DSİ 5. BÖLGE (ANKARA) MÜDÜRLÜĞÜ

DSİ 5. BÖLGE (ANKARA) MÜDÜRLÜĞÜ ANKARA GÖLETLERİ (BAŞAYAŞ ve GÖKLER) ve SULAMALARI PROJESİ KAPSAMINDA MALZEME OCAKLARI ve KIRMA-ELEME TESİSİ PROJESİ ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRME RAPORU ANKARA İLİ, AYAŞ İLÇESİ, BAŞAYAŞ MAHALLESİ VE GÖKLER MAHALLESİ ÇED Raporu Nihai ÇED Raporu ppm kirlilik önleme ve yönetimi dan. müh. inş. taah. san. ve tic. ltd. şti. Mustafa Kemal Mah. Dumlupınar Bulvarı No:266 Tepe Prime İş Merkezi B Blok No:85 Çankaya/ ANKARA Tel: (0312) 231 41 69-230 23 62 Fax: (0312) 230 23 69 e-posta: ppm@ppm.com.tr www. ppm.com.tr Yeterlik Belge No: 33 ppm kirlilik önleme ve yönetimi dan. müh. inş. taah. san. ve tic. ltd. şti. Mustafa Kemal Mah. Dumlupınar Bulvarı No:266 Tepe Prime İş Merkezi B Blok No:85 Çankaya/ ANKARA Tel: (0312) 231 41 69-230 23 62 Fax: (0312) 230 23 69 e-posta: ppm@ppm.com.tr www. ppm.com.tr ANKARA AĞUSTOS 2013 Yeterlik Belge No: 33

Proje Sahibinin Adı: DSİ 5. Bölge Müdürlüğü Adresi: Eskişehir Yolu 8.km Çankaya 06520 / ANKARA Telefon Numarası: (0 312) 219 77 00 Faks Numarası: (0 312) 219 78 00 Projenin Adı: Kapsamında Malzeme Ocakları ve Kırma-Eleme Tesisi Projesi Proje Bedeli: 700.000 TL Proje İçin Seçilen Yerin Ankara İli, Ayaş İlçesi, Başayaş Mahallesi ve Gökler Açık Adresi (İli, İlçesi, Mahallesi Mevkii Mevkii): Projenin İçin Seçilen Yerin Koordinatları, Zone: Projenin ÇED Yönetmeliği Kapsamındaki Yeri (Sektörü, Alt Sektörü): ÇED Raporu nu Hazırlayan Kuruluşun Adı: ÇED Raporu nu Hazırlayan Kuruluşun Adresi, Telefon ve Faks Numaraları: ÇED Raporunu Hazırlayan Kuruluşun Yeterlik Belgesi No su, Tarihi: ÇED Raporu nun Tarihi (Gün, Ay, Yıl): Proje için seçilen yerin koordinatları ve proje kapsamında bulunan ünitelere ait koordinatlar, ÇED Raporu Bölüm 2, Tablo 2.1.1.2. de verilmiştir. Proje kapsamında açılacak malzeme ocakları, 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, 30.06.2011 tarihli 27980 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik Ek-1 Listesi, 28. Maddesi Madencilik projeleri; Ruhsat hukuku ve aşamasına bakılmaksızın, a) 25 hektar ve üzeri çalışma alanında (kazı ve döküm alanı toplamı olarak) açık işletmeler kapsamında yer almaktadır. Kırma-Eleme tesisi ise ÇED yönetmeliği Ek-II listesi 49. Maddesi Madencilik projeleri: Ruhsat hukuku ve aşamasına bakılmaksızın; d) Kırma-eleme-yıkama tesisleri (Ek-1 de yer almayanlar) kapsamında yer almaktadır. PPM Kirlilik Önleme ve Yönetimi Dan. Müh. İnş. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti. Mustafa Kemal Mah. Dumlupınar Bulvarı No: 266 Tepe Prime İş Merkezi B Blok No:85, Çankaya/ANKARA Tel: 0312 231 41 69-230 23 62 Fax: 0312 230 23 69 Belge No: 33 Tarih: 08.07.2016 26.08.2013

İÇİNDEKİLER Sayfa İçindekiler... i Tablolar Listesi... v Şekiller Listesi... viii Ekler Listesi... x Kısaltmalar... xi BÖLÜM 1: PROJENİN TANIMI VE AMACI... 1 1.1. Tanımı, hizmet amaçları, önem ve gerekliliği, projenin zamanlama tablosu... 1 BÖLÜM 2: PROJE ALANI VE ETKİ ALANINA AİT MEVCUT DURUMUN BELİRLENMESİ VE ÖZELLİKLERİ (***)... 4 (Proje yeri ve etki alanının mevcut durumu ve planlanan durumu ile ilgili olarak çevresel özelliklerin belirtilmesi)... 4 2.1. Proje için Seçilen Yerin Konumu... 4 2.1.1. Faaliyet Yerseçimi (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan faaliyet yerini, lejant ve plan notlarının da yer aldığı Onaylı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi, projenin kapladığı alanlar ve koordinatları)... 4 2.1.1.1. Genel Konum... 6 2.1.1.2. Proje Alanı ve Yakın Çevresinin Tanımı... 8 2.1.2. Proje Kapsamındaki Faaliyet Ünitelerinin Konumu (Bütün idari ve sosyal ünitelerin, teknik altyapı ünitelerinin varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı üzerinde gösterimi, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, binaların kat adetleri ve yükseklikleri)... 10 2.1.3. Proje İçin ÇED Çalışması Yapılan Sahaların Sınırlarını Gösterir Topografik Harita... 10 2.1.4. Proje Kapsamındaki Ünitelerin Konumu... 12 2.1.4.1. Ocaklar... 12 2.1.4.2. Kırma-Eleme Tesisi... 13 2.1.4.3. Stok Alanı... 14 2.1.4.4. Bitkisel Toprak Depo Alanı... 14 2.1.4.5. Şantiye/İdari Bina... 14 2.1.4.6. Nakliye Güzergâhı... 16 2.1.4.7. Diğer... 16 2.2. Proje Etki Alanının Belirlenmesi ve Etki Alanındaki Mevcut Durum... 16 2.3. Projenin Özellikleri... 17 2.3.1. Üretilmesi planlanan madenin özellikleri, rezerv, tenör cevher bileşimi... 17 2.3.2. Proje kapsamında kullanılacak üretim yöntemleri, üretim miktarları (toplam cevher ve işletilebilir Rezervler), iş akım şaması, çalışacak personel sayısı, proje ömrü... 18 2.3.3. Üretimde kullanılacak makinelerin, araçların ve aletlerin miktar ve özellikleri.. 24 i

2.3.4. Üretim sırasında tehlikeli, toksik, parlayıcı ve patlayıcı maddelerin kullanım durumları, taşınmaları ve depolanmaları,... 25 2.3.5. Proje kapsamındaki ulaştırma altyapısı planı (Ulaştırma güzergahı, güzergah yollarının mevcut durumu ve kapasitesi, hangi amaçlar için kullanıldığı, mevcut trafik yoğunluğu, yerleşim yerlerine göre konumu, yapılması düşünülen tamir, bakım ve iyileştirme çalışmaları vb.)... 30 BÖLÜM 3: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI:... 32 3.1. Proje ve etki alanının mevcut ve planlanan Sosyo- Ekonomik Özellikleri... 32 3.1.1. Ekonomik Özellikler (Yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler).. 32 3.1.2. Nüfus (Yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfusun yaş sınıflarına göre dağılımı, hane halk yapısı)... 32 3.1.3. Sağlık (Bölgede mevcut endemik hastalıklar)... 32 3.1.4. İnsan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli faaliyetler... 33 3.1.5. Gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus Hareketleri... 34 3.1.6. Yöredeki Sosyal Altyapı Hizmetleri (Eğitim, sağlık, kültür hizmetleri)... 36 3.1.7. Çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik / sosyal altyapı ihtiyaçları... 37 3.1.8. Projenin Fayda-Maliyet Analizi... 38 3.1.9. Projeden Etkilenen Yerleşim Yerleri... 38 3.1.10. Projenin Ekonomik Ömrü... 39 3.1.11 Zamanlama Tablosu... 39 3.2. Diğer Hususlar... 39 BÖLÜM 4. MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLER VE DOĞAL KAYNAKLARIN KULLANIMI... 40 (Bölgesel ve Çalışma Alanı Baz Alınarak Mevcut ve Planlanan Durum Verilmelidir)... 40 4.1. Arazi Kullanım ve Mülkiyet Durumu... 40 a) Tarım ve Hayvancılık... 40 a.1 Sulu ve Kuru Tarım Arazilerinin Büyüklüğü... 40 a.2 Ürün Desenleri ve Bunların Yıllık Üretim Miktarları... 42 a.3 Hayvancılık türleri, adetleri... 43 b) Orman Alanları... 44 b.1 Ağaç türleri ve miktarları veya kapladığı alan büyüklükleri... 44 b.2 Ocak yerinin işlendiği mescere haritası ve yorumu... 44 b.3. Sahanın yangın görüp görmediği... 44 c) Proje yerinde elden çıkarılacak alanın değerlendirilmesi... 44 c.1. Proje sırasında kesilecek ağaçların tür ve sayıları, orman yangınları ve alınacak önlemler,... 44 c.2. Elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, arazi kullanım kabiliyeti,... 45 c.3. Etkilenecek tabii bitki türleri ve ne kadar alanda bu işlerin yapılacağı... 45 c.4. Alanında kültür ve tabiat varlıklarının durumu,... 46 c.5. Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası)... 47 ii

4.2. Toprak Özellikleri... 48 a) Toprak yapısı ve arazi kullanım kabiliyeti sınıflaması... 48 b) Yamaç Stabilitesi... 48 c) Erozyon... 49 d) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında toprağa etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası)... 51 4.3. Jeolojik Özellikler... 52 a) Bölge Jeolojisi... 52 b) Proje alanı Jeolojisi... 54 c). Cevherleşme... 56 d) Depremsellik... 57 e) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında jeolojik etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası)... 57 4.4 Hidrojeolojik Özellikler... 57 a) Bölge ve Proje alanı Hidrojeolojik Özellikler... 57 b) Yüzeysel su kaynaklarının hidrojeolojik özellikleri,... 58 c) Yeraltı ve termal su kaynaklarının hidrojeolojik özellikleri (su seviyeleri, miktarları, emniyetli çekim değerleri, kaynakların debileri mevcut ve planlanan kullanımı)... 58 d) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında hidrolojik etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası)... 59 4.5. Hidrolojik Özellikler... 59 a) Bölge ve Proje Alanı Hidrolojik Özellikleri... 59 b) Projenin göl, baraj, gölet, akarsu ve diğer sulak alanlara göre konumu... 59 c) Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı (içme, kullanma, sulama suyu, su ürünleri istihsali, ulaşım turizm, elektrik üretimi, diğer kullanımı),... 59 d) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında hidrolojik etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası)... 59 4.6. Meteorolojik ve iklimsel özellikler... 60 a) Bölgesel ve Proje Alanı Meteorolojik ve iklimsel özellikler... 60 b) Proje kapsamında yapılacak iş ve işlemler sırasında yerel ve bölgesel iklimde oluşabilecek Meteorolojik ve iklimsel etkiler ile alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat işletme ve işletme sonrası)... 72 4.7. Flora-Fauna... 72 a) Proje Alanı ve Proje Etki Alanı Flora-Fauna... 72 b) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında flora-fauna üzerine etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme, işletme sonrası)... 118 4.8. Koruma Alanları (Ek V deki Duyarlı Yöreler Listesi Kapsamında)... 120 a) Proje Alanı ve Proje Etki Alanı Koruma Alanları... 120 b) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında Koruma Alanlarına etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme, işletme sonrası)... 130 4.9. Devletin Yetkili Organlarının Hüküm ve Tasarrufu Altında Bulunan Araziler (Askeri Yasak Bölgeler, Kamu Kurum ve Kuruluşlarına Belirli Amaçlarla Tahsis Edilmiş Alanlar, 7/16349 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Sınırlandırılmış Alanlar v.b.)... 132 iii

