GENEL İŞLETME Yrd. Doç. Dr. Hasan ALKAN KURULUŞ YERİ SEÇİMİ
KURULUŞ YERİ İşletmenin faaliyette bulunduğu yerdir. Çeşitli alternatifler arasında en uygun kuruluş yerine karar verme önemli ve zor bir karardır. Seçilen kuruluş yeri öyle bir yer olmalı ki! Üretim faktörleri istenilen nitelikte, uygun fiyatta, ve sürekli biçimde tedarik edilebilsin. Kaliteli ve ekonomik üretim yapılabilsin. Mamuller pazara ekonomik olarak ulaştırılabilsin. Üretim ve tüketim açısından gelişme olanakları bulunsun.
Kuruluş yerinin önemi; İşletme kurulduktan sonra kuruluş yerinin uygun olmadığını anlamak fayda sağlamaz. çözüm geliştirmek için çok geç kalınmış demektir. Yanlış yerde kurulması farklı açılardan değerlendirilebilir; Gerektiği şekilde araştırma ve değerlendirmeler yapılmadığı için Yanlış karar verilmiş olabilir. Başlangıçta elverişli olan bir yer değişen koşullar nedeniyle uygunsuz hale gelebilir.
Kuruluş yerine karar verirken DPT, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı gibi merkezi devlet organları ile yatırımcıların dikkate alınan ölçütler farklı 2 grupta değerlendirilebilir; birinci grup: ulusal gelirin maksimum kılınması, tam istihdamın sağlanması, geri kalmış bölgelerin geliştirilmesi (ulusal karlılık veya sosyal fayda kriterleri) İkinci grup: işletme karının maksimum kılınması, toplam maliyetlerin minimizasyonu veya toplam satış gelirlerinin maksimum kılınmasıdır.
İşletmelerin kuruluş yeri bakımından sınıflandırılması hammaddeye dönük işletmeler Pazara dönük Hammadde ve pazara yakın olması pek fark etmeyen işletmeler
hammaddeye dönük (demir çelik, kömür işl.çimento fabrikaları, şeker fabrikaları, çay fabrikaları, balıkçılıkla ilgili işletmeler, vb) Bu tür işletmeler fazla hammadde gerektirmesi, hammaddenin çabuk bozulması, taşıma güçlüğü vb. nedenlerle hammaddeye yakın kurulmak zorundadır.
Pazara dönük (deterjan işletmeleri, makarna fabrikaları, ekmek fabrikaları, rafineriler, vb) Üretilen malların hemen pazarlanmasının daha faydalı olduğu durumlar da uygundur.
hammadde ve pazara yakın olması pek fark etmeyen işletmeler (pamuklu dokuma ve tekstil fabrikaları, vb) Bir pamuklu dokuma fabrikası pamuk ovasına yakın kurulursa üretilen malların pazara ulaştırılması için katlanılan maliyetler çok olacaktır. Pazara yakın kurulursa da bu kez hammadde taşıma masrafları daha çok olacaktır.
KURULUŞ YERİ SEÇİMİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER Kuruluş yeri seçiminin etkileyen faktörler başlıca 4 ana grupta toplanabilir. İktisadi faktörler Doğal faktörler Sosyal faktörler Psikolojik, fizyolojik ve politik faktörler Biz bunları kuruluş bölgesi ve yöresine göre detaylandırrarak ele alacağız.
KURULUŞ YERİ SEÇİMİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER Kuruluş yeri seçiminin 3 aşaması vardır: Kuruluş bölgesi seçimi Bölge içinde kuruluş yöresinin seçimi Kuruluş noktasının (konumluk noktası) seçimi
Bölge seçimini etkileyen faktörler Bu kriterler makro düzeyli ve geniş anlamlıdır Pazara yakınlık Hammadde enerji, iklim ve su iş gücü taşıma Devletin teşvik ve sınırlamaları Diğer faktörler:kültürel ve sosyal şartlar ve işletme dışı tasarruflar
Kuruluş yöre ve noktasını etkileyen faktörler, bu kriterler daha teknik düzeylidir. Bu kriterler mikro düzeyli ve dar anlamlıdır. İşgücü hammadde, enerji ve su kaynaklarına yakınlık alt yapı durumu ulaşım tesis ve maliyetleri arsa yapısı ve genişleme imkanları belediye hizmetleri nüfus yapısı ücret düzeyi, vb.
KURULUŞ YERİ SEÇİM YÖNTEMLERİ, Karşılaştırmalı yöntemler Ulaştırma modeli Doğrusal programlama modeli Karma tamsayılı programlama modeli, vb son 3 yöntem yöneylem konusudur. Matematiksel modelleri içerir. Burada karşı şılaştırmalı yöntemler üzerinde durulacaktır.
Karşılaştırmalı yöntemlerin başlıcaları faktör karşılaştırma veya puanlama maliyetleri karşılaştırma karlılığı karşılaştırma
Faktör karşılaştırma (puanlama) 2 farlı uygulaması vardır.
