Biliþsel Süreçlerde Alzheimer Tipi Demansa Baðlý Deðiþiklikler

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Biliþsel Süreçlerde Alzheimer Tipi Demansa Baðlý Deðiþiklikler"

Transkript

1 DERLEME Biliþsel Süreçlerde Alzheimer Tipi Demansa Baðlý Deðiþiklikler Handan Can 1, Sirel Karakaþ 2 1 Dr., Hacettepe Üniversitesi Deneysel Psikoloji Uzmanlýk Alaný, Çankaya Belediyesi Emek Semt Polikliniði, 2 Prof. Dr., Hacettepe Üniversitesi Deneysel Psikoloji Uzmanlýk Alaný,TÜBÝTAK Beyin Dinamiði Multidisipliner Çalýþma Grubu, Ankara ÖZET Bu makalede, Alzheimer Tipi Demans'ta biliþsel süreçlerde ortaya çýkan deðiþiklikler ele alýnmaktadýr. Alzheimer Tipi Demans'ta beyin yapýsýnda meydana gelen bu deðiþiklikler psikolojik alanda da deðiþikliklere yol açmaktadýr. Psikolojik bozukluklar duygulanýmda ve biliþsel alanda bozukluklarý içermektedir. Makalede bellek, dikkat, dil, görsel-mekansal ve yönetici iþlevler gibi bu demans tipinde bozulan biliþsel alanlar ve alt bileþenleri ayrýntýlý bir þekilde ele alýnmýþ olup, bu biliþsel alanlarda hastalýðýn geliþimine paralel olarak ortaya çýkan deðiþiklikler incelenmiþtir. Alzheimer Tipi Demans'ýn ilerleyiþine paralel olarak bahsedilen biliþsel alanlarda bozulmalar görülmektedir. Ýlerleyen dönemlerde kýsa süreli bellekte ve duyusal-motor performansa iliþkin bazý görevlerde de hastalýða baðlý bozulma; hastalýðýn iyice ilerlemiþ aþamalarýnda ise apraksi ve agnosiler gözlenmektedir. Literatürdeki çalýþmalar incelendiðinde, Alzheimer Tipi Demans'ta farklý evrelendirme ölçekleri kullanýldýðý görülmektedir. Alzheimer Tipi Demans'ta biliþsel süreçlerdeki deðiþimin nöropsikolojik testlerle daha ayrýntýlý bir deðerlendirmesi yapýlmadan önce uygun bir evrelendirme ölçeðinin kullanýlmasý önemlidir. Bu çalýþmalarda dikkat edilmesi gereken bir diðer konuda bahsedilen bu biliþsel süreçlerdeki deðiþikliklerin alt bileþenleriyle ayrýntýlý olarak ele alýnmasýnýn gerekliliðidir. Alzheimer Tipi Demans'ta tüm biliþsel süreçler ve alt bileþenleri mevcuttur ayný anda bozulmamaktadýr. Bu nedenle Alzheimer Tipi Demans'ta biliþsel süreçlerde gözlenen deðiþikliklerin ayrýntýlandýrýlarak ele alýnmasý gerekmektedir. Anahtar Sözcükler: Alzheimer tipi demans, biliþsel süreçler, bellek bozukluklarý, dikkat bozukluklarý, yönetici iþlev bozukluklarý, görsel-mekansal iþlev bozukluklarý, dil bozukluklarý. () SUMMARY Dementia of Alzheimer Type-Related Changes in Cognitive Processes In this article, changes appeared in cognitive processes in the dementia of Alzheimer type are reviewed. In the dementia of Alzheimer type, these changes occured in brain structure also cause several psychological changes. Psychological disorders include emotional and cognitive impairments. In this article, disordered cognitive areas in the dementia of Alzheimer type such as memory, attention, language, visual-spatial and executive functions and their sub-components were explained in detail and changes occured in these cognitive areas parellel with the dementia of Alzheimer type progression were examined. Parellel with the dementia of Alzheimer type progression, several changes in the mentioned cognitive areas are seen. In the ongoing progression with time, several disorders related to the dementia of Alzheimer type in short-term memory and sensory-motor performance are observed too and in the worst stages of the disease, aphasias and agnosias are seen. When the studies in the literature are examined, it is seen that different staging scales have been used in the Dementia of Alzheimer Type. It is very important to use an appropriate staging scale before making a detailed neuropsychological assessment of the changes in cognitive processes. Another factor that must be paid attention is the necessity of examining the mentioned changes in cognitive processes with their subcomponents in details. However, all of cognitive processes and their subcomponets are not impaired at the same time in the Dementia of Alzheimer Type. For this reason, changes observed in cognitive processes in the dementia of Alzheimer Type should be dealt with in detail. Key Words: Dementia of Alzheimer type, cognitive processes, memory disorders, executive function disorders, visuospatial function disorders, language disorders. Makalenin geliþ tarihi: , Yayýna kabul tarihi:

2 Can H, Karakaþ S. GÝRÝÞ Yaþlanmayla birlikte biliþsel süreçlerde nitel ve nicel bazý deðiþiklikler meydana gelir. Saðlýklý yaþlanmada biliþsel iþlevlerdeki bu azalma, bellekte ve bilgi iþleme hýzýnda hafif (mild) deðiþikliklerle kendini gösterir. Bu deðiþiklikler ilerleyici deðildir ve günlük iþlevler açýsýndan önemsizdir (Geldmacher ve Whitehouse 1997). Demans ise bellek bozukluðu ve zihinsel iþlevlerdeki azalmaya davranýþ ve kiþilikteki deðiþikliklerin eþlik ettiði, psikososyal performansta bozulma ile sonuçlanan bir sendromu ifade etmektedir. Sinsi baþlar; yavaþ ve ilerleyici bir klinik seyir gösterir (Berrios 1989). Genellikle yaþamýn ilerleyen yýllarýnda görülür; 65 yaþ civarý görülme sýklýðý %5 iken yaþla birlikte bu oran artarak 80 yaþ civarýnda %20 civarýna ulaþýr (Flemming ve ark. 1997). Demans tipleri arasýnda en sýk görüleni (%70) Alzheimer Tipi Demans týr (ATD). Bu makalede saðlýklý insanýn temel biliþsel iþlevleri tanýtýlmaktadýr (Karakaþ ve ark. 2003). Çalýþmanýn amacý, ATD'nin biliþsel iþlevlerde yol açtýðý deðiþiklikleri tanýtmaktýr. (Can ve Karakaþ 1994, Cherry ve Jones 1999, Craik ve Salthouse 1992, Karakaþ ve Eski 1996, Karakaþ ve ark. 1998, 2000d) ATD'de Gözlenen Psikolojik Deðiþiklikler: Genel Bakýþ ATD'de biliþsel bozukluklarýn geliþimi 3 ana evrede olmaktadýr. Hastalýðýn ilk evresi yavaþ ve sinsi baþlayýp geliþen amnestik dönemdir (Binetti ve ark. 1996). Klinik-öncesi döneme karþýlýk gelen bu dönemde beynin medial temporal bölgesi etkilenmektedir (Almkvist 1996). ATD'nin bu aþamasý tek-iþlevli biliþsel sendrom olarak tanýmlanmaktadýr. ATD'nin bir sonraki aþamasý ise, demansýn yanýsýra zihinsel iþlevlerdeki bozukluklarýn günlük yaþama yansýdýðý erken klinik dönemdir (Kaptanoðlu 1998). Bu ayný zamanda çok iþlevli biliþsel sendrom olarak tanýmlanmaktadýr (Almkvist 1996). Hastalýðýn son evresi yaygýn bozukluklarýn görüldüðü global sendrom dönemidir (Almkvist 1996, Flemming ve ark. 1997). Bütün bunlara göre, ATD'de nöropatolojik deðiþiklikler beynin mesial temporal alanlarýndan, özellikle hippokampus ve amigdaladan baþlamakta, bu dönemde sinaps kaybý özellikle entorinal bölge, hippokampus ve amigdalada belirgin olmaktadýr. Hastalýk parietotemporal alanlara ve prefrontal kortekse ilerlemekte, en son evrede korteksin birincil alanlarýný da etkilemektedir (Braak ve Braak 1991). Beyin yapýsýnda meydana gelen bu deðiþiklikler psikolojik alanda da deðiþikliklere yol açmaktadýr (Almkvist 1993, Almkvist 1996, Karakaþ ve Ýrkeç 2003). Psikolojik bozukluklar duygulanýmda ve biliþsel alanda bozukluklarý içermektedir (Ippen ve ark. 1999). ATD'de gözlenen baþlýca duygulaným bozukluklarý kaygý ve depresyondur. Bunlarýn yanýnda apati, kiþilik deðiþiklikleri, huzursuzluk, aþýrý hareketlilik, ajitasyon gibi davranýþ bozukluklarý da gözlenir. Alzheimer hastalarýnda paranoid hezeyanlar ve intihar düþünceleri de izlenebilir (Iþýk ve Ýrkeç 1999). Biliþ ise algýlama, öðrenme, düþünme ve anlamada kullandýðýmýz tüm zihinsel süreçleri içerir (Ashcraft 1998). Canlýlarýn, çevrelerinde olup bitenleri anlamlandýrýp yorumlamalarý ve uygun davranýmlarý ortaya koyabilmeleri dikkat, bellek, algý ve dil gibi biliþsel süreçlerin her birine yeterli derecede sahip olmalarý ile mümkündür (Karakaþ 1992). ATD'de hippokampustan baþlayan nöropatolojik deðiþiklikler kendini öncelikle bellekteki bozulma ile göstermektedir (Almkvist 1993, Almkvist 1996). ATD'nin ilerleyiþine paralel olarak dikkat, yönetici iþlevler, dil, görsel-mekansal alan gibi diðer biliþsel alanlarda da bozulmalar görülmektedir (Perry ve ark. 2000, Almkvist 1996). Ýlerleyen dönemlerde kýsa süreli bellekte (KSB) ve duyusal-motor performansa iliþkin bazý görevlerde hastalýða baðlý bozulma; hastalýðýn iyice ilerlemiþ aþamalarýnda ise apraksi ve agnoziler gözlenmektedir (Almkvist 1996). Biliþsel ve duygulaným alanlarýndaki bu bozukluklar, iþ yerinde yapýlan hatalara, unutkanlýklara, dikkati odaklama, dil iþlevleri, zamanmekan yönlenimi, irdeleme ve soyut düþünmede bozukluklara yol açar. Hastalýðýn baþlangýcýnda hatýrlama bozukluklarýný saklamaya çalýþan Alzheimer hastasýnda zamanla tekrarlayýcý hareketler, eþyalarý garip yerlere koyarak kaybetme, ortalýðý daðýtma, çýplak dolaþma ve mekana uyum saðlayamayarak kaybolma gibi davranýþlar ortaya çýkar (Karakaþ 2000b). Aþaðýdaki bölümlerde saðlýklý insandaki biliþsel süreçler ele alýnmaktadýr. Daha sonra bunlarýn 38

