SİLİNDİRİK ALIN DİŞLİLERİN HESAPLARI

010 Ocak SİLİNDİRİK ALIN DİŞLİLERİN HESAPLARI 1a ÖZET 1980 Düdar ARF / M. Güve KUTAY 005 M. Güve KUTAY 010 M. Güve KUTAY 1a-ali-dislileri.doc

DİKKAT: Bu çalışma iyi iyele ve bu güü ekik imkalarıa göre yapılmışır. Bu çalışmadaki bilgileri yalış kullaılmasıda doğacak her ürlü maddi ve maevi zarar içi sorumluluk kullaaa aiir. Bu çalışmadaki bilgileri kullaalar kulladıkları yerdeki şarları iyi değerledirip buradaki verileri yeerli olup olmadığıa karar vermeleri ve gerekirse daha deaylı hesap yapmaları öerilir. Eğer herhagi bir düzelme, amamlama veya bir arzuuz olursa, hiç çekimede bizimle emasa geçebilirsiiz.

1a-ali-dislileri.doc İ Ç İ N D E K İ L E R 0. Geel bilgiler...7 0.1. Dişlide geomerik büyüklükleri aımlaması...7 0.. Referas profili veya referas kremayeri DIN 867 / TS 61...8 1. Örek, 3 kademeli redükör...9 1.1. Piyo çaplarıı kaba aslak seçimi...1 1.. Piyou diş sayısıı seçimi...1 1..1. Çevre hızıa göre piyo diş sayısıı seçimi...1 1... Kullaılma yerie göre piyo diş sayısıı seçimi...13 1..3. Malzemeye ve çevirim oraıa göre piyo diş sayısıı seçimi...13 1.3. Modül...13 1.4. Diş geişliğii seçimi b...15 1.5. Helis açısı "β", rolü ve seçimi...15 1.6. Dişli yaağıı helis yöü...17 1.7. Alı modülü "m "...17 1.8. Çarkı diş sayısıı seçimi...18 1.9. Parça koumlarıı kabaca korolü...18 1.10. Çevirim oraıı korolü...19 1.11. Redükörü radımaı, verim derecesi...19 1.1. Millerde ve kademelerde değerler...0 1.13. Dişli imala kaliesii seçimi...0 1.14. Geomerik değerler... 1.14.1. Kavrama açısı " α "... 1.14.. İşlemede kavrama açısı " α w "... 1.14.3. Kaydırmasız ekseler arası " a 0 "... 1.14.4. Evolve foksiyou " iv α "... 1.14.5. Evolve foksiyou " iv α w "... 1.14.6. Evolve foksiyou " iv α w "... 1.14.7. Toplam profil kaydırması " (x 1 +x ) "...3 1.14.8. Dış çap düzelmesi " k m "...3 1.14.9. Temel helis açısı " β b "...3 1.14.10. Eşdeğer diş sayısı " z "...3 1.14.11. Profil kaydırması " x "...3 1.14.1. Taksima dairesi çapı " d 1, d "...5 1.14.13. Diş üsü çapı " d 1, d "...5 1.14.14. Ölçülecek diş sayısı " k 1, k "...5 1.14.15. Korol ölçü değeri " W k1, W k "...5 1.14.16. Korol ölçü değeri olerasları...6 1.14.17. Temel daire çapı " d b1, d b "...7 1.14.18. Profil kavrama oraı " ε α "...8 1.14.19. Helis kavrama oraı " ε β "...8 1.14.0. Geomerik büyüklükleri oparlaması...9. Silidirik alı dişlilerde mukaveme hesabı...30.1. Alı dişlilerde DIN 3990 a göre diş dibi kırılması korolü...30.1.1. Form fakörleri...30.1.1.1. Form fakörü " Y Fa "...30.1.1.. Çeik fakörü " Y Sa "...3

.1.1.3. Yük payı fakörü " Y ε "...34.1.1.4. Helis fakörü " Y β "...34.1.. Kuvve Fakörleri...35.1..1. İşleme fakörü " K İŞ "...35.1... Diamik fakör " K V "...36.1..3. Alı yükü dağılma fakörü " K Fα ; K Hα "...38.1..4. Eğiklik açısı ile ilgili yük dağılma fakörü " K Fβ ; K Hβ "...39.1.3. Yerel diş dibi kırılma gerilimi " σ FYe "...41.1.4. Hesaplaa diş dibi kırılma gerilimi " σ Fhe "...41.1.5. Malzemei diş dibideki mukaveme değeri "σ FG "...41.1.5.1. Malzemei devamlı mukaveme değeri "σ Flim "...41.1.5.. Gerilme değeri düzelme fakörü " Y ST "...4.1.5.3. Dayama süresi fakörü " Y NT "...4.1.5.4. Göreceli dayaışma fakörü " Y δrelt "...43.1.5.5. Göreceli yüzey fakörü Y RrelT...44.1.5.6. Büyüklük fakörü " Y x ve Z x "...45.1.5.7. Malzemei diş dibideki mukaveme değeri "σ FG " i hesaplaması...45.1.6. Hesaplaa diş dibi kırılma emiye kasayısı S Fhe...46.1.7. Gerekli diş dibi kırılma emiye kasayısı S Fhe...46.1.8. Diş dibi kırılma hasabıda kararı verilmesi...49.. Diş yaaklarıda yüzey basıcı hesabı...49..1. Diş yaağı basıcı form fakörleri...50..1.1. Kavrama fakörü "Z ε "...50..1.. Helis açısı fakörü "Z β "...50..1.3. Diş yaağı form fakörü "Z H "...51..1.4. Malzeme fakörü "Z E "...51... Dişlii yaak mukaveme değeri σ HG...5...1. Malzemei diş yaak mukaveme değeri σ Hlim...5... Dayama süresi fakörü "Z NT "...53...3. Müşerek yaak fakörleri "Z L., Z V., Z R "...53...4. Yağlama fakörü Z L...53...5. Çevre hızı fakörü " Z V "...54...6. Yüzey işleme kalie fakörü "Z R "...54...7. Malzemei serlik fakörü "Z W "...55...8. Büyüklük fakörü Z x...55..3. Diş yaakları...55 3. Kou İdeksi...56

Semboller Sembolü Birimi Taımı a mm Ekseler arası mesafe (işlemedeki işlee ekseler mesafesi), ideksie göre aımlaır a 0 mm Profil kaydırmasız ekseler arası mesafe A a mm a ekseler mesafesi içi sapma değeri (olerası) A awk mm W k ölçüsü içi al sapma (miimum oleras) A se mm Diş kalılığı üs sapma değeri (olerası) A üwk mm W k ölçüsü içi üs sapma (maksimum oleras) b mm Diş geişliği b 1 mm Küçük dişlii diş geişliği b mm Büyük dişlii diş geişliği d mm Diş aksima dairesi çapı, ideksie göre d, d 1, d mm 1a-ali-dislileri.doc Taksima dairesi çapı veya bölüm dairesi çapı, geelde çap olarak kullaılır ve ideksie göre aımlaır. d 1 Piyou aksima dairesi çapı. d Çarkı aksima dairesi çapı. d a mm Diş üsü çapı d a1 mm Küçük dişlii diş üsü ölçüleri d a mm Büyük dişlii diş üsü ölçüleri d b mm Dişlii baş dairesi çapı d ref mm Yuvarlama dairesi çapı. Azdırma referes çapı, d mm Dişlii aba dairesi çapı d Y mm Temel dairesi çapı, evolvei yuvarlama dairesi çapı e d mm Diş boşluğu, iki diş arasıdaki boşluk evα α açısıı evolve foksiyou, ideksie göre aımlaır F e N Ekseel kuvve F r N Radyal kuvve F N Teğesel kuvve g α mm Kavrama boyu h mm Dişi yüksekliği h a mm Diş üsü yüksekliği h b mm Baş yüksekliği, dişi aksima dairesi ile başı arasıdaki yükseklik h c mm Kaval dişlide cidar kalılığı h Fa mm Kuvve kolu. Diş dibi kırılmasıa eki ede yaay kuvve ile eki göre düzlem arası mesafe. h mm Diş abaı deriliği, dişi aksima dairesi ile diş abaı arasıdaki derilik i Nakil oraı. i > 1 veya i 1 olabilir. k Ölçülecek diş sayısı m mm Modül, ideksie göre m mm Normal modül m mm Alı modülü M Nm Torsiyo momei m mm Modül, alı modülü d/dak Devir sayısı, ideksie göre aımlaır P kw Güç p, p mm Normal aksima (have), alı aksimaı p Y mm Evolve yuvarlama dairesi aksimaı (havesi) R d mm Koik dişlide koi yüzeyii (ya) dış uzuluğu R i mm Koik dişlide koi yüzeyii (ya) iç uzuluğu R or mm Koik dişlide koi yüzeyii (ya) oralama uzuluğu s a mm Diş başı (epe) kalılığı s d mm Diş kalılığı, dişi aksima dairesideki kalılığı S FGER Diş dibi kırılmasıa karşı gerekli emiye kasayısı. S FEM S FGER S Fhe Hesaplaa diş dibi kırılması emiye kasayısı S F Diş dibi yüksekliği. Diş dibi gerilimii hesapladığı düzlemde diş geişliği S HGER Diş yaağı oyuklaşmasıa karşı gerekli emiye kasayısı. S HEM S HGER S Hhe Hesaplaa diş yaağı oyuklaşma emiye kasayısı mm Taksima, have T s mm Diş kalılığı sapma alaı (oleras alaı, geişliği) u Büyük dişli sayısıı küçük dişli sayısıa oraı, çevirme oraı, daima u z /z 1 >1 v m/s Hız W k mm Ölçülecek diş sayısıdaki omial büyüklük

Sembolü Birimi Taımı W ka mm Ölçülecek diş sayısıdaki al (miimum) büyüklüğü W kü mm Ölçülecek diş sayısıdaki üs (maksimum) büyüklüğü W 1 mm Küçük dişlii ölçü korol değerleri W mm Büyük dişlii ölçü korol değerleri x 1, Profil kaydırma fakörü, ideksie göre aımlaır Y Fa Form fakörü Y FS Form ve çeik fakörü beraber Y Sa Çeik fakörü z Diş sayısı. İdeksie göre belirleir. Geelde küçük dişli piyo ideks 1 ile, büyük dişli çark, aya ideks ile göserilir. z' [-] Ölçü korol diş sayıları, ideksie göre z 1 [-] Küçük dişlii diş sayısı z' 1 [-] Küçük dişlii ölçü korol diş sayıları z [-] Büyük dişlii diş sayısı z' [-] Büyük dişlii ölçü korol diş sayıları z Eşdeğer diş sayısı. İdeksie göre belirleir. α Kavrama açısı β Helis açısı β b Evolvei yuvarlama dairesideki helis açısı α Kavrama açısı, ormal. Geelde α 0 alıır. α p Profil açısı α Alı kesiideki kavrama açısı α w Normal kesie, işlemedeki kavrama açısı α w Alı kesiide, işlemedeki kavrama açısı δ Koik dişlide koii aksima dairesii göre yarım epe açısı δ b Koik dişlide dişi baş açısı, koii aksima dairesi koisi ile koii dış koisi arasıdaki epe açısı δ d Koik dişlide koii dış yarım epe açısı δ i Koik dişlide koii aba dairesii göre yarım epe açısı δ Koik dişlide dişi aba açısı, koii aksima dairesi koisi ile aba dairesi koisi arasıdaki epe açısı ε α Profil kavrama oraı ε β Helisw kavrama oraı ϕ Dişlide geişlik oraı ϕ b/d ϕ d [-] Diş geişliği kasayısı σ Fhe N/mm Hesaplaa diş dibi kırılma gerilmesi σ FYe N/mm Yerel diş dibi kırılma gerilmesi ρ mm Taba kavisi, diş dibi kavisii yarı çapı ω m/s Çevre hızı

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 7 0. Geel bilgiler Burada yalız silidirik dış alı dişlilerii öze halide iceleyeceğiz. Kısa bir girişe sora dişli hesabıı basamak basamak alaacağız. Dişli çarklar çeşili yölerde oldukça büyük kuvve ve mome ileirler. Dış alı dişli çiflerii döme yöleri birbirie karşıdır. E çok raslaa üç çeşi alı dişli öreği, düz, eğik ve çavuş alı dişliler Şekil 1 ve Şekil ile göserilmişir. Dişli mekaizması içi muhakkak iki dişli gereklidir. Tek dişli ile hiçbir foksiyo gerçekleşirilemez. Geelde dişli çifii biri küçük diğeri büyükür. Küçük dişliye "piyo", büyük dişliyede "dişli çark" deir. Şekil 1, Silidirik düz ve eğik dış alı dişliler Şekil, Çavuş veya ok dişli 0.1. Dişlide geomerik büyüklükleri aımlaması DIN 3960 ormuda dişli çarklarıda çeşili geomerik kavramlar ele alıır ve buları arasıdaki geomerik bağlaılar formule edilir. Söz kousu kavram değerleri, kısme diş mukaveme hesabıda, kısmede dişlileri ve dişli kuularıı yapımıda kullaılır. Dişlii aa büyüklüklerii sıra ile görelim. Dişli çarklarla çalışmak içi dişli boyularıı, oleraslarıı ve çeşili emel büyüklükleri bilmek gereklidir. Dişli ve diş açma akımları içi referas profili seçilmelidir. Evolve dişlisi sadarı emel büyüklükleriyle DIN 867, DIN 868, DIN 3960 ve DIN 3998 belirlemişir. Bir dişli çarkı diş sayısı z, çevrede am ade olarak alımış ve kremayer dişlidede diş sayısı z kabul edilmişir. d Taksima dairesi çapı b Diş geişliği Diş üsü çapı h d a a s h a d ρ A ρ d e d s d B b h c d a d h h a h c h s a Taba dairesi çapı Diş yüksekliği Diş üsü yüksekliği Kaval dişlide cidar kalılığı h c 1,6m Diş abaı deriliği Taksima Diş üsü kalılığı O e d Diş boşluğu s d Diş kalılığı Şekil 3, Silidirik alı dişli ρ Dib kavisi yarı çapı Hesaplamayı özeleyebilmek içi 3 kademeli bir redükörü örek olarak ele alalım.

8 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 0.. Referas profili veya referas kremayeri DIN 867 / TS 61 Referas profilii aımı: Referas profili kabul edilmiş kremayer dişli profilidir. Referas profilii büü ölçüleri sadarlaşırılmış ve bular modüle bağlı olarak göserilmişir. Bu sadar e so ISO 53-0 ile düzelemişir. AZDIRMA, FREZE s d e d g max h 0 ρ ha0 h 0 h 0p a0 C e C 0 s 0 α m h h a h ρ ρ ρ ρ ρ a0 a0 a0 α α DİŞLİ αp Şekil 4, Referas kremayeri Dişli Referas kremayeri, freze Profil açısı α P Kavrama açısı α Diş üsü yüksekliği h a m Diş üsü yüksekliği h a0 1,5. m Taba kavisi yarı çapı ρ ρ a0 0,5. m Diş üsü kavisi yarı çapı ρ ρ a0 0,5. m Taksima π. m Taksima π. m Diş boşluğu e d / Diş boşluğu e 0 / Diş kalılığı s d / Diş kalılığı s 0 / Taba deriliği h 1,5 m Taba deriliği h 0 m + C Diş yüksekliği h,5 m Diş yüksekliği h 0. m + C C mesafesi C > 0,5. m max. kavrama boyu g αmax m / cos α max. kavrama boyu g αmax m / cos α Kavrama açısıı aımı: Kavrama açısı kavrama ormali ile aksima dairesii kavrama okası C deki eğei arasıdaki açıdır ve sembolü α veya α dir.