Birinci Uygulama: kuruluş yeri özellikleri bir liste halinde belirlendikten sonra şu aşamalardan geçilir. Kuruluş yeri seçiminde dikkate alınacak faktörlere önem derecesine göre ağırlık verilir. Ör: Hammaddeye yakınlık işletme için en önemli faktör ise en yüksek puan yada ağırlık verilir. Diğer faktörlere de önemine göre ağırlıklar verilir. Tüm faktörlerin ağılık toplamı 100 e eşit olmalıdır. Faktörlere verilen ağırlıklara göre kuruluş yerlerinin değerleri belirlenir. Örneğin hammaddeye yakınlık bakımından en uygun kuruluş yeri A buraya tam puan verilir ve diğer kuruluş yerleri de buna göre değerlendirilir. Çizelge düzenlenir ve her bir kuruluş yerinin toplam değerleri bulunur. En yüksek olan en uygun yerdir.
Örnek: İşletme için en önemli faktör hammaddeye yakınlık olsun. Bu durumda en yüksek puan hammaddenindir. Faktörlerin toplam puanı 100 olacak şekilde bu faktörlere puanlar verlim Ör Hammadde 16 olsun; Pazar 14, teşvik tedbirleri 12 olsun,...vb... Diğerleri önceliğe göre sıralanır ve kuruluş yerinin özelliklerine göre faktörlere puan verilir.
Kuruluş yeri Puan A B C faktörler değeri Pazar 14 10 14 11 Hammadde 16 16 15 10 Ulaştırma 8 6 5 8 Enerji 7 5 4 2 İşgücü 10 7 10 7 İklim 4 3 4 2 Su olanakları 4 3 2 2 İnşaat 7 7 5 6 Jeoloji 8 5 7 6 Kamuoyu 10 9 8 10 teşvikler 12 11 12 7 TOPLAM 100 82 86 74 B S E Ç E N E Ğ İ T E R C İ H EDİLR
ikinci tip uygulama her kuruluş yeri faktörünün alınacak karar içindeki önemine göre tartı veya ağırlık (katsayı) verilir. Her bir kuruluş yeri alternatifi 0-10 arasında değişen bir katsayı alır. Kuruluş yeri seçiminde dikkate alınan faktörlere verilen katsayı ile kuruluş yeri alternatifi için verilen ağırlık puanı çarpılarak bir çarpım değeri elde edilir. Çizelge düzenlenerek elde edilen değerler toplanır. Bu değer hangi alternatif için en yüksek ise o alternatif seçilir.
Örnek: Örnekte B seçeneği tercih edilir Kuruluş yeri katsayı A Çarpım B Çarpım faktörler değeri değeri Pazar 7 7 49 6 42 Hammadde 9 8 72 7 63 Enerji 8 5 40 8 64 ulaştırma 6 5 30 4 24 Vergi 4 4 16 4 16 politikası İş gücü 10 6 60 8 80 272 289
Maliyetleri karşılaştırma yöntemleri 2 farklı şekli vardır. Çeşitli aday kuruluş yerlerinden en düşük birim üretim maliyetine (sabit + değişken) sahip olacağı tahmin edilen yer en uygun kuruluş yeri olarak seçilir.. Toplam maliyetlerin ağırlıklı miktarının karşılaştırılması
Karlılıkları (rantabilite) karşılaştırma yöntemleri Aslında en makul yöntem olmasına karşın maliyet ve satış gelirlerini tahminin zor olması uygulanabilirliğini zora sokmaktadır.
Optimal (en uygun) kuruluş yerinin belirlenmesinde temel alınabilecek ölçütler: Verimlilik, (Çıktı/girdi)=(Üretim miktarı/üretim fak. Miktarı) İktisadilik (gelir/gider) Karlılıktır. ((Kar/sermaye) x 100) Bu üç ölçüt ile incelemelerin sonucu olarak en uygun yer seçilmektedir.
KURULUŞ YERİ BAKIMINDAN DOFİ LERİ DEĞERLENDİREN BİR ARAŞTIRMADA ÖNE ÇIKAN HUSUSLAR... AZ SONRA...
Kuruluş yeri uygun orman fidanlık işletmeleri 57. Kuruluş yeri uygun olmayan orman fidanlık işletmeleri 43 UYGUN U.DEĞİL
Kuruluş Yerinin Uygunsuzluğuna Neden Olan Etmenler UYGUNSUZLUK NEDENLERİ 1 1,65 2,24 3,21 3,65 3,76 DİĞER OÜK KES HMUO PUO 0 1 2 3 4 ÖNEM DERECELERİ
BU İŞLETMELER BİR DEVLET İŞLETMESİ VE YAKLAŞIK %64 Ü ZARARINA FAALİYET GÖSTERİYOR. BUNUN SONUCU OLARAK BU İŞLETMELRİN ÖZEL SEKTÖRE SATIŞI GÜNDEMDE