3 Biliþsel Süreçlerde Alzheimer Tipi Demansa Baðlý Deðiþiklikler ATD ile nasýl etkilendiði konusundaki bilgiler sunulmaktadýr. Bellek ve Farklý Bellek Türleri Bellek, geçmiþ, hal ve geleceði birbirine baðlayan köprü; kimlik algýsýnýn, uyumun ve dolayýsýyla da ruh saðlýðýnýn temelini oluþturan bir biliþsel süreçtir (Karakaþ 1997). Bilgi iþleme sürecinin tartýþmasýz çok önemli bir bileþeni olan bellek sistemi, bilginin depolandýðý ve gerektiðinde hatýrlandýðý sistem olarak tanýmlanýr (Ellis ve Hunt 1983, Karakaþ 1997). Bellek kavramý birbirinden farklý iþlevleri içerir; günümüzde belleðin farklý türlerinin olduðu kabul edilmektedir (Ellis ve Hunt 1983, Koppitz 1977). Bellek sisteminde duyusal kayýt, kýsa süreli bellek (KSB) ve uzun süreli bellek (USB) olmak üzere üç depodan bahsedilmektedir (Koppitz 1977). Duyusal kayýt sisteminin ilk iþlevi, özel duyusal kodlarý açmak (decode) ve uyarýcýlarýn fiziksel özellikleri konusunda bilgi saðlamaktýr. Bu sistemin iþleyiþi sonucunda elde edilen duyusal izler (sensoy trace) duyu organýnda uyarýcý tarafýndan oluþturulan faaliyetin tam kopyasýdýr. Ýkinci iþlevi ise, duyusal izi, 100 milisaniye ile 2 saniye arasý depolamaktýr (Karakaþ 1997, Karakaþ ve ark. 2003). KSB bilginin kýsa süreli depolandýðý ve USB'ye aktarýldýðý hipotetik alana karþýlýk gelmektedir. KSB kýsýtlý bir depolama ve iþleme kapasitesine sahiptir (Keane ve ark. 1991). Çalýþma Belleði (ÇB; working memory) KSB'nin bilgiyi anýnda iþleyebilen ve ayný zamanda da geçici olarak bellekte tutulmasýný saðlayan kýsmýdýr. Prefrontal süreçlerde çalýþma belleðinin rolü ayrýntýlý olarak Fuster (1989) tarafýndan tanýmlanmýþtýr. USB ise bilginin çok daha uzun süreler korunduðu, kapasitesi sýnýrsýz hipotetik bellek alanýna iþaret etmektedir (Ellis ve Hunt 1983). USB ile iliþkili olarak ortaya atýlan ilk ve en etkileyici modelde, söz konusu bellek türü semantik ve episodik olmak üzere ikiye ayrýlmaktadýr (Tulving 1972). Semantik bellek dünya hakkýndaki genel bilgi ve kavramlara iliþkin bilgiyi içerirken, episodik bellek belirli yer ve zamandaki olaylara iliþkin otobiyografik nitelikteki bellektir (Karakaþ 1997). Belleðe iliþkin bir baþka sýnýflama örtük ve açýk bellek türlerini içermektedir (Graf ve Schacter 1985). Açýk bellek önceki yaþantýlarýn bilinçli hatýrlanmasýna karþýlýk gelen bellek alanýný ifade eder. Örtük bellek ise kodlanan bilginin, bireyin bilinçli hatýrlamasý olmaksýzýn, verilen görevlerde performansý etkilemesinden çýkarsanan bir bellek türüdür (Crabb ve Dark 1999). ATD'deki Bellek Bozukluklarý ATD'de klinik öncesi dönemdeki bozulma, episodik bellekteki bozulma ile baþlamaktadýr. ATD'de episodik bellek bozukluðu yeni bilginin öðrenilmesi ve bunun zaman içinde saklanmasýný içeren test ve görevlerde izlenebilmektedir (Salmon ve Bondi 2001). Bu ölçme araçlarý arasýnda hikaye hatýrlama, kelime listesi öðrenme ve sözel çaðrýþým çiftlerini hatýrlama bulunmaktadýr (Collie ve ark. 199l, Öktem 2003, Storandt ve ark. 1984). ATD'nin erken semptomunu oluþturan episodik bellek bozukluðu, temelde, öðrenilen malzemeyi kayýt edememekten ileri gelmektedir (Öktem 2003). Buna göre ATD'li hasta yeni öðrenme yapamaz; tekrarlanan denemeler öðrenmeyi saðlayamaz. Art arda tekrarlama çalýþmalarýnda hastalarda içine sokma (intrusion) hatalarý görülür (Butters ve ark. 1995). ATD'de tanýma (recognition) belleði de bozulmaktadýr (Spinnler ve ark. 1988). Tanýma görevlerindeki bozuk performans ise, geri getirmenin deðil kayýt sürecinin bozulduðunun en açýk iþaretidir. Yine kayýt bozukluðu sonucu, serbest hatýrlama (free recall) testlerinde ATD hastasý yalnýzca en son sunulan bilgiyi hatýrlama eðilimi (recency effect) gösterir (Öktem 2003, Pepin ve Eslinger 1989). ATD'de gecikmeli hatýrlama bozulur; bu da uzun süreli bellek kaydý yapamamaktan kaynaklanýr (Öktem 2003). Bir çok çalýþmada gecikmeli hatýrlamanýn, erken dönemdeki demans hastalarýný, normal yaþlýlardan ayýrmada en iyi ölçüt olduðu bulunmuþtur (Welsch ve ark. 1992, Öktem 2003). Bütün bunlar doðrultusunda, ATD'nin erken döneminde, uzak geçmiþe ait anýlar yakýn geçmiþ anýlarýna kýyasla daha iyi hatýrlanmaktayken (Hodges ve ark. 1993), hastalýðýn ilerleyen dönemlerinde uzak bellek de dereceli olarak bozulur (Öktem 2003). ATD'nin erken döneminde semantik bellekte de 39

4 Can H, Karakaþ S. bozulma görülebilmektedir (Binetti ve ark. 1996). ATD hastalarýnda hatýrlanmasý gereken bilginin iþlenmesine yardýmcý olabilecek semantik stratejiler ve ipuçlarýný kullanma yeteneði azalmýþtýr (Almkvist ve ark. 1999, Öktem 2003, Weitgarner ve ark. 1981). ATD'de episodik ve semantik belleði içeren açýk bellek erken dönemde bozulurken, örtük bellekle iliþkili çeliþkili sonuçlar mevcuttur. Çalýþmalarýn çoðunluðu ATD'de örtük belleðin bozulduðunu belirtirken (Fleischman ve Gabrieli 1999), bir bölümü örtük belleðin saðlam kaldýðýný iddia etmektedir (Hofman 1997). ATD'de biliþsel süreçlerdeki deðiþiklikleri Türk örneklemi üzerinde inceleyen çalýþmalarda da literatürdeki çalýþmalarla uyumlu bulgular elde edilmiþtir (Anlýak 2000, Can 2004, Kaptanoðlu 1998). Belleði en kapsamlý biçimde deðerlendiren (D'Elia ve ark. 1989) WMS-R tüm alt test puanlarý ATD'li hastalarda kontrol grubuna kýyasla düþme göstermektedir (Anlýak 2000). Özellikle sözel belleði deðerlendiren Mantýksal Bellek I, II ve görsel belleði deðerlendiren Görsel Üretim I, II ve Sözel Çaðrýþým Çiftleri I alt testlerinin saðlýklý denekleri ayýrt etmede daha etkili olduðu görülmüþtür. ATD'de farklý bellek türlerinin ATD'nin klinik evrelerine göre incelendiði bir diðer çalýþmada (Can 2004, Can ve ark. 2004) ise orta evre ATD grubunda hafif evreye kýyasla WMS- R'nin görsel bellek, anýnda hatýrlama, gecikmeli hatýrlama puanlarýnda düþme olduðu görülmüþtür. Ýleri evrede ise orta evreye kýyasla bahsedilen bellek alanlarýndaki bozulma daha da belirginleþirken, KSB, semantik bellek ve örtük bellekte de bozulma görülmüþtür. Kaptanoðlu'nun (1998) çalýþmasýnda ise orta-ileri olasý ATD grubunda, erken olasý ATD ve kontrol grubuna kýyasla episodik belleðin bozulduðu saptanmýþtýr. Dikkat ve Farklý Dikkat Türleri Dikkat, bilincin tam olarak açýk olduðu bir durumda yönelimin belli hedeflere doðrultulmasý ve orada belli bir süre yoðunlaþabilmesidir (Tanrýdað 1994). Dikkat kavramýna iliþkin nörolojik modellerin (Posner ve Peterson 1990) getirdiði yaklaþýmlar doðrultusunda dikkati seçici dikkat, sürekli dikkat ve bölünmüþ dikkat olmak üzere ele almak mümkündür. Seçici dikkat diðer uyarýcýlarýn ihmal edilip dikkatin belli bir uyarýcýya yönelmesi durumudur (Sternberg 1996). Tarama, kalabalýktaki belli yüzler üzerinde durabilme, dikkati farklý uyarýcýlar arasýnda kaydýrabilme ya da bir kokteyl partide özel bir konuþmaya kulak kabartabilme seçici dikkat örnekleridir (Humphreys ve Bruce 1989). Seçici dikkat posterior parietal sistemle ilgilidir (Perry ve Hodges 1999). Sürekli dikkat, uyarýlmýþlýk yada vijilans durumunun sürdürülmesidir. Sürekli dikkat, dikkati belli bir görev üstünde ara vermeksizin odaklayabilme yeteneði olarak da tanýmlanabilir (Allport 1989). Sürekli dikkat ölçmede kullanýlan görevler; seyrek ve/veya beklenmeyen hedef uyarýcýlarýn, daha sýk gelen hedef olmayan uyarýcýlar arasýndan bulunmasýndaki hýz ve doðruluk derecesi ile ölçülür. Sürekli dikkat sað taraftaki frontoparietal sistemle ilgilidir (Perry ve Hodges 1999). Bölünmüþ dikkat durumunda uyarýcýnýn bir özelliðinden fazlasýna, iki ya da daha fazla sayýda uyarýcýya ayný anda dikkat edilmesi istenir (Greene ve ark. 1995). Bölünmüþ dikkat, dorsolateral prefontal korteksle iliþkilendirilmektedir (Perry ve Hodges 1999). Dikkat bazý çalýþmalarda basit ve karmaþýk dikkat olarak ele alýnmaktadýr (Öktem 2003). Basit dikkat kiþinin sayý uzamýný deðerlendiren testler kullanýlarak deðerlendirilirken, karmaþýk dikkat zihinsel iz sürme, dikkatin sürdürülmesi ve sebatlýlýk boyutlarýný deðerlendiren testlerle çalýþýlmaktadýr (Öktem 2003). ATD'deki Dikkat Bozukluklarý ATD'nin oldukça erken dönemlerinde ve henüz görsel-mekansal yetenekler gibi bellek-dýþý biliþsel iþlevlerde bir bozulma yokken, hastalar günlük görevleri yerine getirmede zorluk yaþarlar (Almkvist 1996). Hastalar dikkatlerini yoðunlaþtýrmada güçlük çekerler; dikkat kolayca baþka tarafa kayar ya da daha önce uygulanan görevlerle karþýlaþýldýðýnda, dikkatin yönünü deneysel görevde tutamazlar. Bu gözlemler ATD hastalarýnýn yaþadýðý zorluklarýn temelinde dikkate iliþkin bozukluklarýn yattýðýný, bu bozukluklarýn ATD'nin erken bulgusu olduðunu düþündürmektedir (Perry ve Hodges 1999). Bölünmüþ dikkat ve seçici dikkat ATD'nin erken 40

5 Biliþsel Süreçlerde Alzheimer Tipi Demansa Baðlý Deðiþiklikler dönemlerinde; dil ve görsel-mekansal alandaki algýlama ve yapýlandýrma bozukluklarýndan daha önce, bellek dýþýndaki bozulan ilk biliþsel iþlevdir (Perry ve Hodges 1999, Gainotti ve ark. 2001, Greene ve ark. 1995). Erken dönemde dikkatin odaklanma durumu, yani sürekli dikkat korunmaktadýr. Etkilenen, dikkatin þaþýrtýcý uyarýcýlardan çekilmesi ve bir uyarýcýdan diðerine kaydýrýlmasýdýr. ATD'li hastalar, çeldiricilerin karýþtýrýcý etkilerine daha fazla açýktýrlar. ATD'li hastalarda kontrol grubuna kýyasla bulma ve ayýt etme paradigmalarýnda farklý performans gözlenmektedir. Bu farklý performans rekabet eden ve çeliþen tepkilerin inhibisyonu için gerekli olan modülasyon bozukluðuyla yakýndan ilgilidir (Perry ve Hodges 1999). Sürekli dikkatteki bozulma ise, ATD'nin erken döneminde hafif (Öktem 2003) ya da hiç yoktur (Perry ve Hodges 1999). Dikkati sürdürme ve odaklamada bozulma orta evrede belirginleþir, ileri evrede ise her iki dikkat türü de bozulmuþtur (Öktem 2003). Basit dikkat ATD'de erken dönemde korunmakta (Öktem 2003, Can 2004) orta dönemde bozulmaya baþlamaktadýr (Öktem 2003). Ýleri evrede sayý uzamý ileri derecede daralmýþtýr (Öktem 2003, Can 2004). Bütün bunlara göre, Çok Ýþlevli Biliþsel Sendrom (Almkvist 1996) olarak da adlandýrýlan erken klinik dönemde episodik bellekteki bozulmayý dikkat alanýndaki bozulma takip etmekte (Almkvist ve Backman 1993); dikkat bozukluklarý ATD'nin ilk belirtisi olan bellekteki bozulmaya eþlik etmekte veya katkýda bulunmaktadýr (Parasuraman ve Haxby 1993, Parasuraman ve Martin 1994). Ancak Ýz Sürme Testi (Trail Making Test), Stroop Testi ve çeþitli reaksiyon zamaný testleri uygulanarak belirlenen karmaþýk dikkat bozukluklarý erken dönemde bellek bozukluklarýna kýyasla daha hafiftir (Lines ve ark. 1991). Ancak ATD evrelerine göre farklý dikkat türlerindeki bozulmayý ele alan çalýþmalardan elde edilen sonuçlar birbiriyle çeliþik olabilmektedir. Bazý çalýþmalarda bölünmüþ dikkatin erken dönemde bozulduðu bulunurken (Perry ve Hodges 1999); bazý çalýþmalarda erken dönemde sürekli ve bölünmüþ dikkatin saðlam kaldýðý; tepki seçimi, inhibisyonu, iþitsel hedef seçimi ve dikkatin kaydýrýlmasý gibi seçici dikkat görevlerinde bozulma olduðundan bahsedilmektedir (Perry ve ark. 2000). Rizzo ve arkadaþlarýnýn (2000) çalýþmasýnda ise bölünmüþ dikkatin seçici dikkat ile birlikte ATD'nin erken döneminde bozulduðu bulunmuþtur. Bu nedenle ATD'de dikkati ele alan çalýþmalarda dikkatin türleri olduðu bilinciyle hareket edilmesi; incelenecek dikkat türüne uygun görev/testin seçilmesi; dikkate iliþkin bozulmanýn özelliklerinin güvenilir ve geçerli bir þekilde ölçülmesi büyük önem taþýmaktadýr. Dil Dil, iletiþim kurmak için kelimelerin düzenli bir þekilde bir araya getirilmesi sürecidir. Dil, uzun bir sosyal geliþim içinde oluþmuþ bir kodlar sistemidir. Bu sistemin bölümleri þunlardýr: fonoloji (oral lisanýn akustik ve hecelemeyle iliþkili kýsým), leksikon (obje, hareket ve iliþkilerin niteliksel tanýmlamasý ile ilgili kelimeler), morfoloji (kelimelerin yapýsý), semantik (obje, hareket ve iliþkilerin anlamlarý) ve sintaks (kelimelerin, düþünce ve iliþkileri ifade edecek biçimde, kurallar sistemi içinde düzenlenmesi) (Tanrýdað 1995). ATD'nin Dilsel Süreçlere Etkisi ve Semantik Yýkým ATD'de dille iliþkili erken belirtiler kelime geri çaðýrmada, nesne adlandýrmada ya da doðru kelimeyi bulmada zorlanmadýr (Helmes ve Ostbye 2002). Erken dönemde hafif bir ad bulma güçlüðü þeklinde olan dil bozukluklarý, orta evrede daha belirginleþir. Ýleri evrede dil iþlevlerindeki bozulma oldukça ileri boyutlara ulaþabilir (Öktem 2003). Dildeki bu bozukluklar bellek, dikkat ve soyutlama iþlevlerindeki bozulmayla yakýndan ilgilidir (Öktem 2003, Locassio ve ark. 1995). Baþka bir deyiþle, dil örüntüsünde bozulma, ATD'deki semantik bellek yýkýmýnýn bir sonucudur. Semantik iþlemlemedeki bozulmanýn kritik rolü, kategorilere ait kelimelerin üretilmesinin istendiði sözel akýcýlýk testleri (Goldstein ve ark. 1992) ve ayrýca nesne adlandýrma testlerinde ATD hastasýnýn performansýnda izlenebilmektedir (Hodges ve ark. 1990). ATD'lilerin uygun kelime ya da ismi bulma ve soyut kavramlarla iliþkili olarak dili anlama ve kullanmada yaþadýklarý problemler, bu hastalarda kavramlara iliþkin temel algýlarýn ve soyut bilginin kaybýný göstermektedir. Kavramlarýn özellikleri ve iþlevleri 41

