IZMIR INSTITUTE OF TECHNOLOGY - 2012 OKMEYDANI TARİHİ SİT ALANI DÖNEM ÖDEVİ CP 488 ŞEHİR MEKANLARININ KORUNMASI Emre CENGİZ - 130302029 8/5/2012
Contents Bölgenin Konumu... 2 Tarihsel Değişim Süreci... 3 Bölgenin Mevcut Durumu... 4 Koruma Kurulu Kararları ve Plan Yapım Gerekçesi... 6 Plan Analiz Çalışmaları... 8 Ulaşım Analizi... 8 Planlama Bölgesinin Topoğrafyası ve Jeolojik Eşikleri... 9 Mevcut Yapı Durumu... 9 Mevcut Arazi Kullanımı... 10 Nüfus Yoğunluğu... 10 Mülkiyet Analizi... 11 Genel Değerlendirmeler... 12 Sit Alanı İlan Edilen Bölgelerdeki Eserler... 13 Koruma Amaçlı Nazım İmar Planı ve Plan Notları... 16 Sonuç-Özet... 17 Eleştiriler... 17 Kaynakça... 18 1
Bölgenin Konumu Okmeydanı İstanbul un Şişli ve Beyoğlu Belediyelerine bağlı bir semttir. Fatih Sultan Mehmet in bu bölgede okçuluk müsabakaları için kurdurduğu ok meydanı ve okçuluk tekkesi nedeniyle bu isimle anılmaktadır. Bölgenin İstanbul İçindeki Konumu Komşusundaki caddelerde uzun mesafelere atılan okların düştüğü yerleri belirlemek için dikilmiş olan nişan (menzil) taşları vardır. Bölge İstanbul un merkezi noktalarına çok yakın bir konumda bulunmaktadır. Okçulukta eski bir gelenek olan bu menzil taşları müsabaka sırasında okun rekor bir uzaklığa düşmesi halinde dikilirdi ve üzerindeki kitabede okçunun başarısı ve kahramanlığından bahsedilirdi. Bölgenin İlçe İçindeki Konumu 2
Tarihsel Değişim Süreci 1946 Yılı Hava Fotoğrafı 1968 Yılı Hava Fotoğrafı Alandaki hızlı yapılaşma göze çarpmaktadır. Özellikle günümüzde neredeyse tamamı yapılaşmış olan bu alan İstanbul 1/100000 ölçekli Çevre Düzeni Planı nda Meskun Alanlar / Merkezi İş Alanları Lejantına sahiptir. 2010 Yılı Hava Fotoğrafı 3 İstanbul 1/100000 Ölçekli ÇDP
Bölgenin Mevcut Durumu Sol tarafta gördüğümüz kırmızı alanlar Tarihi Sit Alanlarını, yeşil alanlar ise Tarihi Mezarlıkları göstermektedir. Toplam alanı 160 hektar olan bölgede; 14 adet Tarihi Sit Alanı toplam 20,6 hektar 2 adet Tarihi Mezarlığın toplam 13 hektardır. Bölgede toplamda 33,6 hektarlık Tarihi Sit Alanı bulunmaktadır. Bunun yanısıra bölgede bulunan konut alanı yaklaşık 85 hektar Yolların kapladığı alan 41,4 hektar, Donatı alanları 4,3 hektar olup Bölgenin nüfusu 855 kişi / ha lık bir yoğunlukla 72.000 kişidir. (2011) Bölgenin helikopterden çekilmiş bir fotoğrafı 4
5
Koruma Kurulu Kararları ve Plan Yapım Gerekçesi Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun 19.01.2010 tarihinde Ankara da yaptığı toplantı ve alınan kararda özetle değinilen bazı hususlar şunlardır. Okmeydanının korunmasına yönelik ilk kararın alındığı Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunun 06.05.1961 tarih ve 1576 sayılı kararıyla alandaki düzensiz yapılanma kaygısıyla alanın sınırlarının tanımlandığı ve yapılanma yasağı getirildiği, Bu karardan sonra çeşitli zamanlarda alandaki yapılanmalar ve menzil taşlarının korunmasının kurullarca değerlendirilerek, değişik içerikte, farklı kararlar alındığı, Alanın bütünüyle korunamacağının kurullarca tespitinden sonra, alandaki sınırların menzil taşlarının