a) Proje Alanı ve Proje Etki Alanı... 132 b) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme, işletme sonrası)... 133 BÖLÜM 5. PROJE KAPSAMINDAKİ FAALİYETLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ... 134 (İlgili Yönetmelikler Kapsamında ve Kümülatif Olarak Gerekli Değerlendirme Yapılacaktır.)... 134 5.1. Emisyon hesaplamaları (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası)... 134 5.2. Su Kullanımı ve Bertarafı (Arazi Hazırlık, İnşaat, İşletme ve İşletme Sonrası)... 149 5.3. Atıklar (Arazi Hazırlık, İnşaat, İşletme ve İşletme Sonrası Olmak Üzere Atık Türleri, Miktarları, Bertarafı)... 152 5.4. Gürültü Kaynakları ve seviyeleri, (Akustik Rapor)... 158 5.5. Sağlık Koruma Bandı Mesafesi,... 184 5.6. Doğaya Yeniden Kazandırma Çalışmaları ve Rehabilitasyon planı... 184 5.7. Risk Analizi... 186 a) Proje Alanı ve Proje Etki Alanı analizi... 186 b) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında risk durumlarında alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası)... 186 5.8. Diğer Hususlar... 187 BÖLÜM 6: PROJENİN ALTERNATİFLERİ... 188 (Bu Bölümde teknoloji, alınacak önlemlerin alternatiflerinin karşılaştırılması yapılacak ve tercih. Sıralaması belirtilecektir.)... 188 BÖLÜM 7: İZLEME PROGRAMI... 189 7.1. Projenin İnşaatı İçin Önerilen İzleme Programı, Projenin İşletmesi ve İşletme Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı ve Acil Müdahale Planı... 189 7.2. ÇED Olumlu Belgesinin Verilmesi Durumundai, Yeterlilik Tebliği nde Yeterlik Belgesi Alan Kurum/Kuruluşların Yükümlülükleri Başlığının 4. Maddesinde Yer Alan Hususların Gerçekleştirilmesi İle İlgili Program.... 192 BÖLÜM 8: HALKIN KATILIMI... 193 (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamaların ÇED Raporuna yansıtılması.).... 193 BÖLÜM 9: SONUÇLAR:... 195 (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde olumsuz çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı sağlanabileceğinin belirtildiği genel bir değerlendirme)... 195 iv

TABLOLAR LİSTESİ v Sayfa Tablo 1.1.1. Malzeme Ocaklarının Allanları... 1 Tablo 1.1.2. Proje Kapsamında İşletilecek Malzeme Ocakları ve Tesislerin Kullanım Alanları... 3 Tablo 2.1.1.1. Malzeme Ocaklarının Ankara 2023 Nazım İmar Planına Göre Değerlendirmesi... 4 Tablo 2.1.1.2. Proje Kapsamında Malzeme Ocaklarının ve Diğer Ünitelerin Kapladıkları Alanlar... 4 Tablo 2.1.1.1.1. Proje Kapsamında İşletilecek Malzeme Ocaklarının Konumları... 6 Tablo 2.1.1.2.1. En Yakın Yerleşim Birimleri... 9 Tablo 2.3.2.1. Proje kapsamında Gerekli Malzeme Miktarları... 18 Tablo 2.3.2.2. Proje Kapsamında Açılacak Malzeme Ocaklarına Ait Rezerv Bilgileri... 18 Tablo 2.3.3.1. Kullanılacak Makine-Ekipmanlar... 25 Tablo 3.1. 5.1. İllerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (2010)... 35 Tablo 3.1.6.1. Ayaş İlçesi Bitirilen Eğitim Düzeyi ve Cinsiyete Göre Nüfus ( 6 +yaş ) 2011... 36 Tablo 3.1.9.1. En Yakın Yerleşim Birimleri... 38 Tablo 3.1.11.1. Zamanlama Tablosu... 39 Tablo 4.1.a.1.1. Ayaş İlçesi Tarım Alanlarının Büyüklükleri... 40 Tablo 4.1.a.2.1. Bugünkü Koşullarda Sulama Alanında Yetiştirilen Bitkiler ve Ekiliş Oranları... 42 Tablo 4.1.a.2.2. Bugünkü Koşullarda Tartılı Ortalama İle Üretim Değeri... 42 Tablo 4.1.a.2.3. Ayaş İlçesi Seçilmiş Tahıl Ürünlerine Ait 2012 Yılı Üretimleri... 42 Tablo 4.1.a.2.4. Ayaş İlçesi Seçilmiş Sebzelere Ait 2012 Yılı Üretimleri... 42 Tablo 4.1.a.2.5. Ayaş İlçesi Seçilmiş Meyvelere Ait 2012 Yılı Üretimleri... 43 Tablo 4.1.a.3.1. Proje Kapsamında Bulunan Ayaş İlçesi Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Varlıkları... 43 Tablo 4.1.a.3.2. Proje Kapsamında Bulunan Ayaş İlçesi Hayvansal Üretim Değerleri... 43 Tablo 4.2.a.1. Proje kapsamındaki Malzme Ocaklarının Arazi Varlığı Haritasına Göre Değerlendirilmesi... 48 Tablo 4.6.a.1. Basınç Değerleri... 60 Tablo 4.6.a.2. Sıcaklık Değerleri... 61 Tablo 4.6.a.3. Yağış Değerleri... 62 Tablo 4.6.a.4. Nispi Nem Değerleri... 62 Tablo 4.6.a.5. Sayılı Günler Değerleri... 63 Tablo 4.6.a.6. Maksimum Kar Kalınlığı Değerleri... 64 Tablo 4.6.a.7. Yönlere Göre Rüzgârın Esme Sayıları (Aylık ve Yıllık)... 65 Tablo 4.6.a.8. Yönlere Göre Rüzgârın Mevsimlik Esme Sayıları Toplamı... 66 Tablo 4.6.a.9. Yönlere Göre Ortalama Rüzgâr Hızı (m/s)... 69 Tablo 4.6.a.10. Ortalama Rüzgâr Hızı (m/s)... 70 Tablo 4.6.a.11. Maksimum Rüzgâr Hızı (m/s)... 70 Tablo 4.6.a.12. Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Değerleri... 71 Tablo 4.7.a.1. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Flora Elemanları... 79 Tablo 4.7.a.2. Proje Alanında Bulunan Endemik Bitki Türleri ve Türlerin Bulunduğu Kareler... 91 Tablo 4.7.a.3. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel İkiyaşamlı Türleri (Amphibia)... 106

Tablo 4.7.a.4. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Sürüngen Türleri (Reptilia)... 107 Tablo 4.7.a.5. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Kuş Türleri (Aves) 108 Tablo 4.7.a.7. Ayaş Dağları ÖDA İçerisinde Bulunan ve ÖDA Kriterleri Sağlayan Türler. 117 Şekil 4.7.a.9. Ayaş Dağları Önemli Doğa Alanını Gösterir Harita... 118 Tablo 4.9.a.1. Malzeme Ocaklarının Ankara 2023 Nazım İmar Planına Göre Değerlendirmesi... 132 Tablo 5.1.1. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı nda Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 135 Tablo 5.1.2. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 136 Tablo 5.1.3. B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 137 Tablo 5.1.4. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 138 Tablo 5.1.5. Şantiye Alanı-1 de Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 139 Tablo 5.1.6. Şantiye Alanı-2 de Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 140 Tablo 5.1.7. Proje Kapsamında Kullanılacak Ekipmanlar... 140 Tablo 5.1.8. Proje Kapsamında İnşaat Alanlarında Kullanılacak Araçlar ve Yakıt Miktarları... 141 Tablo 5.1.9. Motorin Genel Özellikleri... 141 Tablo 5.1.10. Emisyon Faktörleri... 141 Tablo 5.1.11. Proje Kapsamında İnşaat Alanında Bulunan Araçlardan Kaynaklı Emisyonlar... 141 Tablo 5.1.12. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Ocağı nda Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 142 Tablo 5.1.13. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 143 Tablo 5.1.14. B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 144 Tablo 5.1.15. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 145 Tablo 5.1.16. Kırma Eleme Tesisinde Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri... 146 Tablo 5.1.17. Üretim Faaliyetleri İçin Hesaplanan Tesisin Hava Kalitesi Değerleri... 147 Tablo 5.1.18. Etki Alanındaki Hassas Alıcılarda Tesisin Hava Kalitesi Değerleri... 148 Tablo 5.2.1. Evsel Nitelikli Atık Suların Bazı Tipik Özellikleri... 152 Tablo 5.3.1. Bitkisel Toprak Miktarları... 153 Tablo 5.4.1.Teçhizat Tipi ve Bunların Net Güç Seviyesine Uygun Olarak Tanımlanan Ses Gücü Seviyeleri... 158 Tablo 5.4.2. Kullanılacak Makinelerin Motor Güçleri... 159 Tablo 5.4.8. A, B, D Geçirimsiz Malzeme Ocakları Kullanılacak Olan Makineler İçin 4 Oktav Bandında Net Ses Gücü Seviyeleri... 164 Tablo 5.4.9. A, B, D Geçirimsiz Malzeme Ocakları Bütün Gürültü Kaynaklarının 4 Oktav Bandında Mesafelere Göre Toplam Ses Düzeyi... 165 Tablo 5.4.11. K-1 Kaya Malzeme Ocağı Mesafelere Göre Her Bir Oktav Bandı İçin Atmosferik Yutuş Hesabı... 167 Tablo 5.4.14. K-1 Kaya Malzeme Ocağında Kullanılacak Olan Makineler İçin 4 Oktav Bandında Net Ses Gücü Seviyeleri... 170 vi

Tablo 5.4.15. K-1 Kaya Malzeme Ocağında Bütün Gürültü Kaynaklarının 4 Oktav Bandında Mesafelere Göre Toplam Ses Düzeyi... 171 Tablo 5.4.16. Şantiye Alanı-1 İçin 4 Oktav Bandında Ses Basıncı Düzeyi... 172 Tablo 5.4.17. Şantiye Alanı-1 İçin Mesafelere Göre Her Bir Oktav Bandı İçin Atmosferik Yutuş Hesabı... 173 Tablo 5.4.18. Şantiye Alanı-1 İçin Mesafelere Göre 4 Oktav Bandı İçin Net Ses Düzeyi... 173 Tablo 5.4.19. Şantiye Alanı-1 İçin Düzeltme Faktörleri... 174 Tablo 5.4.20. Şantiye Alanı-1 de Kullanılacak Olan Makineler İçin 4 Oktav Bandında Net Ses Gücü Seviyeleri... 174 Tablo 5.4.21. Şantiye Alanı-1 de Bütün Gürültü Kaynaklarının 4 Oktav Bandında Mesafelere Göre Toplam Ses Düzeyi... 175 Tablo 5.4.22. Şantiye Alanı-2 İçin 4 Oktav Bandında Ses Basıncı Düzeyi... 176 Tablo 5.4.23. Şantiye Alanı-2 İçin Mesafelere Göre Her Bir Oktav Bandı İçin Atmosferik Yutuş Hesabı... 177 Tablo 5.4.24. Şantiye Alanı-2 de Mesafelere Göre 4 Oktav Bandı İçin Net Ses Düzeyi... 177 Tablo 5.4.25. Şantiye Alanı-2 de Düzeltme Faktörleri... 177 Tablo 5.4.26. Şantiye Alanı-2 de Kullanılacak Olan Makineler İçin 4 Oktav Bandında Net Ses Gücü Seviyeleri... 178 Tablo 5.4.27. Şantiye Alanı-2 de Bütün Gürültü Kaynaklarının 4 Oktav Bandında Mesafelere Göre Toplam Ses Düzeyi... 178 Tablo 5.4.28. Çevresel Gürültü Sınır Değerleri... 179 Tablo 5.6.1. Malzeme Ocaklarının Ankara 2023 Nazım İmar Planına Göre Değerlendirmesi... 185 Tablo 5.7.a.1. Risk Değerlendirmesi... 186 Tablo 5.7.a.2. Etki Alanı Risk Değerlendirmesi... 186 Tablo 5.7.b.1. Alınacak Önlemler... 187 Tablo 9.1. Malzeme Ocaklarının Allanları... 195 Tablo 9.2. Malzeme Ocaklarının Ankara 2023 Nazım İmar Planına Göre Değerlendirmesi 197 vii