6 Can H, Karakaþ S. gibi ayýrt edici semantik özellikleri bilme yetisinin bozulmasý (Martin 1992), ATD hastalarýnýn dolambaçlý yoldan konuþmasýna, adeta 'kelimenin etrafýnda dönmesine' yol açar. Semantik iþlevlerde bozulmaya paralel olarak sentaks basitleþir, okuduðunu anlama ve sözel muhakeme bozulur (Helmes ve Ostbye 2002). Bozulma belirginleþtikçe, dil tutarsýz ve anlamdan yoksun hale gelir. Özellikle karmaþýk gramatik yönergelerde, sözel perseverasyonlar ve hafif afaziler gözlenir (parafazi). Semantik bellekteki yýkýma baðlý olarak etkileþim ve iletiþim yetenekleri etkilenen ATD'li hastalar, olaylarýn bütünü ile ayrýntýlarýný iliþkilendirmede zorluk çekerler; bu da fakirleþmiþ davranýþ repertuarýna yol açar (Helmes ve Ostbye 2002). Yaþanan bu zorluklar, karþýlýklý konuþmada duraklamalar biçiminde kendini gösterir (Morris 1993). Yönetici Ýþlevler Yönetici iþlevler çok geniþ bir iþlevler alanýný ifade etmek için kullanýlabilmektedir. Bu iþlevler arasýnda kavramsallaþtýrma, perseverasyon, kurulumu sürdürmede baþarýsýzlýk ve öðrenim gibi, soyutlama yeteneðine iliþkin alt yetenek alanlarý (Heaton 1981, Lezak 1995), akýl yürütme, problem çözme, zihinsel esneklik, yaratýcýlýk, karar verme, planlama, bozucu etkiye karþý koyabilme ve tepki ketlemesi yapabilmek bulunmaktadýr (Solso 1995). Yönetici iþlev alanlarýný kurulumu koruma ve deðiþtirebilme, planlama, baðlamsal (contextual) bellek, ketleme (inhibition) yani bozucu etkiye (interference) karþý koyabilme, zaman ve mekanda olaylarý bütünleþtirebilme, akýcýlýk ve çalýþma belleði olmak üzere altý farklý sýnýfta ele almak da mümkündür (Pennington ve Ozonoff 1996). Literatürdeki çalýþmalar yönetici iþlevler örüntüsünde iki iþlevin kritik olduðunu göstermektedir: ketleme ve çalýþma belleði (Karakaþ ve Karakaþ 2000b, Colette ve ark. 1999). ATD'de Yönetici Ýþlev Bozukluklarý Yönetici iþlevlerdeki bozukluklar erken klinik dönemde episodik bellek bozukluklarýný izler; ancak görsel-mekansal iþlevler ve dille iliþkili bozuklardan önce ortaya çýkar (Perry ve Hodges 1999). ATD'nin erken dönemlerinde yönetici iþlevlerdeki bozulma, soyutlama yeteneðindeki yetersizlikte kendini gösterir. Soyutlama yeteneðini ölçmede; atasözünü yorumlama ve iki þey arasýndaki benzerliði bulma görevleri kullanýlabilir. Erken dönemde ATD hastasý somutlaþtýrma þeklinde bozukluk gösterirken, orta evrede niteliksiz cevaplar vermekte veya ikincil özelliklere takýlmaktadýr. Ýleri evrede ise hasta sadece nesneler arasýndaki farký söyleyebilmektedir (Öktem 2003). ATD tanýsý konulan hastalarda, yönetici iþlevlerin saðlýklý bir þekilde gerçekleþmesini gerektiren planlanma, sýralama, dizileme becerilerinin de bozulduðu görülmektedir. Bu bozulma, hastanýn günlük hayatýnda yemek piþirme, giyinme, alýþveriþe çýkmak gibi yönetici iþlevlere dayanan günlük faaliyetlerin gerçekleþtirilmesinde görülen baþarýsýzlýk olarak ortaya çýkmaktadýr (Karakaþ 2000b, Öktem 1994). Birden fazla iþi bir arada yürütme ya da birkaç kiþi arasýndaki konuþmalarý izleme gibi, yönetici iþlevlere dayanan davranýþlar da ATD evreleri boyunca ilerleyerek bozulmaktadýr. Yine yönetici iþlev bozukluðuna iþaret eden perseverasyon ve konfabulasyon da, evreler boyunca artmaktadýr (Simard ve van Reekum 1999, Tekin 1998). Farklý bellek türlerinin ATD'nin klinik evrelerine göre deðiþiminin incelediði bir çalýþmada (Can 2004, Can ve ark. 2004) ATD'nin orta evresinde hafif evresine kýyasla perseverasyon ve kavramsallaþtýrma puanlarýnda düþme olduðu görülmüþ, ileri evrede puanlardaki bu düþme artmýþtýr. Ancak bu bozukluklarda çeþitli bellek türlerinde giderek artan yýkýmýn da rol oynadýðý gözden kaçýrýlmamalýdýr (Simard ve van Reekum 1999, Tekin 1998). Görsel-Mekansal Ýþlevler Mekansal algýlama, görsel algýlamanýn önemli bir bileþenidir. Yapýlan çalýþmalara göre (Mc Gee 1979), mekansal algýnýn iki öðesi vardýr: görselleþtirme (visualization) ve yönelim (orientation). Görselleþtirme, iki ve üç boyutlu nesneleri zihinsel olarak döndürme ve deðiþimleme yeteneðini içermektedir. Yönelim ise, görsel bir uyarýcý örüntüsündeki öðeleri düzenleyebilme ve onlarý deðiþmez olarak algýlayabilme yeteneðidir. Görsel-mekansal algýlama kiþinin pozisyonuna göre deðiþen bir algýlama türüdür. Bununla beraber çevresel uyarýcýlar ve mekansal iliþkiler kalýcý olarak algýlanýr; algýsal deðiþmezlikler, saðlýklý 42

7 Biliþsel Süreçlerde Alzheimer Tipi Demansa Baðlý Deðiþiklikler algýlamanýn temelini oluþturur (Kurt 2003). Bu doðrultuda, yönelim, bireyin yön duyusunun devamlýlýðýný içerir ve bireyin gerçek dünyada yönünü belirleyebilme yeteneðiyle ilgilidir. Bu haliyle, yönelim, bireyin çevre ile olan mekansal iliþkilerini düzenlemektedir. Ýnsanlarýn yönelim için kullandýðý mekansal bilginin üç ana baþlýk altýnda toplanmasý mümkündür: çevreye iliþkin belirgin iþaretler (landmark), rota bilgisi ve coðrafi yönelim farkýndalýðý (Glass ve Holyak 1986). Rota bilgisi çevredeki belirgin iþaretlerle baðlantýlý bir dizi aktiviteyi ifade ederken, coðrafi yönelim, insanýn büyük ölçekli bir uzayda (bir mahalle ya da üniversite yerleþkesi) kendi mekansal pozisyonunu bilmesiyle iliþkilidir (Sternberg 1999). ATD'de Görsel-Mekansal Bozukluklar ATD'nin erken klinik evresinde episodik belleðin yanýnda görsel mekansal algýlama da etkilenir (Almvist 1996). Erken evrede görsel-mekansal iþlevlerdeki hafif düzeydeki bozukluk orta evrede belirginleþir. Ýleri evrede bozukluðun þiddeti artar, bozukluðun türü deðiþir (Öktem 2003). Önce sokakta kaybolan, gideceði yeri bulamayan, yön tayin edemeyen ATD hastalarý, hastalýðýn ilerlemesiyle birlikte evin içinde de mutfak, tuvalet ve yatak odasýnýn yerini karýþtýrmaya baþlar (Öktem 2003). ATD'nin erken dönemlerinde Çizgi Yönünü Belirleme Testi (Line Orientation Test) ve üç boyutlu þekilleri içeren testlerle ölçülen yönlenim bozukluklarý; Hooper Görsel Organizasyon Testi (Hooper Visual Organization Test; HVOT) ile ölçülen nesne organizasyonu ve tanýmlamada bozukluk; Benton Görsel Muhafaza Testi (Benton Visual Retention Test) ile ölçülen görsel-mekansal bellekte bozulmalar ortaya çýkar (Cummings ve Benton 1983, Mishkin ve ark. 1983, Ogden 1990). Erken klinik dönemde gözlenen görsel-mekansal algýlama bozukluklarýný, ATD'nin ilerleyen dönemlerinde, görsel-mekansal iþlemenin ileri süreçlerindeki etkilenme izler (Binetti ve ark. 1998). Bu baðlamda, Wechsler Yetiþkinler Ýçin Zeka Ölçeði (Wechsler Adult Intelligence Scale: WAIS) Küplerle Desen alt testi ile ölçülen görsel-mekansal yapýlandýrma; Raven Standart Matrisler Testi (Raven Standard Matrices Test: RSPM) ile ölçülen görsel-mekansal muhakeme bozukluklarý ortaya çýkar (Mishkin ve ark. 1983). Orta-ileri Olasý ATD hastalarýnda erken Olasý ATD ve saðlýklý grubuna kýyasla karmaþýk görsel algýda (Benton Çizgi Yönünü Belirleme testi, Benton Yüz tanýma testi ve WAIS Küp Desen testi) bozulma olduðu görülmüþtür (Kaptanoðlu 1998). Duyusal-Motor Süreçler Duyusal-motor öðrenmedeki düzenli geliþim sýrasý, ilk olarak duyularýn kullanýlmasýyla baþlar. Ardýndan motor yetenekler, daha sonra da birincil yeteneklerin (duyusal-motor) koordinasyonu baþlar (Morgan 1980). Primer duyu alanlarýnýn her biri tek bir duyu modalitesi ile ilgili (görme, duyma vs.) sinyaller alýr. Bu alanlar, modaliteye özgü bilgiyi limbik sistem (bellek ve emosyon için), prefrontal korteks (çalýþma belleði ve diðer yönetici iþlevler), perisilvian korteks (dil için), temporal korteks (nesne tanýma için), dorsal parietal korteks (mekansal dikkat için) ve premotor kortekse (hareketin duysal rehberliði ve praksi için) iletirler (Mesulam 2000). Primer motor bölgenin uyarýlmasý sonucunda, uyarýlan bölgeye baðlý olarak, vücudun karþý tarafýnda basit motor hareketler ortaya çýkar. Premotor ve yardýmcý motor bölgenin uyarýlmasý ise daha kompleks hareketlere sebep olur. Premotor bölgenin uyarýlmasý ile birden fazla koordine kas hareketleri gözlenirken, yardýmcý motor bölgenin uyarýlmasý ses çýkarma ve simetrik koordine kas hareketlerine yol açar (Taner 1998). Duyum ve Hareket bozukluklarý Hastalýðýn son evresi beynin daha geniþ alanlarýnýn etkilendiði, yaygýn bozukluklarýn görüldüðü global sendrom dönemidir. Agnozi ve apraksiler tabloya bu dönemde eklenir (Almkvist 1996, Flemming ve ark. 1997). Agnozi duyusal uyarýcýnýn tanýnmasýnda yaþanan zorluðu ifade eder. ATD'de global sendrom döneminde görsel, iþitsel ve dokunsal alanlarda agnoziler vardýr. Görsel nesne agnozisi olan kiþiler nesneye iliþkin tüm özellikleri duyumsarlar ancak nesneyi algýlayamazlar. ATD'li hastalarda yüz tanýmaya iliþkin agnozilerin yanýnda hastalýðý tanýmama/inkar etme de oldukça yaygýndýr (Starkstein ve ark. 1995). Apraksi istemli hareket yollarýnda bir bozukluk olmadýðý, hareketlerle ilgili duysal-motor koordi- 43