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 9 1. Örek, 3 kademeli redükör Hesaplara başlamada öce bazı bilgiler ediilir ve bazı kabuller yapılır. Bu bir ö hazırlıkır. Sora değerler kesi olarak hesaplaır. 1. Redükörü kullaıldığı yer: Sadar üreilecek viç kaldırma redükörü.. Redükörü giriş devir sayısı: Gir 1400 d/dak (4 kuuplu kısa devre mooru) 3. Redükörü çıkış devir sayısı: Çı 16 d/dak (Kaldırma hızı ve ambur çapıda) 4. Toplam çevirme oraı: u op 87,5 ( 1400/16 87,5) 5. Redükörde ekseler arası mesafe: a 1 15 mm (Sadar R10 diziside seçilir) a 160 mm a 3 00 mm 6. Referas profili: DIN 867 (Evolve dişli içi kabul edile profil) 7. Kavrama açısı: α 0 (Evolve dişli akımı içi kabul edile değer) 8. Yükleme sayısı: N L 3'000'000 (Devamlı mukaveme değeri 9. Dişlide yaak kaliesi: R z 6,3 µm (Normal yüzey kaliesi) 10. Redükörde kullaılacak yağı viskosiesi: ISO 10, (50 C, 10 mm /s) Bu değerleri yaıda hesaba başlamak içi şuu bilmemiz gerekir. a) Tahrik içi kullaılacak moor gücü mü? yoksa b) Kaldırılacak yük mü? verilmiş. Burada kaldırılacak yük ve kullaıla doam verilmiş kabul edelim. F Y 80 kn Yük kaldırma fakörü: Viç kaldırmasıda %3 yai 1,03 kaldırma doamı kaca, hala ve sapalar olarak kabul edilir. Doam 4/, yai hala doam fakörü 4/. Tambur yarı çapı, kuvve kolu mesafesi olarak alıır L F 140 mm (DIN 1500 ye göre hesaplarda.) Ek fakör olarak şaramede bir isek olmadığıda "1" alıır. Radıma olarak yük kaldırma akımı, yai kaca ve halaı amburdaki radımaı düşüülerek 4 ade keçeli (RS) rulma yaak ve η Ma 0,995 4 0,98 ve ambur da hala ve yaaklama η Ta 0,985 böylece η KT 0,98. 0,985 0,96 kabul edelim. Böylece hesaplar içi geçerli redükör çıkış momei M Çı 5'977 Nm buluur. Hesabı çıkış veya giriş momeiyle yapılması buluduka sora hesaba devam edilir. Bizim ödevimizde: Redükör çıkış momei M Çı 5'980 Nm alıır ve hesaplaır. Bu bilgilerde sora kademeleri çevirme oraı buluur. İlk kaba seçim ecrübeler soucu yapılmış ola yardımcı bir abloyla yapılır. Tablo 1de x-eksei oplam çevirme oraıı, y-eksei kademeleri 9 çevirme oraıı göserir. İki kademeli 8 redükörde A çizgisi birici kademei, üç 7 kademeli redükörde B birici, C ikici 6, A B kademei çevirme oralarıı verir. 6 Öreğimizde oplam çevirme oraı 87,5 5 ucve redükör üç kademelidir. B çizgiside 4,3 u 1 6, ve C çizgiside u 4,3 okuur. 4 Böylece u 3 Σu u 1 u deklemide u 3 buluur. 1 ; u 3 7 10 15 0 30 50 70 100 150 00 Σu u 1 + u + u 3 87,5 Tablo 1, Kademeleri çevirme oraı u 3 3,8

10 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Dişli malzemesi seçilir. Malzeme seçilirke firmaı ecrübeleri ve deposudaki malzemeler dikkae alıır. Malzemeyi piyo ve dişli çark içi ecrübemiz ola ve depomuzda bulua; DIN 1700, semaasyo çeliğii, 16MCr5, W.Nr.: 1.7131 0,5 mm kalılığıda ve 680 HB serliğide semae edilmiş olarak seçelim. Tablo, Malzeme seçim kılavuzu Malzeme Isıl işlem usulü İmala usulü Küçük aparalar, ev aleleri içi öeriler Z-, Ms-, Al-alaşımları İmala çeliği, ooma çeliği Al-,Z-,Cu-yumuşak malzeme alaşımı, Ser dokulu malzeme Sier meal Taşıma araçları içi öeriler Alaşımlı semeasyo çelikleri Semee edilmiş, perdahlamış Az alaşımlı islah çelikleri Karbola irürlemiş, baza perdahlamış Türbo redükörü ve Gemi redükörü dişlileri Püskürme döküm Kalıpa çekme, soğuk çekerek şekil verme, Presleme, Frezeleme Sierleme Alaşımlı islah çelikleri perdahlı veya perdahsız Frezeli Nira çelikleri Gas ile irürlü, aşlamış veya (Alümiyumsuz) perdahlamış Büyük dişli çarklar, Büyük dişli döme çarklar Alaşımlı çelik döküm Alaşımlı islah çelikleri (haddeli) Edüksiyo veya alevle serleşirilmiş Saayi redükörleri, Sisem grubu redükörleri Bayoda iralama, ek ek diş İslah çelikleri veya çevresel alevle veya edüksiyo serleşirilmiş Alaşımlı semeasyo çelikleri Semee edilmiş, aşlamış Nira çelikleri Gas ile irürlü, aşlamış veya (Alümiyumsuz) perdahlamış Freze, playa veya Frezeli Frezeli Azdırma, vurma veya playa ile diş çekilmiş Tablo 3, Malzeme kaaloğu DIN ismi HB Yaak σ Flim N/mm σ Hlim N/mm GG 0 / DIN 1691 180 40 300 GG 5 / DIN 1691 0 55 330 GGG 40 / DIN 1693 180 140-190 390-470 GGG 60 / DIN 1693 50 165-0 490-570 GGG 100 / DIN 1693 350 60 700 GS 5.1 / DIN 1681 160 110 80 GS 60.1 / DIN 1681 180 10 310 S 37 / DIN 17 100 10 15 30 S 50 / DIN 17 100 160 140 360 S 60 / DIN 17 100 190 150 380 S 70/ DIN 17 100 10 00 450

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Tablo 4, İslah çelikleri DIN 17 00 kaaloğu DIN ismi HB Yaak σ Flim N/mm σ Hlim N/mm Ck 45 N / DIN 1700 190 155-00 470-530 34CrMo4V / DIN 1700 70 0-90 630-710 4CrMo4V / DIN 1700 300 5-310 680-760 34CrNiMo6V / DIN 1700 310 5-315 680-770 30CrNiMo8V / DIN 1700 30 30-30 700-780 34NiCrMo1.8V / DIN 1700 350 40-35 750-830 Ck 45 N / DIN 1700 190 115-160 390-450 34CrMo4V / DIN 1700 70 180-50 550-630 4CrMo4V / DIN 1700 300 185-70 600-680 34CrNiMo6V / DIN 1700 310 185-75 600-690 30CrNiMo8V / DIN 1700 30 190-80 60-700 haddeli, döküm, Alev / edüksiyo ışıl işlemsiz ışıl işlemsiz serleşirmeli 34NiCrMo1.8V / DIN 1700 350 00-85 680-750 Ck 45 / DIN 1700 5 370 Çevresel serleşirilmiş b<0 mm Diş dibi 34CrMo4 / DIN 1700 serleşiril-miş. Çevresel / ek ek serleşirilmiş 485-570 1000-130 4CrMo4 / DIN 1700 Çevresel serleşirilmiş 34CrNiMo6 / DIN 1700 Tek ek serleşirilmiş 140-00 Diş dibi yumuşak Tablo 5, Uzu zama gaz iralamış ira çelikleri kaaloğu DIN ismi HB Yaak σ Flim N/mm σ Hlim N/mm 31CrMoV9V Sd < 0.6mm, R m >900 N/mm 16MCr5V Sd < 0.6mm, R m >900 N/mm 700-775 70-40 1000-1100 Tablo 6, İslah ve semaasyo çelikleri kaaloğu U zama Kısa zama gaz g. iralı veya bayo iralı DIN ismi HB Yaak σ Flim N/mm σ Hlim N/mm 4CrMo4V Sd < 0.6mm, R m > 800 N/mm 16MCr5V Sd < 0.6mm, 465-570 300-370 780-1000 R m > 700 N/mm C45N d < 300mm, m < 6 mm 390-45 0-300 650-760 4CrMo4 d < 600mm, m < 10 mm 390-45 0-300 650-760 16MCr5N d < 300mm, m < 6 mm 50-570 0-30 650-800 34 Cr4V İş kamyoları redükörü içi 570-700 400-450 100-1350 11

1 Tablo 7, Semaasyo çelikleri kaaloğu DIN ismi 16MCr5 Sadar çelik m 0 mm 15CrNi6 m 16 mm ve büyük boyular 17CrNiMo6 m 16 mm ve büyük boyular S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i HB Yaak 1.1. Piyo çaplarıı kaba aslak seçimi Piyou kaba aslak aksima dairesi çapı "d 1x " buluması. d 1,x x σ Flim N/mm σ Hlim N/mm 60-740 315-500 1300-1500 a x F( 1 ) 1+ u Birici kademe içi; a 15 d 1 1,1 34, 7 1+ u1 1+ 6, d 1,1 34 mm İkici kademe içi; a 160 d 1, 60, 38 1+ u 1+ 4,3 d 1, 60 mm Üçücü kademe içi; a 00 d 3 1,3 93, 41 1+ u3 1+ 3,8 d 1,3 100 mm 1.. Piyou diş sayısıı seçimi Taksima çizgiside bulua, A ve B okaları arası, diş diye aımlaır. Dişi aımı ve sıırları Şekil 5 ile göserilmişir. Bir diş, diş kalılığı ve diş boşluğuda oluşur. Bir dişli çarkı çevreside iseile sayıda diş seçilir Taksima çizgisi A B ve bu diş sayısı diye aımlaır. Dişli çifide küçük dişlii diş sayısı z 1 ve büyük dişlii diş sayısıda z olarak belirlemişir. Burada şu aımlamayıda yapalım. Dişli çarklar bir kaç kademe olarak kullaılırlar. Dişliyi am yerie göre aımlamak içi kademe sayısııda dişli işareii Diş kalılığı Diş boşluğu heme arkasıda göserelim. Öreği: üçücü Taksima kademei küçük dişlisi z 13 ve üçücü kademei büyük dişliside z 3 olarak göserilir. Şekil 5, Diş ve aksima 1..1. Çevre hızıa göre piyo diş sayısıı seçimi Çevre hızıa göre piyo diş sayısıı seçimi içi piyou çevre hızı hesaplaır: 1400 Birici kademe piyouu çevre hızı: vd1 π d1,1 1, 1 π 0,035 v d1,49 m/s 60 1400 İkici kademe piyouu çevre hızı: vd π d1, 1, / u1 π 0,06 v d 0,71 m/s 60 6, 1400 Üçücü kademe piyouu çevre hızı: vd3 π d1,3 1, / u π 0,094 v d1 0,7 m/s 60 4,3 Tablo 8, Çevre hızıa göre piyo diş sayısı Çevre hızı Piyo diş sayısı v v < 1 m/s z 1 15... 0 d1,49 m/s içi z 1,1 19 v v 1...5 m/s z 1 18... d 0,71 m/s içi z 1, 17 v v > 5 m/s d1 0,7 m/s içi z 1,3 17 z 1 0... 5

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 13 1... Kullaılma yerie göre piyo diş sayısıı seçimi Tablo 9, Kullaılma yerie göre piyo diş sayısı Kosruksiyo şarları Diş dibi mukavemei, yaak basıcı mukavemei ile ayı mühimlike Diş dibi mukavemei, yaak basıcı mukavemeie kıyasla daha mühim Yaak basıcı mukavemei, diş dibi mukavemeie kıyasla daha mühim Kullaılma yeri Geel makia redükörleri, akım ezgahları (düşük ve ora devir sayılı < 1500 d/dak) Kaldırma redükörü, Taşı araçları redükörleride bir kısmı Devamlı ve fazla yüklemeli redükörler (yüksek devir sayılı > 1500 d/dak) piyo diş sayısı z 1 z 1 17...30 z 1 14...0 z 1 > 35 Kullaılma yerie göre büü kademelerde piyo diş sayısı; Kaldırma redükörü. z 1 17 1..3. Malzemeye ve çevirim oraıa göre piyo diş sayısıı seçimi Tablo 10, Malzemeye ve çevirim oraıa göre piyo diş sayısıı seçimi Malzeme ve işlemleri Çevirme oraı u z / z 1 < 1 < < 4 < 8 İslah edilmiş serlik 30 HB yekadar 300 HB de fazla 3-60 30-50 9-55 7-45 5-50 3-40 - 45 0-35 Kır (GG..) veya sfero (GGG..) döküm 6-45 3-40 1-35 18-30 Nirasyolu 4-40 1-35 19-31 16-6 Semae edilmiş veya yüzey serleşirilmiş 1-3 19-9 16-5 14 - Büü dişliler ayı malzeme ve 680 HB serliğide semae edilmiş olduğuda; z 1 17 Öreğimiz içi e küçük dis sayısıı ö seçim olarak kabul edelim; z 1,1 17 ; z 1, 17 ; z 1,3 17 1.3. Modül Modüle girmede dişlide e öemli büyüklük ola "aksimaı" ele alalım. Bir dişli çifii beraber çalışabilmesi içi aksimalarıı ayı büyüklüke olması gerekir. Taksima e kadar küçük olursa aksima haalarıda okadar küçük olur ve bu dişli çifii sessiz ve gürülüsüz çalışmasıı sağlar. Devir sayısıı yüksek olması halide, dişli çifii sessiz çalışması araıla şarlarda biridir. Buu içide aksimaı küçük seçilmesi gerekir. Bu emel presip 8 Dis praike geçerli olamaz. Çükü; modül 16 Dis mukaveme hesaplarıda aa eke olduğuda ve modülde aksima ile doğru oraılı olduğuda aksimaı küçük seçilmesi olaak dışıdır. Mukaveme hesapları içi modül olduğuca büyük seçilmelidir. Şekil 6, Dişli çarka aksima Küçük aksima dişliyi aşıya mili riji yaaklamasıı gerekirir. Böylece dişboyuca am eması gerçekleşme olasılığı arar. Diş geişliğii aksimaa oraı küçük olursa kasılma, büyük olursa am emas ememe olasılığı arar.

14 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Taksimaı ayı büyüklüke olabilmesi içi aksima dairesii diş sayısıa oraı karşılıklı iki dişlide ayı olmalıdır. Bu oraıyada "modül" deilir. Bir dişli çarkı aksima dairesideki çevre büyüklüğüü yazacak olursak: Çevre Diş sayısı x aksima z. Çevre Pi x çap π. d Bu eşilike iki arafı (π.z) ile bölersek; z π d d z π F( ) Burada π sabi değerdir, aksima "" de dişli çife ayı büyüklükedir ve eşiir. Böylece orak sabi bir değer elde olur. Bu değer "modül" olarak adladırılır. Modul aksima dairesii diş sayısıa oraıdır ve " m " ile göserilir. Düz dişlilerde bua ormal modul " m " deilir. Seçimi Tablo 11 ile yapılır. Modül, formül F( ) de Taksima, formül F( ) de d m F( 3 ) z π m F( 4 ) Tablo 11, Alı dişliler içi modül m öerileri ( DIN 780 kısme) Sıra 1 0,1 0,1 0,16 0, 0,5 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,0 1,5 1,5,5 3 4 5 6 8 10 1 16 0 5 3 40 50 60 Sıra 0,11 0,14 0,18 0, 0,8 0,35 0,45 0,55 0,65 0,75 0,85 0,95 1,15 1,375 1,75,5,75 3,5 4,5 5,5 7 9 11 14 18 8 36 45 55 70 Öreğimizi kademe modülleri F( 3 ) formülü ile kabaca değeri buluur ve Tablo 11 ile sıra 1 de seçilir. Küçük modül dişlii sessiz çalışmasıı sağlar. Modül büyüdükçe kademe daha sesli çalışır. Buu içi kabaca hesaplaa modül büyüklüğüü küçük değeri seçilir. d1,1 34 Birici kademe içi; m 1,... m z 17 1 mm 1,1 d1, 60 m 3,53 z1, 17 d1,3 100 m 3 5,88 z1,3 17 İkici kademe içi;.. m 3 mm Üçücü kademe içi;.. m 3 5 mm

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 15 1.4. Diş geişliğii seçimi b Burada seçile diş geişliği her ekadar piyo ile hesaplaıyorsada büyük çarkı diş boyudur. Geelde ϕ b/d 1 1 alımasıı öeririm. b ϕ b d1 F( 5 ) Diş geişliği kasayısı ϕ b Tablo 1 ile buluur. Diş geişliğii aksima dairesie ola oraı 0,6 da az ve 1,8 de fazla olmamalıdır. Piyo geelde daha kalieli malzemede olduğuda aşıması daha zor olacağı içi, piyou geişliği daha büyük seçilir. Tablo 1, Geişliği çapa oraı 1 Geişliği çapa oraı ϕ b /d.0 1.8 1.6 1.4 1. 1.0 0.8 0.6 0.4 0. 1 b 3 4 5 b 1 b + (5...10) mm d c a 6 7 Diş sayıları oraı u z / z 8 9 10 1 olarak hesaplaıp, seçilir. a eğrisi: Küçük devir sayılı redükörler ve yol verme dişli düzei, dişli kaliesi DIN 8 ile 10 arası ve mil yaaklama dişli orada veya porofo dişli. b eğrisi: Ora devir sayılı redükörler. Üiversel-redükörler, mil yaaklama iyi ve devamlı bakımlı, dişli kaliesi DIN 7 ile 9 arası, miller ormal yaaklamış. c eğrisi: Yüksek devir sayılı ve uzu ömürlü redükörler, dişli kaliesi DIN 6 ile 7 arası, miller hassas yaaklamış. d eğrisi: Çokyüksek devir sayılı ve çok uzu ömürlü redükörler, dişli kaliesi DIN 4 ile 6 arası, miller çok hassas ve riji yaaklamış. Öreğimizi çark geişliklerii seçmek içi Tablo 1 da c eğrisii ele alalım: Birici kademe içi; u 1 6, ϕ 1 1,1 b,1 1,1. 34 37 b,1 40 mm b 1,1 45 mm İkici kademe içi; u 6, ϕ 1,1 b, 1,1. 60 66 b, 75 mm b 1, 80 mm Üçücü kademe içi; u 3 3,3 ϕ 3 1,0 b,3 1,0.100 100 b,3 105 mm b 1,3 115 mm 1.5. Helis açısı "β", rolü ve seçimi Helis dişlide helis açısı β aksima silidiride yaak doğrusu eğei ile aksima silidiride değme okasıda çark ekseie paralel alıa doğru arasıdaki açıdır (Şekil 7). Helis açısı β büyük olması kavrama oraı ε α yı büyülür. Bu da sessiz işleme sağlar. Acak β ı büyük uulması rulma yaaklarda arzu edilmeye daha büyük aksiyal yükler doğurur. Bu görüş okalada hareke edersek β ı hızlı işleye kademelerde daha büyük yavaş işleye momei dolayısıyla kuvveleri büyük olduğu kademelerde küçük veya "0" olmasıı uygu olduğu soucua varırız. Dişli açılmasıda kullaıla azdırma ezgahlarıı özelliğide ileri gele bir hususa göre β ı am sayı olması dişlii çok hassas bir β açısıyla açılmasıı sağlayamaz, bua mukabil si β/π değerii am sayı olması bu hususu sağlayabilir. Helis dişlide helis açısı β aksima silidiride yaak doğrusu eğei ile aksima silidiride değme okasıda çark ekseie paralel alıa doğru arasıdaki açıdır (Şekil 7).