ŞEKİLLER LİSTESİ viii Sayfa Şekil 2.1.1.1.1. Yerbulduru Haritası... 7 Şekil 2.1.1.2.1. Malzeme Ocaklarının Gökler Mahallesine Göre Konumunu Gösterir Uydu Görüntüsü... 8 Şekil 2.1.1.2.2. Başayaş Göleti ve Çevresi Uydu Görüntüsü... 9 Şekil 2.1.3.1. Şantiye Alanı-1 i gösterir Topografik Harita (Ölçeksiz)... 10 Şekil 2.1.3.2. B ve D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocaklarını Gösterir Topografik Harita (Ölçeksiz)... 11 Şekil 2.1.3.3. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağını, F Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağını ve Kırma-Eleme Tesisini Gösterir Topografik Harita (Ölçeksiz)... 11 Şekil 2.1.4.1.1. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağına Ait Uydu Görüntüsü... 12 Şekil 2.1.4.1.2. B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağına Ait Uydu Görüntüsü... 12 Şekil 2.1.4.1.3. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağına Ait Uydu Görüntüsü... 13 Şekil 2.1.4.1.4. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağına Ait Uydu Görüntüsü... 13 Şekil 2.1.4.2.1. Kırma-Eleme Tesisi Alanını Gösterir Uydu Görüntüsü... 14 Şekil 2.1.4.5.1. Şantiye Alanı-1 Yerini Gösterir Uydu Görüntüsü... 15 Şekil 2.1.4.5.2. Şantiye Alanı-2 Yerini Gösterir Uydu Görüntüsü... 15 Şekil 2.1.4.7.1. Şantiye Alanı-1 ve Santiye Alanı-2 Yerini Gösterir Uydu Görüntüsü... 16 Şekil 2.3.2.1. Geçirimsiz (Kil) Ocaklarına Ait Ortak İş Akım Şeması... 19 Şekil 2.3.2.2. II a Grubu Kaya Ocağına Ait İş Akım Şeması... 21 Şekil 2.3.2.3. Kırma-Eleme Tesisi İş Akım Şeması... 22 Şekil 2.3.2.4. Beton Santrali İş Akım Şeması... 24 Şekil 2.3.4.1. Exel Handidet Elektriksiz Kapsül Sistemi ve Gecikme Kombinasyonları... 26 Şekil 2.3.4.2. Exel Handidet Bağlantı Şekli... 26 Şekil 2.3.4.3. Exel HTD Yüzey Bağlantı Elemanı... 27 Şekil 2.3.4.4. ANFO ve Jelatinit Dinamite Ait Örnek Fotoğraf... 28 Şekil 4.2.c.1. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-01... 49 Şekil 4.2.c.2. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-02... 49 Şekil 4.2.c.3. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-03... 50 Şekil 4.2.c.4. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-04... 50 Şekil 4.2.c.5. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-05... 51 Şekil 4.2.c.6. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-06... 51 Şekil 4.3.a.1. Proje Alanının Genelleştirilmiş Stratigrafik Kolon Kesiti... 53 Şekil 4.4.a.1. Malzeme Alanlarını ve YAS Kuyularını Gösterir Uydu Haritası... 58 Şekil 4.6.a.1. Basınç Değerleri Grafiği... 60 Şekil 4.6.a.2. Sıcaklık Değerleri Grafiği... 61 Şekil 4.6.a.3. Yağış Değerleri Grafiği... 62 Şekil 4.6.a.4. Nispi Nem Değerleri Grafiği... 63 Şekil 4.6.a.5. Sayılı Günler Değerleri Grafiği... 64 Şekil 4.6.a.6. Maksimum Kar Kalınlığı Değerleri Grafiği... 64 Şekil 4.6.a.7. Esme Sayılarına Göre Yıllık Rüzgâr Diyagramı... 65 Şekil 4.6.a.8. Esme Sayılarına Göre Mevsimlik Rüzgar Diyagramları... 67 Şekil 4.6.a.9. Esme Sayılarına Göre Aylık Rüzgâr Diyagramları... 68 Şekil 4.6.a.10. Ortalama Rüzgar Hızına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramı... 69 Şekil 4.6.a.11. Ortalama Rüzgâr Hızı Grafiği... 70 Şekil 4.6.a.12. Maksimum Rüzgâr Hızı Diyagramı... 71 Şekil 4.6.a.13. Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Değerleri Grafiği... 71

Şekil 4.7.a.1. Türkiye Fitocoğrafik Bölgelerini Gösterir Harita... 73 Şekil 4.7.a.2. Proje Alanını Gösterir Vejetasyon Haritası... 74 Şekil 4.7.a.3. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-01... 74 Şekil 4.7.a.4. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-02... 75 Şekil 4.7.a.5. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-03... 75 Şekil 4.7.a.6. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-04... 76 Şekil 4.7.a.7. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-05... 76 Şekil 4.7.a.8. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Olan Endemik Bitki Türlerine Ait Fotoğraflar... 98 Şekil 4.8.a.1. Statülü Alanları Gösterir Harita-01... 121 Şekil 4.8.a.2. Statülü Alanları Gösterir Harita-02... 121 Şekil 4.8.a.3. Statülü Alanları Gösterir Harita-03... 122 Şekil 4.8.a.4. Statülü Alanları Gösterir Harita-04... 122 Şekil 4.8.a.5. Statülü Alanları Gösterir Harita-05... 123 Şekil 4.8.a.6. Statülü Alanları Gösterir Harita-06... 123 Şekil 4.8.a.7. Avlakları Gösterir Harita-01... 124 Şekil 4.8.a.8. Avlakları Gösterir Harita-02... 124 Şekil 4.8.a.9. Avlakları Gösterir Harita-03... 125 Şekil 4.8.a.10. Avlakları Gösterir Harita-04... 125 Şekil 4.8.a.11. Avlakları Gösterir Harita-05... 126 Şekil 4.8.a.12. Avlakları Gösterir Harita-06... 126 Şekil 5.4.1. A, B, D, Geçirimsiz Malzeme Ocakları Mesafeye Bağlı Olarak Gürültü Seviyeleri... 165 Şekil 5.4.2. K-1 Kaya Malzeme Ocağında Mesafeye Bağlı Olarak Gürültü Seviyeleri... 171 Şekil 5.4.3. Şantiye Alanı-1 de Mesafeye Bağlı Olarak Gürültü Seviyeleri... 176 Şekil 5.4.4. Şantiye Alanı-2 de Mesafeye Bağlı Olarak Gürültü Seviyeleri... 179 Şekil 7.1.1. Doğal Afet ve Kaza, Sabotaj ve Benzeri Durumlarda Uygulanacak Müdahale Planı... 190 Şekil 8.1. Halkın Katılımı Toplantısı, Katılımcılar... 193 Şekil 8.2. Halkın Katılımı Toplantısı, Bilgilendirme Sunumu... 194 ix

EKLER LİSTESİ Ek 1 1/25.000 Ölçekli Genel Yerleşim Planı Ek 2 Proje Alanlarını Gösterir 1/25.000 Ölçekli 2023 Nazım İmar Planı Ek 3 Vaziyet Planı Ek 4 Ankara Çevre Şehircilik İl Müdürlüğü Gölet ve Sulama Alanları Kapsam Dışı Yazısı Ek 5 Etki Alanı Haritası Ek 6 Hammadde Üretim İzin Belgesi Ek 7 İmalat ve Restorasyon Haritaları Ek 8 Çed İnceleme ve Değerlendirme Formu Ek 9 Mescere Haritası Ek 10 Ankara Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Görüşü Ek 11 Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu Müdürlüğü Görüşü Ek 12 1/100.000 Arazi Varlığı Haritası Ek 13 Jeoloji Haritası ve Kesiti Ek 14 Ankara İli Deprem Haritası Ek 15 Beypazarı Meteoroloji İstasyonu Uzun Yıllar Meteoroloji Verileri Ek 16 Standart Zamanlarda Gözlenen En Büyük Yağış Değerleri ve Tekerrür Grafikleri Ek 17 Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu x

KISALTMALAR BKZ. Bakınız BOI Biyolojik Oksijen İhtiyacı ÇED Çevresel Etki Değerlendirmesi dba A-Ağırlıklı desibel DSİ Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü G Güney GD Güneydoğu GB Güneybatı ha Hektar Hz Hertz IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Kırmızı Listesi K Kuzey KB Kuzeybatı KD Kuzeydoğu kg Kilogram KOI Kimyasal Oksijen İhtiyacı km Kilometre L Litre m Metre MAK Merkez Av Komisyonu mm Milimetre m/s Metre/saniye m 2 Metrekare NO x Azot oksitler sa Saat s Saniye SKHKKY Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği SKKY Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği TL Türk Lirası TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu µ mikro xi

BÖLÜM 1: PROJENİN TANIMI VE AMACI 1.1. Tanımı, hizmet amaçları, önem ve gerekliliği, projenin zamanlama tablosu DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından, Ankara Göletleri ve Sulamaları kapsamında, Ankara İli, Ayaş İlçesine yaklaşık 6 km uzaklıkta, Başayaş Mahallesinin yaklaşık 3 km batısında Başayaş Göleti ve Sulaması Projesi ve Ankara İli, Ayaş ilçesine yaklaşık 18 km uzaklıkta, Gökler Mahallesi sınırları içerisinde yer alan Küçükler Deresi üzerinde Gökler Göleti ve Sulaması Projesi gerçekleştirilecektir. Söz konusu projeler kapsamında gölet ve sulama yapıları inşalarında kullanılmak üzere A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı, B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı, D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı, K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı ve Kırma-Eleme Tesisi planlanmaktadır. Başayaş Göleti ve Sulaması Projesi kapsamında inşa edilecek göletin maksimum depolama hacmi 631.879 m 3, tarımsal arazi sulama alanı 129 ha dır. Gökler Göleti ve Sulaması Projesi kapsamında inşa edilecek göletin maksimum depolama hacmi 481.856 m 3 ve tarımsal arazi sulama alanı 65 ha dır. Söz konusu planlanan gölet ve sulama alanları 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği ve 30.06.2011 tarih ve 27980 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Seçme Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler Listesi (Ek-II) nin Altyapı tesisleri başlıklı 31. Maddesi nin (n) bendi Su depolama tesisleri (göl hacmi 5 milyon m 3 ve üzeri baraj ve göletler) hükmü ve (ç) bendi Tarımsal amaçlı su yönetimi projeleri (1000 ha ve üzeri) hükmü uyarınca kapsam dışında değerlendirilmektedir. (Bkz. Ek 4 Gölet ve Sulama Alanları Kapsam Dışı Yazısı) Proje kapsamındaki Gökler gölet gövdesi inşaatında gerekli filtre malzemesi ve sulama hatlarının inşaatında gerekli yastık malzemesi, açılacak olan K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) malzeme ocağından ayrıca Başayaş Göleti kaya, tüvenan, filtre ve beton agregası ihtiyacı özel sektör (Heltaş) firmasına ait taş ocağından temin edilecektir. Başayaş ve Gökler Göletlerinin doğal yapı ihtiyaçlarını karşılayacak olan 3 adet Ib grubu kil ocağı ve 1 adet IIa grubu kaya ocağı alanları toplamı 119,8 hektar olup ocakların alanları Tablo 1.1.1. de verilmiştir. Tablo 1.1.1. Malzeme Ocaklarının Allanları Malzeme Ocağı Adı Alan (ha) A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 8,6 B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 7 D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 7 K-1 Kaya(IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı 97,2 Toplam 119,8 Gökler Göleti kapsamında ihtiyaç duyulacak kum-çakıl (geçirimli) malzeme (Elenmiş- Yıkanmış), yine DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından Ankara Göletleri kapsamında inşaa edilmesi planlanan, Tekke Göleti Projesi kapsamında açılacak kum-çakıl ocaklarından karşılanacaktır. 1