8 Can H, Karakaþ S. nasyon normal olduðu halde; öðrenilmiþ, istemli karmaþýk hareketlerin yapýlmasýnda bozulma anlamýna gelir. Apraksiler yapýlandýrmaya iliþkin olanlar (spontan çizim, geometrik þekilleri kopyalama görevlerinde) ve el hareketlerine iliþkin apraksiler (taklit etme, komutlarý yerine getirme, tek ya da iki el kullanýmý ve nesne kullanýmý) olmak üzere iki grupta ele alýnabilir (Pasquier 1999). Apraksileri belirlemede, hastadan yapýlan hareketleri taklit etmesi ve/veya sözlü olarak verilen hareket emirlerini yerine getirmesi istenir. Bu uygulamalarda, bilinen sembolik mimik ve jestlerin yapýlmasý (örn. asker selamý vermek, öpücük göndermek); gerçek cisimlerin kullanýlmasý (tarak, makas, diþ fýrçasý gibi); gerçek cisimler yokken bunlarý kullanýyormuþ gibi davranýlmasý istenir (Öktem 1994). ATD'nin orta evresinde gözlenmeye baþlanan apraksiler hastalýk ilerledikçe daha belirginleþir; hasta bilinen hareketleri dahi yapamamaya baþlar (Öktem 2003). Sonuç ATD'de meydana gelen nöropatolojik deðiþikliklere paralel olarak belli biliþsel alanlarda bozukluklar ortaya çýkmaktadýr. Biliþsel alanlardaki bozulma kendini ilk olarak episodik bellek bozukluðu ile göstermektedir. ATD'de episodik ve semantik belleði içeren açýk bellek erken dönemde bozulurken (Fleischman ve Gabrieli 1999), örtük bellekle iliþkili çeliþkili sonuçlar mevcuttur (Fleischman ve Gabrieli 1999, Hofman 1997). Orta evrede hafif evreye kýyasla sözel bellek, görsel bellek, anýnda hatýrlama, gecikmeli hatýrlama puanlarýnda da düþme olduðu görülmüþtür (Can 2004, Can ve ark. 2004). Bellek alanýndaki bozulmayý takiben dikkat ve yönetici iþlevler, dil ve görsel-mekansal iþlevler gibi diðer biliþsel alanlarda da bozulma gözlenmektedir (Almkvist 1996). Ileri evrede orta evreye kýyasla, görsel bellek, anýnda hatýrlama, gecikmeli hatýrlamadaki bozulma daha da belirginleþirken, KSB'de de bozulma saptanmýþtýr (Can 2004, Can ve ark. 2004). Ancak literatürdeki çalýþmalara bakýldýðýnda ATD'de biliþsel süreçlerdeki bozukluðu ele alan pek çok çalýþma olmakla birlikte çalýþmalarýn daha fazla ayrýntýlandýrýlmaya ihtiyacý olduðu görülmektedir. ATD'de biliþsel süreçlerdeki birden çok bileþeni olan deðiþikliklerin evrelerine göre çalýþýlmasý; evrelendirmekte kullanýlan ölçeklerin geçerliliði; bellek, dikkat, görsel-mekansal ve yönetici iþlevlerin hangi bileþeninden bahsedildiðinin netleþtirilmesinde yarar vardýr. Aksi takdirde alanda yapýlan çalýþmalardan elde edilen bulgular çok deðerli olmakla birlikte ayýrt edici özellik taþýyamayacaktýr. Yazýþma adresi: Dr. Handan Can, Çankaya Belediyesi Emek Semt Polikliniði, 10. cad. No:11 Emek, Ankara, KAYNAKLAR Allport A (1989) Visual attention. MI Posner (Ed) Foundations of Cognitive Science. Cambridge, MA:MIT Press. Almkvist O (1996) Neuropsychological features of early Alzheimer's disesase; preclinical and clinical stages. Acta Neurol Scand Suppl. 165: Almkvist O (1993) Alzheimer's Disease and Related Dementia Disorders: Identification, Differentition and Progression. Stockholm, Karolinska Institute. Almkvist O, Backman BL (1993) Progression of Alzheimer's disease: sequencing of neuropsychological decline. Int J Geriatr Psychiatry, 8: Almkvist O, Fratiglioni L, Agüero-Torres H ve ark. (1999) Cognitive support at episodic encoding and retrieval: similarity patterns of utilization in community-based samples of Alzheimer's disease and vascular dementia patients. J Clin Exp Neuropsychol, 21(6): Anlýak Þ (2000) Wechsler Bellek Ölçeði Geliþtirilmiþ Formu'nun Alzheimer Tanýsý Almýþ Hastalarda Geçerlilik Çalýþmasý. (Yayýnlanmamýþ yüksek lisans tezi) Ýzmir: Ege Üniversitesi. Ashcraft MH (1988) Human Memory and Cognition. Glenview, Ýllinois, Scott Foresman and Co. Berrios GE (1989) Noncognitive symptoms and the diagnosis of dementia. Br J Psychiatry: Historical and Clinical Aspects. 154 (Suppl l4): Binetti G, Cappa SF, Magni E (1996) Disorders of visual and spatial perception in the early stage of Alzheimer's disease. Neuropsychology, 12 (1): Binetti G, Cappa SF, Magni E ve ark. (1998) Neuropsychology, 12 (1): Braak E, Braak H (1991) Neuropathological staging of Alzheimer-related changes. Acta Neuropathol, 82: Butters N, Delis DC, Lucas JA (1995) Clinical assessment of 44

9 Biliþsel Süreçlerde Alzheimer Tipi Demansa Baðlý Deðiþiklikler memory disorders in amnesia and dementia. Annu Rev Psychol, 46: Can H (2004) Farklý Bellek Türlerinin Alzheimer Hastalýðýnýn Klinik Evrelerine Göre Deðiþimi (Yayýnlanmamýþ yüksek lisans tezi), Ankara: Hacettepe Üniversitesi. Can H, Ýrkeç C, Karakaþ S (2004) Memory profile of the Reisberg stages of Alzheimer's Disease. 12 th World Congress of Psychophsiology (I.O.P.). Int J Psychophsiol, 54 (1-2): Can H, Karakaþ S (Mayýs 1994) yaþ grubu bireylerinin Wechsler Bellek Ölçeði Geliþtirilmiþ Formundan (WMS-R) aldýklarý puanlarýn yaþ grubu bireylerinkilerle karþýlaþtýrýlmasý. II. Ulusal Geropsikiyatri Sempozyumu Bildirileri, Ýstanbul. Cherry KE, Jones MW (1999) Age-related differences in spatial memory: Effects of structural and organizational context, J Gen Psychol, 126(1): Colette F, Van der Linden M, Salmon E (1999) Executive dysfunction in Alzheimer's disease. Cortex, 35(1): Collie A, Shafiq-Antonacci R, Maruff P ve ark. (1991) Norms and the effects of demographic variables on a neuropsychological battery for use in healthy ageing Australian populations. Aust N ZJ Psychiatry, 33(4): Crabb B T, Dark VJ (1999) Perceptual implicit memory requires attentional encoding. Mem Cognit, 27 (2): Craik FIM, Salthouse TA (Ed) (1992) The handbook of aging and cognition. London, Lawrence Erlbaum. Cummings JL, Benton DF (1983) Dementia: a clinical approach. Butterworth, Boston. D'elia L, Satz P, Schretlen D (1989) Wechsler Memory Scale: A critical appraisal of the normative studies. J Clin Exp Neuropsychol, 11 (4): Ellis HC, Hunt RR (1983) Fundamentals of Cognitive Psychology, Oxford, Brown and Benchmark. Fleischman DA, Gabrieli JD (1999) Long term memory in Alzheimer's disease. Curr Opin Neurobiol, 9: Flemming KC, Adams AC, Peterson RC (1997) Demans: Taný ve Deðerlendirme. Literatür, 5-16, Eylül. Fuster JM (1989) The Prefrontal Cortex: Anatomy, Physiology and Alzheimer's Disesase. Neurology, Suppl l6: Gainotti G, Camillo M, Giamiero V (2001) A double dissociation between accuracy and time of execution on attentional tasks in Alzheimer's disease and multi-infarct dementia. Brain, 124: Geldmacher DS, Whitehouse Jr PJ (1997) Differential diagnosis of Alzheimer's Disease. Neurology, 48 (5): Glass AL, Holyoak KJ (1986) Cognition, New York, Random House. Goldstein FC, Gren J, Presley R ve ark. (1992) Dysnomia in Alzheimer's disease: an evaluation of neurobehavioral subtypes. Brain Lang, 43: Graf P, Schacter DL (1985) Implicit and explicit memory for new associations in normal and amnesic subjects. J Exp Psychol: (Learn, Mem and Cognit), (XI) 3: Greene JDW, Hodges JR, Baddeley AD (1995) Autobiographical memory and executive function in early dementia of Alzheimer type. Neuropsychologia, 33: Heaton RK (1981) Wisconsin Card Sorting Test Manual. Odesa, Psychological Assessment Test Resources. Helmes E, Ostbye T (2002) Beyond memory impairment cognitive changes in Alzheimer's disease. Arch Clin Neuropsychol, 17: Hodges JR, Salmon DP, Butters N (1990) The differential impairment of semantic and episodic memory in Alzheimer's and Huntington's diseases: A controlled prospective study. J Neurol Neurosurg Psychiatry, 53: Hodges JR, Salmon DP, Butters N (1993) Recognition and naming of famous faces in Alzheimer's disease: a cognitive analysis. Neuropsychologica, 31: Hofman A (1997) Epidemiology of Alzheimer's disease. Alzheimer Derneði Kuruluþ Toplantýsý, Kasým, Ýstanbul Humphreys GW, Bruce V (1989) Visual cognition: computational, experimental and neuropsychological perspectives. Hillsdale, NJ, Lawrence Erlbaum. Iþýk E, Ýrkeç C (1999) Demans. E Iþýk (Ed), Organik Psikiyatri, Ankara, Tayf Matbaasý. Ippen CG, Olin JT, Schneider LS (1999) Can caregivers independently rate cognitive and behavioral symptoms in Alzheimer's disease patients: a longitidunal analysis. Am J Geriatr Psychiatry, 7(4): Kaptanoðlu G (1998) Alzheimer ve Parkinson hastalýðýnda nöropsikolojik deðerlendirme ve olaya iliþkin potansiyeller. Yayýnlanmamýþ týpta uzmanlýk tezi, Ýstanbul Üniversitesi Týp Fakültesi, Ýstanbul. Karakaþ S (2000b) Alzheimer hastalýðý ve nöropsikolojik testler. Türk Nöroloji Dergisi, 1 (2): Karakaþ S (1997) Descriptive Framework for Information Processing: An Integrative Approach. E Baþar, R Hari, FH Lopes Da Silva, M Schürmann (Eds), Int J Psychophysiol, 26: Karakaþ S (1992) Cognitive psychological framework for psychophysiological phomena: Demonstration of correspondence between the levels. Xth International conference on Eventrelated potentials of the Brain, Eger, Hungary. Karakaþ S, Eski R (1996) Bellek puanlarýnýn 5'er yýllýk yaþ aralýklarýnda deðiþimi: Kuðunun þarkýsý. III. Sosyal Psikiyatri Sempozyumu, Çanakkale. Karakaþ S, Irak M, Bekçi B (2003) Saðlýklý insanda bilgi iþleme süreçleri: Biliþ ve üst-biliþ. S Karakaþ, C Ýrkeç, N Yüksel (Ed), Beyin ve Nöropsikoloji: Temel ve Klinik Bilimler Ankara: Çizgi Týp Yayýnevi, s Karakaþ S, Ýrkeç C (2003) Alzheimer hastalýðý kliniðinin nöropsikolojik profili.türkiye Klinikleri Nöroloji, 1(1) : Karakaþ S, Kafadar H, Erzengin U ve ark. (1998b) The effect of aging on cognitive processes. Abstracts of A Joint Meeting of International Psychogeriatric Association and Turkish Society of Psychogeriatrics, Ýstanbul. Karakaþ S, Karakaþ HM (2000) Yönetici iþlevlerin ayrýþtýrýl- 45