16 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i m. π β α N S β B C A S N α m. π Şekil 7, Normal ve alı modülü, helis açısı Çok hassas hızlı işleye dişliler imal edilmek iseiyorsa, si β/π 0,05 am sayı β 09 0 15 si β/π 0,07 am sayı β 1 4 14 si β/π 0,05 am sayı β 16 5 6 gibi küsürlü β ları seçilmesi gerekir. Tablo 13 ile iseile helis açısı seçilir. Burada dikka edilecek husus şudur: Bu küsurlu helis açıları yalız azdırma ezgahıda imal edilecek dişliler içi geçerlidir. Diğer üreim şekilleride böyle küsurlu açı seçilmez. Tablo 13, Helis açısı β ı azdırma ezgahları içi öerile değerleri( DIN 3978 de bir kısım) m mm 1 1.5.5 1.5 3 4 8 5 10 6 1 si β / β 0.100 5.7390 0.93375 5.37940 0.115 6.45940 si β / β 0.15 7.18080 0.1500 7.18080 0.1500 8.6690 si β / β 0.150 8.6690 0.1665 8.98930 0.1875 10.8069 si β / β 0.175 10.0787 0.18750 10.8069 0.50 13.009 si β / β 0.00 11.5370 0.1875 1.6356 0.65 15.185 si β / β 0.5 13.009 0.5000 14.4775 0.3000 17.4576 si β / β 0.50 14.4775 0.815 16.3348 0.3375 19.746 si β / β 0.75 15.960 0.3150 18.100 0.3750.043 si β / β 0.300 17.4576 0.34375 0.1055 0.415 4.360 si β / β 0.35 18.9656 0.37500.043 0.4500 6.7437 si β / β 0.350 0.4873 0.4065 3.9695 0.4875 9.1764 si β / β 0.375.043 0.43750 5.9445 0.550 31.668 si β / β 0.400 3.578 0.46875 7.953 0.565 34.89 Öreğimizi içi helis açısı seçimleri: Her ekadar si β 3,5.m / b kabaca seçim içi öerilirsede modüle göre helis açısıı seçmek daha doğrudur. Birici kademe içi; m 1 (1//4/8) grubuda β 1 18.9656 İkici kademe içi; m 3 (1,5/3/6/1) grubuda β 15.185 Üçücü kademe içi; m 3 5 (1,5/,5/5/10) grubuda β 3 10.8069 seçelim.

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 17 1.6. Dişli yaağıı helis yöü Beraber çalışa dış alı dişli çifide helis yöleri karşı yö olarak seçilmelidir. Öreği: Piyo; sağ helis, Dişli çark; sol helis. Helis yöüü buluması içi Şekil 8 ve Şekil 9 ile helis yölerii arifi yapılmışır. Roasyo eksei dik uuluca helis yöü verile adı göserir. Roasyo eksei Roasyo eksei Şekil 8, Sağ helis Şekil 9, Sağ helis Dişli yaağıı helis yöü sisemdeki yaak kuvvelerie göre seçilir. Ayı mil üzeride bu-lua çarkları helis yöleri, ekseel kuvveleri karşılıklı gelip oplam ekseel yükü az olması içi, ayı yöde seçilir. (bak Şekil 10Şekil 10, Dişli aşıya milde kuvveler A F a1 Sağ helis F r1 y Ya yüz dogrulusu β ( Ekse paraleli F Sol helis F 1 F r Sağ helis F Sol helis F a B Şekil 10, Dişli aşıya milde kuvveler Kavrama dogrusu ( C F r F a F α 90 β d F a F r x 1.7. Alı modülü "m " Alı modülü "m " Şekil 7 de görülmekedir. Alı modülü "m " ABC dik üçgeii hipoeüsüdür. m m F( 6 ) cosβ Birici kademe içi; m 1 İkici kademe içi; m 3 Üçücü kademe içi; m 3 5 m m m m 1 cosβ1 m cosβ m 3 cosβ 1 3 3 cos18,9656 3 cos15,185 5 cos10,8069 m 1,114805 mm m 3,10908 mm m 3 5,09078 mm

18 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 1.8. Çarkı diş sayısıı seçimi Çarkı diş sayısıı seçimi ekseler arası mesafe formülüde buluur. m a ( z z ) a 1 + z1 + z m z z1 m a F( 7 ) Birici kademe içi; a 15 z 1 1 z11 19 m1,114805 z 1 99 İkici kademe içi; a 160 z z1 18 m 3,10908 z 84 Üçücü kademe içi; a 00 z 3 3 z13 m 5,09078 17 z 3 61 3 Yei çevirim oraları: Birici kademe içi; İkici kademe içi; Üçücü kademe içi; u u u z 99 1 z11 19 u 1 5,1053 z 84 z1 18 u 4,66667 z 61 3 z 17 u 3 3,5884 1 3 13 1.9. Parça koumlarıı kabaca korolü İleride hesapları biirip her şeyi yoluda olduğuu zaeiğimiz zama parçaları biri birie deydiklerii görmek çok acı olur. Ou içi şimdide kabaca parça koumlarıı korol emeke fayda vardır. Şekil 11 ile korolü yapılması gereke 1 ve mesafeleri göserilmişir. d a13 1 d a1 d W4 da a 3 a Şekil 11, Parça koumlarıı kabaca korolü Burada 1 mesafesi; a 0,5 (d d ) formülü ile, 1 a1 + a13 a3 0,5 (dw4 + da mesafesi; ) formülü ile buluur.

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Geomerik ölçüleri kabaca hesaplayalım. d d d a1 a a13 z m + m 99.,114805+. d a1 14,566 mm 1 1 1 1 z m + m 84. 3,10908+.3 d a 68,958 mm 13 3 z m + m 17. 5,09078+.5 d a13 99,535 mm 3 1 a1 + a13 a3 0,5 (dw4 + da d W4 140 mm a 0,5 (d d ) 160 0,5.( 14,566+99,535),96 mm > 0 ) 00 0,5.(130+68,958) 0,5 mm > 0 Bu souçlara göre herhagi bir kosruksiyo ölemi almada hesaplara devam edebiliriz. 19 1.10. Çevirim oraıı korolü Kosrüksiyoda kabul edile değerlere göre çevirim oraı: u z z z z z z 99 84 61 19 18 17 u u u 1 3 ophe 1 3 11 1 13 87,5 Şaramede iseile hız içi gerekli çevirim oraı u Şis 87,5 uşis uhes Sapma oraı % olarak u 100 F( 8 ) u 87,5 87,5 u 100 0,85 u % 0,3 87,5 1.11. Redükörü radımaı, verim derecesi Geel olarak redükörde kullaıla makia elemalarıı radımalarıı sıralayalım: Tablo 14, Radıma kasayıları Redükörde kullaıla makia elemaı Sembol Değeri Taşlamış ve iyi yağlaa dişli kademesi η Dk 0,995 İşlemiş ve iyi yağlaa dişli kademesi η Dk 0,990 Rulma yaak verim derecesi η RY 0,995 Normal yağlaa coaı verim derecesi η Co 0,980 Giriş, 1 ci mil 1 ci Kademe ci Kademe M1 ηco ηry 1K ηdk ηry K ηdk ηry 3K ηdk ηry Şis η 0,98. 0,995 0,9705 η 0,995. 0,995 0,985075 η 0,995. 0,995 0,985075 3 cü Kademe η 0,995. 0,995 0,985075 Çıkış, 4 cü mil η M4 ηco 0,98 Kaldırma akımı η KT 0,96 Toplam verim derecesi: η Re ηm1 η1k ηk η3k ηm4 Toplam verim η Re 0,9705. 0,985075. 0,985075. 0,985075. 0,98 η Re 0.908879 η op 0.91 kabul edilir.

0 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 1.1. Millerde ve kademelerde değerler Mil Devir sayısı 1. Mil *)1 M1 Mo 1'400 M1 1'400 d/dak. Mil M M1 / u 1 1'400 / 5,1053 M 69 d/dak 3. Mil M3 M / u 69 / 4,66667 M3 58 d/dak 4. Mil M4 M3 / u 3 58 / 3,5884 M4 16 d/dak Mil Mome 1. Mil M 1 M / u 1 / η 1K 381 / 5,11 / 0,985 M 1 75 Nm. Mil M M 3 / u / η K 1'75 / 4,667/ 0,985 M 381 Nm 3. Mil M 3 M 4 / u 3 / η 3K 6'194/3,588 / 0,985 M 3 1'75 Nm 4. Mil *)1 M 4 M Çı / η Co 5'980 / 0,98 M 4 6'194 Nm *)1 Başlagıç değeri Kademe Teğesel kuvve 1. Kademe F 1. M 1 / d 11. 75 / 45,179 F 1 3'339 N. Kademe F. M / d 1. 381 / 63,673 F 13'64 Nm 3. Kademe F 3. M 3 / d 13. 175 / 98,956 F 3 40'504 Nm 1.13. Dişli imala kaliesii seçimi Dişli çarkları ek ek aa büyüklüklerii olerası, aksima dairesie bağlı ve ai olduğu modül sahalarıa göre 1 kalie grubua ayrılmışır. Dişlileri kalie grupları, 1 de 1 ye kadar, kullaıldıkları yer ve ekoomiklik bakımıda düşüülerek seçilir. Kalie seçimi içi öeriler aşağıda verilmişir. Düşüülmede seçile her büyük oleras kaliesi, maliyei gereksiz olarak yükselir. 1... 4 kalieleri masarlar ve dişli korol aleleri içi, 11 ve 1 ci kalielerde kaba, geelde döküm dişliler içidir. Tablo 15, Yüzey kaliesi içi öeriler DIN kaliesi 1 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 Yüzey kaliesi N1 N N3 N4 N5 N6 N7 N8 N9 N10 N11 N1 R z µm olarak 0,06 0,5 0,63 1,6,5 6,3 16 63 160 50 Dişli imala kaliesi şu üç krierde birie göre yapılır ve diğer ikisiyle ahkik edilir. İmala usulü Kullaıldığı yer Çevre hızı Dikka edilecek geel husus şudur: Serleşirilmiş helis ve çavuş dişlilerde diş başı kırılmasıı ölemek içi e kaba kalie olarak DIN 8 seçilmelidir. Büü öeriler e ekoomik imala kaliesii gösermekedir. Daha düşük kalieler seöilebilir. Tablo 16, İmala şeklie göre dişli kaliesii seçimi Pılayalamış veya frezelemiş (azdırma) dişliler Prese kesilmiş veya preslemiş dişliler Pılayalı, frezeli dişliler 1 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 Raspalamış dişliler Taşlamış dişliler İmala şeklie göre dişli kaliesi; DIN 8

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 1 Tablo 17, Dişlii kullaıldığı yere göre imala kaliesii seçimi 1 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 Masar dişli Türbiler Isı moorları Gemi işa Buhar makiaları Teksil makiaları Baskı (mabua) makiaları Apparalar Demiryolu Kaldırma ve Taşıma makiaları Büro makiaları Saa ve hassas mekaik makialar Takımezgahları Ölçü makiaları Uçaksaayi ve Uçaklar Kamyo ve İş makiaları Rayda harekeli makialar Arazi ve Ziraa makiaları Kullaıldığı yere göre imala kaliesi: DIN 8 Tablo 18, Çevre hızıa göre seçimi dişli imala kaliesii DIN Qualiä 1 v > 4 m/s v 4 m/s 3 4 v 0 m/s 5 6 7 8 v 8 m/s 9 10 v 3 m/s 11 1 Çevre hızıa göre imala kaliesi; DIN 8 Bu krierlere göre imala kaliesi serleşirilmiş dişliler içi ola DIN 8 seçilir.

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 1.14. Geomerik değerler Temel büyüklükler Piyo Çark Piyo Çark Piyo Çark Diş sayısı z 1, z 19 99 18 84 17 61 Modül m mm 3 5 Kavrama açısı α 0 0 0 Diş geişliği b 1, b mm 45 40 80 75 115 105 Helis açısı β 18,9656 15,185 10,8069 Helis yöü rechs liks rechs liks rechs liks Ekseler mesafesi a mm 15 160 00 Dişli kaliesi DIN 8 DIN 8 DIN 8 Dişli yaak kaliesi R z µm 6,3 6,3 6,3 6,3 6,3 6,3 Yükleme sayısı 3.000.000 3.000.000 3.000.000 Alı modülü m mm,114805 3,10908 5,09078 1.14.1. Kavrama açısı " α " Alı kavrama açısı: a α a α F( 9 ) cosβ α 1 1,049867 α 0,666370 α 3 0,331779 1.14.. İşlemede kavrama açısı " α w " İşlemede kavrama açısı: a α evα w + evα F( 10 ) z + z 1 α w1 1,318033 α w 1,99481 α w 1,446199 1.14.3. Kaydırmasız ekseler arası " a 0 " Kaydırmasız ekseler arası: m z1 + z z z m 1 + F( 11 ) cosβ a 0 a 01 14,773468 a 0 158,560431 a 03 198,50831 1.14.4. Evolve foksiyou " iv α " Evolve foksiyou: ivα a α α F( 1 ) ivα 1 0,017473 ivα 0,01650 ivα 3 0,015685 1.14.5. Evolve foksiyou " iv α w " Evolve foksiyou: ivα a α α F( 13 ) w w w ivα w1 0,018176 ivα w 0,0003 ivα w3 0,018519 1.14.6. Evolve foksiyou " iv α w " Evolve foksiyou: ivα a α α F( 14 ) w w w ivα w1 0,018176 ivα w 0,0003 ivα w3 0,018519

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 3 1.14.7. Toplam profil kaydırması " (x 1 +x ) " Toplam profil kaydırması: (z1 + z) (ivαw ivα ) Σx F( 15 ) a α Σx 1 0,113956 Σx 0,49474 Σx 3 0,303664 1.14.8. Dış çap düzelmesi " k m " Dış çap düzelmesi: km a + Σx m a F( 16 ) 0 k m 1 0,001380 k m 0,044603 k m 3 0,03915 1.14.9. Temel helis açısı " β b " Temel helis açısı: a si( si β cosα ) β F( 17 ) b β b1 17,7860 β b 14,80548 β b3 10,14803 1.14.10. Eşdeğer diş sayısı " z " 0 Eşdeğer diş sayısı: z z F( 18 ) cos ( βb ) cosβ0 z 11, z 1,16 115,45 z 1, z 19,86 9,69 z 13, z 3 17,86 64,09 1.14.11. Profil kaydırması " x " Profil kaydırması yapılmasıdaki maksalar Evolve bir dişli profilide profil kaydırması yapmak demek, o dişliyi ormal diş üsü çapıda daha büyük (poziif x) bir çapa veya daha küçük (egaif x) bir çapa ayı diş sayısı ve ayı modülle açmak demekir. Bu da kavrama açısıı α 0 büyümek veya küçülmek alamıa gelir. Profil kaydırmasıda e elde edilir? 0 evolve dişlilerde profil kaydırmasız imal edilmesi uygu olabilecek miimum diş sayısı 14 ür. Bu diş sayısıda küçük diş sayılarıda diş dibi kesişmesi olayıı meydaa gelmesi poziif profil kaydırmaları ile öleir. Bu olay Şekil 1 ile abarmalı olarak ifade edilmişir. -v +v Sıfır diş V -Diş mius V -Diş pulus Poziif profil kaydırmaları Şekil 1, Profil kaydırması Poziif profil kaydırmaları dişli mukavemeii arırır. Kavrama oraı ε α yı azalır. Kavrama oraıı azalması dişlii gürülülü işlemeside rol oyar. Negaif profil kaydırmaları ise dişli

4 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i mukavemeii azalır, bua mukabil kavrama oraıı büyüür, bu da dişli çifii sessiz ve saki işlemesii sağlar. Geel olarak çok hızlı işleyecek dişli çifleride kavrama oraıı büyük olması gerekir, acak bu yöem mukaveme koşullarıı elverdiği ispee uygulaabilir. Toplam profil kaydırması Çok öemli olmamakla beraber Toplam profil kaydırması x 1 +x i uygu seçilmesiyle ekse arasıı oparlak bir sayı olması emi edilebilir. Profil kaydırması ya F( 0 ) ve F( 0 ) ile hesaplaır veya Şekil 13 ile seçilir. Düz dişliler içi: z log Σx 1 Σx z1 x + 1 F( 19 ) z z log 1 100 Helis dişliler içi: z log Σx 1 Σx z1 x + 1 F( 0 ) z z log 1 100 1 0,8 Profil kaydırma fakörü x 0,6 0,4 0, 0-0, -0,4 10 0 30 40 50 60 70 80 90 100 Şekil 13, Profil kaydırma fakörü seçimi Dolu çizgiler (kırmızı): Nakil oraı yavaşa doğru, i z / z 1 >1 Kesik çizgiler (mavi) : Nakil oraı hızlıya doğru, i z / z 1 <1 10 140 160 Diş sayısı z, z x 1 seçilmesi: Öce z or (z 1 +z )/ ve x or (x 1 +x )/ koordialı oka buluur. Bu okada duruma göre (i >1 veya i < 1) özel çizgi ai ola guruba göre çizilir. Bu çizgide z 1 değerie göre x 1 değeri seçilir. x hesaplaması: Buradada x 1 seçildike sora x hesaplaır: x Σx x1 x 11, x 1 +0,5 0,13604 x 1, x +0,30 +0,1947 x 13, x 3 +0,5 +0,05366 Burada x 1 değeri öerileri ayısı alımamış, seçilmişir.