Başayaş Göleti kapsamında ihtiyaç duyulan kaya dolgu, beton agregası, filtre malzeme ve kum-çakıl malzeme ihtiyacı ise bölgede faaliyet gösteren, Başayaş Göleti proje alanına yaklaşık 10 km mesafede HELTAŞ isimli firmaya ait taş ocağı ve konkasör tesislerinden satın alma yolu ile temin edilecektir. Malzeme ocakları dışında, proje kapsamında inşa edilecek olan yapılar için gerekli olan beton, proje alanında Başayaş Göleti şantiye alanında ve Gökler Göleti şantiye alanında olmak üzere 2 adet kurulacak beton santrallerinden karşılanacaktır. Söz konusu beton santrallerinin her ikisi de 15 m 3 /saat kapasiteli olarak planlanmaktadır. Proje kapsamında toplam 30 m 3 /saat kapasitede olacak Beton Santrali 1 ve Beton Santrali 2, 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, 30.06.2011 tarihli 27980 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Ek-II listesi madde 19 Üretim kapasitesi 100 m³/saat ve üzeri olan hazır beton tesisleri, çimento veya diğer bağlayıcı maddeler kullanılarak şekillendirilmiş malzeme üreten tesisler, ön gerilimli beton elemanı, gaz beton, betopan ve benzeri üretim yapan tesisler. hükmü gereği kapsam dışıdır. Beton santralinin yanı sıra, Gökler Göleti kapsamında ihtiyaç duyulacak kaya dolgu (tüvenan dışı kırılmış-elenmiş riprap, filtre ve dolgu malzemesi) malzemesinin kırılıp elenebilmesi için, şantiye alanına 1 adet kırma-eleme tesisi kurulacak olup söz konusu tesisin kapasitesi ise 90 ton/saat olarak planlanmaktadır. Kapsamında Malzeme Ocakları ve Kırma-Eleme Tesisi Projesi kapsamında açılacak malzeme ocakları, 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, 30.06.2011 tarihli 27980 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik Ek-1 Listesi, 28. Maddesi Madencilik projeleri; Ruhsat hukuku ve aşamasına bakılmaksızın, a) 25 hektar ve üzeri çalışma alanında (kazı ve döküm alanı toplamı olarak) açık işletmeler kapsamında yer almaktadır. Kırma-Eleme tesisi ise ÇED yönetmeliği Ek-II listesi 49. Maddesi Madencilik projeleri: Ruhsat hukuku ve aşamasına bakılmaksızın; d) Kırma-eleme-yıkama tesisleri (Ek- 1 de yer almayanlar) kapsamında yer almaktadır. Söz konusu malzeme ocakları ile gölet yapımı, gölet gövde üniteleri inşaatı ve sulamalarda iletim kanalları yapımı için gereken hammadde temini sağlanacak olup, proje maliyet açısından fayda sağlayacaktır. 2

Proje kapsamında açılacak olan malzeme ocakları ve tesislerin kullanım alanları şu şekilde olacaktır; Tablo 1.1.2. Proje Kapsamında İşletilecek Malzeme Ocakları ve Tesislerin Kullanım Alanları Malzeme Ocağı / Tesis A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı B-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı Kırma-Eleme Tesisi (1 Adet) Beton Santrali (2 Adet) İhtiyaç Duyulan Kullanım Alanları Gökler Göleti Kapsamında Başayaş Göleti Kapsamında Kil dolgu ihtiyacında Kil dolgu ihtiyacında Kil dolgu ihtiyacında Kaya (tüvenan) dolgu, riprap, kaya (ufaltılmış) dolgu ihtiyacında Kaya malzemesinin kırılıp elenmesinde Kırma-Eleme Tesisinden elde edilecek malzemeden beton yapımında Kil dolgu ihtiyacında Özel sektörden alınan agrega ile hazır beton yapımında Açılması planlanan malzeme ocaklarından malzeme üretimi gölet inşaatları dönemi bitinceye kadar gerçekleştirilecektir. Gölet inşaatlarının süresi 2 yıl olarak planlanmaktadır. Aynı şekilde projenin inşaat dönemi süresince kullanılacak olan kırma-eleme tesisi ve beton santrallerinin ömrü de inşaat dönemi süresi kadar olacaktır. 3

BÖLÜM 2: PROJE ALANI VE ETKİ ALANINA AİT MEVCUT DURUMUN BELİRLENMESİ VE ÖZELLİKLERİ (***) (Proje yeri ve etki alanının mevcut durumu ve planlanan durumu ile ilgili olarak çevresel özelliklerin belirtilmesi) 2.1. Proje için Seçilen Yerin Konumu Ankara Göletleri (Başayaş ve Gökler) göletleri kapsamında malzeme temini amacıyla açılması planlanan malzeme ocakları 1/25.000 ölçekli topoğrafik haritada H28-C4, I28-B2 paftalarında yer almaktadır. Faaliyet alanını gösterir 1/25.000 ölçekli genel yerleşim planı Ek 1 de verilmiştir. 2.1.1. Faaliyet Yerseçimi (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan faaliyet yerini, lejant ve plan notlarının da yer aldığı Onaylı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi, projenin kapladığı alanlar ve koordinatları) Projenin yer aldığı Ankara İli için Çevre Düzenli Planı bulunmamakta olup, 1/25.000 Ölçekli Ankara ili 2023 Nazım İmar planı bulunmaktadır. Planlanan proje, Ankara ili 2023 Nazım İmar planına göre aşağıdaki tabloda değerlendirilmiştir. Malzeme alanlarının gösterildiği 2023 Nazım İmar planı Ek 2 de verilmiştir. Tablo 2.1.1.1. Malzeme Ocaklarının Ankara 2023 Nazım İmar Planına Göre Değerlendirmesi Malzeme Ocağı / Tesis A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Arazi Kullanımları Mutlak Tarım Alanları ve Diğer Tarım Alanları Diğer Tarım Alanları Diğer Tarım Alanları K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı Orman/Ağaçlık Alanlar ve Ağaçlandırılacak Alanlar Şantiye Alanı-1 Şantiye Alanı-2 Mutlak Tarım Alanları Ağaçlandırılacak Alan Proje kapsamında kalan malzeme ocakları ve tesisilerin koordinatları Tablo 2.1.1.2 de verilmiştir. Tablo 2.1.1.2. Proje Kapsamında Malzeme Ocaklarının ve Diğer Ünitelerin Kapladıkları Alanlar Nokta Adı UTM 6 Derece Datum: ED-50 Dom: 33 - Zon: 36 Coğrafik Datum: WGS-84 Y X X Y A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı A-1 449574 4421136 39,93723842 32,40939178 A-2 450022 4421143 39,93733439 32,41462934 A-3 449759 4420817 39,93438372 32,41158291 A-4 449642 4420869 39,93484203 32,41020728 B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı B-1 448039 4423521 39,95864034 32,39124123 B-2 448118 4423514 39,95857451 32,39216433 B-3 448131 4423345 39,95706118 32,39233016 B-4 448097 4423169 39,95546608 32,39194159 B-5 448082 4422863 39,95271046 32,39178605 B-6 447958 4422862 39,95269918 32,39033864 Alan (ha) 8.58 7 4

Nokta Adı UTM 6 Derece Datum: ED-50 Dom: 33 - Zon: 36 Coğrafik Datum: WGS-84 Y X X Y D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı D-1 447751 4422760 39,95176281 32,38792459 D-2 448043 4422712 39,95134969 32,39135071 D-3 447998 4422470 39,94916795 32,39083753 D-4 447737 4422502 39,94943732 32,38777741 K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı K1-1 451218 4421749 39,94285997 32,42858184 K1-2 451454 4421729 39,94269108 32,43135079 K1-3 451576 4421691 39,94236348 32,43277680 K1-4 451589 4421597 39,94151261 32,43294197 K1-5 451566 4421479 39,94044670 32,43267403 K1-6 451457 4421246 39,93834181 32,43142633 K1-7 451268 4420955 39,93571517 32,42923425 K1-8 451005 4420766 39,93399667 32,42616508 K1-9 450768 4420706 39,93343545 32,42340259 K1-10 450532 4420736 39,93369540 32,42063323 K1-11 450326 4420753 39,93383541 32,41822064 K1-12 450157 4420749 39,93379506 32,41624442 K1-13 450032 4420750 39,93379664 32,41478047 K1-14 450023 4420804 39,93427382 32,41467734 K1-15 450306 4421107 39,93702787 32,41795641 K1-16 450505 4421337 39,93910783 32,42027131 K1-17 450627 4421492 39,94051407 32,42168271 K1-18 450735 4421621 39,94167617 32,42293807 K1-19 450924 4421702 39,94241715 32,42514587 Kırma-Eleme Tesisi KE-1 449537 4420947 39,93554136 32,40896959 KE-2 449557 4420931 39,93539847 32,40920217 KE-3 449544 4420916 39,93525579 32,40905913 KE-4 449524 4420932 39,93540202 32,40882368 Şantiye Alanı-1 SN1-1 449521 4420981 39,93583951 32,40878486 SN1-2 449571 4420943 39,93550470 32,40936842 SN1-3 449546 4420911 39,93521530 32,40908464 SN1-4 449497 4420951 39,93556810 32,40849873 Şantiye Alanı-2 SN2-1 445679 4431295 40,02852870 32,36295264 SN2-2 445752 4431319 40,02874381 32,36380832 SN2-3 445761 4431292 40,02850799 32,36391681 SN2-4 445687 4431271 40,02830825 32,36305617 Beton Santrali-1 BS1-1 449514 4420966 39,93570547 32,40870517 BS1-2 449534 4420950 39,93556258 32,40893775 BS1-3 449522 4420934 39,93541990 32,40879471 BS1-4 449502 4420950 39,93556612 32,40855926 Beton Santrali-2 BS2-1 445682 4431291 40,02848873 32,36299350 BS2-2 445706 4431298 40,02855896 32,36327712 BS2-3 445713 4431279 40,02838834 32,36335262 BS2-4 445688 4431272 40,02831811 32,36306380 Bitkisel Toprak Depo Alanı-1 BT1-1 448089 4423514 39,95857719 32,39181774 BT1-2 448104 4423514 39,95857760 32,39200105 BT1-3 448104 4423482 39,95829136 32,39200436 BT1-4 448089 4423482 39,95829031 32,39182016 Alan (ha) 7 97,21 0,05 0,25 0,2 0,05 0,05 0,05 5

Nokta Adı UTM 6 Derece Datum: ED-50 Dom: 33 - Zon: 36 Coğrafik Datum: WGS-84 Y X X Y Bitkisel Toprak Depo Alanı-2 BT2-1 448019 4422715 39,95137628 32,39106371 BT2-2 448042 4422711 39,95133958 32,39133464 BT2-3 448038 4422690 39,95115155 32,39129156 BT2-4 448015 4422694 39,95118719 32,39102054 Bitkisel Toprak Depo Alanı-3 BT3-1 449637 4420889 39,93502422 32,41015256 BT3-2 449668 4420882 39,93495652 32,41050887 BT3-3 449661 4420861 39,93477248 32,41043616 BT3-4 449642 4420870 39,93484793 32,41021233 Bitkisel Toprak Depo Alanı-4 BT4-1 450034 4420783 39,93408619 32,41479803 BT4-2 450114 4420783 39,93409070 32,41574225 BT4-3 450114 4420752 39,93381171 32,41574388 BT4-4 450034 4420752 39,93380680 32,41480127 Alan (ha) 0,05 0,05 0,25 2.1.1.1. Genel Konum Proje kapsamında açılması planlanan malzeme ocaklarının ve kurulacak diğer ünitelerin konumları aşağıda verilmiştir. Tablo 2.1.1.1.1. Proje Kapsamında İşletilecek Malzeme Ocaklarının Konumları Malzeme Ocağı/Tesis Mevkiileri A-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi, Küçükdağ Tepesi B-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi, Sincan Tepesi D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi, Tüllüce Tepesi Şantiye Alanı-1 Başayaş Mahallesi Mevkii Şantiye Alanı-2 Gökler Mahallesi, Küçükdağ Tepesi Kırma-Eleme Tesisi Gökler Mahallesi, Küçükdağ Tepesi Beton Santrali-1 Gökler Mahallesi, Küçükdağ Tepesi Beton Santrali-2 Başayaş Mahallesi Mevkii Planlanan proje yerini gösterir yerbulduru haritası Şekil 2.1.1.1.1. de gösterilmiştir. 6

Şekil 2.1.1.1.1. Yerbulduru Haritası 7

2.1.1.2. Proje Alanı ve Yakın Çevresinin Tanımı Planlanan proje Ankara İli, Ayaş İlçesi, Başayaş Mahallesi ile Gökler Mahallesi mevkilerinde ye almaktadır. Malzeme sahalarının ve diğer ünitelerin en yakın yerleşimlere göre konumlarının gösterildiği uydu görüntüleri Şekil 2.1.1.2.1. ve Şekil 2.1.1.2.2. de verilmiştir. Şekil 2.1.1.2.1. Malzeme Ocaklarının Gökler Mahallesine Göre Konumunu Gösterir Uydu Görüntüsü 8

Şekil 2.1.1.2.2. Başayaş Göleti ve Çevresi Uydu Görüntüsü Proje kapsamında planlanan malzeme ocaklarına ve diğer ünitelere en yakın yerleşimler aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. Tablo 2.1.1.2.1. En Yakın Yerleşim Birimleri Malzeme Ocağı / Tesis En Yakın Yerleşimler Kuş Uçuşu Mesafe (m) Alana Göre Konumu K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı Küçükler Mahallesi 290 Güney A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Küçükler Mahallesi 520 Güneydoğu B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi 482 Güney D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi 144 Güneydoğu Kırma Eleme Tesisi Küçükler Mahallesi 735 Güneydoğu Şantiye Alanı-1 Küçükler Mahallesi 730 Güneydoğu Şantiye Alanı-2 Hacımemi Mahallesi 428 Batı 9

