilik İlişkisi...33 KAYNAKÇA...34 Örnek Olay 1: Çalışanların Motivasyon Düşüklüğü (Özgen Akdağ)...36 Örnek Olay 2: Motivasyon Eksikliği Kültür Karmaşası (Ş. Onur Viga)...38 Örnek Olay 3: Geldiği Yeri Unutmak (Esra Eğin)...40 Örnek Olay 4: İşe Gelmeme Oranı Nasıl Düşürüldü? (Kübra Sarıkaya)...42
VII Dördüncü Bölüm ÖRGÜTSEL İLETİŞİM İLETİŞİM KAVRAMI...43 ÖRGÜTSEL İLETİŞİM...46 Örgütsel İletişimin Amaçları...49 Örgütsel İletişimin İşleyişi...50 Örgütsel İletişimin Fonksiyonları...53 Örgütlerde İletişimin Önemi...54 KAYNAKÇA...55 Örnek Olay 1: Kadın Çalışanların Korkusu (Aslıhan Köse Demircioğlu)...57 Örnek Olay 2: İletişimin Önemi (Ferit Şaki)...59 Beşinci Bölüm ÖRGÜTSEL ÖĞRENME VE DEĞİŞİM ÖRGÜTSEL ÖĞRENME...61 Örgütsel Öğrenmeyi Sınırlayan Unsurlar...63 Kültür ve Öğrenme...64 ÖRGÜTSEL DEĞİŞİM...66 Değişim Nedir?...66 Değişimin Önemi ve Örgütsel Değişim...67 Örgütsel Değişime Neden Olan Faktörler...67 a) Örgütsel Değişime Neden Olan Dış Faktörler...67 b) Örgütsel Değişimine Neden Olan İç Faktörler...68 Örgütsel Değişimin Amaçları...68 Örgütsel Değişimin Türleri...68 Örgütsel Değişme Yöntemleri...69 Örgütsel Değişim Karşısında Tutumlar...70 Değişime Karşı Direnç ve Direncin Ortadan Kaldırılması...70 Değişimi Planlamak ve Deneme Amaçlı Uygulama...73 Örgütsel Değişimin Gerçekleştirmesinde Uygulanabilecek Stratejiler...73 KAYNAKÇA...75 Örnek Olay 1: Bir Değişim Hikayesi (Ali Akşan)...76 Örnek Olay 2: Ben Hayat Üniversitesinden Mezunum (Abdullah Ufuk Sünbül)...78 Altıncı Bölüm ÖRGÜTSEL GÜÇ VE KİŞİLİK GÜÇ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR...79 ÖRGÜTSEL GÜÇ...80 KİŞİLİK...82 Kişilik Kavramı...82 Kişiliği Belirleyen Faktörler...84
VIII a. Kalıtımsal Faktörler...84 b. Sosyo-kültürel faktörler...84 c. Aile...85 d. Sosyal Sınıf...85 Kişilik ve Çalışma Yaşamı Arasındaki İlişki...85 Çalışma Yaşamında Kişilik Tipleri...86 Beş Büyük Faktör Kuramı (Big Five Factor):...86 A Tipi ve B Tipi Kişilik...87 Littauer ve Littauer in Kişilik Tipleri...88 a. Popüler Optimistler:...88 b. Melankolikler:...89 c. Güçlü Klorikler:...89 d. Barışçıl Soğukkanlılar:...89 Kişilikle ile Yapılan İş Arasındaki Uyumun Olumlu Etkileri...90 KAYNAKÇA...93 Örnek Olay 1: İki Farklı Kişilik (Hasan Coşkun)...94 Örnek Olay 2: Kırılma Noktası (Tülay Sönmez Bekem)...94 Örnek Olay 3: Kişilik (Canan Parlak)...97 Örnek Olay 4: Kişilik ve İş Uyuşmazlığı (Emrah Bozkurt)...97 Yedinci Bölüm ÖRGÜTSEL ADALET VE ETİK ADALET...101 Adalet Tanımı ve Kapsamı...101 Örgütsel Adalet...102 