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 5 1.14.1. Taksima dairesi çapı " d 1, d " Taksima dairesi çapı: d z m F( 1 ) d 11, d 1 40,181 09,366 d 1, d 55,963 61,158 d 13, d 3 86,535 310,507 1.14.13. Diş üsü çapı " d 1, d " d + m 1+ x ± k m F( ) Diş üsü çapı: a ( ) d d a11, d a1 45,179 1,81 d a11, d a1 63,673 68,37 d a11, d a1 98,956 31,044 1.14.14. Ölçülecek diş sayısı " k 1, k " z Ölçülecek diş sayısı: k α + 0,5 F( 3 ) 180 Hesap soucu elde edile k değeri daima bir soraki am sayıya yuvarlaır. k 11, k 1 3 14 k 11, k 1 3 11 k 11, k 1 3 8 1.14.15. Korol ölçü değeri " W k1, W k " Wk pe sb pe dk3 db d Şekil 14, Ölçülecek diş sayısı Şekil 14 ile ölçülecek diş sayısı ve ölçülecek değer göserilmişir. Korol ölçü değeri W k şu şekilde hesaplaır. Ölçüle mesafe emel dairesii eğe boyudur. Wk ( k -1) p Buradaki değerleri yazarsak: p e p π b cosα m e + s b P değerii yerleşirirsek; Temel dairesideki diş kalılığı p e π m cosα sb db s d + ivα p p s db d cosα m z cosα sb m z cosα + ivα m z Düz dişlilerde k-kadar diş içi korol ölçü değeri Profil kaydırmasız düz dişli; Wk m cos α [ ( k - 0,5 ) π + z ivα ] Profil kaydırmalı düz dişli; cosα [ ( k - 0,5 ) π + z ivα ] + x si α W k m Helis dişlilerde k-kadar diş içi korol ölçü değeri Profil kaydırmasız helis dişli; cos [ ( k - 0,5 ) π + z iv ] W k m α cosα α ( k - 0,5 ) π + z ivα Profil kaydırmalı helis dişli; [ ] α W k m m + x m si

6 Korol ölçü değeri; S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i [( k - 0,5 ) π + z ivα ] + x si α W m cosα m F( 4 ) k W k11, W k1 15,77 8,773 W k1, W k 3,594 97,99 W k13, W k3 39,010 115,384 1.14.16. Korol ölçü değeri olerasları Burada hesaplaa değer eoreik olarak bulua am büyüklükür. Dişlii çalışabilmesi içi gerekli ola oleraslar verilmelidir. Tablo 19, Seifer'e göre ekseler mesafesi ve diş kalılığı içi oleras öerileri Kullaıldığı yer A se -Reihe T s -Reihe A a -Reihe Geel makia ahrikleri b 6 js 7 Makas ve yürüyüş ahrikleri c 5 js 6 Takım ezgahları f 4/5 js 6 Arazi ve zıraa makiaları e 7/8 js 8 Kamyo ve iş makiaları d 6 js 7 Lokomoif ve plasik makiaları c, cd 5 js 7 Kaldırma redükörü " Geel makia ahrikleri " grubua girer ve oleras grupları: Ekseler mesafesi olerasları A a -Sırası js 7 Dişkalılığı üs sapma değeri A se -Sırası b Diş kalılığı olerası T s -Sırası 6 Tablo 0, Ekseler mesafesi olerasları A a DIN 3964 e göre a mm js5 js6 js7 js8 js9 10-18 ±4,0 µm ±5,5 µm ±9,0 µm ±13,0 µm ±1,0 µm 18-30 ±4,5 µm ±6,5 µm ±10,0 µm ±16,0 µm ±6,0 µm 30-50 ±5,5 µm ±8,0 µm ±1,0 µm ±19,0 µm ±31,0 µm 50-80 ±6,5 µm ±9,5 µm ±15,0 µm ±3,0 µm ±37,0 µm 80-10 ±7,5 µm ±11,0 µm ±17,0 µm ±7,0 µm ±43,0 µm 10-180 ±9,0 µm ±1,0 µm ±0,0 µm ±31,0 µm ±50,0 µm 180-50 ±10,0 µm ±14,5 µm ±3,0 µm ±36,0 µm ±57,0 µm 50-315 ±11,0 µm ±16,0 µm ±6,0 µm ±40,0 µm ±65,0 µm 315-400 ±1,0 µm ±18,0 µm ±8,0 µm ±44,0 µm ±70,0 µm 400-500 ±14,0 µm ±0,0 µm ±31,0 µm ±48,0 µm ±77,0 µm a 15 mm 160 mm 00 mm A a -Sırası js 7 ±0,000 mm ±0,000 mm ±0,030 mm Tablo 1, Dişkalılığı üs sapma değeri (olerası) A se DIN 3967 ye göre d i mm b bc c cd d e f bis 10-70 µm -58 µm -48 µm -40 µm -33 µm - µm -10 µm 10-50 -95 µm -75 µm -65 µm -54 µm -44 µm -30 µm -14 µm 50-15 -15 µm -105 µm -85 µm -70 µm -60 µm -40 µm -19 µm 15-80 -170 µm -140 µm -115 µm -95 µm -80 µm -56 µm -6 µm 80-560 -30 µm -190 µm -155 µm -130 µm -110 µm -75 µm -35 µm 560-1000 -310 µm -60 µm -10 µm -175 µm -145 µm -100 µm -48 µm d 40,181 09,366 55,963 61,158 86,535 310,507 A se -Sırası b -095 µm -170 µm -15 µm -170 µm -15 µm -30 µm

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 7 Tablo, Diş kalılığı olerası T s DIN 3967 ye göre d mm 4 5 6 7 8 9 bis 10 1 µm 0 µm 30 µm 50 µm 80 µm 130 µm 10-50 0 µm 30 µm 50 µm 80 µm 130 µm 00 µm 50-15 5 µm 40 µm 60 µm 100 µm 160 µm 50 µm 15-80 30 µm 50 µm 80 µm 130 µm 00 µm 300 µm 80-560 40 µm 60 µm 100 µm 160 µm 50 µm 400 µm 560-1000 50 µm 80 µm 130 µm 00 µm 300 µm 500 µm d 40,181 09,366 55,963 61,158 86,535 310,507 T s -Sırası 6 050 µm 080 µm 060 µm 080 µm 060 µm 100 µm Toleraslar; W k içi üs oleras (sapma) AüWk Ase cosα F( 5 ) W k içi al oleras (sapma) A ( A T ) cosα awk se s F( 6 ) 1. Kademe. Kademe 3. Kademe Piyo Çark Piyo Çark Piyo Çark A üwk -0,089-0,160-0,117-0,160-0,117-0,16 A awk -0,136-0,35-0,174-0,35-0,174-0,310 W kü değeri W W + A F( 7 ) kü k üwk W ka değeri W W + A F( 8 ) ka k 1. Kademe. Kademe 3. Kademe Piyo Çark Piyo Çark Piyo Çark W kü Üs ölçü değeri 15,637 8,613 3,477 97,140 38,89 115,168 W ka Al ölçü değeri 15,590 8,538 3,40 97,064 38,836 115,074 1.14.17. Temel daire çapı " d b1, d b " Evolve dişlilerde emel dairesi, dişli ölçüleri içi çıkış büyüklüğüdür. Temel dairesii eksei dişli çarkı ekseiyle çakışmış haldedir. Bu gü piyasada kullaıla dişlileri %85 i daire evolvei profili ile imal edilmişir. Daire evolvei bir çubuğu emel dairesii üzeride yuvarlaması ile oluşur. Bua "yuvarlama dairesi" adıda verilir. α C Temel dairesi e profil, ede ekseler kaydırması ile değişir, emel dairesi bu değerlere bağlı olmayıp değeri aye kalır. Temel dairesi karşı dişli ile de bağımlı değildir. Temel dairesii aımlamak isersek Şekil 15 e göre şu bağııları r yazabiliriz: d α r b r d d b cosα b b r d awk M Şekil 15, Dişlii emel dairesi Temel dairesi çapı: burada: d b d cosα bağıısı buluur. Eğer Taksima dairesi çapı olarak d m z değerii yerleşirirsek, şu formülü elde ederiz: d b m z cosα F( 9 ) d b11, d b1 37,500 195,394 d b1, d b 5,361 44,353 d b13, d b3 81,143 91,161

8 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 1.14.18. Profil kavrama oraı " ε α " Hassas ve am hesaplar içi ε α değerleri hesaplamalı, kaba olarak alıabilecek değerler abloda alımalıdır. α Profil kavrama oraı ε α, ε 1,9 1,8 1,7 1,6 1,5 1,4 14 17 Diş sayısı oraı u z / z1 oo 5 10 3 1,5 1, 1 İşleme kavrama açısı 0,5 8 10 0 30 40 50 100 150 00 0 5 30 35 40 50 Diş sayısı z 1, z, z 1, z Piyo sayısı z 1, z 1, zv1 Şekil 16, ε α Sıfır ve V- Sıfır kademede Düz dişli, Sıfır-Kademe Düz dişli, V-Kademe Helis dişli, Sıfır-Kademe Helis dişli, V-Kademe ε ε ε ε α α α α g p g p g p g p α e α e α e α e 0,5 0,5 0,5 0,5 d d d d a1 a1 a1 a1 - d - d - d - d b1 + Profil kavrama oraı ε 1, ε z, z içi 1 π m b1 + π m b1 + π m b1 + d 1, 1,1 1,0 0,9 0,8 0,7 0,6 α w 16 18 0 4 6 Şekil 17, ε α V- kademede a - d cosα d π m a - d cosα d a - d cosα d a - d b b b b cosα - a - a - a - a 0 0 0 0 si α si α si α si α w w Profil kavrama oraı "ε α " ε ε α α ( cosβb ) F( 30 ) ε α1 1,504 ε α 1,491 ε α3 1,5 1.14.19. Helis kavrama oraı " ε β " Hassas ve am hesaplar içi ε α değerleri hesaplamalı, kaba olarak alıabilecek değerler abloda b si β π m 1 Helis kavrama oraı "ε β " ε β 1 F( 31 ) Helis kavrama oraıı birde büyük olması halide kademede kesiisiz değme olacağıda kademe sessiz, yai gürülüsüz çalışır. ε α1,069 ε α,089 ε α3 1,53

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 9 1.14.0. Geomerik büyüklükleri oparlaması Temel değerler : 1. Kademe. Kademe 3. Kademe Piyo Çark Piyo Çark Piyo Çark Diş sayısı z 1, z 19 99 18 84 17 61 Modül m mm 3 mm 5 mm Kavrama açısı α 0 0 0 Diş geişliği b 1, b 45 mm 40 mm 80 mm 75 mm 115 mm 105 mm Helis açısı β 18.9656 15.185 10.8069 Helis yöü rechs liks rechs liks rechs liks Ekseler arası mesafe a 15 mm 160 mm 00 mm Ekseler arası olerası a ±0.000 mm ±0.000 mm ±0.030 mm Dişli kaliesi DIN 8 DIN 8 DIN 8 Dişli yaak kaliesi R z 6.3 µm 6.3 µm 6.3 µm 6.3 µm 6.3 µm 6.3 µm Yükleme sayısı 3'000'000 3'000'000 3'000'000 Geomeri Alı modülü m.114805 mm 3.10908 mm 5.09078 mm Alı kavrama açısı α 1.049867 0.666370 0.331779 Kaydırmasız ekseler arası a 0 14.773468 mm 158.560431 mm 198.50831 mm İşlemede kavrama açısı α w 1.318033 1.99481 1.446199 Evolve foksiyou iv α 0.017473 0.01650 0.015685 Evolve foksiyou ivα w 0.018176 0.0003 0.018519 Toplam profil kaydırması (x 1 +x ) 0.113956 0.49474 0.303664 Dış çap düzelmesi k m 0.001380 mm 0.044603 mm 0.03915 mm Temel helis açısı β b 17.7860 14.80548 10.14803 Eşdeğer diş sayısı z 1, z.157 115.451 19.863 9.693 17.861 64.091 Profil kaydırması, öeri 0.500-0.13604 0.35 0.1447 0.30 0.00366 Seçile profil kaydırması x 1, x 0.5-0.136044 0.30 0.1947 0.5 0.05366 Taksima dairesi d 1, d 40.181 mm 09.366 55.963 mm 61.158 86.535 mm 310.507 Diş üsü çapı d a1,d a 45.179 mm 1.81 63.673 mm 68.37 98.956 mm 31.044 Ölçülecek diş sayısı k 1, k 3 14 3 11 3 8 Korol ölçü değeri W k1, W k 15.77 mm 8.773 mm 3.594 mm 97.99 mm 39.010 mm 115.384 Tolerasları A üwk -0.089-0.160-0.117-0.160-0.117-0.16 A awk -0.136-0.35-0.174-0.35-0.174-0.310 Üs ölçü değeri W kü 15.637 mm 8.613 mm 3.477 mm 97.140 mm 38.89 mm 115.168 Al ölçü değeri W ka 15.590 mm 8.538 mm 3.40 mm 97.064 mm 38.836 mm 115.074 Temel daire çapı d b1, d b 37.500 mm 195.394 5.361 mm 44.353 81.143 mm 91.161 Profil kavrama oraı ε α 1.504 1.491 1.5 Helis kavrama oraı ε β.069.089 1.53 Böylece kademelerdeki geomerik büyüklükleri hepsi hesaplamış ve kosrüksiyoa ve şarlara uygu bulumuşur. Şimdi rahalıkla mukaveme hesaplarıa geçilir.