10 Can H, Karakaþ S. masýnda multidisipliner yaklaþým: Biliþsel psikolojiden nöroradyolojiye. Klinik Psikiyatri, 3(2): Keane MM, Gabrieli JDE, Fennema AC ve ark. (1991) Double dissociations of memory capacities after bilateral occipital lobe or medial temporal lobe lesions. Brain, 118: Koppitz EM (1977) The Visual Aural Digit Span Test. Newyork, Grune and Stratton. Lezak MD (1995) Neuropsychological assessment (3rd ed). Oxford, Oxford University Press. Kurt M (2003) Sað hemisferin biliþsel iþlevleri: görsel-uzaysal süreçler. S Karakaþ, C Ýrkeç, N Yüksel (Eds). Beyin ve Nöropsikoloji. Ankara: Çizgi Týp Yayýnevi, s.59. Lines CR, Dawson C, Preston GC ve ark. (1991) Memory and attention in patients with senile dementia of the Alzheimer type and in normal elderly subjects. J Clin Exp Neuropsychol, 13: Locassio JJ, Growdon JH ve Corkin S (1995) Cognitive test performance in detecting, staging and tracking Alzheimer's disease. Arch Neurol, 52 (1): Martin A (1992). Semantic knowledge in patients with Alzheimer's disease: evidence for degraded representation. Memory functioning in dementia, L Backman (Ed), Amsterdam, North-Holland, Elsevier Publishers, s Mc Gee MG (1979) Human spatial abilities: psychometric studies and environmental, genetic, hormonal, and neurological influences. Psychol Bull, 86(5): Mesulam MM (2000) Davranýþsal nöroanatomi. Geniþ boyutlu þebekeler, assosiasyon korteksi, frontal sendromlar, limbik sistem ve hemisferik özelleþmeler, ÝH Gürvit (Çev. Ed), Davranýþsal ve Kognitif Nörolojinin Ýlkeleri, Ýstanbul,Yelkovan Yayýncýlýk, s. 13. Mishkin M, Ungerleider LG, Macko KK (1983) Object vision and spatial vision: two cortical pathways. Trends in Neuroscience, 6: Morgan CT (1980) Psikolojiye Giriþ: Ders Kitabý. Hüsnü Arýcý ve ark. (Çev.) Ankara, Hacettepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü Yayýnlarý. Morris JC (1993) The Clinical Dementia Dating (CDR):current version and scoring rules. Neurology, 43: Ogden JA (1990) Spatial a bilities and deficits in aging and age-related disorders. F Boller and Grafmans (Eds) Handbook of Neuropsychology, vol 4, Amsterdam: Elsevier Science Publishers. Öktem Ö (1994) Nöropsikolojik testler ve nöropsikolojik deðerlendirme. Türk Psikoloji Dergisi, 9: Öktem Ö (2003) Demanslarýn nöropsikolojik deðerlendirilmesi. K Selekler (Ed). Alzheimer ve Diðer demanslar, Ankara, Güneþ Kitabevi, s Öktem Ö (2003) Alzheimer hastalýðýnýn erken, orta ve ileri dönemlerinde genel kognitif profil. S Karakaþ, C Ýrkeç, N Yüksel (Ed). Beyin ve Nöropsikoloji, Ankara, Çizgi Týp Yayýnevi, s Parasuraman R, Haxby JV (1993) Attention and brain function in Alzheimer's disease: a review. Neuropsychology, 7: Parasuraman R, Martin A. (1994). Cognition in Alzheimer's disease: Disorders of attention and semantic knowledge. Curr Opin Neurobiol, 4: Pasquier F (1999) Early diagnosis of dementia: Neuropsychology. J Neurol, 246 (1): Pennington BF, Ozonnoff S (1996) Executive functions and developmental psychopathology. J Child Psychol Psychiatry, 37: Pepin EP, Eslinger PJ (1989) Verbal memory decline in Alzheimer's disease: A multiple-processes deficit. Neurology, 39: Perry RJ, Hodges R (1999) Attention and executive deficits in Alzheimer's disease. Brain, 122: Perry RJ, Watson P, Hodges JR (2000) The nature of attention dysfunction in early Alzheimer's disease: relationship to episodic and semantic memory impairment. Neuropsychologica, 38: Posner MI, Peterson SE (1990) The attention system of the human brain. Ann Rev Neurosci, 13: Rizzo M, Anderson SW, Dawson J ve ark. (2000) Visual attention impairments in Alzheimers's disease. Neurology, 54: Salmon DP, Bondi MW (2001) Neuropsychology of alzheimer disease. 2.Baský, RD Terry, R Katzman, KL Bick ve ark. (Ed), Philadelphia, Lippincot Williams and Wilkins, s Simard M, Van Reekum R (1999) Memory assessment in studies of cognition-enhancing drugs for Alzheimer's disease. Drugs Aging, 14 (3): Solso R (1995) Cognitive psychology, 4.Baský, Needham Heights, Allyn and Bacon. Spinnler H, Della Sala S, Bandera R ve ark. (1988) Dementia, ageing and the structure of human memory. Cognit Neuropsychol, 5: Sternberg RJ (1996) Cognitive Psychology, New York, Harcourt Brace College Publishers. Sternberg RJ (1999) Cognitive Psychology, 2. Baský, Forth Worth, Harcourt Brace College Publishers. Storandt M, Botwinick J, Danziger WL ve ark. (1984) Psychometric differentiation of mild senile dementia of the Alzheimer type. Arch Neurol, 41: Strakstein RE, Vasquez S, Migliorelli R (1995) A single photon emission computed tomographic study of anosognosia in Alzheimer's disease. Arch Neurol, 52: Taner D (1998). Fonksiyonel nöroanatomi. D Taner (Ed.) Ankara, METU Press Yayýnlarý, s.265. Tanrýdað O (1995) Afazi, 3. Baský, Ýstanbul, Nobel Týp Kitabevleri Ltd. Þti, s.24. Tanrýdað O (1994) Davranýþ Nörolojisi, Ýstanbul, Nobel Týp Kitabevleri Ltd. Þti., s. 84. Tekin S (1998) Bellek iþlevleri ve bozukluklarý. Nöropsikiyatri Seminerleri-IMY Yazgan, A Özge (Ed), Marmara Üniversitesi Týp fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, Ýstanbul Tulving E (1972) Episodic and Semantic Memory. E Tulving 46

11 Biliþsel Süreçlerde Alzheimer Tipi Demansa Baðlý Deðiþiklikler and W Donaldson (Eds), Organization and Memory, New York, Academic Press. Wechsler D (1987) WMS-R: Wechsler Memory Scale Revised. NewYork: The Psychological Corporation Harcourt Brace Jovanovich. Weitgarner H, Kaye W, Smallberg SA ve ark. (1981) Memory failures in progressive idiopathic dementia. J Abnorm Psychol, 90: Welsch KA, Butters N, Hughes, JP ve ark. (1992) Detection and staging of dementia in Alzheimer's disease: use of neuropsychological measures developed for the consortium to establish a registery for alzheimer's disease. Arch Neurol, 49:

12 Can H, Karakaþ S. 48

Hafif Kognitif Bozukluðu Olan Hastalarda Bellek Ýþlevlerinin Nöropsikolojik Deðerlendirmesi *

Hafif Kognitif Bozukluðu Olan Hastalarda Bellek Ýþlevlerinin Nöropsikolojik Deðerlendirmesi * Hafif Kognitif Bozukluðu Olan Hastalarda Bellek Ýþlevlerinin Nöropsikolojik Deðerlendirmesi * Dr. Banu CANGÖZ*, Prof. Dr. Kaynak SELEKLER** zellikle geliþmiþ ve geliþmekte olan ülkelerde Öson 25-30 yýl

Detaylı

Demans Þiddeti Derecelendirme Ölçeðine Baðýmlýdýr: Kýsa Durum Muayene Testi ile Reisberg Global Bozulma Ölçeðinin Karþýlaþtýrýlmasý

Demans Þiddeti Derecelendirme Ölçeðine Baðýmlýdýr: Kýsa Durum Muayene Testi ile Reisberg Global Bozulma Ölçeðinin Karþýlaþtýrýlmasý ARAÞTIRMA Demans Þiddeti Derecelendirme Ölçeðine Baðýmlýdýr: Kýsa Durum Muayene Testi ile Reisberg Global Bozulma Ölçeðinin Karþýlaþtýrýlmasý H. Can 1, Ceyla Ýrkeç 2, Sirel Karakaþ 3 1 Dr., Uludað Üniversitesi

Detaylı

Görsel-Uzaysal Yeteneklerin Bileþenleri

Görsel-Uzaysal Yeteneklerin Bileþenleri Görsel-Uzaysal Yeteneklerin Bileþenleri Murat KURT* ÖZET Bu makalede, görsel uzaysal süreçlerin bileþenleri tanýmlanmýþtýr. Görsel algýlama ve görsel-uzaysal algýlama birbiriyle çok yakýndan iliþkili olmakla

Detaylı

Þizofreni, bilgi iþleme (information processing)

Þizofreni, bilgi iþleme (information processing) Þizofrenideki Biliþsel Süreçlerin Deðerlendirilmesinde Nöropsikolojik Testler: Bellek ve Dikkatin Ölçülmesi Prof. Dr. Sirel KARAKAÞ* #, Uz. Psk. Hatice KAFADAR* # Þizofreni, bilgi iþleme (information processing)

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ ÖĞR. GÖR. DR. ARZU ÖZKAN CEYLAN. ozkana@hacettepe.edu.tr.

ÖZGEÇMİŞ HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ ÖĞR. GÖR. DR. ARZU ÖZKAN CEYLAN. ozkana@hacettepe.edu.tr. ÖĞR. GÖR. DR. ARZU ÖZKAN CEYLAN ÖZGEÇMİŞ E-Posta: ozkana@hacettepe.edu.tr Telefon: Adres: Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü 06800 Beytepe Yerleşkesi Çankaya / ANKARA Eğitim Mezuniyet

Detaylı

Journal of Geriatrics and Geriatric Neuropsychiatry

Journal of Geriatrics and Geriatric Neuropsychiatry Journal of Geriatrics and Geriatric Neuropsychiatry Yıl / Year: 2 Sayı / Number: 1 Kasım / November 2010 Evde Yaşayan Yaşlıların Anatomik ve Yaşamsal Fonksiyonel Durumlarının Değerlendirilmesi: Kesitsel

Detaylı

Yönetici Ýþlevlerin Ayrýþtýrýlmasýnda Multidisipliner Yaklaþým: Biliþsel Psikolojiden Nöroradyolojiye

Yönetici Ýþlevlerin Ayrýþtýrýlmasýnda Multidisipliner Yaklaþým: Biliþsel Psikolojiden Nöroradyolojiye Yönetici Ýþlevlerin Ayrýþtýrýlmasýnda Multidisipliner Yaklaþým: Biliþsel Psikolojiden Nöroradyolojiye Sirel KARAKAÞ* #, H. Muammer KARAKAÞ** # ÖZET * Prof. Dr., Hacettepe Üniversitesi Deneysel Psikoloji

Detaylı

YAŞILIĞIN PSİKOLOJİK BOYUTU YAŞLILARIN NÖROPSİKOLOJİK VE PSİKOLOJİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

YAŞILIĞIN PSİKOLOJİK BOYUTU YAŞLILARIN NÖROPSİKOLOJİK VE PSİKOLOJİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ YAŞILIĞIN PSİKOLOJİK BOYUTU YAŞLILARIN NÖROPSİKOLOJİK VE PSİKOLOJİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Doç. Dr. Banu CANGÖZ Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü Hacettepe Üniversitesi GEBAM

Detaylı

Demans ve Alzheimer Nedir?

Demans ve Alzheimer Nedir? DEMANS Halk arasında 'bunama' dedigimiz durumdur. Kişinin yaşından beklenen beyin performansını gösterememesidir. Özellikle etkilenen bölgeler; hafıza, dikkat, dil ve problem çözme alanlarıdır. Durumun

Detaylı

Nöropsikolojik Ölçümlerle Elektrofizyolojik Ölçümlerin Ýliþkisi: Frontal Lob Ýþlevselliði

Nöropsikolojik Ölçümlerle Elektrofizyolojik Ölçümlerin Ýliþkisi: Frontal Lob Ýþlevselliði Nöropsikolojik Ölçümlerle Elektrofizyolojik Ölçümlerin Ýliþkisi: Frontal Lob Ýþlevselliði Belma BEKÇÝ* Sirel KARAKAÞ** ÖZET Bu çalýþmanýn amacý, bir biliþsel paradigma altýnda elde edilen olay-iliþkili

Detaylı

CURRICULUM VITAE. 1. Name Surname: Belma Bekçi. 2. Date of Birth: 17.08.1973. 3. Affiliation: Associate Professor. 4. Education: Ph.D.

CURRICULUM VITAE. 1. Name Surname: Belma Bekçi. 2. Date of Birth: 17.08.1973. 3. Affiliation: Associate Professor. 4. Education: Ph.D. CURRICULUM VITAE 1. Name Surname: Belma Bekçi 2. Date of Birth: 17.08.1973 3. Affiliation: Associate Professor 4. Education: Ph.D. Degree Department University Year Bachelor Psychology Đstanbul 1997 Master

Detaylı

Uzman Psikolog T.C. İstanbul Kültür Üniversitesi, Beyin Dinamiği, Kognisyon ve Karmaşık Sistemler Araştırma Merkezi

Uzman Psikolog T.C. İstanbul Kültür Üniversitesi, Beyin Dinamiği, Kognisyon ve Karmaşık Sistemler Araştırma Merkezi Özgeçmiş İsim: Soyisim: Doğum Yeri: Derya Durusu Emek Savaş İzmir, Türkiye Doğum Tarihi: 19.05.1985 E-mail: derya.emek@deu.edu.tr Tarih Eğitim 1996-2003 60.Yıl Anadolu Lisesi, İzmir 2003-2004 American

Detaylı

17-19 Aralýk 2010 Miracle Resort Hotel, Antalya 17-19 Aralýk 2010 - Miracle Resort Hotel, Antalya Deðerli Meslektaþýmýz, Kanser tedavisindeki hýzlý deðiþim ve geliþme farklý alanlarda uzmanlaþmýþ hekimlerin

Detaylı

Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý

Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý Spor Bilimleri Derneði, üyeler arasýndaki haberleþme aðýný daha etkin hale getirmek için, akademik çalýþmalar yürüten bilim insaný, antrenör, öðretmen, öðrenci ve ilgili

Detaylı

Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunun Zeka Testlerinden ve Ýlgili Diðer Nöropsikolojik Araçlardan Yordanabilirliði

Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunun Zeka Testlerinden ve Ýlgili Diðer Nöropsikolojik Araçlardan Yordanabilirliði ARAÞTIRMA Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunun Zeka Testlerinden ve Ýlgili Diðer Nöropsikolojik Araçlardan Yordanabilirliði Nurcihan Kiriþ 1, Sirel Karakaþ 2 1 Uz. Psk., Çukurova Üniversitesi Týp

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. 1. Adı Soyadı: Serra İçellioğlu 2. Doğum Tarihi: 17.02.1983 3. Unvanı: Yardımcı Doçent 4. Öğrenim Durumu: Doktora

ÖZGEÇMİŞ. 1. Adı Soyadı: Serra İçellioğlu 2. Doğum Tarihi: 17.02.1983 3. Unvanı: Yardımcı Doçent 4. Öğrenim Durumu: Doktora ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Serra İçellioğlu 2. Doğum Tarihi: 17.02.1983 3. Unvanı: Yardımcı Doçent 4. Öğrenim Durumu: Doktora Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Psikoloji İstanbul Üniversitesi 2001-2005 Y.