2.1.2. Proje Kapsamındaki Faaliyet Ünitelerinin Konumu (Bütün idari ve sosyal ünitelerin, teknik altyapı ünitelerinin varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı üzerinde gösterimi, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, binaların kat adetleri ve yükseklikleri) Ankara İli, Ayaş İlçesine yaklaşık 6 km uzaklıkta, Başayaş Mahallesinin yaklaşık 3 km batısında Başayaş Göleti ve Sulaması Projesi ve Ankara İli, Ayaş ilçesine yaklaşık 18 km uzaklıkta, Gökler Mahallesi sınırları içerisinde yer alan Küçükler Deresi üzerinde Gökler Göleti ve Sulaması Projesi gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Söz konusu göletlerin inşaatında gerekli malzemenin temini için malzeme ocaklarının (A, B, D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil), K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit), Malzeme Ocakları) açılması planlanmaktadır. Faaliyete ilişkin malzeme ocaklarını gösteren 1/25.000 Ölçekli Genel Yerleşim Planı Ek 1 de, Vaziyet Planı Ek 3 de verilmiştir. Proje kapsamında planlanan malzeme ocaklarına en yakın yerleşimler Bölüm 2.1.1.2. de belirtilmiştir. Proje kapsamındaki ünitelere ait koordinatlar ve kapladıkları alanlar Bölüm 2.1, Tablo 2.1.1. de verilmiştir. Proje kapsamında şantiye alanı hariç kapalı alan oluşturulmayacak, bina v.b. tesisi inşaa edilmeyecektir. 2.1.3. Proje İçin ÇED Çalışması Yapılan Sahaların Sınırlarını Gösterir Topografik Harita Faaliyete ilişkin proje ünitelerini gösteren 1/25.000 Ölçekli Genel Yerleşim Planı Ek 1 de, Vaziyet Planı Ek 3 de verilmiştir. ÇED çalışması yapılacak malzeme ocaklarını ve üniteleri gösterir topoğrafik haritalar Şekil 2.1.3.1.-Şekil 2.1.3.3. de verilmiştir. Şekil 2.1.3.1. Şantiye Alanı-1 i gösterir Topografik Harita (Ölçeksiz) 10

Şekil 2.1.3.2. (Ölçeksiz) B ve D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocaklarını Gösterir Topografik Harita Şekil 2.1.3.3. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağını, F Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağını ve Kırma-Eleme Tesisini Gösterir Topografik Harita (Ölçeksiz) 11

2.1.4. Proje Kapsamındaki Ünitelerin Konumu 2.1.4.1. Ocaklar Planlanan proje ile açılması planlanan malzeme ocaklarına ait uydu görüntüleri aşağıda verilmiştir. Şekil 2.1.4.1.1. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağına Ait Uydu Görüntüsü Şekil 2.1.4.1.2. B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağına Ait Uydu Görüntüsü 12

Şekil 2.1.4.1.3. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağına Ait Uydu Görüntüsü Şekil 2.1.4.1.4. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağına Ait Uydu Görüntüsü 2.1.4.2. Kırma-Eleme Tesisi Proje kapsamında kurulması planlanan Kırma-Eleme Tesisi, Gökler Göleti aks yerinde kurulması planlanmaktadır. Kırma-Eleme Tesisi alanını gösterir uydu görüntüsü aşağıda verilmiştir. 13

Şekil 2.1.4.2.1. Kırma-Eleme Tesisi Alanını Gösterir Uydu Görüntüsü 2.1.4.3. Stok Alanı Planlanan proje kapsamında malzeme ocaklarından alınacak malzemeler, stok yapılmaksızın gölet inşaat alanlarına nakliyesi gerçekleştirilecektir. Bu sebeple malzeme alanlarında stok alanı oluşturulmayacaktır. 2.1.4.4. Bitkisel Toprak Depo Alanı Proje kapsamında Ib Grubu Kil Ocaklarında (A, B ve D) ve IIa Grubu (K-1) Kaya Ocağı alanında yüzeyde bitkisel toprak bulunmaktadır. Sahalardan alınacak bitkisel toprak yine ocak sahaları içerisinde belirlenen bitkisel toprak depo alanlarında depolanacaktır. Bu sebeple Ib Grubu kil ocak alanlarında ve (A, B ve D) ve IIa Grubu (K-1) Kaya Ocağı alanında bitkisel toprak depo alanı oluşturulacaktır. Bitkisel toprağın depolandığı alanda yüksek yığınlar oluşturulmayacak ve rüzgar ve su erozyonuna karşı koruma amaçlı çimlendirme yapılacaktır. Daha sonra bitkisel toprak üretimin bittiği alanlarda rehabilitasyon çalışmalarında kullanılacaktır. 2.1.4.5. Şantiye/İdari Bina Planlanan proje ile inşaa edilecek Gökler Göleti ve Başayaş Göleti alanlarında 2 adet şantiye alanı kurulacaktır. Şantiye alanlarının gösterildiği uydu görüntüleri aşağıdaki şekillerde verilmiştir. 14

Şekil 2.1.4.5.1. Şantiye Alanı-1 Yerini Gösterir Uydu Görüntüsü Şekil 2.1.4.5.2. Şantiye Alanı-2 Yerini Gösterir Uydu Görüntüsü 15

2.1.4.6. Nakliye Güzergâhı Proje kapsamında malzeme sahalarında üretilen malzemelerin ihtiyaç bölgelerine nakliyesi gerekmektedir. Nakliye güzergâhları 1/25.000 lik Genel Yerleşim Planında gösterilmiştir (Bkz. Ek 1 Genel Yerleşim Planı). 2.1.4.7. Diğer Planlanan proje kapsamında bir tanesi Şantiye Alanı-1 de diğeri Şantiye Alanı-2 de olmak üzere 2 adet beton santrali kurulacaktır. Beton santrallerini gösterir uydu görüntüleri aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Şekil 2.1.4.7.1. Şantiye Alanı-1 ve Santiye Alanı-2 Yerini Gösterir Uydu Görüntüsü 2.2. Proje Etki Alanının Belirlenmesi ve Etki Alanındaki Mevcut Durum Proje kapsamında yer alan malzeme ocaklarının ve yardımcı tesislerin kırma-eleme tesisi ve beton santrallerinin işletilmesi esnasında oluşacak toz ve gaz emisyonları, gürültü, kaya fırlama gibi etkiler göz önünde bulundurularak projeden etkilenecek alanlar belirlenmiş olup, Ek 5 de verilen 1/25.000 Ölçekli Etki Alanı Haritası üzerinde gösterilmiştir. 16

2.3. Projenin Özellikleri 2.3.1. Üretilmesi planlanan madenin özellikleri, rezerv, tenör cevher bileşimi Proje kapsamında Başayaş göleti ön yüzü beton kaplı kum-çakıl dolgu tipinde, Gökler göleti ise kil çekirdekli kaya dolgu tipinde inşa edilecektir. Başayaş ve Gökler göleti gövde yapısında kullanılacak yapı gereçleri ile ilgili olarak yapılan çalışmalarda 3 adet Ib grubu B, D ve A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) ve 2 adet kaya malzeme Ocağı; K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı ve Özel Sektöre ait taş ocağı belirlenmiştir. Cevherlerin Tanımı IIa Grubu Andezit Andezit magmanın yer kabuğu derinliklerinden yüzeye çıkarak oldukça süratli şekilde soğuması sonucu, kristaller ve camsı malzemelerden oluşmuş volkanik bir kayaçtır. Doğada pastel pembe, siyah ve geçiş renklerine sahiptir. Tipik bir Andezitin özgül ağırlığı 2,1-2,4 gr/cm, porozitesi % 8-13 basınç mukavemeti 800-900 kg/cm tür. Sertliği ise mohs skalasına göre 5-6 olarak kabul edilmelidir. Andezit yüzlerce yıldır doğal yapıtaşı olarak kullanılmış, dayanıklı bir malzemedir. Atmosferik koşullardan, dondan ve ısı farklarından etkilenmez. Magmatik mineral içeriği nedeniyle aşınma direnci yüksektir. Rengi solmaz, asitlerden etkilenmez. Gözeneklidir ve kaymaz yüzey özelliğine sahiptir. Dayanım süresi ve ilk maliyet olarak diğer bütün doğal taşlardan ucuzdur. (Kaynak: http://www.tasmarket.com.tr/tekn%c4%b0k- Andezitlerin%20%C3%96zellikleri.htm) Ib Grubu Kil Kil doğada bol miktarda bulunan minerallerdendir. Fakat saf kil bulmak oldukça zordur. Kilin içerisinde en çok kalker, silis, mika, demir oksit bulunur. Genellikle 0,002 mm'den daha küçük taneli malzemeye kil adı verilmektedir. Kil sarımtırak, kırmızımtırak, esmer gibi renklerde bulunur. Bu özelliğini bileşiminde bulunan yanıcı maddeler verir. Kilin yapısı itibarıyla su çekme özelliği vardır. Bu nedenle kil daima nemlidir. Kili meydana getiren maddeler sulu alüminyum silikatlerdir. m Al 2 O 3, n SiO 2, p H 2 O genel kimyasal bileşim formülü ile ifade edilen kil, çok saf olduğu zaman hidrate Alümin Silikat (kaolinit) adını alır. Kaolinit'in kimyasal formülü, Al 2 O 3. 2SiO 2. 2H 2 O dur. (Kaynak: http://tr.wikipedia.org/wiki/kil) 17

2.3.2. Proje Kapsamında Kullanılacak Üretim Yöntemleri, Üretim Miktarları (Toplam Cevher Ve İşletilebilir Rezervler), İş Akım Şaması, Çalışacak Personel Sayısı, Proje Ömrü Proje kapsamında gerekli malzeme miktarları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 2.3.2.1. Proje kapsamında Gerekli Malzeme Miktarları Malzeme Türü Gökler Göleti Miktarı (m 3 ) Başayaş Göleti Miktarı (m 3 ) Kaya Dolgu (Riprap, Tüvenan, Filtre) Miktarı 100.000 m 3 125.000 m 3 Geçirimsiz (Kil) Dolgu Miktarı 60.000 m 3 5.000 m 3 Agrega Miktarı 4.000 m 3 5.000 m 3 Kum-Çakıl Miktarı 20.000 m 3 150.000 m 3 : Proje kapsamında açılacak olan malzeme ocaklarından temin edilecek malzeme miktarını temsil eder. : Özel Firmaya ait (HELTAŞ) taş ocağından temin edilecek malzeme miktarını temsil eder. : DSİ 5. Bölge Müdürlüğünün Ayaş Göletleri (Tekke Göleti) ve Sulamaları Kapsamında açılacak kum-çakıl ocaklarından karşılanacak miktarı temsil eder. Malzeme ocaklarına ait rezerv miktarları ve proje kapsamında kullanılacak malzeme miktarları Tablo 2.3.2.2 de verilmiştir. Tablo 2.3.2.2. Proje Kapsamında Açılacak Malzeme Ocaklarına Ait Rezerv Bilgileri Malzeme Ocakları A-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı: B-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı: D-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı: K-1 Kaya (IIa GrubuAndezit ) Malzeme Ocağı: Rezerv Miktarları Görünür Rezerv (m 3 ) Muhtemel Rezerv (m 3 ) Görünür Rezerv Alanı (En/Boy/Derinlik) Rezerv Alanları Muhtemel Rezerv Alanı (En/Boy/Derinlik) 150.000 150.000 350 m/200 m/2,15 m 350 m/200 m/2,15 m 150.000 150.000 300 m/125 m/4 m 300 m/125 m/4 m 150.000 150.000 300 m/200 m/2,5 m 300 m/200 m/2,5 m 500.000 9.500.000 250 m/200 m/10 m 300 m/400 m/10 m Geçirimsiz (I b Grubu Kil) Malzeme Ocakları Proje kapsamında Başayaş ve Gökler gölet gövdesi inşasında gerekli kil malzeme ihtiyacı için 3 adet (A, B, D) geçirimsiz malzeme alanı belirlenmiştir. Başayaş ve Gökler Göleti için gerek duyulan toplam geçirimsiz (kil) dolgu malzemesi miktarı 65.000 m 3 olarak belirlenmiştir. Proje kapsamında öncelikli olarak kullanılacak B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Ocağı için Maden İşleri Genel Müdürlüğünden Hammadde Üretim İzin Belgesi alınmıştır (Bkz. Ek 6 18