30 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i. Silidirik alı dişlilerde mukaveme hesabı.1. Alı dişlilerde DIN 3990 a göre diş dibi kırılması korolü Diş dibi kırılma mukaveme hesabıda "malzemei diş dibi kırılma mukavemei σ FG " i "Hesaplaa diş dibi kırılma gerilimi σ Fhe " ye oraı ola "hesaplaa diş dibi kırılma emiye kasayısı S Fhe " i "Gerekli diş dibi kırılma emiye kasayısıa S FGER " eşi veya daha büyük olmasıdır. S Fhe σ σ FG Fhe S FGER F( 3 ) Hesaplaa diş dibi kırılma gerilimi " σ Fhe Diş dibi kırılma gerilimi piyo σ Fhe1 ve çarka σ Fhe göre ayrı ayrı hesaplaır. Değer "Yerel diş dibi kırılma gerilimi σ Fye " i "Kuvve fakörleri" ile çarpılmasıyla buluur. σfhe σfye KİŞ KV KFα KFβ F( 33 ) Kuvve fakörleri; K İŞ İşleme fakörü K V Diamik fakör K Fα Alı yükü dağılma fakörü K Fβ Yük dağılma fakörü Yerel diş dibi kırılma gerilimi " σ FYe " çevre kuvveii "Form fakörleri" ile çarpılmasıyla buluur. F σ FYe YFa YSa Yε Yβ F( 34 ) b m Form fakörleri; Y Fa Form fakörü Y Sa Çeik fakörü Y ε Yük payı fakörü Y β Helis açısı fakörü.1.1. Form fakörleri.1.1.1. Form fakörü " Y Fa " Şekil 18 de basma σ b ve kesme τ k gerilimleri dikkae F α Fa alımayıp, birbirlerii karşıladıkları var sayılarak, sıfır kabul edilirler. Böylece praike formülümüz şu F hale gelir. F Meğ σ eğ Fr Weğ 30 30 A' B' Mb F hfa F cos αfa hfa S F b S W F eğ σ 6 h Fa eg F ekili eğilme τ k F ekili kesme σ b F r ekili basma Şekil 18, Dişde gerilim dağılımı Bu değerleri yerleşirir ve "m / m " ile çarparsak; σ eğ F b m 6 m h cosα Fa cosα S F Fa

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 31 Bu formülde F /b.m bilie büyüklüklerdir. Formülü geri kala kısmı hesaplaması gereke ve dişlii profil şeklii ekilediği bir değerdir. Bu değeri " m " ile geişleirsek " Form fakörü " ü buluruz. h 6 Fa cosαfa m Y Fa F( 35 ) SF cosα m Bu fakör ya hesap programları ile deaylı hesaplaır veya öcede hesaplamış ve diyagram olarak verilmiş ablolarda okuur. Tablo 3 de, DIN sadarlarıda veya lieraürde okua form fakörü değerleri praike yapıla hesaplar içi yeerlidir. Tablo 3, Form fakörü " Y Fa " 5 4 YFa 3 X+0, 15 0 5 3 0 35 z ve ya z Diş sayısı z veya z 15 ile 35 arası 3. 3.8 YFa.6 X 0 X 0, X 0,1 X 0,4 X 0,3 X 0,5.4 X+0, X+0,1 X+0,3. X+0,4 X+0,5 35 45 55 65 75 85 95 105 115 15 135 145 z veya z Diş sayısı z veya z 35 de büyük Bu diyagramda verile değerler şu şarlarla geçerlidir: Referas profili DIN867/TS61 ye göre, Kavrama açısı α 0, Diş başı yüksekliği h a m, Taba deriliği h 1,5.m, Diş dibi kavisi r 0,5.m Bu diyagram yukarıda verilmiş ola formüllerle praike kullaıla büyüklükler içi yapılmışır. Özel hallerde Y Fa değerii formüllerle hesaplaması öerilir.

3 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Normal olarak hesabı siemizde verilmiş ola "1a_ali_disliler_10_01.xls" programıyla yapmaızı öeririm. Eğer değerleri belli bir kademei korol hesabıı yapıyorsaız, bu hesabıda siemizde verilmiş ola "1a_ali_disliler_korol_10_01.xls" programıyla yapmaızı öeririm. Geel olarak "Form fakörüü" hesaplamak içi Tablo 3 kullaılır ve dişlii bilie geomerik değerlerie göre abloda Y Fa değeri okuur. Burada bir karşılaşırma da yapabiliriz. Y Fa değerii bulmak içi dişlii " profil kaydırması " ve " eşdeğer diş sayısı " bilimelidir. 1. Kademe. Kademe 3. Kademe Profil kaydırması x 1, x 0.5-0.136044 0.30 0.1947 0.5 0.05366 Eşdeğer diş sayısı z 1, z.157 115.451 19.863 9.693 17.861 64.091 Tablo 3 de Y Fa,4,3,5,,6,3 Programda Y Fa,46,31,433,161,567,73 Görüldüğü gibi okuma haası olarak yüzde haeleride sapma görülmekedir. Buda praike yapılacak hesaplarda gaye kolaylıkla kabul edile bir sapmadır. Buradada şu soucu çıkarabiliriz: "1a_ali_disliler_korol_10_01.xls" programıyla yapılacak hesaplarda ablo değerleri yeerlidir..1.1.. Çeik fakörü " Y Sa " Bu faköre ayı zamada "gerilim düzelme fakörü" de deilir. Bu fakör, diş dibi kavisii yaraığı çeik ekisii yasıır. Burada praike kullaılabilecek yaklaşık doğruluka, kavrama açısı α 0 içi hesaplama formülü verilmişir. Y Sa 1,3 1,1+ s ( 1, + 0,13 L ) q La a F( 36 ) Bu formül "çeik değişkei" 1 q s < 8 değeri içi geçerlidir. Hesaplarda buu korrolü öemle salık verilir. q s S ρ F F ( S / m ) 30 eğelerii diş dibi kavisie değdiği oladaki diş dibi yarı çapı " ρ F " şu şekilde hesaplaır: ρ F ρa0 + cosϑ F m ρ F G m ( z cos ϑ G) " Diş dibi geişliğii kuvve kolua oraı L a " şu şekilde hesaplaır. F Fa S S L a h h de, DIN sadarlarıda veya lieraürde okua form fakörü değerleri praike yapıla hesaplar içi yeerlidir. F Fa / m / m

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 33 Tablo 4, Çeik fakörü " Y Sa " 1.9 X+0, 1.7 YSa 1.5 1.3 15 0 5 30 35 z v eya z..1 X+0,5 X+0,4 X+0,3 YSa 1.9 1.8 1.7 1.6 X+0,1 X 0,1 X 0, X 0,3 X 0,4 X 0 X 0,5 1.5 1.4 35 45 55 65 75 85 95 105 115 15 135 145 z v eya z Bu diyagramda verile değerler şu şarlarla geçerlidir: Referas profili DIN867/TS61 ye göre, Kavrama açısı α 0, Baş yüksekliği h a m Taba deriliği h 1,5.m, Dib kavisi r 0,5.m Bu diyagram yukarıda verilmiş ola formüllerle praike kullaıla büyüklükler içi yapılmışır. Özel hallerde Y Fa değerii formüllerle hesaplaması öerilir. Y Sa değerii bulmak içi dişlii " profil kaydırması " ve " eşdeğer diş sayısı " bilimelidir. 1. Kademe. Kademe 3. Kademe Profil kaydırması x 1, x 0.5-0.136044 0.30 0.1947 0.5 0.05366 Eşdeğer diş sayısı z 1, z.157 115.451 19.863 9.693 17.861 64.091 Tablo 4 de Y Sa 1,78 1,9 1,78,01 1,73 1,85 Programda Y Sa 1,780 1,911 1,795,009 1,736 1,878

34 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i.1.1.3. Yük payı fakörü " Y ε " Hesapsal çevre kuvveii amamıı ek bir dişi ekilemeyip, diğer kavramada ola dişlilerde eğiklik dolayısıyla dağılacağıı göz öüe ala bir fakördür. Yük payı fakörüü hesaplaya formül, eğik dişlide profil kavrama oraı ε α < içi geçerlidir. Y ε 0,75 0,5 + F( 37 ) ε Eğik dişlide profil kavrama oraı ε α, düz dişlide profil kavrama oraı ε α ı emel dairesi eğiklik açısı β b i karesie bölümesiyle buluur, F( 38 ). ε α α ε / cos β F( 38 ) α Düz dişlide profil kavrama oraı ε α hesaplaması yaısıra, Şekil 16 ve Şekil 17 ile verilmişola ablolarda okuabilir. 1. Kademe. Kademe 3. Kademe Eşdeğer diş sayısı z 1, z.157 115.451 19.863 9.693 17.861 64.091 Pro kavrama oraı ε α 1.504 1.491 1.5 Formül F( 38 ) ile ε α 1,659 1,588 1,571 Formül F( 37 ) ile Y ε 0,70 0,7 0,73 Programda Y ε 0,70 0,7 0,77.1.1.4. Helis fakörü " Y β " Helis fakörü Y β kuvve dağılımıı eğik ve düz dişlideki farkıı belirir. Helis fakörü hasaplamasıı yaı sıra Tablo 5 ile praikike yapıla kaba hesaplarda kullamak içi okuabilir. Tablo 5, Helis fakörü " Y β " b β Yβ 1 εβ F( 39 ) 10 1,0 Y β 0,9 0,8 ε β 0 0,1 0, 0,3 0,4 ε β 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 ε β 1 0 10 0 30 40 Eğiklik açısı β Eğer helis açısı β 30 ise, helis fakörü Y β 0,75 sabi değer olarak kabul edilir. 1. Kademe. Kademe 3. Kademe Helis açısı β 18.9656 15.185 10.8069 Hel kavrama oraı ε β.069.089 1.53 Tablo 5 ile Y β 0,86 0,87 0,915 Programda Y β 0,84 0,873 0,910

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 35.1.. Kuvve Fakörleri.1..1. İşleme fakörü " K İŞ " İşleme şarlarıa bağlı olarak, bu fakörü espii Alma Mühedisler Birliğii (VDI) 151 No lu açıklamasıda belirli ve açık kurallarla göserilmişir. Acak daha basi olarak Tablo 6 ile verile değerlerle işleme fakörü buluur. Tablo 6, İşleme fakörü " K İŞ " Tahrik ede makia Ağır yüklemeli, kuvveli darbeli. I Öreği: Tek silidirli moorlar Ora yüklemeli, ormal darbeli. II Öreği: Çok silidirli moorlar Hafif yüklemeli, düzeli darbeli. III Öreği: Düzeli faka sık sık çalışırıla makialar I Düzeli yüklemeli. V Öreği: Elekrik moorları, Buhar ürbii, Gas ürbii A B C D Tahrik edile makia Düzeli yüklemeli: Öreği: Ray üzeride yürüyüşler, jeeraörler, lasik balı koveyyörler, hafif yük asasörleri, ceraskallar, kavalealı göürücüler, saç bükme mak., giyoi makaslar, akım 1,0 1,1 1,5 1,5 ezgahları aa ahriki, döer fırılar, dokuma ezgahları, sargı makiaları, basma ve boyama mak., yoğurma mak. Hafif yüklemeli, düzeli darbeli: Öreği: Yol işaa mak., yük asasörleri, çelik balı koveyyörler, işaa asasörleri, döüş mekaizmaları, ambur kuruucular, boru haı pompaları, beoiyerler, playa 1,5 1,35 1,5 1,75 mak., karışırıcılar, sarfujlar (hafif), pisolu ve urbo kompresörler, yıkama makiaları, emiş pompaları. Ora yüklemeli, ormal darbeli: Öreği: Hafif akışkalı çalkalayıcılar, sarfujlar (ağır), kaldırma ve ileme ahrikleri, lasik balı koveyyörler, kovalı elevaörler, (çeşili) vailaörler, ağaç işleme mak., 1,50 1,60 1,75 >,0 viç yürüyüşleri, döüş eribaları, akım ezgahları yardımcı ahrikleri, şişe ve kavaoz doldurma makiaları, ambalaj makiaları, hafif akışka ürbiler. Ağır yüklemeli, kuvveli darbeli: Öreği: Ekskavaörler ve zicir kovalı ekskavaörler, paleli yürüyüşler, kovalı çarklar, kesici kafalar, (Perol) kuyu açma mekaizmaları, (kaldırma ve ileme) isa asasörleri, eğik asasörler, (kauçuk mak.) yoğurma ve silidirleme > makiaları, (viç) bum ve yük kaldırma, (meal işleme) 1,75 1,85,00,5 şahmerdalar, playalar, presler, makaslar, sıcak basma presleri, haddeler, (aha saayi) yoma amburları ve makiaları, şeri esereler, (çeşili) uğla ve brike presleri, şeker kamışı öğüücüleri, pisolu pompalar ve kompresörler, kırıcılar, değirmeler. S ü u IV III II I Öreğimizde: Elekrik moorlu ahrik: Süu IV ; Viçe kaldırma ahriği: Saır C İşleme fakörü K İŞ 1,5

36 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i.1... Diamik fakör " K V " Diamik fakör K V dişli çarkları işlemede çalışırke dişli çevre hızıı ireşimleri ekisii hesaba kaar. Geelde aksima dairesideki çevre hızı v 1,5 m/s ise K V 1 alıabilir. Daha büyük çevre hızlarıda diamik fakör hesaplamalıdır. Diamik fakörü K V i aaliik sapaması Burada dikka edilecek husus bu formülleri geçerliliğidir. Eğer G' > 10 m/s ise, buradaki formüller geçerli değildir ve hesaplar DIN 3990T1 e göre ayrıca yapılmalıdır. Düz dişli içi Helis dişli içi 1,13 K K 1 1 0,0193 Vα + + G' KİŞ F / b F( 40 ) 1,13 K K 1 1 0,0087 Vβ + + G' KİŞ F / b F( 41 ) u G' 0,01 z1 v1 10m / s F( 4 ) 1+ u Tablo 7, Kalie fakörü " K 1 " DIN e göre kalie 6 7 8 9 10 11 1 K 1 8,5 13,6 1,8 30,7 47,7 68, 109,1 Diamik fakörü K V i abloda sapaması Dyamik fakörü K Vα oder K Vβ gaye kolay DIN 3990 daki ablolarda alıabilir. Tabloda bulua değer F( 40 ) veya F( 41 ) ile bulua değere göre daha kabadır. ( K N) Kv 1+ ff 350 F( 43 ) Tablo 8, Düz dişli içi yük düzelme fakörü f F (ara değerler liear ierpolir) DIN Kaliesi 100 Çizgisel yük (K İŞ.F /b) N/mm 00 350 500 800 100 1500 000 DIN Kaliesi 100 Çizgisel yük (K İŞ.F /b) N/mm 00 350 500 800 100 1500 000 3 1,61 1,19 1 0,93 0,86 0,83 0,81 0,80 8,95 1,59 1 0,77 0,56 0,45 0,40 0,35 4 1,81 1,4 1 0,90 0,8 0,77 0,75 0,73 9 3,09 1,63 1 0,75 0,53 0,41 0,36 0,31 5,15 1,34 1 0,86 0,74 0,67 0,65 0,5 10 3, 1,67 1 0,73 0,50 0,37 0,3 0,7 6,45 1,43 1 0,83 0,67 0,59 0,55 0,51 11 3,30 1,69 1 0,7 0,48 0,35 0,30 0,4 7,73 1,5 1 0,79 0,61 0,51 0,47 0,43 1 3,37 1,71 1 0,7 0,47 0,35 0,7 0, Tablo 9, Düz dişli içi (K 350.N) değeri K *N 350 1,0 0,9 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0, 0,1 1 11 10 Aa rezoas bölgesi 9 8 7 6 5 0,10 K *N 350 0,05 1 11 10 9 8 7 6 5 0 1 3 4 5 6 7 8 9 10 G' 0 0,5 1,0 G'

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 37 Tablo 30, Helis dişli içi yük düzelme fakörü f F (ara değerler liear ierpolir) DIN Kaliesi 100 Çizgisel yük (K İŞ.F /b) N/mm 00 350 500 800 100 1500 000 DIN Kaliesi 100 Çizgisel yük (K İŞ.F /b) N/mm 00 350 500 800 100 1500 000 3 1,96 1,9 1,00 0,88 0,78 0,73 0,70 0,68 8 3,19 1,66 1,00 0,74 0,51 0,38 0,33 0,8 4,1 1,36 1,00 0,85 0,73 0,66 0,6 0,60 9 3,7 1,68 1,00 0,73 0,49 0,36 0,30 0,5 5,56 1,47 1,00 0,81 0,65 0,56 0,5 0,48 10 3,35 1,70 1,00 0,7 0,47 0,33 0,8 0, 6,8 1,55 1,00 0,78 0,59 0,48 0,44 0,39 11 3,39 1,7 1,00 0,71 0,46 0,3 0,7 0,1 7 3,03 1,61 1,00 0,76 0,54 0,4 0,37 0,33 1 3,43 1,73 1,00 0,71 0,45 0,31 0,5 0,0 Tablo 31, Helis dişli içi (K 350.N) değeri K *N 350 1,0 0,9 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0, 0,1 1 11 10 Aa rezoas bölgesi 9 8 7 6 5 0,10 K *N 350 0,05 1 11 10 9 8 7 6 5 0 1 3 4 5 6 7 8 9 10 G' 0 0,5 G' 1,0 Yardımcı fakör ' G 0,01 z1 v1 u 1+ u Öreğimizde çevre hızı v 1. kademede çevre hızı. kademede çevre hızı 3. kademede çevre hızı π d1 M π 0,040 1400,945 60 60 v 1 1 π d M π 0,0559 69 0,787 60 60 v π d 0,0865 58 v 3 M3 π 3 0,61 60 60 v 1,945 m/s v 0,787 m/s v 3 0,61 m/s v 3 0,61 m/s < 1,5 m/s 3. kademede diamik fakör K Vβ3 1 v 0,787 m/ s < 1,5 m/s. kademede diamik fakör K Vβ 1 v 1,945 m/s > 1,5 m/s hesaplaır. 1. kademede diamik fakör K Vβ1 1,107 Burada örek olarak büü kademeleri hesaplayalım ve farkı görelim. 1. kademe. kademe 3. kademe DIN Kaliesi 8 içi K 1 1,8 1,8 1,8 Payda değeri K İŞ. F / b 13 59 550 Yardımcı fakör G' 0,54960 0,13857 0,047 Diamik fakör kaba K Vβ 1,1 1,0 1,0 Diamik fakör K Vβ 1,10684 1,0149 1,007