ETİK...104 Etiğin Tanımı ve Kapsamı...104 Etiğin Amacı...104 Etiğin Görevi...105 Etik Konusunda Çeşitli Kavramlar...105 İş Etiğinin Amacı ve Etik Sorunlar...107 İş Etiğinin Gerekliliği...107 İşletmelerde Etik Sorunlar...108 Yöneticiler Açısından Etik Olmayan Davranışlar...109 Çalışanlar Açısından Etik Olmayan Davranışlar...110 İşletmelerde İş Etiğinin Yeri...110 İşletmelerde İş Etiği İçin Eğitim...111 KAYNAKCA...113 Örnek Olay 1: Hakkını Ararken Haksız Duruma Düşmek (Murat Yalva)...115 Örnek Olay 2: Yanlış Hesap Bağdat tan Döner (Arzu Güç)...116 Örnek Olay 3: Referansın Böylesi (Selim Kahveci)...118 Örnek Olay 4: Başarı İçin Her Türlü Yalan Söylenebilir mi?...119 Örnek Olay 5: İşten Çıkarmalardaki Sorunlar (Sibel Yener)...121
IX Sekizinci Bölüm YILDIRMA (MOBBİNG) VE DUYGUSAL ZEKA YILDIRMA...123 Yıldırma (Mobbing) Tanımı ve Tarihçesi...124 Yıldırma Süreci...125 Yıldırmanın Nedenleri...126 Yıldırma Uygulayanlar...127 Yıldırmanın Mağdurlarına Etkisi...129 Dünya da Yıldırma...130 Türkiye de Yıldırma...131 DUYGUSAL ZEKA...132 Duygusal Zeka Kavramı...132 Duygusal Zekanın Tarihçesi...132 Duygusal Zekanın Boyutları...133 Dünya da Duygusal Zeka...135 Türkiye de Duygusal Zeka...135 Mobbing ve Duygusal Zeka İlişkisi...136 Neden Duygusal Zeka...137 KAYNAKÇA...139 Örnek Olay 1: Başarı Nasıl Baltalanır (Z. Satenik Başak)...141 Örnek Olay 2: Ahlaksız Teklif (Adalet Şeref)...143 Örnek Olay 3: İşyerinde Baskı (Begüm Saraçoğlu)...142 Örnek Olay 4: Mobbing (Melike Zelveci)...142 Dokuzuncu Bölüm ÖRGÜTLERDE ÇATIŞMA VE STRES YÖNETİMİ ÇATIŞMA VE ÇATIŞMA YÖNETİMİ...147 Çatışma Türleri...149 Çatışma Nedenleri...150 Çatışma Çözümünde Kullanılan Strateji ve Yöntemler...150 Çatışmanın Olumlu ve Olumsuz Sonuçları...151 Çatışmanın Olumsuz Sonuçları...152 Çatışmanın Olumlu Sonuçları...152 ÖRGÜTSEL STRES...153 Örgütsel Stresin Oluşumu...153 Bireysel Stres Kaynakları...154 Örgütsel Yapıya Bağlı Stres Kaynakları...155 Örgütsel Stres Belirtileri...157 Stresin Aşamaları...158 Stresin Neden Olduğu Başlıca Sorunlar...158 Örgütsel Stres Yönetimi...159 Bireysel Yöntemler...159
X DKYB (Değiştir Kabul Et Boş ver Yaşam Tarzını Yönet) Modeli...160 Örgütsel Yöntemler...160 Katılımlı Yönetim...160 KAYNAKÇA...163 Örnek Olay 1: İnsan Hakları mı İnsan Basamakları mı? (Deniz Hanım Akın)...164 Örnek Olay 2: İşler Patron Olmadan Da Yürür...166 Örnek Olay 3: Fabrikanın Kurtuluşu (Tuğba Usta)...166 Onuncu Bölüm ÖRGÜTSEL BAĞLILIK VE GÜVEN ÖRGÜTSEL BAĞLILIK...171 Örgütsel Bağlılık