yoğun bulunduğu veya yerinde korunmasının zorunlu olduğu yerlerde bölgesel sınırlar belirlenerek koruma kararları alındığı, zaman zaman da taşınacak menzik taşlarının belli bir alana taşınması ve açık hava müzesi oluşturulmasına ilişkin kararlar alındığı, Bu arada, alanın milkiyet sorunu ile ilgili olarak yapılan çalışmalar neticesinde mülkiyetin Vakıflardan Hazineye geçmiş olduğu anlaşılmıştır. Sonuç olarak nüfus yoğunluğunun hızla artması, bu alanın özel mülkiyet ve hazine mülkiyeti dışında Vakıf arazisi olması ve Vakıfların da alanın kontrolünde yetersiz kalması sonucu gecekondulaşma ve yapılaşmayla alandaki menzil taşlarının tahrip ve yok olmasına sebep olunduğu, 49 yıllık süreçte alanın Belediyelerce planlamasının gerçekleştirilememiş olduğu, bu süreç içinde yapılaşmaya doyduğu, alandaki tescilli yapıların dışında fiziki olarak Okmeydanını simgeleyen unsurların (menzil taşlarının) tamamının özgün konumlarında yer almadıkları belirlenmiştir. Bu hususlar dahilinde alanın mevcut durumu analiz edilerek yapılacak planla sit alanı yeniden irdelenmesine ve Okmeydanına ilişkin anıtsal yapıların ve menzil taşlarının tespit edilerek alanın uygun bir yerinde sergilenmesi hususunun İstanbul II numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge kuruluna önerilmesine karar verilmiştir. 6
Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun aldığı bu karara yönelik olarak İstanbul II Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu nca alınan en güncel karar 15.09.2010 tarih ve 3770 sayılı Kurul Kararı dır. Kurul Kararı nda Okmeydanı na yönelik kurul karar ekinde sunulan paftada yerleri işaretli olan 14 adet koruma bölgesi ile tarihi mezarlıkların Okmeydanı Tarihi Sit Alanı olarak belirlenmesine ve bu bölgede yer alan ok-menzil taşları ile anıt eserlerin korunması gerekli eski eser olarak tescil edilmesine karar verilmiştir. Tarihi Sit Alanı dışında kalan bölge ise Etkileşim Geçiş Bölgesi olarak ilan edilmiş ve bu bölgeye yönelik olarak yürütülecek plan ve proje çalışmalarının Tarihi Sit Alanı ile birlikte irdelenecek biçimde hazırlanarak Koruma Kuruluna değerlendirilmesi amacıyla iletilmesi istenmiştir. Ayrıca bu kararda sağlıksız yapılaşmanın görüldüğü deprem riski taşıyan alanın sağlıklı bir bölgeye dönüştürülmesi gerektiği belirtilmektedir. 15.09.2010 tarih ve 3770 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı İstanbul II numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun Kararı eki onaylı pafta 7
Plan Analiz Çalışmaları Ulaşım Analizi Planlama alanı ve çevresine bakıldığında en önemli ulaşım aksı kuzeyden geçen İstanbul un şehirlerarası ulaşım aksı olan D-100 karayoludur. Diğer önemli akslar doğuda Piyalepaşa Bulvarı ile güneyde Kasımpaşa Hasköy Caddeleridir. Kasımpaşa Hasköy Caddesi, İstanbulun Batı yakasında İstanbul Boğazı boyunca devam eden bir karayolunun parçasıdır. Bu cadde aynı zamanda Fatih Sultan Mehmet Köprüsü ile Boğaziçi Köprüsünü birbirine bağlamaktadır. Planlama alanı içindeki ulaşım akslarına bakacak olursak, bunlardan en önemlileri Fatih Sultan Mehmet Caddesi alanı dikeyde, Müverrih ve Baruthane Caddeleri de alanıyatayda ikiye ayıran ve alan içinde birinci derecede öneme sahip olan akslardır. 8