38 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i.1..3. Alı yükü dağılma fakörü " K Fα ; K Hα " Kavrama esasıda kavraya diş ek değildir. Yükü kavramada ola dişlilere belirli bir oraıda düzeli olarak dağılması acak ideal dişlilerde mümküdür. Praike bu dağılma diş büyüklüğüe yai modüle ve dişli çapıa ve de dişlii imala kaliesie bağlıdır. Alı yükü dağılma fakörü "K F " ayı ada çevre kuvveii e kadar dişli arafıda aşıdığıı göserir. "K Fα " değeri diş dibi kırılmasıda, "K Hα " değeri diş yaakları yüzey basıcıda kullaılır. Bir kademede dişli çifide biri ormal öbürü serleşirilmiş malzemedese oralama değer kullaılması, çeşili dişli kaliesi varsa kaba kaliei alıması salık verilir. Alı yükü dağılma fakörü " K Fα ; K Hα " değerleri kabaca Tablo 3 ile buluur. Tablo 3, Alı yükü dağılma fakörü "K Fα ve K Hα " Çizgisel yük ( K İŞ F / b ) i N/mm 100 N/mm <100N/mm Dişli kaliesi DIN 396 6 7 8 9 10 11 1 6... 1 1)* Düz K Fα 1 / Y 1,0 1,1 1, ε 1, 3)* dişli K Hα 1 / Z ε 1, 3)* Helis K Fα 1,0 1,1 1, 1,4 ε dişli K a ε α / cos β b 1,4 3)* Hα Düz K Fα 1 / Y 1,0 1,1 1, ε 1, 3)* dişli 1 / Z ε 1, 3)* )* Helis dişli K Hα K Fα K Hα 1,0 1,1 1, 1,4 3)* ε α ε α / cos β b 1,4 1)* Semee ve çevresel serleşirilmiş veya irasyola serleşirilmiş dişliler. )* Serleşirilmemiş, ormal malzemeye ayrıca hiçbir şekilde müdahale edilmemiş dişliler. 3)* Fakor verile formül ile hesaplaır. Elde edile değer eşilike verile değerde küçük çıksada, eşilike verile değer alıır. Alı yükü dağılma fakörü " K Fα, K Hα " ı aaliik olarak hesaplaması: Aaliik olarak hesaplaa alı yükü dağılma fakörü " K Fα, K Hα " ı değeri yaklaşıkır. Bu formülleri bilgisayarda programlamak içi kullaılmasıda fayda vardır. Toplam kavrama oraı ε γ ε α + ε β içi Toplam kavrama oraı ε γ ε α + ε β > içi K K H Hα εγ c (fpe y ) K γ β F 0,9 0,4 α α + 1 ForÇ / b F( 44 ) ( εγ 1) cγ (fpe yβ) KFα 0,9 + 0,4 F( 45 ) ε F / b γ orç Tablo 33, Diş rijiliği fakörü " c γ " Dişli malzemesi Çelik/Çelik GS/GS GGG/GGG GG/GG c γ N/(mm.µ) olarak *)1 0 0 17 1 *)1 Eğer piyo ve çarkı malzeleri değişik ise oralama değer alıır. Öreği: Çelik/GGG c γ (0+17)/ 18,5 N/(mm.µ) Kavrama aksimaıı e büyük sapma değeri "f pe " Ekili ola oralama çevre kuvvei f pe ( 4 + 0,315 (m + 0,5 d) ) qh F( 46 ) F F( 47 ) orç F KİŞ KHβ

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 39 Şarlar: Eğer εγ εγ KHα > ise KHα εα Zε εα Zε alıır. Eğer K H α <1, 0 ise K H α 1, 0 alıır. Eğer Eğer Y ε ε β > 1 ise ε β 1 alıır. εγ K F α > ise ε Y α ε 0,5 + 0,75/ εα ve εα εα / cos β olarak alıır. Z ε 4 ε 3 α α ε (1 εβ) + ε ε εγ K F α alıır. ε Y Burada örek olarak büü kademeleri hesaplayalım ve farkı görelim. 1. kademe. kademe 3. kademe Çizgisel yük K İŞ F / b 13 59 550 Alı yükü dağılma fakörü K Fα 1, 1, 1, Tablo 3 ile seçim K Hα 1, 1, 1, Alı yükü dağılma fakörü K Fα 1, 1, 1, aaliik hesapla K Hα 1, 1, 1, α β.1..4. Eğiklik açısı ile ilgili yük dağılma fakörü " K Fβ ; K Hβ " Yük dağılma fakörü diş geişliğideki değişik yük dağılımıı ekisii göserir. Bu fakor ayı zamada imala haaları ile elasik ve ermik deformasyo ekileriide içerir. "K Fβ " değeri diş dibi kırılmasıda, "K Hβ " değeri diş yaakları yüzey basıcıda kullaılır. Yük dağılma fakörüü aaliik olarak hesaplamak oldukça zor ve zahmeli bir işlemdir. Praike hazırlamış ablolarda, DIN 3990 ve lieraürde verilmiş ola ablolarda, değerleri alımasıda sakıca yokur. K ( ) N F K H β β F( 48 ) Eğer diş geişliğii diş yüksekliğie oraı 3 > b/h > 1 ise K Fβ K Hβ eşiir, bu N 1 demekir, yoksa emas boyu ile diş yüksekliği oraı N şu şekilde hesaplaır. b h N F( 49 ) b b 1+ + h h Diş yüksekliği " h " referas profilideki kabule göre h,5. m dir. Yük dağılma fakörü K Hβ K Hβ ise K Hβ 10 Fβ y 1+ F / b or F( 50 ) K Hβ > ise K Hβ 10 Fβ y F( 51 ) F / b or

40 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Taksima dairesideki oralama çevre kuvvei " F or " For F KİŞ KV F( 5 ) Ekili hakiki yaak çizgi sapması "F βy " Fβy Fβx yβ F( 53 ) Alışma değeri " y β " Alışma değeri " y β " aaliik olarak çok zor hesaplaır. Faka DIN 396 de hazırlamış ve Tablo 34e akarılmış değerler praike kullamak içi alıabilir. Tablo 34, Alışma değeri " y β " (DIN 396 de öze) σ Hlim Alışma değeri y β [mm] Çevre hızı v [m/s] 5 5< v 10 10 400 y β 0,800 F βx y βmax 64 3 - GG, GGG y β 0,550 F βx y βmax 64 45 600 y β 0,534 F βx y βmax 64 43 1 800 y β 0,400 F βx y βmax 64 3 16 1000 y β 0,30 F βx y βmax 64 6 13 100 y β 0,65 F βx y βmax 64 1 11 > 100 *)1 serleşirilmiş semaasyo, islah ve ira çelikleri 6 Çalışmada öce yaak çizgi sapması "F βx " F f +1,33 f F Bx mi değeri olarak şu değerleri büyüğü alıır: İmala haasıda doğa sapmalar "f ma " F β x ma sh Bx mi F( 54 ) F f ma Bx mi 0,005 ( F / b) or F Bx mi 0,5 fhβ f H 0,14 4,16 b qh β F( 55 ) Tablo 35, Diş kaliesi fakörü "q H " DIN e göre kalie 5 6 7 8 9 10 11 1 q H 1,00 1,3 1,85,59 4,01 6, 9,63 14,9 Esemede doğa sapma "f sh " Esemede doğa sapma mili veya piyou deformasyouda doğa sapmaları belirler. Bu işlemede yaakları ve mili esemeside oluşa değerdir ve Tablo 36 alıır. Tablo 36, Esemede doğa sapma " f sh " µm olarak Değe diş geişliği b [mm] 0 >0-40 >40-100 >100-60 >60-315 >315-560 > 560 F / b 00 N/mm 5 6,5 7 8 10 1 16 F / b 00-1000 N/mm 6 7 8 11 14 18 4 F / b > 1000 N/mm 10 13 18 5 30 38 50

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 41 Eseme fakörü "f sh " ı aaliik olarak hesaplaması Eseme fakörü aaliik olarak oldukça zor bir hesap yoluyla hesaplaır. Hesabı aaliik olmasıa rağme K' fakörü deeylerle elde edile bir değerdir. 4 L s b 0,03 For 1+ K + d1 f sh - 0,3 0,3 b F( 56 ) d1 dsh d1 L s 1+ K d d 1 d 1 sh 4-0,3 Değeri absolu değer olup, souç iser iser + çıksı, her zama + alıır. Burada örek olarak büü kademeleri hesaplayalım. 1. kademe. kademe 3. kademe Yük dağılma fakörü K Fβ,53 1,87 1,475 aaliik hesapla K Hβ,494 1,939 1,544.1.3. Yerel diş dibi kırılma gerilimi " σ FYe " Yerel diş dibi kırılma gerilimi " σ FYe " form fakörleri bilidiğide F( 34 ) formülü ile hesaplaır Değerler N/mm olarak; Yerel diş dibi kırılma gerilimi 1. kademe. kademe 3. kademe Kaba değerlerle σ FYe 107,3 109,8 168,8 167,7 31,8 19,3 Program değerleriyle σ FYe 108 105 167 166 8 18.1.4. Hesaplaa diş dibi kırılma gerilimi " σ Fhe " Hesaplaa diş dibi kırılma gerilimi " σ Fhe " kuvve fakörleri bilidiğide F( 33 ) formülü ile hesaplaır. Değerler N/mm olarak; Yerel diş dibi kırılma gerilimi 1. kademe. kademe 3. kademe Kaba değerlerle σ FHe 477 491 556 55 616 581 Program değerleriyle σ FHe 485 47 556 553 606 580.1.5. Malzemei diş dibideki mukaveme değeri "σ FG " Malzemei diş dibideki mukaveme değeri deey dişlileride elde edilir. Deey dişlileri ile elde edile fakörleri idekside "T" harfi kullaılmışır. Bilie düzelme fakörleriyle piyo ve çark içi aşağıda verile formül kurulur. σfg σflim YST YNT Yδ rel YRrelT YX F( 57 ).1.5.1. Malzemei devamlı mukaveme değeri "σ Flim " Elde kedi deey ve ecrübelerimize dayaa mukaveme değerleri yoksa, hesaplar içi gereke değerler ablolarda alıır. Geelde "σ Flim " değerleri yelpaze şeklide olduğuda miimum ve maksimum değerler olmak üzere iki değer buluur. Praike oralama değerle hesaplar yapılır. Özel hallerde karşılaşırma değeri olarak baze miimum veya maksimum değer seçilir. Bu yapıla hesaplardaki şarlara bağlıdır.

4 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Tablo 37, Örek dişlilerde belirlemiş dalgalı diş dibi devamlı mukaveme değerleri 1. kademe. kademe 3. kademe Piyo Çark Piyo Çark Piyo Çark DIN-İsmi 16MCr5 16MCr5 16MCr5 16MCr5 16MCr5 16MCr5 W. Nr.: 1.713 1.713 1.713 1.713 1.713 1.713 Edy 10000 10000 10000 10000 10000 10000 Poisso 0.3 0.3 0.3 0.3 0.3 0.3 Serlik 680 680 680 680 680 680 Serlik kalılığı 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 σ Flim 310 310 310 310 310 310 500 500 500 500 500 500 σ Hlim 1300 1300 1300 1300 1300 1300 İşlem Serlik şekli 1500 1500 1500 1500 1500 1500 Serleşirilmimimimimimiş Serleşiril- Serleşiril- Serleşiril- Serleşiril- Serleşiril- Semee Semee Semee Semee Semee Semee edilmiş edilmiş edilmiş edilmiş edilmiş edilmiş.1.5.. Gerilme değeri düzelme fakörü " Y ST " Malzemei gerilme değeri düzelme fakörü ecrübe dişlileride DIN e göre sabi değerdir. Bu değer: Y ST olarak belirlemişir..1.5.3. Dayama süresi fakörü " Y NT " Dayama süresi fakörü malzemei çalışma zamaıa göre, yai max. kuvve ile zorlama sayısıa göre mukaveme değerii sapamasıa yardımcı olur. Buda kabaca e az 3 10 6 kere yüklemede %1 ıskara demekir. Dayama süresi fakörü " Y NT " Tablo 38 ile verile formüllerle aaliik hesaplaır veya Tablo 39 de doğruda okuabilir. Tablo 38, Dayama süresi fakörü " Y NT " A B C Malzeme İslah ve semaasyo çelikleri. Nirokarbola serleşirilmiş çelikler. Nira, islah ve semaasyo çeliği. N- gazıyla serleşirilmiş, sfero döküm GGG (ferr.) ve kır döküm GG. Semee edilmiş semaasyo çeliği ve iduksiyola serleşirilmiş çelik ve çelik dökümler. Yükleme sayısı N L N L 10 3 10 3 < N L < 3.10 6 3. 10 6 N L 1, çalama sıırı 1,6 çalama sıırı,5 6 3 10 NL 0,01 3 6 10 0,059 NL 3 6 10 0,115 NL 1,0 D Çelikler, sfero döküm GGG (perl. Ve bai.) çelik döküm ÇD (perl.).,5 3 6 10 0,160 N L

Tablo 39, Dayama süresi fakörü " Y NT " S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 43 3,0 Y NT,5,0 1,8 C D 1,6 1,4 B 1, A 1,0 3 4 5 3 4 5 3 4 5 3 4 5 3 4 5 10 10 3 10 4 10 5 10 6 10 7 Yükleme sayısı N L A İslah ve semaasyo çelikleri, irokarbola serleşirilmiş çelikler B Nira, islah ve semaasyo çelikleri, N-gazıyla serleşirilmiş, sfero döküm GGG (ferr.) ve kır döküm GG C Semee edilmiş semaasyo çeliği ve iduksiyola serleşirilmiş çelik ve çelik dökümler D Çelikler, sfero döküm GGG (perl. Ve bai.) çelik döküm ÇD (perl.) Burada örek olarak büü kademeleri hesaplayalım ve farkı görelim. İşleme şarı N L 3.10 6 olduğu içi "Y NT " değeri daima "1" dir. Dayama süresi fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe Tablo değerleri Y NT 1 1 1 1 1 1 Program değerleri Y NT 1 1 1 1 1 1.1.5.4. Göreceli dayaışma fakörü " Y δrelt " Göreceli dayaışma fakörü " Y δrelt " dişlii çeik ekisii deey dişli çarkıa (göreceli olarak) göre değişikliğii belirir. Bu fakörü değeri ya Tablo 40 veya DIN 3990 T3 deki abloda okuabilir. Praike çoğu zama " 1 " alıır. Tablo 40, Göreceli dayaışma fakörü " Y δrelt " 1, 150 300 Rm Y δrel T 1,1 1,0 300 400 500 600 800 1000 Re Rp0, 0,9 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9,0,1,,3 Çeik fakörü Y Sa Burada öreğimizde praike kabul edile 1 değerii alalım. Göreceli dayaışma fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe Tablo değerleri Y δrelt 1 1 1 1 1 1 Program değerleri Y δrelt 1 1 1 1 1 1

44 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i.1.5.5. Göreceli yüzey fakörü Y RrelT Göreceli yüzey fakörü Y RrelT dişlii yüzey kaliesii deey dişli çarkı yüzey kalie-sie göre (göreceli olarak) değişiklik oraıı göserir. Göreceli yüzey fakörü " Y RrelT " Tablo 4, DIN 3990 T3 de verilmiş formüllerle hesaplaır veya Tablo 41 ile DIN 3990 T3 de verilmiş grafiklerde doğruda okuabilir. Tablo 41, Göreceli yüzey fakörü " Y RrelT " 1,15 1,10 Y Rrel T 1,05 1,00 0,95 0,90 A B C D 1 3 4 5 10 0 30 40 Yüzey pürüzlüğü kaliesi Rz A Saik yüklemiş büü malzemeler B GG, GGG(ferr.), ira çelikler C Semee edilmiş çelikler ve büü yumuşak çelikler (R m <800 N/mm ) D İslah ve semaasyo çelikleri, büü serleşirilmiş çelikler, (R m >800 N/mm ) Tablo 4, Göreceli yüzey fakörü " Y RrelT " Malzeme Yüzey kaliesi R z < 1 µm 1 µm < R z < 40 µm A Saik yüklemiş büü malzemeler Y RelT 1,000 Y RelT 1.0 YRrelT Rz 0,005 C Semeeli ve büü yumuşak çelikler (R m <800 N/mm ) Y RelT 1,070 0,01 YRrelT 5,306-4,03( Rz +1 ) D İslah ve semaasyo çelikleri, serleşirilmiş çelikler, (R m >800 N/mm ) Y RelT 1,10 0,1 YRrelT 1,674-0,59 ( R z +1 ) Yüzey kaliesi R z > 40 µm içi özel değerler kullaılır veya deemelerle fakör buluur. B GG, GGG(ferr.), ira çelikler Y RelT 1,05 4,99-3,59 ( +1 ) Burada örek olarak büü kademeleri hesaplayalım ve farkı görelim. Göreceli yüzey fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe Tablo değerleri Y RrelT 1,05 1,05 1,05 1,05 1,05 1,05 Program değerleri Y RrelT 1,08 1,08 1,08 1,08 1,08 1,08