Hammadde Üretim İzin Belgesi). Bunların dışında belirlenen A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme ve D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme ocaklarında üretim yapılması aşamasında Maden İşleri Genel Müdürlüğüne gerekli başvurular yapılarak Hammadde Üretim İzin Belgesi alınacaktır. Proje kapsamında açılıp işletilecek olan kil malzeme alanlarına ait ortak iş akım şeması aşağıdaki gibi verilmiştir. Şekil 2.3.2.1. Geçirimsiz (Kil) Ocaklarına Ait Ortak İş Akım Şeması Geçirimsiz (Ib Grubu kil) malzeme ihtiyacı doğrultusunda işletilmesi planlanan I b grubu kil ocaklarına ait İmalat ve Restorasyon Haritaları Ek 7 de verilmektedir. Söz konusu bitkisel toprak malzeme alanı içerisinde, ayrı olarak stoklanacak, bitkisel toprak su ve rüzgar erozyonuna karşı korunacaktır. Bitkisel saklanma sürecinde olabilecek kayıplar önlenerek, toprağın kalitesi korunacak, çalışma yapılan alanlar çalışma işlemleri bittikten sonra alandan sıyrılan bitkisel toprak ile ıslah edilecektir. A Geçirimsiz (I b Grubu Kil) Malzeme Ocağı; Proje kapsamında geçirimsiz (Ib Grubu kil) malzeme ihtiyacı 65.000 m 3 olup, A sahası aks yerine en yakın saha olduğu için ihtiyacın tamamı bu sahadan karşılanabilecektir. Malzeme alanında ortalama 0,20 m bitkisel toprak kazısı yapılacaktır. A geçirimsiz (Ib Grubu Kil) malzeme ocağı alanı 8,58 ha dır. 2,15 m kazı ile alandan 150.000 m 3 malzeme alınması mümkün olmakla beraber, söz konusu ocakta malzemenin alınması açık işletme ekskavatör kazısı yöntemi ile projenin geçirimsiz (kil) malzeme ihtiyacı doğrultusunda ortalama 1 m derinliğinde kazı yapılarak yaklaşık 65.000 m 3 kil malzeme alınması planlanmaktadır. Malzeme alım işlemi proje kapsamındaki ünitelerin inşaatının süreceği toplam 2 yıl (20 ay) sürede gerçekleştirilecek olup, patlatma yapılmayacaktır. 19

Toplam Üretim Miktarı: 65.000 m 3 = 117.000 ton Yıllık Üretim Miktarı: 32.500 m 3 = 58.500 ton Aylık Üretim Miktarı: 3.250 m 3 = 5.850 ton Günlük Üretim Miktarı: 130 m 3 = 234 ton Saatlik Üretim Miktarı: 16,3 m 3 = 29,3 ton Çalışma Süreleri: 2 Yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu: 1,8 ton/m 3 (kil) A geçirimsiz malzeme alanında üretim dönemlerinde 6 personel görev alacaktır. B Geçirimsiz (I b Grubu Kil) Malzeme Ocağı; Proje kapsamında Başayaş ve Göleti inşaatında gerekli kil malzeme öncelikli olarak B Geçirimsiz malzeme sahasından karşılanacaktır. Malzeme alanında ortalama 0,20 m bitkisel toprak sıyırma kazısı yapılacaktır. B geçirimsiz (Ib Grubu Kil) malzeme ocağı alanı 7 ha dır. Alandan ortalama 4,00 m derinlikte kazı yapılarak, 150.000 m 3 malzeme alınması mümkün olmakla beraber, söz konusu ocakta malzemenin alınması açık işletme ekskavatör kazısı yöntemi ile projenin geçirimsiz (kil) malzeme ihtiyacı doğrultusunda 2 m derinliğinde kazı yapılarak yaklaşık 65.000 m 3 kil malzeme alınması planlanmaktadır. Malzeme alım işlemi proje kapsamındaki ünitelerin inşaatının süreceği toplam 2 yıl (20 ay) sürede gerçekleştirilecek olup, patlatma yapılmayacaktır. Toplam Üretim Miktarı: 65.000 m 3 = 117.000 ton Yıllık Üretim Miktarı: 32.500 m 3 = 58.500 ton Aylık Üretim Miktarı: 3.250 m 3 = 5.850 ton Günlük Üretim Miktarı: 130 m 3 = 234 ton Saatlik Üretim Miktarı: 16,3 m 3 = 29,3 ton Çalışma Süreleri: 2 Yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu: 1,8 ton/m 3 (kil) B geçirimsiz malzeme alanında üretim dönemlerinde 6 personel görev alacaktır. D Geçirimsiz (I b Grubu Kil) Malzeme Ocağı; Proje kapsamında Başayaş ve Göleti inşaatında gerekli kil malzeme öncelikli olarak B Geçirimsiz malzeme sahasından karşılanacak olup malzemenin yetersiz kalması durumunda D geçirimsiz malzeme alanından da malzeme alınabilecektir. Malzeme alanında ortalama 0,20 m bitkisel toprak sıyırma kazısı yapılacaktır. D geçirimsiz (Ib Grubu Kil) malzeme ocağı alanı (kil ocağı) 7 ha dır. Alandan ortalama 2,50 m derinlikte kazı yapılarak, 150.000 m 3 malzeme alınması mümkün olmakla beraber, söz konusu ocakta malzemenin alınması açık işletme ekskavatör kazısı yöntemi ile projenin geçirimsiz (kil) malzeme ihtiyacı doğrultusunda yaklaşık 1 m derinliğinde kazı yapılarak yaklaşık 65.000 m 3 kil malzeme alınması planlanmaktadır. Malzeme alım işlemi proje kapsamındaki ünitelerin inşaatının süreceği toplam 2 yıl (20 ay) sürede gerçekleştirilecek olup, patlatma yapılmayacaktır. 20

Toplam Üretim Miktarı: 65.000 m 3 = 117.000 ton Yıllık Üretim Miktarı: 32.500 m 3 = 58.500 ton Aylık Üretim Miktarı: 3.250 m 3 = 5.850 ton Günlük Üretim Miktarı: 130 m 3 = 234 ton Saatlik Üretim Miktarı: 16,3 m 3 = 29,3 ton Çalışma Süreleri: 2 Yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu: 1,8 ton/m 3 (kil) D geçirimsiz malzeme alanında üretim dönemlerinde 6 personel görev alacaktır. K-1 Kaya (II a Grubu Andezit) Malzeme Ocağı Söz konusu proje kapsamında kaya dolgu ve riprap ihtiyacını karşılamak amacıyla K-1 kaya (IIa grubu Andezit) malzeme ocağının açılması planlanmaktadır. K-1 kaya malzeme ocağında En/Boy/Derinlik: 250 m / 200 m / 10 m derinliğinde 500.000 m 3 malzeme bulunmaktadır. Proje kapsamında kaya dolgu ve riprap ihtiyacı toplamı planlama aşamasında 225.000 m 3 olarak hesaplanmıştır. Proje kapsamında kaya malzeme K-1 kaya (IIa grubu Andezit) malzeme ocağından temin edilecektir. Açılması planlanan K-1 kaya (IIa grubu Andezit) malzeme ocağı için Maden İşleri Genel Müdürlüğüne gerekli başvurular yapılarak Hammadde Üretim İzin Belgesi alınacaktır. Kaya malzeme (kaya dolgu ve riprap) ihtiyacı doğrultusunda işletilmesi planlanan IIa grubu kaya ocağına ait İmalat ve Restorasyon Haritaları Ek 7 de verilmektedir. Proje kapsamında açılıp işletilecek olan kaya ocağına ait iş akım şeması aşağıda verilmiştir. Şekil 2.3.2.2. II a Grubu Kaya Ocağına Ait İş Akım Şeması Kaya malzeme ve riprap malzemesi ihtiyacının büyük bölümü K-1 kaya malzeme (taş ocağı) alanından karşılanacaktır. 21

K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) malzeme alanından proje için ihtiyaç duyulan 225.000 m 3 kaya malzeme veya riprap malzemesi alınacaktır. Söz konusu ocak açık işletme delmepatlatma yöntemi ile işletilecektir. Toplam Üretim Miktarı: 225.000 m 3 = 596.250 ton Yıllık Üretim Miktarı: 112.500 m 3 = 298.125 ton Aylık Üretim Miktarı: 11.250 m 3 = 29.813 ton Günlük Üretim Miktarı: 450 m 3 = 1.193 ton Saatlik Üretim Miktarı: 56,3 m 3 = 149,1 ton Çalışma Süreleri: 2 Yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu: 2,65 ton/m 3 (Ortalama kayaç yoğunluğu) K-1 kaya malzeme ocağında toplam 8 personel görev alacaktır. Kırma Eleme Tesisi Gökler Göleti kapsamında ihtiyaç duyulacak kaya dolgu (tüvenan dışı kırılmış-elenmiş riprap, filtre ve dolgu malzemesi) malzemesinin kırılıp elenebilmesi için, şantiye alanı-1 de 1 adet kırma-eleme tesisi kurulacak olup söz konusu tesisin kapasitesi ise 90 ton/saat olarak planlanmaktadır. Tesiste yapılacak işlere yönelik iş akım şeması aşağıda verilmiştir. Malzemenin Bunkerlerden Izgaraya Dökülmesi 1. Elek (İkili Elek 8-22 mm) Birincil Kırıcı +22 mm -8 mm 2. Elek +8-22 mm -0,8 mm Beton Santraline Sevkiyat Şekil 2.3.2.3. Kırma-Eleme Tesisi İş Akım Şeması K-1 kaya malzeme ocağından gölet aks alanında oluşturulacak şantiye alanı-1 de kurulacak kırma-eleme tesisine getirilen kaya malzeme yükleme bunkerine boşaltılır. Burada istenmeyen maddelerden ayrıştırılan malzeme ızgaraya dökülür. Izgaralarda istenilen boyutlarda ayrılan malzeme 2. eleğe, elek üstü malzemeler kırıcıya sevk edilir. Kırıcıda tekrar boyutlandırılan malzeme 1. eleğe geri devir ettirilerek istenilen eleme işlemine tabi tutulur. Buradan malzeme beton santrali ünitesine iletilir. Kırma Eleme Tesisinde 4 personel görev alacaktır. Proje kapsamında Kırma-Eleme Tesisi bünyesinde işlenecek malzeme yoğunluğu ortalama 2,65 ton/m 3 tür. Söz konusu Kırma-Eleme Tesisinde üretilecek malzeme miktarı 22

aşağıda verilmiştir. Yıllık Üretim Miktarı : 67.925 m 3 (180.000 ton) Aylık Üretim Miktarı : 6.793 m 3 (18.000 ton) Günlük Üretim Miktarı : 272 m 3 (720 ton) Saatlik Üretim Miktarı : 34 m 3 (90 ton) Çalışma Süreleri : 2 yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzemenin Yoğunluğu : 2,65 ton/m 3 Kırma eleme tesisinin ömrü, proje kapsamında inşaatların süreceği 2 yıl olacaktır. Kırma-Eleme Tesisinde malzemelerin boyutlandırılması esnasında, Mülga Çevre ve Orman Bakanlığı nın ÇED uygulamaları konulu 08.07.2009 tarih ve 5102 40174 sayılı yazısına istinaden; Tesiste toz kaynağı olan her bir ünite (bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içersine alınacaktır. Kapalı ortam içersine alınan ünitelerde toz indirgeme sistemi kurulacaktır. Toz indirgeme sistemi olarak pulvarize sistem ve/veya torbalı toz filtre sistemi kullanılacaktır. Pulvarize sistemde nozzle ağı ile spreylenen su partikülleri toz tanelerini sararak daha yoğun bir ortam oluşturmakta ve tozların çökelmesini sağlamaktadır. Torbalı toz filtre sisteminde ise tozlu gaz torbaların dışından içine doğru geçirilmektedir. Toz havadan ayrılarak torbaların üzerinde birikmekte ters havayla temizlenmektedir. Kırma-Eleme Tesisi 29.04.2009 tarih ve 27214 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik ile 31.12.2011 tarih ve 28159 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkındaki Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Ek-II Çevreye Kirletici Etkisi Olan Faaliyet veya Tesisler, Madde 2.19 Üretim kapasitesi 200 ton/gün ve üzeri olan ve Maden Kanununun I.Grup b, II.Grup (kireçtaşı dahil), IV.Grup, V.Grup larında yer alan madenlerin ve cüruf ve molozların kırılması, öğütülmesi, elenmesi için kurulan tesisler kapsamında yer aldığı için, faaliyete başlanılmadan önce başvurular yapılarak gerekli izinler alınacak ve aynı yönetmeliğin Madde 7 gereğince Geçici Faaliyet Belgesi başvurusunda bulunulacaktır. Beton Santralleri Proje kapsamında bulunan yapıların inşasında gerekli olan beton ihtiyacını karşılamak için, ihtiyaç olması halinde maksimum 15 m 3 /saat kapasiteli şantiye alanı-1 ve şantiye alanı- 2 de beton santrali kurulacaktır. Beton santral-1 de 3 personel, beton santrali-2 de 3 personel olmak üzere toplam 6 personel görev alacaktır. 23