Planlama Bölgesinin Topoğrafyası ve Jeolojik Eşikleri Soldaki haritada planlama alanının jeolojik eşikleri görülmektedir. Kırmızı alanlar Yerleşime önlem alınarak açılacak alanlar, Mavi alan Ayrıntılı Jeolojik Etüd Gerektiren Alan ve Geri kalan alan ise Yerleşime Uygun Alanlar olarak belirlenmiştir. Böylece alanın 79% yerleşime uygun, 20% si yerleşime önlemli uygun ve 1% i ayrıntılı jeolojik etüd gerektiren alandır. Mevcut Yapı Durumu Yanda gözüken haritada yapıların mevcut durumları verilmiştir (2006) Sarı yapılar iyi durumda, Mavi yapılar orta ve Kırmızı yapılar kötü durumda olan yapılardır. Aralarındaki dağılıma baktığımızda orta durumdaki yapılar 61% lik kısmını oluştururken kötü durumdaki yapıların oranı 26% dır. 9
Mevcut Arazi Kullanımı Alanda 1 Ortaöğretim, 2 İlköğretim, 2 Belediye Hizmet Alanı, 2 Mezarlık Alanı, 2 Spor Alanı, 7 Dini Tesis Alanı ve Okçular Tekkesi olmak üzere toplam 17 adet donate alanı bulunmaktadır. Nüfus Yoğunluğu Yandaki haritada nüfus yoğunluğunun dağılımı verilmiştir. Bu plan ile tarihi sit alanlarının korunması ve burada yaşayan nüfusun yine bu alanda daha sağlıklı ve yaşanabilir bir çevrede barındırılması amaçlanmaktadır. 10
Mülkiyet Analizi 11
Genel Değerlendirmeler Okmeydanı tarihi sit alanı ve etkileşim geçiş koruma amaçlı nazım imar planı alanı sınırları içinde kalan Şişli İlçesi Mahmut Şevket Paşa Mahallesi içindeki alan 15 ha dır. Alanda yaklaşık 600 adet bina bulunmaktadır ve 14000 kişi yaşamaktadır. Alanın mülkiyet yapısına bakıldığında ise 70% inin Fatih Sultan Mehmet Vakfı arazisi ve 17% inin de özel mülkiyet olduğu görülmektedir. Alanın bütünü için; 160 hektar olan bu alanda 86000 kişi yaşamaktadır. Mutlak koruma şartı getirilen alan toplamı 33.6 hektardır. Alanda toplam 6192 adet bina bulunmaktadır. Sit alanları içinde kalan bina sayısı 814 ve nüfus 11000 kişidir. 12
Sit Alanı İlan Edilen Bölgelerdeki Eserler Okçular Tekkesi, Minare ve Minber (Bilinmeyen Tarih) Okçular Tekkesi, Minare ve Minber (2010) 13
14
Bir Menzil Taşının 2010 ve Bilinmeyen Tarih Fotoğrafları 15
Koruma Amaçlı Nazım İmar Planı ve Plan Notları Plan hazırlanırken 16 adet kamu kuruluşundan ve 5 adet meslek odasından kurum görüşleri istenmiş, bunlardan 14 tanesinin kurum görüşü alınabilmiştir. Ayrıca Büyükşehir Belediyesi ne bağlı 18 adet müdürlükten kurum görüşü istenmiştir. Okmeydanı Sit Alanı Etkileşim Geçiş Bölgesi Koruma Amaçlı Nazım İmar Planının en temel amacı Tarihi Sit Alanlarını koruyarak bu alanda yaşayan insanların daha sağlıklı bir şekilde bu alanda yaşayabilmelerini sağlamaktır. Planlama alanındaki yapılaşma şartları yakın çevresindeki mevcut Kültür ve Tabiat Varlıkları na dikkat edilerek (envanterine bakılarak) ve 1. Derece Arkeolojik, Kentsel ve 16