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 45.1.5.6. Büyüklük fakörü " Y x ve Z x " Büyüklük fakörü " Y x " malzemeye göre modülü diş dibi mukaveme değerie, büyüklük fakörü "Z x " de yaak yüzey basıcı mukaveme değerie (diş yaağı oyuklaşmasıa) ola ekisii göserir. Her çeşi çelik malzemede saik yüklemede büyüklük fakörleri Y x ve Z x içi "1" değeri alıır. Büyüklük fakörü " Y x " ve "Z x " malzemeye ve modüle göre Tablo 45 veya DIN 3990 T, T3 de verile ablolarda okuabilmelerii yaı sıra, büyüklük fakörü " Y x " Tablo 43 ile verilmiş formüllerle, büyüklük fakörü Z x de Tablo 44 ile verilmiş formüllerle hesaplaır. Tablo 43, Büyüklük fakörü " Y x " diş dibi kırılmasıa içi Malzeme Normal modül [mm] m < 5 5 < m < 5 m 5 İmala ve islah çelikleri Yx 1,03 0,006 m Y x 0,85 Yüzeyi serleşirilmiş çelikler Y x 1 Yx 1,05 0,01 m Y x 0,80 Kır döküm Y 1,075 0,015 Y x 0,70 x m Tablo 44, Büyüklük fakörü " Z x " diş diş yaağı oyuklaşması içi Malzeme Normal modül [mm] m < 7 7 < m < 30 m 30 İmala ve islah çelikleri Zx 1,03 0,006 m Z x 0,90 Yüzeyi serleşirilmiş çelikler Z x 1 Zx 1,05 0,01 m Z x 0,75 Kır döküm Z 1,075 0,015 Z x 0,70 Tablo 45, Büyüklük fakörü " Y x ve Z x " Büyüklük fakörü Y (Z ) x x 1,0 0,9 0,8 0,7 1 5 10 15 0 5 30 35 Modul m, 40 m 45 A Yx, Z x B Zx C Yx D Yx E Zx F Yx 50 x m A B C D E F Saik yüklemede büü malzemeler Y x içi. Döküm malzeme (GG, GGG), imala ve islah çelikleri Z x içi. Saıhları serleşirilmiş çelikler içi İmala ve islah çelikleri, GGG içi Saıhları serleşirilmiş çelikler içi Azola (irala) serleşirilmiş çelikler Döküm malzeme (GG, GGG) Burada örek olarak büü kademeleri hesaplayalım ve farkı görelim. Öreğimizde modüller, 3, 5 mm olduğuda ablo ve hesaplama değerleri "1" dir. Büyüklük fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe Tablo değerleri Y x ve Z x 1 1 1 1 1 1 Program değerleri Y x ve Z x 1 1 1 1 1 1.1.5.7. Malzemei diş dibideki mukaveme değeri "σ FG " i hesaplaması Malzemei diş dibideki mukaveme değeri F( 57 ) ile hesaplaır. Malzemei diş dibi mukaveme değeri 1. kademe. kademe 3. kademe Tablo değerleri σ FGmax 1'030 1'030 1'030 1'030 1'030 1'030 Tablo değerleri σ FGmi 640 640 640 640 640 640 Tablo değerleri σ FGor 835 835 835 835 835 835 Program değerleri σ FGmax 1'09 1'09 1'09 1'09 1'09 1'09 Program değerleri σ FGmi 638 638 638 638 638 638

46 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i.1.6. Hesaplaa diş dibi kırılma emiye kasayısı S Fhe Hesaplaa diş dibi kırılma emiye kasıyısı F( 3 ) ile hesaplaır: S Fhe σ σ FG Fhe S FGER Hesaplaa diş dibi kırılma emiye kasıyısı 1. kademe. kademe 3. kademe Tablo değerleri S Fheor 1,7 1,76 1,50 1,51 1,38 1,44 Program değerleri S Fhemax,1,18 1,85 1,86 1,70 1,77 Program değerleri S Fhemi 1,31 1,35 1,15 1,15 1,05 1,10.1.7. Gerekli diş dibi kırılma emiye kasayısı S Fhe Dişli hasabı değerledirmeleri birazda imalacıı ve kosrükörü isiyaifie bağlı olmakla beraber buraya bir kouda oorie olması bakımıda Prof. Niema' ı değerledirmesii biraz geişleilmiş ve ablo şeklie sokulmuş olarak akarabiliriz. Malzemei diş dibi yorulma kırılmasıa karşı gerekli emiye kasayısı Malzemei diş yaağı oyuklaşmaya karşı gerekli emiye kasayısı S FGER S HGER Eğer verilmiş bir şar yoksa vede ecrübeleriiz çalışığıız kouda az ise Tablo 46 ile verile değerler öerilir. Tam yüke çalışma halide ömür değerledirmesi: Hesaplara esas ola çeşili malzemeler içi, sadarları verdiği malzeme mukaveme değerleri, espi edile Wöhler eğrilerie göre S FHe > 1 veya S HHe > 1 olduğu akdirde ömür sosuz kabul edilebilir, acak S FHe < 1 veya S HHe < 1 olduğu akdirde, dişlii dayama zama hesapları şu şekilde yapılır: Diş dibi kırılması içi: LhF 3 33 10 5 S FHe F( 58 ) Yaak basıcı, Herz basıcı içi: LhH,7 σhg S HHe F( 59 ) Değerleri seçimi: L hf h Diş dibi mukavemeie göre saa olarak ömür 1/dak Dişlii bir dakikadaki devir sayısı S FHe [-] Diş dibi mukavemeie göre hesaplaa emiye kasayısı L hh h Diş yaağı mukavemeie göre saa olarak ömür S FHe [-] Diş yaağı mukavemeie göre hesaplaa emiye kasayısı σ HG [-] Diş yaağı mazemesii emiyeli Herz mukavemei Tablo 46 ile değerler seçilirke şu hususlara dikka edilmelidir: Öerile değerler miimum değerlerdir. Özel şarlar olmasa bile, zor şarlar içi daima yüksek değerler alımalıdır. İşleme fakörü 1,1 ile,5 arasıda seçilebilir. İşleme fakörüü seçim içi Tablo 6 da yararlaılabiliir.

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 47 Tablo 46, a) İşleme durumua göre gerekli emiye fakörleri İşleme vasıfları Hasarı sıırlaması: S FGER S HGER HAFİF ŞARTLI İŞLETME Değerler islah ve semee edilmiş malzemeler içi geçerlidir. Nirasyoda kaçıılmalıdır. Öreği: Makaslar, Presler, Ceraskallar,... NORMAL ŞARTLI İŞLETME Edüsri, Turbo ve Tesis redükörleri. Öreği: Takım ezgahları ve ormal kaldırma araçları redükörleri. Büü elekrik moorlu ahrikler. AĞIR ŞARTLI İŞLETME Kriik işlemeler. Çok yüksek sayıda yükleme, çok yüksek zarar rizikolu, zararı ekisi çok büyük ve yedekparçası zor emi edile veya ulaşırıla, fazla yük emiyei olmaya işlemeler. Öreği: Büyük Turbo, gemi, uçak ve zor şarlarda çalışa kaldırma araçları redükörleri. Çoğulukla zamaa bağlı mukaveme hesabı. Özel olarak devamlı mukaveme; - max İşleme momei ile yapıla hesaplamalar; M max Mome x İşleme fakörü, - saki, darbesiz ahrikler; elekrik mooru, ceraskal, v.b. gibi. Saik mukaveme; - Plasik değişme veya malzemede çalama ehlikesi varsa, - Başlagıç darbeli. İşlemede haırı sayılır sık darbeli momeler ekise. - Hesaplamalar; M max Mome x İşleme fakörü ile yapılıyorsa. Devamlı mukaveme; - Hesaplamalar; M max Mome x İşleme fakörü ile yapılıyorsa, - Oldukça büyük ve sık darbeli zorlamalar. Hesaplar kollekif yüklemeye göre ve devamlı mukaveme içi; - Hesaplamalar; M max Koll. Mome x İşleme fakörü ile yapılıyorsa, - Oldukça büyük ve sık darbeli zorlamalar. Saik mukaveme; - Plasik değişme veya malzemede çalama isemiyorsa, - Haırı sayılır sık sık başlagıç darbeli momeler ekisideyse, - Hesaplamalar; M max Mome x İşleme fakörü ile yapılıyorsa. Devamlı mukaveme; - Haırı sayılır sık sık başlagıç darbeli momeler ekisideyse, - Hesaplamalar; M max Mome x İşleme fakörü ile yapılıyorsa. Hesaplar kollekif yüklemeye göre ve devamlı mukaveme içi; - Haırı sayılır sık darbeli momeler. 0,7...1,0 1,4 1,4...1,5 1,...1,4 1,8 1,6...3,0 1,4...,0 0,5...0,7 1,0 0,8...1, 0,8...1,0 1,3 1,3...1,6 1,...1,4

48 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Tablo 46, b) Geel şar ve duruma göre gerekli emiye fakörüü yuvarlaması FAZLA EMNİYET GEREKTİREN DURUM Hesaplamaya göre: Kaba ve ahmii hesaplama Hesaplama meodu az emiyeli ve az güveilir ise, Yeme, aşıma, vs. dikkae alımamışsa. AZ EMNİYET GEREKTİREN DURUM Hesap am ve doğru alıa yük veya kuvvelerle yapılmışsa, Hesaplama meodu emiyeli ve güveilir ise. Malzeme ve imala kaliesie göre: Özel bir şarame yok, geel şarlara göre alımış malzeme veya imala. Isıl işleme, ölçüledirme ve oleraslar belirsiz. Korol yapılmamış. Taımıya imalacı, ecrübesiz imalacı veya ecrübesizlik. Özel, ek veya az sayıda imala. Sıırlı korol imkaı. İşleme, Moaj ve bakım şarlarıa göre: İşleme, Moaj ve bakım şarları hakkıda bilgiler emi ve kai değil. Tahrik ziciride emiye parçası yok. Bozulma veya kırılmaı esirlerie göre: Birdebire kırılma, işlemei amame durması. Bozulma halide isa hayaı söz kousu ise. Öreği: Hava ve Uzay uçuşmakiaları. İşlemei durması halide büyük maddi zararlar bekleiyorsa. Öreği: Değirmeler, Haddeler, v.s. Bozulma ihimali ola parça diğer parçalara kıyasla oldukça pahalı ise. Bozulma ihimali ola parçaı yedeği yoksa. Tamir ve bakım olaakları zorsa. Özel şarameye göre alımış malzeme ve imala. Isıl işleme, ölçüledirme ve oleraslar am belirlemiş. Korollar am şarameye göre yapılmış. İyi uurulmuş imala kaliesi, kaliesi am bilie malzeme, Biliçli ısıl işleme, imala ebaları ormal bilie büyüklüke. Seri imala, devamlı kalie korolü ve küçük boyulu imala. Geiş imkalı deemeler, deeme ipi ve am yük ile deeme, sihhali ölçme. İşleme, Moaj ve bakım şarları hakkıda bilgiler am emi ve kai. Tahrik ziciride fazla yükü bildirecek biliçli koulmuş, kırılması zarar vermiye, emiye parçası var. Erosyo, korosyo ve aşıma soucu kırılma zamaı am ve kai belirliyse. Aşımaya karşı olumlu ve esirli ölemler alımışsa. Öreği: Yağlama ve yağ uygu seçilmişse. İşlemei durması halide zarar sıırlıysa. Öreği: Modul olarak değişirile parçalar, v.s. Bozulma ihimali ola parça diğer parçalara kıyasla oldukça ucuz ise. Bozulma ihimali ola parçaı yedeği varsa. Tamir ve bakım olaakları kolaysa.

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 49 Tablo 46 ile ; Normal şarlı işleme. Kaldırma araçları redükörleri. Büü elekrik moorlu ahrikler. Hesaplamalar; M max Mome x İşleme fakörü ile yapılıyor. Tablo 47, İşleme durumua göre öreği gerekli emiye fakörleri Gerekli emiye fakörleri 1. kademe. kademe 3. kademe Tablo 46 ile S FGER 1,40 1,40 1,40 Tablo 46 ile S HGER 1,0 1,0 1,0.1.8. Diş dibi kırılma hasabıda kararı verilmesi Değerleri karşılaşırılması: Diş dibi kırılma emiye kasıyıları 1. kademe. kademe 3. kademe Gerekli emiye fakörleri S FGER 1,40 1,40 1,40 Tablolarla hesaplaa oralama S Fheor 1,7 1,76 1,50 1,51 1,38 1,44 Hesaplaa oralama S Fheor 1,7 1,77 1,5 1,5 1,38 1,44 Hesaplaa maksimum S Fhemax,1,18 1,85 1,86 1,70 1,77 Hesaplaa miimum S Fhemi 1,31 1,35 1,15 1,15 1,05 1,10 Öze: Diş dibi kırılma emiye kasıyısı olarak Tablo 46 de okya değerlerle, a) ablolar ile hesaplaa oralama değerler, b) Programla hesaplaa oralama değerleri karşılaşırmalarıda hesaplara göre redükörümüzü foksiyou gerçekleşecekir. Eğer malzeme emiide am emiye yoksa ve miimum değerler kabul edilecekse; redükörümüzü bu değerlerde kullamamamız gerekir. Burada malzeme değerleri içi garaili durumu kabul edip hesaplara göre redükörümüzü dişlilerii kırılmada çalışacağıı kabul edelim. Böylece "diş yaaklarıda yüzey basıcı" hesabıa geçelim... Diş yaaklarıda yüzey basıcı hesabı Dişlii yaaklarıda aşıma olur ve karıcalaşma meydaa gelirse, o dişli fosiyouu am olarak yapamaz. Dişlii yaaklarıda karıcalaşma (Grübchebildug/Piigs) başlaması, dişlii yüzeyie yakı yerlerde çalaklara ve bu çalaklarda kaygalığı öleyerek parça kopmalarıa sebep olur. Bu haaları öleyebilmek içi şu ölemler alıır: Poziif diş düzelmesi, poziif profil kaydırması, Çok diş sayısı z, yai küçük modül (diş dibi kırılmasıa am ers) Helis dişli Diş yaağı serleşirilmesi, Diş yaağı aşlaması, gerekirse raspalaması, Seeik yağ kullaılması... Diş yaaklarıda yüzey basıcı hesabı: S Hhe σ σ HG Hhe S HGER F( 60 ) Hesaplaa diş yaağı basıcı " σ Hhe " Hesaplaa diş yaağı basıcı " σ Hhe " diş yaağıdaki basma gerilimidir. Bu basma gerilimi yalız piyo içi hesaplaır faka çark ve piyoda hagisii malzeme değeri düşükse o değerle karşılaşırılıp karar verilir. σhhe σhye KIS KV KHβ KHα F( 61 )

50 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Kuvve fakörleri K İŞ, K V, K Hβ ve K Hα, kısım.1. de asıl hesaplaacakları alaılmışır. Hesaplamış değerler buradada kullaılır. Yerel diş yaağı basıcı " σ HYe " çevre kuvveii "Form fakörleri" ile çarpılmasıyla buluur. F u +1 σhye Z Zβ ZH ZE b d1 u Form fakörleri; Z ε Kavrama fakörü Z β Helis açısı fakörü Z H Diş yaağı form fakörü Z E Malzeme fakörü..1. Diş yaağı basıcı form fakörleri..1.1. Kavrama fakörü "Z ε " ε F( 6 ) Kavrama fakörü Z ε zorlama kuvveii yaaklara dağılımıı belirler. Fakör değeri Tablo 48 de ve DIN 3990 T de verilmiş abloda alımasıı yaı sıra aşağıda verile formüllerlede aaliik olarak hesaplaır. Tablo 48, Kavrama fakörü "Z ε " 1,00 0,95 0,90 Düz dişliler 4 - ε Z α ε F( 63 ) 3 Zε 0,85 0,80 0,75 0,70 0,65 1,0 1,5,0,5 ε α εβ 0 0, 0,4 0,6 0,8 1,0 Helis dişliler, ε β < 1 içi (4 - εα) (1- εβ) εβ Zε + F( 64 ) 3 ε Helis dişliler, ε β 1 içi 1 Zε F( 65 ) ε α α Burada örek olarak büü kademeleri hesaplayalım ve farkı görelim. Kavrama fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe ε α 1,504 1,491 1,5 ε β,069,089 1,53 Tablo değerleri Z ε 0,8 0,8 0,8 Program değerleri Z ε 0,8153 0,8189 0,8106..1.. Helis açısı fakörü "Z β " Helis açısı fakörü "Z β " ekisii belirler. ampirik bir düzelme fakörüdür ve helis açısıı yaak yüzey basıcıa Z cosβ F( 66 ) β Helis açısı fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe Z β 0,9758 0,9844 0,991