Yıllık Üretim Miktarı : 30.000 m 3 (72.000 ton) Aylık Üretim Miktarı : 3.000 m 3 (7.200 ton) Günlük Üretim Miktarı : 120 m 3 (288 ton) Saatlik Üretim Miktarı : 15 m 3 (36 ton) Çalışma Süreleri : 2 yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzemenin Yoğunluğu : 2,4 ton/m 3 Beton Santralinde yapılacak işlere yönelik iş akım şeması aşağıda verilmiştir. Malzemeleri Bunkere Boşaltma Hammaddelerin Belli Oranlarda Karıştırılması Kullanılacağı Üniteye Sevkiyat Şekil 2.3.2.4. Beton Santrali İş Akım Şeması Beton Santrali 29.04.2009 tarih ve 27214 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik ile 31.12.2011 tarih ve 28159 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkındaki Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Ek-II Çevreye Kirletici Etkisi Olan Faaliyet veya Tesisler, Madde 2.14 Üretim kapasitesi 10 m 3 /saat veya üzerinde olan, çimento kullanarak beton, harç veya yol malzemesi üreten tesisler; malzemelerin sadece kuru oldukları zaman karıştırıldıkları yerler dahil. (Kuruldukları yerde bir yıldan az kalacak tesisler hariçtir) kapsamında yer aldığı için, faaliyete başlanılmadan önce başvurular yapılarak gerekli izinler alınacak ve aynı yönetmeliğin Madde 7 gereğince Geçici Faaliyet Belgesi başvurusunda bulunulacaktır. 2.3.3. Üretimde kullanılacak makinelerin, araçların ve aletlerin miktar ve özellikleri Proje kapsamında malzeme ocaklarında ve tesislerde kullanılacak makine/ekipman sayıları aşağıdaki tabloda verilmiştir. 24

Tablo 2.3.3.1. Kullanılacak Makine-Ekipmanlar Kullanılacak Makine- Ekipmanlar A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı 3 Kamyon 3 Kamyon 3 Kamyon 4 Kamyon 1 Yükleyici 1 Yükleyici 1 Yükleyici 2 Yükleyici 1 Ekskavatör 1 Ekskavatör 1 Ekskavatör 1 Ekskavatör 1 Arazöz 1 Arazöz 1 Arazöz 1 Arazöz 1 Rockdrill Beton Santrali-1 Beton Santrali-2 Kırma-Eleme Tesisi Proje Kapsamında Kullanılacak Makine- Ekipmanlar (Toplam) 2 Transmikser 2 Transmikser 3 Kamyon 16 Kamyon 1 Yükleyici 6 Yükleyici 4 Ekskavatör 4 Arazöz 1 Rockdrill 4 Transmikser 2.3.4. Üretim sırasında tehlikeli, toksik, parlayıcı ve patlayıcı maddelerin kullanım durumları, taşınmaları ve depolanmaları, Proje kapsamında K-1 kaya (IIa Grubu Andezit) malzeme ocağında açık işletme delmepatlatma yöntemi ile üretim gerçekleştirilecektir. Patlayıcı olarak ANFO (Amonyum Nitrat ve FuelOil) ve yemleyici dinamit kullanılacaktır. Söz konusu patlayıcılar proje alanında depolanmayacaktır. Patlatma işlemi gerçekleştirilirken kullanılması planlanan aletler ve makineler: Yemleyici jelatinit dinamit patlayıcı, Exel kapsül ateşleyici Rockdrill delici makinesi (Açık Sistem Kazılarında), Jumbo (Derivasyon Tüneli kazılarında), İnfilak fitili, ANFO (Amonyum Nitrat ve Fuel Oil) Proje Kapsamında Kullanılacak Patlayıcı Maddeler ve Özellikleri: Yemleyici Jelatinit Dinamit: Powergel Magnum kapsüle duyarlı emülsiyon tipi bir patlayıcıdır. Ateşleme Sistemi Exel Elektriksiz Kapsüller: Elektrikli kapsüllerin maruz kaldığı dezavantajlara karşı geliştirilmiş olan exel elektriksiz kapsül sistemleri aynı zamanda sarsıntı problemi ile mücadelede de son derece yararlıdır. Sarsıntı sorununu kontrol altına almanın en etkin yolu gecikme başına düşen devreye giren patlayıcı madde miktarını azaltmaktır. Bu durum exel non-electric kapsül ile sağlanabilir. Bu sistem ile her deliğe farklı gecikme verilebildiğinden 25

her defasında devreye giren patlayıcı madde miktarı bir deliğe şarjlanan miktar kadar olacaktır. Bu projede iki tip exel elektriksiz kapsül kullanılacaktır. Exel Handidet Elektriksiz Kapsül Sistemi: Exel Handidet Elektriksiz Kapsül Sisteminde 2 adet kapsül mevcuttur. Bunlardan ilki dinamite takılarak deliğe indirilen kapsül, diğeri de yüzey gecikme kapsülüdür. Aşağıdaki şekilde görülen bu kapsül sistemindeki delikiçi kapsül dinamiti patlatabilirken yüzey gecikme kapsülü ancak elektriksiz kapsüllerin şok türünü (sinyali gönderen iletim organı) ateşleyebilmektedir. Şekil 2.3.4.1. Exel Handidet Elektriksiz Kapsül Sistemi ve Gecikme Kombinasyonları Yukarıda daha önce belirtildiği gibi her deliğe farklı gecikme verilmesine olanak tanıyan bu kapsül sisteminin bağlantısı aşağıdaki şekilde görülmektedir. Bu şekilde deliklerde Exel Handidet 25/500 Elektriksiz Kapsül Sistemi (delik içinde 500 ms, yüzey gecikme elemanı 25 ms) kullanılmıştır. Böyle bir atımda sonsuz gecikme verebilme imkânı vardır. Ayrıca bir sıradaki her delik bir önceki delikten 25 ms sonra patlayacaktır. Şekil 2.3.4.2. Exel Handidet Bağlantı Şekli Exel HTD Yüzey Gecikme Elemanı: HTD yüzey gecikme elemanı exel handidet sistemi ile sıralar arasında gecikme vermek için kullanılan tamamlayıcı bir elemandır. Exel handidet kapsül sitemi ile her sıra kendi arasında seri şekilde bağlandıktan sonra sıralar birbirine Exel HTD Gecikme Elemanı ile 26

bağlanır. Exel HTD nin gecikmeleri standart olup sıralar arası gecikme ile çakışmayacak şekilde dizayn edilmiştir. Şekil 2.3.4.3. Exel HTD Yüzey Bağlantı Elemanı ANFO (Amonyum Nitrat + Fuel Oil) ANFO çoğunlukla güçlü patlayıcılar sınıfında sayılır. Patlama şekli genellikle infilak şeklinde olup infilak hızı yüksektir. Üçüncül bir patlayıcı olan ANFO, belirgin yakıt ve oksidant karışımından oluşur. Hassasiyeti genellikle düşüktür. Basit olarak ANFO infilakının kimyası, amonyum nitrat (NH4NO3) ve uzun zincirli bir hidrokarbon (CnH2n+2) arasındaki reaksiyon olarak görülebilir. Bu reaksiyon sonucunda nitrojen, karbon dioksit ve su açığa çıkar. Stokiyometrik olarak, amonyum nitratın ve fuel oilin en efektif ve dengeli olarak birleştiği oran ağırlıkça %94,3 oranında amonyum nitrat (AN) ve yine ağırlıkça %5,7 oranında Fuel-Oil'in homojen bir şekilde karıştırılması sonucu elde edilir. İdeal şartlar altında gerçekleştirilen patlamalarda yukarıda bahsedilen gazlar dışında herhangi bir ürün oluşması beklenmez. Fakat pratik kullanımda az da olsa karbon monoksit ve Nitrojen oksitler (NOx) gibi toksik gazlar ortaya çıkabilir. 27

Şekil 2.3.4.4. ANFO ve Jelatinit Dinamite Ait Örnek Fotoğraf Herhangi bir projede patlayıcı madde ihtiyacı tahmin edilirken o projedeki patlatmalı açık kazı ve yer altı kazı miktarlarının bilinmesi gerekir. Bunlar bilindikten sonra bu operasyonlardaki planlamaya göre birim tüketimler belirlenerek toplam ihtiyacın tahmini yoluna gidilir. Proje kapsamında kullanılacak parlayıcı ve patlayıcı maddeler, kaya malzemenin sökülmesi sırasında kullanılacak olan patlayıcılardan ibarettir. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) malzeme ocağından üretim için yılda gereksinime göre yaklaşık 1.275 delik açılacak olup yılda ortalama 51 adet patlatma yapılacaktır. Her atımda kullanılacak olan patlayıcı madde miktarını 850 kg ANFO ve 25 kg Dinamit olarak hesaplanmıştır. Yılda toplam 43.350 kg ve 1.275 kg dinamit kullanılacaktır. Patlayıcı maddeler ocak sahasında depolanmayacak olup, kullanılacağı günlerde gerekirse jandarma nezaretinde ocak sahasına getirilecek ve kullanılacaktır. Patlatma yapılacak sahalar Ankara İli sınırları içerisinde yer almakta olup, yapılacak patlatma faaliyetleri kapsamında patlayıcı maddeler için Ankara Valiliği nden gerekli izinler alınacaktır. Patlayıcı üreticilerinden satın alınan ürünler 14/08/1987 tarihli, 87/12028 sayılı Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzük kapsamında belirtilen hükümlere ve 12/11/2004 tarihli, 25641 sayılı Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi Ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzükte Değişiklik Yapılmasına Dair Tüzük kapsamında verilen hüküm ve uygulamalara uygun olarak; İçişleri Bakanlığı ndan alınmış taşıma izin belgeli araçlar ile, Dinamitler, barutlar ve kapsüller aynı taşıtta birbirlerinden ayrı olarak, Ambalajların, taşıma sırasında patlayıcı maddelerin ambalaj içindeki, ambalajların taşıt içindeki dengeleri bozulmayacak biçimde yerleştirilerek, Ambalajlar, taşıtlara, kapakları üst tarafa gelecek biçimde ve birbirlerine iyice yanaştırılmış olarak yerleştirmek sureti ile hareket halinde, patlayıcı madde ambalajlarının 28

sağa, sola oynamamaları, kaymamaları, sıçramamaları ve düşmemeleri için gereken önlemler alınmış, Patlayıcı maddeler, taşıtlara taşıtın yan kenarlarının yüksekliğini aşmayacak biçimde yüklenmek sureti ile üstü kapalı taşıtların arkadan kilitlenir kapılı olması, üstü açık olan taşıtların branda beziyle iyice örtülecek şekilde, İçi saç veya demir malzeme ile kaplı taşıtların tabanlarına ve yan kenarlarına tamamen branda bezi döşenerek proje sahasına taşınması sağlanacaktır. Patlayıcı maddenin kullanılması ve taşınması sırasında 2002 tarih ve 24827 sayılı Yangın Önleme ve Söndürme Yönergesi 8. kısım Tehlikeli Maddelerin Depolanması ve Kullanılması hükümlerine uyulacaktır. Patlatma Paterni Basamak yüksekliği 10,00 m Delik derinliği 11 m Sıkılama Boyu 3,00 m Delik sayısı 25 adet Sıra sayısı 3 sıra Delme çapı 89 mm Delik geometrisi 3,00 x 3,00 m Yüzey alanı 9,0 m 2 Teorik kübaj (1 delik için) 99,00 m 3 Bir Atımda Alınacak Malzeme Miktarı) 2.500 m 3 Bir Delikte Kullanılacak ANFO miktarı 34 kg/delik Bir atımda kullanılacak ANFO miktarı 1.275 kg Özgül Şarj 0,78 kg/m 3 Kullanılacak Dinamit Miktarı 1 kg/delik Bir Atımda Kullanılacak Dinamit Miktarı 25 kg Bir Patlatmada Kullanılacak Elektriksiz Kapsül 25 adet Yılda Kullanılacak Elektriksiz Kapsül 1,275 adet Bir atımda kullanılacak Elektrikli Kapsül 1 adet Yılda Kullanılacak Elektrikli Kapsül 51 adet Bir Atımda Kullanılacak İnfilaklı Fitil 84 m Yılda Kullanılacak İnfilaklı Fitil 4.284 m Söz konusu proje kapsamında kaya malzeme ihtiyacının karşılanması için açılacak olan K-1 kaya (IIa grubu Andezit) malzeme ocağından yaklaşık 255.000 m 3 malzeme alınacaktır. K-1 kaya (IIa grubu Andezit) malzeme ocağında kaya malzemesi 10 m genişlikli ve 10 m yükseklikli 2 adet basamak teşkil edilerek, tamrock ile ortalama 11 m derinlikli, 89 mm çaplı delikler tertip edilecek, deliklere yerleştirilen patlayıcıların birbirlerine şeş beş bağlanıp patlatılması ile kazı yapılacak ve kazılan kaya malzemenin bir kısmı kırma-eleme tesisine boyutlandırılması için sevk edilecektir getirilecektir Deliklere yerleştirilen (ANFO patlayıcı madde, dinamit, kapsül ve fitil) patlayıcı madde sıkılandıktan sonra delikler birbirine şeş beş, bağlanıp patlatılarak patlatma yapılacaktır. Bir patlatmada yaklaşık 1,275 kg ANFO patlayıcı madde kullanılacaktır. Patlatmada 25 adet delik açılacak, delik başına 34 kg ANFO, 1 adet elektriksiz kapsül ve 29