Arkeolojik, Kentsel Sit Alanı, Beyoğlu Kentsel sit Alanı ile Okmeydanı Tarihi Sit Alanı ve Etkileşim Geçiş Bölgesi silüetini etkilemeyecek şekilde belirlenecektir. Okmeydanı Tarihi Sit Alanı olarak devamına karar verilen koruma alanları hiçbir yapılaşmaya konu edilemeyecek ve bu alanlar yeşil alan olarak değerlendirilecektir. Sit Alanlarında yapılacak olan 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planları aşamasında Sit Alanı içinde yaşayan bina sahipleri bulunduğu alandan başka bir alana taşınırken öncelikle yakın bölgede yer verilecektir. Çevre düzeni ve sağlığı ile korunması gerekli kültür varlıklarının korunması için; olumsuz etki yapacak gürültü ve titreşim kaynağı işletmeler, çevre kirletici, yanıcı, yakıcı, parlayıcı ve patlayıcı maddeler içeren gayrısıhhi müesseseler ile zararlı imalat ve depolama faaliyetlerine izin verilemez. Sonuç-Özet Planlama Müdürlüğü, Koruma Kurulu'na gönderdiği yazıyla bölgede korunması gerekli alanlara açıklık getirilerek belirlenmesi talebinde bulundu.ardından, 2 Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu da 175 hektar alanı içeren Piyalepaşa, Kaptanpaşa, Fethipaşa ve Keçecipiri mahalleleri sınırları içerisinde 14 bölge ve mezarlığın etrafı çevrili kontrollü girişi olan açık hava müzesi kurulmasına karar vermiştir. Bu 14 bölge dışında kalan nişan taşlarının da bu alanlar içine taşınmasına, taşınan taşların yerine replikalarının yerleştirilmesine, yerinde kalacak taşların etraflarının ise birlikte düzenlenip parmaklıklar ile çevrilerek muhafaza edilmesine karar verilmiştir. Eleştiriler Alan konum olarak İstanbul'un merkezi sayılabilcek bir bölgededir. İstanbul ise hızla nüfusuna nüfus katan ülkemizin belkide en hızlı nüfus artışına sahip olan şehri sayılabilir. Böylesi hızlı bir nüfus artışının konut ihtiyacını da beraberinde götüreceği kesindir. Bölgenin tarihsel sürecine baktığımızda özellikle 1960'lardan sonra yapılaşmanın arttığını görmekteyiz. Bu tür tahminler üst ölçekli planlarda yapılıyorken tarihimizi yansıtan bu 17
tür öğelerin hala koruma amaçlı planının (2 sene öncesine kadar) olmaması acı bir gerçektir. İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi Ocak Ayı 4. Birleşimi'nde gündeme alınan raporda verilen bilgiye göre, 1961 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından inşaata müsaade edilmeyecek alan ilan edilen bölge, 1976 yılında tamamı sit alanı ilan edilmiştir. Bir alanın sit alanı ilan edilmesinden sonra orada yapılaşma, inşaat, sondaj, kazı ve benzeri müdahelelere izin verilmemelidir.(kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu / Madde-9) Kaynakça www.beyoglu.bel.tr www.kulturvarliklari.gov.tr www.mevzuat.gov.tr tr.wikipedia.org Türkiye de Kentsel Sit Alanlarının Planlanması İçin Bir Sistem Önerisi - Ceyhan YÜCEL, Nuran ZEREN GÜLERSOY Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi - Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı XI. Vakıf Haftası Kitabı: Vakıf Kültür Varlıǧının Korunması, Yaşatılması ve Bu Amaçla Mâli Kaynak Saǧlanması Semineri : 6-8 Aralık 1993, Ankara Türkiye Vakıflar Genel Müdürlüğü - Vakıflar dergisi, 23-24. Ciltler, Türk Tarih Kurumu Basimevi, 1994 18
19