Tanımları...172 Örgütsel Bağlılığın Sınıflandırılması...173 Tutumsal (Duygusal) Bağlılık...173 Davranışsal Bağlılık...173 Çoklu Bağlılık Sınıflandırması...174 Örgütsel Bağlılığı Etkileyen Faktörler...174 Örgütsel Bağlılığın Sonuçları...175 Düşük Örgütsel Bağlılık...175 Ilımlı Örgütsel Bağlılık...176 Yüksek Örgütsel Bağlılık...176 ÖRGÜTSEL GÜVEN...177 Güven Kavramı...177 Güven Türleri...178 Genel güven...179 Kişiliğe dayalı güven...179 Sürece dayalı güven...179 Örgütsel Güven...180 Örgütte Güven Ortamı Geliştiren Faktörler...181 Örgütsel Karar Alma Süreçlerine Katılım:...181 Olumlu Geribildirim...182 Yetkilendirme...182 Örgütsel Güven Modelleri...183 Mishra Güven Modeli...183 Bromiley ve Cummings Güven Modeli...183 Shockley-Zalabak Ellis ve Winograd Güven Modeli...184 ÖRGÜTLERDE GÜVEN ARAŞTIRMALARI...185 Örnek Olay 1: Ankanın Satış Aşamasında Yaşanan Olumsuzluklar (Ayfer Aslı Aktunç...188 Örnek Olay 2: İşyerinde Eğitimin Önemi (Ayşegül Kırksekizoğlu)...190 KAYNAKÇA...186
XI Onbirinci Bölüm PERFORMANS YÖNETİMİ VE MENTORLUK PERFORMANS YÖNETİMİ...191 Geleneksel Performans Değerleme Yöntemleri...192 Sıralama Yöntemi...192 İkili Karşılaştırma Yöntemi...192 Dereceleme Ölçeği Yöntemi...193 Zorunlu Dağılım Yöntemi...194 Zorunlu Seçim Yöntemi...194 Kritik Olaylar Yöntemi...195 Alan İncelemesi Yöntemi...196 İşaretleme Listesi Yöntemi...196 Çağdaş Performans Değerlendirme Yöntemleri...196 Amaçlara Göre Değerlendirme...196 Değerleme Merkezi...197 360 Derece Geri Bildirimle Performans Değerleme...198 MENTORLUK...200 Mentorluğun Tarihçesi...200 Mentorluğun Tanımı...200 Mentorluk Modelleri...201 Mentorluk Süreci...202 Mentorluk Sürecinin Basamakları...202 Mentorun Kariyerle İlgili Yerine Getirdiği Fonksiyonları...203 Mentorun Psiko Sosyal Fonksiyonları...204 Mentorluk Sürecinin Yararları...205 KAYNAKÇA...206 Örnek Olay 1: Yanlış Yönetim Statejisi (M. Betül Tıkıçğlu)...208 Örnek Olay 2: Tecrübenin Tecrübesi (Elif Dizdar)...210 Onikinci Bölüm ÖRGÜTSEL VATANDAŞLIK ÖRGÜTSEL VATANDAŞLIK KAVRAMININ TANIMI VE KAPSAMI...211 Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Kuramsal Temelleri...212 Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Boyutları...214 Örgütsel Vatandaşlık Davranışının Örgütsel Yaşam Üzerindeki Etkileri...216 Örgütsel Vatandaşlık Davranışı Bağlamında İnsan Kaynakları Uygulamaları...217 KAYNAKÇA...221 Örnek Olay 1: Eğitim ile Gelen Vatandaşlık Duygusu (Çılga Yıldırım)...223 Örnek Olay 2: Aidiyet Duygusu (Emrah Yavuzkurt)...224