Detaylı

Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com

Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com Prof. Dr. Sirel Karakaş Kurucu Ortak / Yönetici Neurometrika Medikal, Tıp Teknolojileri, Yazılım,

Detaylı

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Prof. Dr. Sacit Karamürsel İstanbul Tıp Fakültesi, Fizyoloji Anabilim Dalı sacit@istanbul.edu.tr Elektroansefalogram (EEG), merkezi sinir

Detaylı

Yönetici Ýþlevler ve Dikkat Süreçlerine Ýliþkin Kuramsal Modeller ve Nöroanatomi

Yönetici Ýþlevler ve Dikkat Süreçlerine Ýliþkin Kuramsal Modeller ve Nöroanatomi Yönetici Ýþlevler ve Dikkat Süreçlerine Ýliþkin Kuramsal Modeller ve Nöroanatomi Birim Günay KILIÇ* ÖZET Beyinde bilgi iþleniþinin dinamik ve karmaþýk doðasý yüksek düzeyli biliþsel iþlevleri tanýmlamada

Detaylı

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI RAPOR BÜLTENİ İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI Tarih: 18/09/2015 Sayı : 11 Dünya Alzheimer Farkındalık Günü 21 Eylül 2015 Hazırlayan Ezel ÖZTÜRK Alzheimer Hastalığı ilerleyici nörodejeneratif

Detaylı

Þizofreni Tanýlý Hastalarýn Çocuklarýnda Dikkat, Bellek ve Yürütücü Ýþlevler

Þizofreni Tanýlý Hastalarýn Çocuklarýnda Dikkat, Bellek ve Yürütücü Ýþlevler ARAÞTIRMA Þizofreni Tanýlý Hastalarýn Çocuklarýnda Dikkat, Bellek ve Yürütücü Ýþlevler Þahika Gülen Þiþmanlar 1, Ayþen Coþkun 2, Belma Aðaoðlu 2, Sennur Zaimoðlu 3, Iþýk Karakaya 4, Cavit Iþýk Yavuz 5

Detaylı

Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler

Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler 46.ULUSAL PSİKİYATRİ KONGRESİ, 2010 Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler Dr.Canan Yücesan Ankara Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Akış Sitokinler ve depresyon Duygudurum bozukluklarının

Detaylı

Yardımcı Doçent Psikoloji Haliç Üniversitesi 2000 Yardımcı Doçent Psikoloji FSM Vakıf Üniversitesi 2011

Yardımcı Doçent Psikoloji Haliç Üniversitesi 2000 Yardımcı Doçent Psikoloji FSM Vakıf Üniversitesi 2011 ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı : Gaye (Enbiyaoğlu) Saltukoğlu 2. Doğum Tarihi : 1945 3. Unvanı : Yardımcı Doçent 4. Öğrenim Durumu Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Psikoloji Hacettepe Üniversitesi 1969 Yüksek

Detaylı

Alzheimer hastalýðý (AD) demansif hastalýklar

Alzheimer hastalýðý (AD) demansif hastalýklar Alzheimer Hastalýðýnda Klinik Bulgular Uz. Dr. Þenay ÖZBAKIR*, Dr. Hülya AYDIN* Alzheimer hastalýðý (AD) demansif hastalýklar içinde en sýk rastlananýdýr (Evans 1990). Geri dönüþsüz ve ilerleyici biliþsel

Detaylı

0.2-200m3/saat AISI 304-316

0.2-200m3/saat AISI 304-316 RD Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip hava kilidleri her türlü proseste çalýþacak rotor ve gövde seçeneklerine sahiptir.aisi304-aisi316baþtaolmaküzerekimya,maden,gýda...gibi

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. Eğitim. Akademik Ünvanlar HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ SEVGİNAR VATAN. sevginarvatan@gmail.

ÖZGEÇMİŞ. Eğitim. Akademik Ünvanlar HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ SEVGİNAR VATAN. sevginarvatan@gmail. ÖZGEÇMİŞ SEVGİNAR VATAN E-Posta: sevginarvatan@gmail.com Telefon: 2978325 Adres: Hacettepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü Beytepe/Ankara Eğitim Mezuniyet Tarihi Derece Alan Kurum 2006 Lisans Psikoloji Orta

Detaylı

Ýþaretleme Testi Türk Formu'nun 6-11 Yaþ Grubu Çocuklarda Standardizasyon Çalýþmasý #

Ýþaretleme Testi Türk Formu'nun 6-11 Yaþ Grubu Çocuklarda Standardizasyon Çalýþmasý # Ýþaretleme Testi Türk Formu'nun 6-11 Yaþ Grubu Çocuklarda Standardizasyon Çalýþmasý # Birim Günay KILIÇ*, Metehan IRAK**, Aylin Ýlden KOÇKAR*** Þahnur ÞENER****, Sirel KARAKAÞ* # ÖZET Çalýþmanýn amacý

Detaylı

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR Prof. Dr. Mehmet Ersoy DEMANSA NEDEN OLAN HASTALIKLAR AMAÇ Demansın nedenleri ve gelişim sürecinin öğretmek Yaşlı bireyde demansa bağlı oluşabilecek problemleri öğretmek

Detaylı

Prof. Dr. Sirel Karakaş

Prof. Dr. Sirel Karakaş NÖROPSİKOLOJİ, NÖROPSİKOLOJİK TESTLER, UYGULAMALAR Prof. Dr. Sirel Karakaş Neurometrika Medikal Tıp Teknolojileri Eğitim ve Danışmanlık Ltd Şti Psikofizyoloji ve Nöropsikoloji Derneği Başkanı www.neuromerika-tech.com

Detaylı

Araþtýrma Hazýrlayan: Ebru Kocamanlar Araþtýrma Uzman Yardýmcýsý Gýda Ürünlerinde Ambalajýn Satýn Alma Davranýþýna Etkisi Dünya Ambalaj Örgütü nün açýklamalarýna göre dünyada ambalaj kullanýmýnýn %30 unu

Detaylı

Örgütsel Davranýþýn Tanýmý, Tarihsel Geliþimi ve Kapsamý

Örgütsel Davranýþýn Tanýmý, Tarihsel Geliþimi ve Kapsamý NOT : Bu bölüm önümüzdeki günlerde Prof.Dr. Hüner Þencan ýn incelemesinden sonra daha da geliþtirilerek son halini alacaktýr. Zaman kaybý olmamasý için büyük ölçüde- tamamlanmýþ olan bu bölüm web e konmuþtur.

Detaylı

Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip mikro dozaj sistemleri ile Kimya,Maden,Gýda... gibi sektörlerde kullanýlan hafif, orta

Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip mikro dozaj sistemleri ile Kimya,Maden,Gýda... gibi sektörlerde kullanýlan hafif, orta Mikro Dozaj Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip mikro dozaj sistemleri ile Kimya,Maden,Gýda... gibi sektörlerde kullanýlan hafif, orta ve aðýr hizmet tipi modellerimizle Türk

Detaylı

Þizofrenide Gözlenen Biliþsel Bozukluklar ve Deðerlendirilmesi: Bir Gözden Geçirme

Þizofrenide Gözlenen Biliþsel Bozukluklar ve Deðerlendirilmesi: Bir Gözden Geçirme Þizofrenide Gözlenen Biliþsel Bozukluklar ve Deðerlendirilmesi: Bir Gözden Geçirme Nurper Erberk ÖZEN* ÖZET Kraepelin zamanýndan bu yana araþtýrmacýlar, þizofrenik hastalardaki özgül, bölgesel beyin lezyonlarýný

Detaylı

DERLEME REVIEW ARTICLE

DERLEME REVIEW ARTICLE DERLEME 13 / Özel Sayı 3 / 2010 (47-51) 13 / Suppl 3 / 2010 (47-51) Çiğdem KUDİAKİ ALZHEİMER HASTALIĞI, VASKÜLER DEMANS VE LEWY CİSİMCİKLİ DEMANS TA ÖNE ÇIKAN BİLİŞSEL BOZULMALAR ÖZ Alzheimer Hastalığı

Detaylı

Demans hastalýðýna baðlý biliþsel veya

Demans hastalýðýna baðlý biliþsel veya Demansýn Psikolojik Deðerlendirmesi Prof. Dr. Birsen CEYHUN* Demans hastalýðýna baðlý biliþsel veya davranýþsal sorunlarý olan yaþlý hastalarý diðer nörolojik durumlardan veya bir psikiyatrik bozukluktan

Detaylı

Motor kademeleri ile otomasyon seviyeleri arasýnda akýllý baðlantý Akýllý Baðlantý Siemens tarafýndan geliþtirilen SIMOCODE-DP iþlemcilerin prozeslerinin hatasýz çalýþmasýný saðlamak için gerekli tüm temel

Detaylı

BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ

BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ IPA Cross-Border Programme CCI No: 2007CB16IPO008 BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ SINIR ÖTESÝ BÖLGEDE KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLÝ ÝÞLETMELERÝN ORTAK EKO-GÜÇLERÝ PROJESÝ Ref. ¹ 2007CB16IPO008-2011-2-063, Geçerli sözleþme

Detaylı

Obsesif kompulsif bozukluk, obsesyonlarýn ve /

Obsesif kompulsif bozukluk, obsesyonlarýn ve / Obsesif Kompulsif Bozukluk ve Biliþsel Ýþlevler Yrd. Doç. Dr. Berna Binnur KIVIRCIK*, Prof. Dr. Köksal ALPTEKÝN* Obsesif kompulsif bozukluk, obsesyonlarýn ve / ya da kompulsiyonlarýn tabloya hakim olduðu

Detaylı

Simge Özer Pýnarbaþý

Simge Özer Pýnarbaþý Simge Özer Pýnarbaþý 1963 yýlýnda Ýstanbul da doðdu. Ortaöðrenimini Kadýköy Kýz Lisesi nde tamamladý. 1984 yýlýnda Ýstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü nü bitirdi.

Detaylı

Þizofrenide Duygu Algýlama ve Tanýma Süreçleri

Þizofrenide Duygu Algýlama ve Tanýma Süreçleri Þizofrenide Duygu Algýlama ve Tanýma Süreçleri Özlem Altunel 1, Görkem Demirdöðen 2, Uzay Dural 3, M. Kemal Kuþçu 4 1 Uz.Dr., Serbest Hekim, 2 Psk., 3 Kl.Psk., 4 Doç.Dr., Marmara Üniversitesi Ýstanbul

Detaylı

PINAR KURT. 2013 : Yrd. Doç., İstanbul Arel Üniversitesi, 2013-2013 : Dekan Yrd., İstanbul Arel Üniversitesi

PINAR KURT. 2013 : Yrd. Doç., İstanbul Arel Üniversitesi, 2013-2013 : Dekan Yrd., İstanbul Arel Üniversitesi KKİİŞŞİİSSEELL Yaş: 41 Medeni durum: Bekar PINAR KURT EEĞĞİİTTİİM Doktora. 2008-2012. Dokuz Eylül Üniversitesi/Saglik Bilimleri Enstitüsü Temel Sinirbilimler Anabilim Dalı (Dr) Tez Başlığı: Hafif kognitif

Detaylı

Bu makalede þizofrenideki bilgi iþleme bozukluklarý;

Bu makalede þizofrenideki bilgi iþleme bozukluklarý; Þizofrenide Bilgi Ýþleme Bozukluklarý Prof. Dr. Sirel KARAKAÞ *#, Prof. Dr. Hamdullah AYDIN **# 1. Giriþ Bu makalede þizofrenideki bilgi iþleme bozukluklarý; konuya iliþkin araþtýrma bulgularý temelinde

Detaylı

Öğrenme Güçlüğü. Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ

Öğrenme Güçlüğü. Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ Öğrenme Güçlüğü Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ Öğrenme Güçlüğü Nedir? Normal yada normal üstü zekaya sahip olma Yaşından ve yeteneklerinden beklenilen düzeyde başarı elde edememe Dinleme, konuşma, okuma-yazma,

Detaylı

DEMANS ya da BUNAMA olarak bilinen hastalık

DEMANS ya da BUNAMA olarak bilinen hastalık DEMANS ya da BUNAMA olarak bilinen hastalık yaşlılığın doğal bir sonucu değildir.. Demansın en sık nedeni ALZHEİMER HASTALIĞI DIR. Yaşla gelen unutkanlık ALZHEİMER HASTALIĞI nın habercisi olabilir!!! ALZHEİMER

Detaylı

Demans kabaca, günlük etkinliklerde iþlevsel

Demans kabaca, günlük etkinliklerde iþlevsel Alzheimer ve Vasküler Demanslý Hastalarda Kognitif Kayýp Fonksiyonel Kapasitenin Göstergesi midir? Yrd. Doç. Dr. Aynur ÖZGE*, Yrd. Doç. Dr. Þenel TOT**, Yrd. Doç. Dr. Kemal YAZICI**, Yrd. Doç. Dr. Cengiz