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 51..1.3. Diş yaağı form fakörü "Z H " Diş yaağı form fakörü kademedeki açı foksiyolarıı ekisii belirir. Bu değer ya Tablo 49 veya DIN 3990 daki ve aşağıda verilmiş ola formüllerle aaliik olarak hesaplaır. Tablo 49, Diş yaağı form fakörü " Z H ".8.7.6.5 0-0,00 5 (z1+z) (x1+x) / - 0,01 Düz dişliler Z H cos α a α w F( 67 ) Fakor Z H.4.3..1 0,01 0,015 0,05 0,005 0,0 0,03 Helis dişliler Z H cos cosβ b α a α w F( 68 ) 1.9 1.8 1.7 1.6 0,04 0,05 0,07 0,09 0,1 0,06 0,08 x1 + x k zx F( 69 ) z1 + z 1.5 0 5 10 15 0 5 30 3 5 4 0 45 Eğiklik açısı 0 Burada örek olarak büü kademeleri hesaplayalım ve farkı görelim. Diş yaağı form fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe Eğiklik (Helis) açısı β 18,9656 15,185 10,8069 Fakor k ZX 0,00097 0,00485 0,00389 Tablo değerleri Z H,37,34,4 Program değerleri Z H,3671,3413,3874..1.4. Malzeme fakörü "Z E " Malzeme fakörü kademedeki malzeme çifii yüzey basıcı gerilimie ekisii belirler. Bu fakör Tablo 50 ile, DIN 3990 T de verilmiş ablorla belirlemesii yaı sıra aşağıda verile formüllerlede aaliik olarak hesaplaır. Malzeme fakörü Z E malzeme sabieleride oluşur. Z E 1- ν π E1 1 1 1- ν + E F( 70 ) E E 1 E ve E ZE ν ν 1 ν ise: π (1- ν ) F( 71 ) ν 1 ν 0,3 içi ZE 0,175 E F( 7 )

5 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Tablo 50, ν 0,3 ola birkaç malzemei malzeme fakörü " Z E " Çark 1 Çark Malzeme E- Mod Malzeme E- Mod Çelik *)1 06'000 Çelik döküm 0'000 Yuvarlak grafi krisalli sfero döküm 173'000 Çelik 06'000 189,8 Çelik döküm 0'000 188,9 Yuvarlak grafi kırisalli sfero döküm 173'000 181,4 Döküm broz veya döküm beyaz piriç 103'000 155,0 Beyaz piriç 113'000 159,8 Lamel grafi kırisalli kır döküm (GG..) 16'000 165,4 Çelik döküm 0'000 155,0 Yuvarlak grafi kırisalli sfero döküm 173'000 180,5 Lamel grafi kırisalli kır döküm (GG..) 118'000 161,4 Yuvarlak grafi kırisalli sfero döküm 173'000 173,9 Lamel grafi kırisalli kır döküm (GG..) 118'000 156,6 Lamel grafili kır döküm 118'000 Lamel grafi kırisalli kır döküm (GG..) 118'000 143,7 Çelik 06'000 Ser dokulu malzeme ν 0,5 7'850 56,4 *)1 Elasiklik modülü oralama değeri 06 000 N/mm alımışır. Eğer elasiklik modül değeri, öreği 10 000 N/mm olursa malzeme fakörü Z E 191,6 olur. Burada örek olarak büü kademelerdeki değerleri bulalım. Malzemeleri elasiklik modül değerleri E1 E 10'000 N/mm olduğuda 1. kademe. kademe 3. kademe Tablo değerleri Z E 191,6 191,6 191,6 Program değerleri Z E 191,6 191,6 191,6 Z E... Dişlii yaak mukaveme değeri σ HG Dişlii yaak mukaveme değeri geelde deey dişlileriyle buluur. Bilie eki fakörleriyle dişlii yaak mukaveme formülü şöyledir: ( Z Z Z ) Z Z σhg σhlim ZNT L V R W X F( 73 )...1. Malzemei diş yaak mukaveme değeri σ Hlim Elde kedi deey ve ecrübelerimize dayaa mukaveme değerleri yoksa, hesaplar içi gereke değerler ablolarda alıır. Geelde "σ Flim " değerleri yelpaze şeklide olduğuda miimum ve maksimum değerler olmak üzere iki değer buluur. Praike oralama değerle hesaplar yapılır. Özel hallerde karşılaşırma değeri olarak baze miimum veya maksimum değer seçilir. Bu yapıla hesaplardaki şarlara bağlıdır. Tablo 37 ile belirlemiş değerleri ekrar haırlayalım: 1. kademe. kademe 3. kademe Piyo Çark Piyo Çark Piyo Çark Serlik 680 680 680 680 680 680 Serlik kalılığı 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 σ Hlim max 1300 1300 1300 1300 1300 1300 mi 1500 1500 1500 1500 1500 1500

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 53... Dayama süresi fakörü "Z NT " Dayama süresi fakörü işlemedeki yükleme sayısı " N L " ı ekisii göserir. Dayama süresi fakörü içi işlemede sıırlı bir zamada çalışma aıdaki yükleme sayısıa bağımlı olarak yaklaşık değerler bulumuşur. Fakör değeri Tablo 51 ve DIN 3990 daki ablolarda okuur veya aaliik olarak hesaplaır. Tablo 51, DIN 3990 a göre yükleme sayısı ile bağlaılı dayama süresi fakörü " Z NT " Yükleme sayısı Dayama süresi fakörü Z NT N L 10 5 Z NT 1,6 10 5 < N L < 5.10 7 Z NT (5.10 7 / N L ) 0,0756 5.10 7 N L Z NT 1,0 Öreğimizde yükleme sayısı N L 3.10 6 dir. Büü kademeler birbirie bağlı olduğuda dayama süresi fakörü hepsi içi ayı büyüklükedir. Dayama süresi fakörü Z NT 1,37 dir....3. Müşerek yaak fakörleri "Z L., Z V., Z R " Yağ, hız ve yüzey işleme kalie fakörü "Z L, Z V, Z R " beraberce Müşerek yaak fakörü Z L, Z V, Z R olaraka adladırılıp, praike yapıla kaba hesaplarda üç fakör içi bir müşerek değer alıır. Müşerek yaak fakörü ( Z Z Z ) içi şu değerler alıır: L V R ( ZL ZV ZR ) 0,85 azdırma veya pılaya ile açıla dişlilerde, ( ZL ZV ZR ) 0,9 aşlaa veya raspalaa dişlilerde, ( Z Z Z ) 1,00 aşlaa veya raspalaa ve R z100 4µm ola dişlilerde. L V R Normal ve hassas hesaplarda veya iseildiğide bu üç fakör ayrı ayrı hesaplaır. Öreğimizde müşerek yaak fakörü (Z L, Z V, Z R ) 0,85 kabul edilir....4. Yağlama fakörü Z L Yağlama fakörü "Z L " kademede yağlamaı ve yağı ekisii belirler. Buu içide viskoziei ve malzemei yaak mukaveme değerii bilimesi şarır. Fakörü bulumasıda daima daha zayıf dişli çarkı değerleri kullaılır. Hesaplarda; Eğer σ Hlim < 850 N/mm ise, σ Hlim 850 N/mm alıır, Eğer σ Hlim > 100 N/mm ise, σ Hlim 100N/mm alıır. Tablo 5, Yağlama fakörü "Z L " Z L 1, 1,1 1,0 0,9 1000 ν 40 40 C de omial viskozie (mm /s) 100 H lim 00 300 σ 850 N/mm 400 500 0,8 0 40 60 80 10 140 160 180 0 40 60 80 0 100 00 300 ν 50 50 C de omial viskozie (mm /s) σh lim 100 N/mm 900 1100 C ZL değeri içi: - 850 σhlim CZL 0,08 + 0,83 350 50 C deki viskozie, ν 50 içi: 4 ( 1- ) + CZL ZL CZL 80 1, + ν50 40 C deki viskozie, ν 40 içi: 4 ( 1- ) + CZL ZL CZL 134 1, + ν40 F( 74 ) F( 75 ) F( 76 )

54 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Öreğimizde yükleme sayısı N L 3.10 6 dir. Büü kademeler birbirie bağlı olduğuda dayama süresi fakörü hepsi içi ayı büyüklükedir. Yağımızı ν 50 10 mm/skabul edersek: Dayama süresi fakörü Tabloda okua Z L 1,0 Program değeri Z L 1,0133 dir....5. Çevre hızı fakörü " Z V " Çevre hızı fakörü kademede yağlamada, yağlama filmiideki oplam hızı ekisii göserir. Fakörü bulumasıda daima daha zayıf dişli çarkı değerleri kullaılır. Hesaplarda Eğer σ Hlim < 850 N/mm ise, σ Hlim 850 N/mm alıır, Eğer σ Hlim > 100 N/mm ise, σ Hlim 100N/mm alıır. Tablo 53, Çevre hızı fakörü "Z V " 1,10 σ H lim N/mm 900 1000 1100 850 C ZV değeri içi: - 850 0,85 + σhlim CZV 0,08 350 F( 77 ) Z V 1,00 0,90 1 4 6 σ H lim 100 N/mm 810 0 40 60 80 Çevre hızı v (m/s) 100 Z V C ZV ( 1- ) C + ZV 3 0,8 + v F( 78 ) 1. kademe. kademe 3. kademe Çevre hızı m/s olarak v,945 0,787 0,61 Tabloda okua Z V 0,97 0,95 0,94 *)1 Aaliik hesaplaa Z V 0,9710 0,9517 0,946 *)1 Eğri ahmii uzaılır ve değer okuur....6. Yüzey işleme kalie fakörü "Z R " Yüzey işleme kalie fakörü dişli yüzey kaliesii ekisii göserir. Fakörü bulumasıda daima daha zayıf dişli çarkı değerleri kullaılır. Hesaplarda Eğer σ Hlim < 850 N/mm ise, σ Hlim 850 N/mm alıır, Eğer σ Hlim > 100 N/mm ise, σ Hlim 100N/mm alıır. Tablo 54, Yüzey işleme kalie fakörü "Z R " 1,10 1,00 σ H lim 100 N/mm C zr değeri içi: 1000 + σ C 0,1 Hlim zr + 5000 F( 79 ) Z R 0,90 0,80 σ H lim 850 N/mm 1100 1000 900 Rz1 + Rz 3 100 R z 100 F( 80 ) a 1 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 13 14 İzafi yüzey işleme kaliesi Rz 100 (µm) 15 Z R R 3 z100 C ZR F( 81 )

S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i Öreğimizde malzeme ve işleme kaliesi ayıdır faka ekse mesafeleri değişir; Yüzey işleme kalie fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe R z100 5,848 5,386 5,000 Tabloda okua Z V 0,95 0,95 0,96 Aaliik hesaplaa Z V 0,9480 0,9543 0,9600 55...7. Malzemei serlik fakörü "Z W " Malzemei serlik fakörü malzeme yüzey serliğii mukaveme değerie ekisii göserir. Bu fakör ya formül F( 8 ) ile hesaplaır veya Tablo 55 ile buluur. Tablo 55, Serlik fakörü " Z W " Zw 1,3 1, 1,1 1,0 130 00 300 HB 400 470 Yumuşak malzemei diş yaağı serliği Malzemei serlik değeri; HB 470 içi Z W 1 alıır, 470 > HB 130 içi formül kullaılır, 130 > HB içi Z W 1, alıır. HB -130 Z W 1, - F( 8 ) 1700 Öreğimizde malzemei serliği 680 HB > 470 HB olduğuda malzemei serlik fakörü değeri "1" olarak alıır. Malzemei serlik fakörü 1. kademe. kademe 3. kademe Malzemei HB serlüğü HB 680 680 680 Tabloda okua Z W 1,0 1,0 1,0 Aaliik hesaplaa Z W 1,0 1,0 1,0...8. Büyüklük fakörü Z x Büyüklük fakörü modülü yaak yüzey basıcı mukaveme değerie (diş yaağı oyuklaşmasıa) ola ekisii göserir. Fakörü değeri Tablo 44 ile aaliik veya Tablo 45 ile okuarak belirleir. Öreğimizde modül 7 mm de küçük olduğu içi "büyüklük fakörü" değeri "1" olarak alıır...3. Diş yaakları Diş yaakları içi gerekli emiye kasayısı Tablo 46 ile buluup Tablo 47 ile verilmişir. Değerleri karşılaşırılması: Emiye kasıyıları 1. kademe. kademe 3. kademe Gerekli emiye fakörleri S HGER 1,0 1,0 1,0 Tablolarla hesaplaa oralama S Hheor 1,8 1,8 1,18 1,18 1,08 1,08 Hesaplaa oralama S Hheor 1,8 1,8 1,18 1,18 1,08 1,08 Hesaplaa maksimum S Hhemax 1,37 1,37 1,6 1,6 1,16 1,16 Hesaplaa miimum S Hhemi 1, 81 1,18 1,10 1,10 1,01 1,01 Öze: Diş yaakları emiye kasıyısı olarak Tablo 47 ile verile değerlerle, a) ablolar ile hesaplaa oralama değerler, b) Programla hesaplaa oralama değerleri karşılaşırılmalarıda redükörümüz foksiyou yapacakır. Eğer malzeme emiide am emiye yoksa ve miimum değerler kabul edilirse; redükörümüz yeersizdir. Böylece redükördeki silidirik alı dişlileri hesabı amamlamış olur.

56 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 3. Kou İdeksi A Alı yükü dağılma fakörü K Fα ve K Hα... 36 Alışma değeri y β... 38 B Büyüklük fakörü Y x... 43 Büyüklük fakörü Y x ve Z x... 4 Büyüklük fakörü Z x... 53 Ç Çalışmada öce yaak çizgi sapması F βx... 38 Çavuş dişli... 5 Çeik değişkei q s... 30 Çeik fakörü "Y Sa "... 30 Çevre hızı fakörü " Z V "... 5 D Dayama süresi fakörü Y NT... 40 Dayama süresi fakörü Z NT... 51 Diamik fakör K V... 34 Diş boşluğu e d... 5, 6 Diş çekme kaliesi... 18 Diş dibi kavisi yarı çapı ρ... 5, 6, 30 Diş dibi mukavemei σ Flim... 39 Diş geişliği kasayısı ϕ d... 13 Diş geişliği b... 5, 13 Diş kalılığı s d... 5, 6 Diş kaliesi fakörü q H... 38 Diş rijiliği fakörü c γ... 36 Diş sayısı... 10 Diş sayısı z... 5 Diş abaı deriliği h... 5 Diş üsü çapı d a... 5 Diş üsü kalılığı s a... 5 Diş üsü yüksekliği h a... 5, 6 Diş yaağı form fakörü Z H... 49 Diş yaakları mukavemei... 47 Diş yaaklarıda yüzey basıcı hesabı... 47 Diş yüksekliği h... 5, 6 Dişli çarkı diş sayısı z... 16 Dişli imala kaliesi... 18 E Eğik dişlide profil kavrama oraı ε α... 3 Esemede doğa sapma f sh... 38 Ekili yaak çizgi sapması F βy... 38 Evolve dişli... 5 F Form fakörleri... 8, 48 Form fakörü " Y Fa "... 8 G Gerekli diş dibi kırılma emiye fakörü S FGER... 8 Gerekli emiye kasayıları... 44 Göreceli dayaışma fakörü Y δrelt... 41 Göreceli yüzey fakörü Y RrelT... 4 H Helis açısı β... 13 Helis açısı fakörü Z β... 48 Helis fakörü Y β... 3 Helis yöü... 15 Herz... 48 Hesaplaa diş dibi kırılma emiye kasayısı S Fhe..8 Hesaplaa diş dibi kırılma gerilimi σ Fhe... 8 Hesaplaa diş yaağı basıcı " σ Hhe "... 47 I İmala haasıda doğa sapmalar f ma... 38 K Kalie fakörü K 1... 34 Kavrama açısı α... 6 Kavrama fakörü Z ε... 48 Kavrama aksimaıı e büyük sapma değeri f pe..36 Korol ölçü değeri W k... 3 Kuvve fakörleri... 8, 48 M Malzeme fakörü Z E... 49 Malzeme serlik fakörü Z W... 53 Malzemei diş dibi kırılma mukavemei σ FG.. 8, 39 Malzemei diş yaak mukavemei σ HG... 50 max. Kavrama boyu g αmax... 6 Modül m... 1 Müşerek yaak fakörü Z L, Z V, Z R... 51 N Normal modül " m "... 1 O Ok dişli... 5 P Piyo diş sayısı " z 1 "... 10 Profil açısı α P... 6 Profil kavrama oraı ε α... 6 R Referas kremayeri... 6 Referas profili... 5, 6 S Silidirik dış alı dişli... 5 T Taba dairesi çapı d... 5 Taba deriliği h... 6 Takım diş üsü yüksekliği h a0... 6 Takımı diş üsü kavisi yarı çapı ρ a0... 6 Taksima dairesi çapı d... 5

Taksima... 5, 6 Y Yağlama fakörü Z L... 51 Yaak yüzey mukavemei σ Hlim... 50 Yaakları aşıma hesabı... 53 S i l i d i r i k a l ı d i ş l i l e r i 57 yaakları yemesi... 53 Yerel diş dibi kırılma gerilimi σ FYe... 8 Yük dağılma fakörü K Fβ ve K Hβ... 37 Yük payı fakörü Y ε... 3 Yüzey işleme kalie fakörü Z R... 5