Detaylı

ADIYAMAN ÜNÝVERSÝTESÝ KURUMSAL KÝMLÝK KILAVUZU ADIYAMAN ÜNÝVERSÝTESÝ 2006

ADIYAMAN ÜNÝVERSÝTESÝ KURUMSAL KÝMLÝK KILAVUZU ADIYAMAN ÜNÝVERSÝTESÝ 2006 KURUMSAL KÝMLÝK KILAVUZU GÝRÝÞ KURUMSAL KÝMLÝK HAKKINDA Adýyaman Üniversitesinin misyon ve vizyonuna uygun kurumsal kimlik çalýþmasý bu dökümanda detaylandýrýlarak sunulmuþtur. Kurumsal kimlik oluþturulurken,

Detaylı

İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III

İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III Ünite:I Eğitim Psikolojisinde Bilimsel Araştırma Yöntem ve Teknikleri 13 Psikoloji ve Eğitim Psikolojisi 15 Eğitim Psikolojisi ve Bilim 17 Eğitim Psikolojisi ve Bilimsel Araştırma

Detaylı

Nöropsikoloji Eğitimi IV

Nöropsikoloji Eğitimi IV Nöropsikoloji Eğitimi IV Nöropsikoloji Derneği tarafından düzenlenecek olan ve 3 kurdan oluşan Nöropsikoloji Eğitimi IV seminerlerinin detayları aşağıda yer almaktadır. 1. Kur: Temel Nöropsikoloji Eğitimi

Detaylı

05 Ekim 2010 / 14:00 15:30 / Salon 11 ÇG 1 Yeme Bozukluklarýnda Grup Psikoterapisi Uygulamalarý Grup deneyimi : Zerrin Oðlaðu Amaç: Ýstanbul Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý Yeme Bozukluklarý Programý

Detaylı

Modüler Proses Sistemleri

Modüler Proses Sistemleri Ürünler ve Hizmetlerimiz 2011 Modüler Proses Makineleri Modüler Proses Sistemleri Proses Ekipmanlarý Süt alým tanklarý Süt alým degazörleri Akýþ transfer paneli Vana tarlasý Özel adaptör Tesisat malzemeleri

Detaylı

Þizofreni özellikle düþünce, algý ve duygulaným

Þizofreni özellikle düþünce, algý ve duygulaným Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Þizofreni: Klinik Özellikler Doç. Dr. Selahattin ÞENOL* Þizofreni özellikle düþünce, algý ve duygulaným alanlarýnda bozulmayla seyreden ciddi bir ruhsal hastalýktýr. Ýlk

Detaylı

YAŞLILIKTA BİLİŞSEL VE PSİKOLOJİK DEĞİŞİM

YAŞLILIKTA BİLİŞSEL VE PSİKOLOJİK DEĞİŞİM Doç. Dr. Banu CANGÖZ H.Ü. Edebiyat Fakültesi GEBAM Müdür Yardımcısı YAŞLILIKTA BİLİŞSEL VE PSİKOLOJİK DEĞİŞİM Yaşlanma insanoğlu için geciktirilebilse de kaçınılmaz bir sondur. Yaşlanma çok farklı açılardan

Detaylı

Oksipital Loblar ve Görme. Dr. Timuçin Oral

Oksipital Loblar ve Görme. Dr. Timuçin Oral Oksipital Loblar ve Görme Dr. Timuçin Oral İTİCÜ 16 Aralık 2008 1 frontal lob santral (rolandik) sulkus pariyetal lob oksipital lob temporal lob silviyan (lateral) sulkus Limbik Lob Frontal Lob Parietal

Detaylı

Inter-rater Reliability of the Bender Visual Motor Gestalt Coordination Test (Second Edition) for Global, Koppitz and Recall Scoring Systems ARAÞTIRMA

Inter-rater Reliability of the Bender Visual Motor Gestalt Coordination Test (Second Edition) for Global, Koppitz and Recall Scoring Systems ARAÞTIRMA ARAÞTIRMA Bender - Geþtalt Görsel Motor Koordinasyon Testi-II'nin (BGT-II) Global, Koppitz ve Geri Çaðýrma Puanlamalarý Ýçin Yargýcýlar Arasý Güvenirliðin Deðerlendirilmesi* Inter-rater Reliability of

Detaylı

Yaþlý hastanýn deðerlendirilmesi aþamasýnda bazý

Yaþlý hastanýn deðerlendirilmesi aþamasýnda bazý 4 Prof. Dr. Yeþim GÖKÇE-KUTSAL Yýllar bizi bulduklarý gibi býrakmýyorlar Owen Meredith Yaþlý hastanýn deðerlendirilmesi aþamasýnda bazý temel özellikler klinisyen hekimlerce mutlaka önüne alýnmalýdýr.ýleri

Detaylı

Saðlýklý Yaþlanmanýn Nöroelektrik Potansiyellere Etkisi

Saðlýklý Yaþlanmanýn Nöroelektrik Potansiyellere Etkisi Saðlýklý Yaþlanmanýn Nöroelektrik Potansiyellere Etkisi Hatice KAFADAR*, Sirel KARAKAÞ** ÖZET Bu çalýþmanýn amacý, yaþa baðlý olarak farklý biliþsel süreçlerde ortaya çýkan deðiþimleri olay-iliþkili potansiyel

Detaylı

Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunun Deðerlendirilmesinde Wechsler Çocuklar için Zeka Ölçeði Geliþtirilmiþ Formunun Yeri*

Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunun Deðerlendirilmesinde Wechsler Çocuklar için Zeka Ölçeði Geliþtirilmiþ Formunun Yeri* ARAÞTIRMA Dikkat Eksikliði Hiperaktivite Bozukluðunun Deðerlendirilmesinde Wechsler Çocuklar için Zeka Ölçeði Geliþtirilmiþ Formunun Yeri* Emel Erdoðan-Bakar 1, Þebnem Soysal 2, Nurcihan Kiriþ 3, Aynur

Detaylı

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Erişkinlerde Nöropsikolojik Bulgular

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Erişkinlerde Nöropsikolojik Bulgular Türk Psikiyatri Dergisi 24; 15(1):41-46 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Erişkinlerde Nöropsikolojik Bulgular Dr. Bedriye ÖNCÜ 1, Dr. Şenay ÖLMEZ 2 ÖZET Amaç: Dikkat Eksikli i Hiperaktivite

Detaylı

Demans ve depresyon, klinik görünümlerinde

Demans ve depresyon, klinik görünümlerinde Depresyon - Demans Ayýrýcý Tanýsý Dr. E. Yusuf SÝVRÝOÐLU*, Prof. Dr. Selçuk KIRLI* Demans ve depresyon, klinik görünümlerinde biliþsel kaybýn ortak özellik olarak yer aldýðý iki klinik tablodur. Her iki

Detaylı

Depresyon Tanýsý Almýþ Hastalarda Ölüm Kaygýsýnýn Araþtýrýlmasý

Depresyon Tanýsý Almýþ Hastalarda Ölüm Kaygýsýnýn Araþtýrýlmasý ARAÞTIRMA Depresyon Tanýsý Almýþ Hastalarda Ölüm Kaygýsýnýn Araþtýrýlmasý Investigation of Death Anxiety Among Depressive Patients Nilgün Öngider 1, Suna Özýþýk Eyüpoðlu 2 1 Psk.Dr., P.S. Yaþam Özel Aile

Detaylı

Öðrenme Güçlüðü Olan Bir Grup Hastanýn WISC-R Profillerinin Ýncelenmesi #

Öðrenme Güçlüðü Olan Bir Grup Hastanýn WISC-R Profillerinin Ýncelenmesi # Öðrenme Güçlüðü Olan Bir Grup Hastanýn WISC-R Profillerinin Ýncelenmesi # A. Þebnem SOYSAL*, Aylin ÝLDEN KOÇKAR**, Emel ERDOÐAN***, Selahattin ÞENOL****, Kývýlcým GÜCÜYENER* # ÖZET Öðrenme yaþam boyu devam

Detaylı

Matematik ve Türkçe Örnek Soru Çözümleri Matematik Testi Örnek Soru Çözümleri 1 Aþaðýdaki saatlerden hangisinin akrep ve yelkovaný bir dar açý oluþturur? ) ) ) ) 11 12 1 11 12 1 11 12 1 10 2 10 2 10 2

Detaylı

düþürücü kullanmamak c-duruma uygun ilaç kullanmamak Ateþ Durumunda Mutlaka Hekime Götürülmesi Gereken Haller:

düþürücü kullanmamak c-duruma uygun ilaç kullanmamak Ateþ Durumunda Mutlaka Hekime Götürülmesi Gereken Haller: Ayna-Gazetesi-renksiz-11-06.qxp 26.10.2006 23:39 Seite 2 Çocuklarda Ateþ Deðerli Ayna okuyucularý, bundan böyle bu sayfada sizleri saðlýk konusunda bilgilendireceðim. Atalarýmýz ne demiþti: olmaya devlet

Detaylı

Fiskomar. Baþarý Hikayesi

Fiskomar. Baþarý Hikayesi Fiskomar Baþarý Hikayesi Fiskomar Gýda Temizlik Ve Marketcilik Ticaret Anonim Þirketi Cumhuriyetin ilanýndan sonra büyük önder Atatürk'ün Fýndýk baþta olmak üzere diðer belli baþlý ürünlerimizi ilgilendiren

Detaylı

2 - Konuþmayý Yazýya Dökme

2 - Konuþmayý Yazýya Dökme - 1 8 Konuþmayý Yazýya Dökme El yazýnýn yerini alacak bir aygýt düþü XIX. yüzyýlý boyunca çok kiþiyi meþgul etmiþtir. Deðiþik tasarým örnekleri görülmekle beraber, daktilo dediðimiz aygýtýn satýlabilir

Detaylı

Huzurevindeki Yaþlýlarda Depresyon Sýklýðý ve Ýliþkili Risk Etmenleri

Huzurevindeki Yaþlýlarda Depresyon Sýklýðý ve Ýliþkili Risk Etmenleri ARAÞTIRMA Huzurevindeki Yaþlýlarda Depresyon Sýklýðý ve Ýliþkili Risk Etmenleri Gülfizar Sözeri Varma 1, Nalan Kalkan Oðuzhanoðlu 2, Tarkan Amuk 3, Figen Ateþçi 2 1 Uz.Dr., 2 Prof.Dr., 4 Doç.Dr., Pamukkale

Detaylı

Yeni zirvelere doðru, mükemmellikle... ÝNÞAAT, TAAHHÜT VE MÜHENDÝSLÝK GÜÇLÜ BAÞLADI GÜCÜNE GÜÇ KATARAK DEVAM EDÝYOR! Deðerlerimiz Vizyonumuz Mevcut kültür, iþ ahlaký ve deðerlerini muhafaza ederken, tüm

Detaylı

Madde Kullanma Eðilimi Ölçeðinin Geçerlik ve Güvenilirliði

Madde Kullanma Eðilimi Ölçeðinin Geçerlik ve Güvenilirliði Madde Kullanma Eðilimi Ölçeðinin Geçerlik ve Güvenilirliði Birsen CEYHUN*, Ömer OÐUZTÜRK**, Ayþe Gülsen CEYHUN*** ÖZET Alkol ve diðer maddelerin kötü kullanýmý ülkemizde yaygýn bir sosyal sorun haline

Detaylı

İLERİ YAŞLILAR İLE GENÇ YETİŞKİNLERDE KODLAMA DÜZEYİNİN ÖRTÜK VE AÇIK BELLEK ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

İLERİ YAŞLILAR İLE GENÇ YETİŞKİNLERDE KODLAMA DÜZEYİNİN ÖRTÜK VE AÇIK BELLEK ÜZERİNDEKİ ETKİSİ Geriatri 5 (4): 125-131, 2002 Turkish Journal of Geriatrics Dr. Banu CANGÖZ ARAŞTIRMA İLERİ YAŞLILAR İLE GENÇ YETİŞKİNLERDE KODLAMA DÜZEYİNİN ÖRTÜK VE AÇIK BELLEK ÜZERİNDEKİ ETKİSİ ÖZET Son on yılda, yaşlanma

Detaylı

Demans, entellektüel yetilerde bozulma ile

Demans, entellektüel yetilerde bozulma ile Demansýn Deðerlendirilmesinde Nükleer Týp Yöntemleri Prof. Dr. Nahide GÖKÇORA*, Dr. Özgür AKDEMÝR* Demans, entellektüel yetilerde bozulma ile beraber kiþilik ve davraným deðiþiklikleri ile ortaya çýkan

Detaylı

ÇEVRE VE TOPLUM. Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum

ÇEVRE VE TOPLUM. Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum ÇEVRE VE TOPLUM 11. Bölüm DOÐAL AFETLER VE TOPLUM Konular DOÐAL AFETLER Dünya mýzda Neler Oluyor? Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum Volkanlar

Detaylı

Alzheimer Tipi Demans n Farkl Evrelerinin Nöropsikolojik Profili

Alzheimer Tipi Demans n Farkl Evrelerinin Nöropsikolojik Profili Alzheimer Tipi Demans n Farkl Evrelerinin Nöropsikolojik Profili Handan Can*, Ceyla İrkeç**, Sirel Karakaş*** * Uluda Ünv. Psikoloji Bölümü Görükle Bursa ** Gazi Üniversitesi Nöroloji Anabilim Dal, 06500

Detaylı

Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip proses filtreleri ile, siklonlar, seperatörler çalýþma koþullarýna göre anti nem,anti

Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip proses filtreleri ile, siklonlar, seperatörler çalýþma koþullarýna göre anti nem,anti Filtre Firmamýz mühendisliðinde imalatýný yaptýðýmýz endüstriyel tip proses filtreleri ile, siklonlar, seperatörler çalýþma koþullarýna göre anti nem,anti statik seçenekleri, 1-200m2 temizleme alaný ve

Detaylı

DEMANSLI YILLARA DEÐER KATAN AKTÝVÝTELER ErgoterapÝ AktÝvÝtelerÝ Uðraþ TerapÝsÝ AktÝvÝtelerÝ RehabÝlÝtasyon AktÝvÝtelerÝ Ýstanbul Büyükþehir Belediyesi Saðlýk ve Sosyal Hizmetler Daire Baþkanlýðý Ýstanbul

Detaylı

Yaþlýlýðýn nasýl tanýmlanacaðý ya da kimlere

Yaþlýlýðýn nasýl tanýmlanacaðý ya da kimlere Yaþlýya ve Demanslý Hastaya Psikososyal Yaklaþým Doç. Dr. Erol GÖKA*, Uz. Dr. Çiðdem AYDEMÝR* A. YAÞLILIKLA ÝLGÝLÝ BAZI TEMEL KONU- LAR Yaþlýlýðýn nasýl tanýmlanacaðý ya da kimlere yaþlý denileceði oldukça

Detaylı

15 Tandem Takým Tezgahlarý ndan Ýhtiyaca Göre Uyarlanabilen Kitagawa Divizörler Kitagawa firmasýnýn, müþterilerini memnun etmek adýna, standartý deðiþtirmesi yeni bir þey deðil. Bu seferki uygulamada,

Detaylı

Depo Modüllerin Montajý Öncelikle depolarýmýzý nerelere koyabileceðimizi iyi bilmemiz gerekir.depolarýmýzý kesinlikle binalarýmýzda statik açýdan uygun olamayan yerlere koymamalýyýz. Çatýlar ve balkonlarla

Detaylı

2014

2014 2014 DİKKAT EKSİKLİĞİ BOZUKLUĞU (DEB) ve MentalUP İçerik DEB e Klinik İlgi DEB Nedir? DEB in Belirtileri DEB in Zihinsel Sürece Etkileri DEB in Psikososyal Tedavisi MentalUP tan Faydalanma MentalUP İçeriği

Detaylı

Demans bir çok biliþsel defektin bir arada bulunmasýna. Demans ve Komorbid Durumlar. Özet

Demans bir çok biliþsel defektin bir arada bulunmasýna. Demans ve Komorbid Durumlar. Özet Demans ve Komorbid Durumlar Prof. Dr. Ýlkin ÝÇELLÝ* Özet Demans denildiðinde, aðýrlýk olarak %75 oranýnda Alzheimer tipi demans ile vasküler demans kastedilmektedir. Etiyolojide ilaçlar ve toksinler, kafa

Detaylı

Týp Evrimi Açýsýndan ve Psikiyatri Özelinde Konsültasyon Kurumu #

Týp Evrimi Açýsýndan ve Psikiyatri Özelinde Konsültasyon Kurumu # Týp Evrimi Açýsýndan ve Psikiyatri Özelinde Konsültasyon Kurumu # Serap Þahinoðlu PELÝN* ÖZET Özellikle klinikte çalýþan hekimin uðraþý sýrasýnda tek baþýna üstesinden gelemediði vakalarda bir baþka hekimden

Detaylı

Ballorex Venturi. Çift Regülatörlü Vana

Ballorex Venturi. Çift Regülatörlü Vana Ballorex Venturi Çift Regülatörlü Vana Isýtma ve soðutma sistemlerinin balanslanmasý Precision made easy Ballorex Venturi ýsýtma ve soðutma sistemlerini balanslamasýný saðlayan olan yeni jenerasyon çift

Detaylı

Depresyon ve demans yaþlý populasyonda en

Depresyon ve demans yaþlý populasyonda en Depresyon ve Demans Uz. Dr. Mehmet V. ÞAHÝN* Depresyon ve demans yaþlý populasyonda en sýk karþýlaþýlan nöropsikiyatrik sendromlardandýr. Depresyon ve demansýn birlikteliði ve bu iki klinik durum arasýndaki

Detaylı

Cornell Demansta Depresyon Ölçeðinin Türk Demans Hastalarýnda Geçerlik ve Güvenilirliði

Cornell Demansta Depresyon Ölçeðinin Türk Demans Hastalarýnda Geçerlik ve Güvenilirliði ARAÞTIRMA Cornell Demansta Depresyon Ölçeðinin Türk Demans Hastalarýnda Geçerlik ve Güvenilirliði Okan Taycan 1, Engin Eker 2 1 Uz.Dr., Muþ Devlet Hastanesi Psikiyatri Kliniði, Muþ, 2 Prof.Dr., Ýstanbul

Detaylı

OTOMATÝK BETON BLOK ÜRETÝM TESÝSÝ NHP

OTOMATÝK BETON BLOK ÜRETÝM TESÝSÝ NHP OTOMATÝK BETON BLOK ÜRETÝM TESÝSÝ NHP 520 Profesyonellik detaylarda gizli... Kolay ve pratik kalýp deðiþimi için tasarlanmýþ açýlýr makina gövdesi, kalýp deðiþtirme için gereken zamaný kýsaltmaktadýr.

Detaylı

A D H I G B C E F 75 lik servis arabasý 100 lük servis arabasý 120 lik servis arabasý 140 lýk servis arabasý 210 luk servis arabasý Çocuk arabasý 25 lik A B C D E F 730 840 780 900 990 560 640 730 690

Detaylı

Aðrý tanýsý klinik olarak, DITI ile konulabilir

Aðrý tanýsý klinik olarak, DITI ile konulabilir Fibromiyalji hasta görüntüleri Aðrý tanýsý klinik olarak, DITI ile konulabilir Aðrýyý görüntüleme ve patolojisini tanýmlamada baþarýlý yöntemdir. Aðrý kaynaðýnýn vücudun neresinde olduðunu gösterebilir.

Detaylı

Ýnme Sonrasý Depresyon

Ýnme Sonrasý Depresyon DERLEME Ýnme Sonrasý Depresyon Kürþat Altýnbaþ 1, E.Timuçin Oral 2, Aysun Soysal 3, Baki Arpacý 3 1 Dr., 2 Doç.Dr., Bakýrköy Prof.Dr.Mazhar Osman Ruh Saðlýðý ve Sinir Hastalýklarý Eðitim ve Araþtýrma Hastanesi

Detaylı

Anksiyete Bozukluðu ve Depresyonun Tanýsal Ýliþkileri

Anksiyete Bozukluðu ve Depresyonun Tanýsal Ýliþkileri Anksiyete Bozukluðu ve Depresyonun Tanýsal Ýliþkileri Hakan Türkçapar Doç. Dr., SSK Ankara Eðitim Hastanesi Psikiyatri Kliniði, Ankara Anksiyete bozukluklarýyla depresyonun belirtileri arasýnda belirgin

Detaylı

Konsültasyon Liyezon Psikiyatrisinde Demans

Konsültasyon Liyezon Psikiyatrisinde Demans Konsültasyon Liyezon Psikiyatrisinde Demans Çiðdem AYDEMÝR*, Cebrail KISA** ÖZET Batý toplumlarýnda olduðu gibi ülkemizde de beklenen yaþam süresinin uzamasý sonucunda yaþlý populasyonun genel nüfus içindeki

Detaylı

Aile Hekimliðinde Genogram

Aile Hekimliðinde Genogram Aile Hekimliðinde Genogram Prof. Dr. Ýsmail Hamdi KARA, Düzce Üniversitesi Týp Fakültesi Aile Hekimliði AD, Düzce Aile Hekimliði Dersleri - 02.06.2010 15:30 1 I. Tanýmlar Hastalarý yalnýz bir birey olarak

Detaylı

AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ YAYIN LİSTESİ. : Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Telefon : (0212) 521 81 00 : gsaltukoglu@fsm.edu.tr

AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ YAYIN LİSTESİ. : Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Telefon : (0212) 521 81 00 : gsaltukoglu@fsm.edu.tr AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ VE YAYIN LİSTESİ 1. Adı Soyadı : Gaye (Enbiyaoğlu) Saltukoğlu İletişim Bilgileri Adres : Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Telefon : (0212) 521 81 00 Mail : gsaltukoglu@fsm.edu.tr

Detaylı

Afet Sonrasý Kurtarma Faaliyetlerinde Biliþim Hizmetlerinin Önemi

Afet Sonrasý Kurtarma Faaliyetlerinde Biliþim Hizmetlerinin Önemi Afet Sonrasý Kurtarma Faaliyetlerinde Biliþim Hizmetlerinin Önemi Ýrfan MACÝT a, Z.Nazan ALPARSLAN a, S.Noyan OÐULATA a a Çukurova Üniversitesi, Adana Importance of Information Technologies in Rescue Activities

Detaylı

Stroop Testi Performansýnýn Elektrofizyolojisi: Olay-Ýliþkili Potansiyeller ve Ýliþkili Beyin Haritalarý

Stroop Testi Performansýnýn Elektrofizyolojisi: Olay-Ýliþkili Potansiyeller ve Ýliþkili Beyin Haritalarý ARAÞTIRMA Stroop Testi Performansýnýn Elektrofizyolojisi: Olay-Ýliþkili Potansiyeller ve Ýliþkili Beyin Haritalarý Sirel Karakaþ 1, Belma Bekçi 2, Elvin Doðutepe 2, Ö.Utku Erzengin 3 1 Prof.Dr., 2 Dr.,

Detaylı

1 2 3 4 7 8 9 10 11 12 13 14 16 19 21 23 24 25 26 27 28 30 32 33 37 41 42 44 46 47 48 50 52 54 56 Kurum Kimliði Logo Logo Þube Logolarý Logonun Renkli Kullanýmý Logonun Siyah-Beyaz Kullanýmý Logonun Diþi

Detaylı

Sýnav Kaygýsý ve Ýliþkili Psikiyatrik Belirtiler

Sýnav Kaygýsý ve Ýliþkili Psikiyatrik Belirtiler ARAÞTIRMA Sýnav Kaygýsý ve Ýliþkili Psikiyatrik Belirtiler Test Anxiety and Related Psychiatric Symptoms Önder Kavakcý 1, Ayþegül Selcen Güler 2, Selma Çetinkaya 3 1 Yrd.Doç.Dr., Cumhuriyet Üniversitesi

Detaylı

BMCOLOR M A T B A A M Ü R E K K E P L E R Ý KURUMSAL KILAVUZ

BMCOLOR M A T B A A M Ü R E K K E P L E R Ý KURUMSAL KILAVUZ M A T B A A M Ü R E K K E P L E R Ý KURUMSAL KILAVUZ ÝÇÝNDEKÝLER 1.BÖLÜM: KURUMSAL RENK STANDARDI 3 2.BÖLÜM: KURUMSAL TEXT STANDARDI 4 3.BÖLÜM: LOGO DESENÝ VE METRIC YAPISI 5-6-7-8 4.BÖLÜM: LOGOSU NUN

Detaylı

verter Suya güç veren biziz.. A member of the Uygulama Alanlarý: (l/s) Q 100 Sarfiyat Tekstil Fabrikalarý Hotel, Ýþ Merkezi, Site, Tatil Köyleri v.b. 80 60 Çalýþma Aralýklarý Gýda ve Ambalaj Tesisleri

Detaylı

Bahar Keçeli-Kaysılı, Ph. D. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Özel Eğitim Bölümü (0312) 363-3350/7104 bkaysili@ankara.edu.

Bahar Keçeli-Kaysılı, Ph. D. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Özel Eğitim Bölümü (0312) 363-3350/7104 bkaysili@ankara.edu. Bahar Keçeli-Kaysılı, Ph. D. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Özel Eğitim Bölümü (0312) 363-3350/7104 bkaysili@ankara.edu.tr Uzmanlık Alanları İletişim, dil gelişimi ve sosyal etkileşim

Detaylı

T.C. MÝLLÎ EÐÝTÝM BAKANLIÐI EÐÝTÝMÝ ARAÞTIRMA VE GELÝÞTÝRME DAÝRESÝ BAÞKANLIÐI KENDÝNÝ TANIYOR MUSUN? ANKARA, 2011 MESLEK SEÇÝMÝNÝN NE KADAR ÖNEMLÝ BÝR KARAR OLDUÐUNUN FARKINDA MISINIZ? Meslek seçerken

Detaylı

Subklinik Hipotiroidili Hastalarda Tiroid Replasman Tedavisinin Anksiyete ve Depresyon Düzeylerine Etkisi

Subklinik Hipotiroidili Hastalarda Tiroid Replasman Tedavisinin Anksiyete ve Depresyon Düzeylerine Etkisi ARAÞTIRMA Subklinik Hipotiroidili Hastalarda Tiroid Replasman Tedavisinin Anksiyete ve Depresyon Düzeylerine Etkisi Yalçýn M. Yarpuz 1, Ümit Aydoðan 2, Oktay Sarý 1, Aydoðan Aydoðdu 3, Gökhan Üçkaya 4,

Detaylı