1.000 gramlık dinamit kullanılacaktır. Söz konusu malzeme alanında ayda ortalama 5-6 patlatma gerçekleştirilecek olup yılda 51 adet patlatma yapılacaktır. Proje kapsamında yapılacak patlatma işlerinde kullanılacak patlayıcı maddeler, proje sahasında depolanmayacak, yetkili satıcılardan tedarik edilerek önceden planlanan patlatma zamanlarında ihtiyaç kadarıyla proje alanına getirtilecek ve tamamı kullanılacaktır. Projede patlatma işlerinde eğitimli ve tecrübeli ateşçiler çalıştırılacaktır. Deneyimli patlatma ve emniyet mühendisleri işlere nezaret edecektir. Bunların dışında Proje kapsamında iş makinelerinde kullanılacak yakıt (mazot) Şantiye sahası içerisinde depolanacak olup tank içerisinde muhafaza edilecektir. Yakıt tankı için tel ile çevrili korunaklı bir alan oluşturulacak olup meydana gelecek tekhlikeli durumlar için gerekli önlemler alınacaktır. Patlayıcı maddeler için Ankara Valiliği nden gerekli izinler alınacak, patlayıcı üreticilerinden satın alınan ürünler yönetmeliklere uygun olarak proje sahasına taşınacaktır. Proje kapsamında yapılacak patlatma işlerinde kullanılacak patlayıcı maddeler, proje sahasında depolanmayacak, yetkili satıcılardan tedarik edilerek önceden planlanan patlatma zamanlarında ihtiyaç kadarıyla proje alanına getirtilecek ve tamamı kullanılacaktır. 2.3.5. Proje kapsamındaki ulaştırma altyapısı planı (Ulaştırma güzergahı, güzergah yollarının mevcut durumu ve kapasitesi, hangi amaçlar için kullanıldığı, mevcut trafik yoğunluğu, yerleşim yerlerine göre konumu, yapılması düşünülen tamir, bakım ve iyileştirme çalışmaları vb.) Planlanan proje ile ilk etapta şantiye alanlarının kurulması ve şantiye alanına iş makinelerinin taşınması esnasında Ankara-Ayaş arası ulaşımın sağlandığı karayolu kullanılacaktır. Bunun dışında gökler göleti inşaası esnasında Gökler Mahallesi İle Tatlar Mahallesi arası bağlantı karayolu, Başayaş Göleti inşaası esnasında ise Başayaş Mahallesi yolu kullanılacaktır. Proje kapsamında mevcut yollar kullanılacak olup kullanılacak köy yollarında 6 ton/dingil standartına uyulacaktır. Kullanılacak yolların bakım ve onarımı faaliyet sahibince yaptırılacaktır. Proje kapsamında inşaat faaliyetleri esnasında gölet alanlarında mevcut yollar kullanılacak olup söz konusu yolda araç yükü meydana gelmeyecektir. Gölet gövdeleri ve yardımcı ünitelerin inşaatı esnasında çoğunlukla mevcut yollar kullanılacaktır. Malzeme alanlarına ulaşım esnasında mevcut yollar kullanılacak olup, mevcut yollarda iyileştirme ve genişletme çalışmaları yapılacaktır. Faaliyet kapsamında inşaat aşamasında karayolları kısa süreli kullanılacak olup, kullanılacak araçlardan kaynaklı oluşacak araç yükündeki artış meydana gelmeyecektir. Ayrıca kullanılacak olan bu yollar yoğun trafiğin olduğu yollar değildir. Malzeme ocaklarından üretilen malzemeleri taşıyacak kamyonların hareketleri esnasında aşırı yükleme yapılmayacak, kamyonların üzeri kapatılacaktır. Ayrıca, karayollarından ocak alanlarına giriş çıkışların yapılacağı yerlere uyarıcı levhalar vs. koyularak olası trafik kazalarına karşı gerekli önlemler alınacaktır. 30

Proje ile kullanılacak servis yolları ve inşaat alanları ile asfalt yollar arasında kalan stabilize yollar devamlı olarak arazözle sulanarak nemli tutulacak ve toz oluşumu engellenecek, inşaat alanlarında ve malzeme ocaklarında yapılacak faaliyetler süresince alınan tedbirlerin sürekliliği sağlanacaktır. Faaliyet kapsamında yapılacak köy yollarına zarar verilmeyecek, ilgili kanun ve yönetmeliklere uyulacaktır. Projenin yer aldığı yöre içerisinde kullanılacak karayolları üzerinde tarfik yükünün azaltılması için araçlara hız limitleri getirilecek, hafriyat taşıma araçlarının üzeri kapatılacak, gerekli alanlara uyarı levhaları konulacaktır. 31

BÖLÜM 3: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI: 3.1. Proje ve etki alanının mevcut ve planlanan Sosyo- Ekonomik Özellikleri 3.1.1. Ekonomik Özellikler (Yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler) Ayaş ilçesine ait en önemli ekonomik potansiyeller; Tarım, Hayvancılık ve Turizmdir. İlçe Merkezinde ve Köylerinde ekonomi, tarım ve hayvancılığa dayanmakta olup, yaş meyve ve sebze yetiştiriciliği önemli bir potansiyele sahiptir. İlçe Merkezi ve köylerinde toplam 2198 aile çiftçilikle uğraşmaktadır. Tarımda aile başına düşen arazi 251 dekar olup, her türlü hububat, bakliyat, sebze, meyve ve şekerpancarı üretimine uygun toprak ve iklim şartları ilçemizde mevcuttur. Ayaş ilçesinde sebze ve meyve üretimi önemli miktarlara ulaşmış, domates, kavun, karpuz, havuç, biber, fasulye, kiraz, dut, elma-armut, vişne, şeftali, üzüm gibi ürünler önemli gelir kaynaklarındandır. Ankara nın başta domates olmak üzere sebze ve meyve ihtiyacının önemli bir bölümü Ayaş ilçesinden karşılanmaktadır. Ayaş ilçesinde seracılık faaliyetleri de yaygınlaşmaktadır. İlçeye ait; Küçükbaş hayvan sayısı 41.500 Büyükbaş hayvan sayısı 6.327 dir. Günlük üretimi 55 ton olan süt Ayaş İlçesi ekonomisi için önemli yer tutmaktadır. Gökler Mahallesinde ekonomi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Genelde kırsal tarım yapılmaktadır en çok yetiştirilen mahsül buğdaydır. Sulu tarımda artık yaygınlaşmaktadır. Son zamanlarda bahçecilik ve arıcılık alanlarında da gelişme vardır. Başayaş Mahallesinin ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. 3.1.2. Nüfus (Yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfusun yaş sınıflarına göre dağılımı, hane halk yapısı) 2012 yılında yapılan Adrese Dayalı Nüfus sistemi sonucuna göre, Ayaş İlçe Merkez Nüfusu: 8.295 olup, erkek nüfus 4.331, kadın nüfus ise 3.964 tür. Belde ve Köylerin toplam nüfusu 4.792 olup, erkek nüfus 2.320,kadın nüfus ise 2.472 dir.toplam nüfus 13.087 olup, Toplam erkek nüfus 6.651, kadın nüfus 6.436 dir. Adrese Dayalı Nüfus kayıt Sistemine göre nüfusun %71 i merkezde, %29 u kırsal kesimde yaşamaktadır. 3.1.3. Sağlık (Bölgede mevcut endemik hastalıklar) Ayaş ilçesinde Dr. Nafiz Körez Sincan Devlet Hastanesine bağlı Ayaş Semt Polikliniği bulunmaktadır. Ayaş ilçesi merkezi, Ankara il merkezine yaklaşık 62 km mesafede bulunmakta olup ilçe sakinlerinin Ankara ilinin sağlık altyapısından yararlanmaktadır. Ayaş İlçesinin Ankara ili şehir merkezine yakınlığı sebebi ile sağlık hizmetlerinden faydalanma oranı diğer ilçelere göre daha yüksektir. 32

3.1.4. İnsan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli faaliyetler Planlanan proje ile birlikte hava ortamlarına kirlilik (toz ve gaz emisyonu) yüklemesi olacaktır. Bu tür üretime dayalı faaliyetlerde toz ve titreşim oluşumu kaçınılmazdır. Ancak, işletmede kirlilik kaynaklarının tespit edilmesi, kaynakta önlem alınması, geri kazanım, atık azaltılması, gibi yöntemler kullanılarak çevresel etkiler standartlara uygun hale getirilebilmektedir. Söz konusu tesis kapsamında da bu yöntemler kullanılacaktır. Arazinin hazırlanması aşamasında bitkisel toprak sıyırma depolama işlemleri esnasında oluşacak olan toz emisyonlarını minimuma indirmek için spreyleme yapılacaktır. Bitkisel toprak sıyırma ve dolgu işlemleri yapılırken savurma yapılmamasına özen gösterilecektir. Proje kapsamında sahada hareket eden araçlar insan sağlığı açısından tehlike oluşturmaktadır. Ocak sahasının içerisinde her türlü çevre emniyeti alınacak ve tüm saha çevresinde gerekli ikaz levhaları konulacaktır. Malzeme ocaklarında çalışacak olan personel iş ve güvenlik kuralları konusunda eğitilerek iş kazalarının önlenmesi için güvenlik kurallarına uymaları sağlanacaktır. Malzeme ocaklarında yapılacak faaliyetler süresince iş güvenliği ve işçi sağlığı konularında gerekli çalışmalar ve organizasyonlar yapılacak, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü nün ilgili maddeleri hükmünce gerekli önlemler alınacak ve sürekli olarak kontrol edilecektir. Faaliyet kapsamında K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağında yapılacak üretimler esnasında tehlikeli madde olarak yalnızca patlayıcı kullanılacaktır. Patlayıcı madenin kullanılması, korunması, taşınması konuları, "Tekel dışı bırakılan patlayıcı maddelerle av malzemesi ve benzerlerinin üretimi, ithali, taşınması, saklanması, depolanması, satışı, kullanılması, yok edilmesi, denetlenmesi usul ve esasları"na ilişkin 29 Eylül 1987 tarih ve 19589 sayılı Resmi Gazete de yayınlanan 87/12028 karar sayılı tüzüğe uygun olarak yapılacaktır. Patlayıcı maddelerin teslim alınması, taşınması, dağıtılması, geri alınması vb. işler, bu amaçla eğitilmiş ve fenni nezaretçi tarafından görevlendirilmiş kimseler tarafından, ilgili mevzuat hükümlerine göre yapılacaktır. Ocak sahasında patlayıcı madde depolanmayacaktır. Söz konusu patlayıcı maddeleri bu amaçla eğitilmiş veya teknik nezaretçi tarafından görevlendirilmiş ve yeterlilik belgesine sahip ateşleyicilerden başkası almayacak ve ateşlemeyecektir. Patlatmalar yapılmadan önce anons edilerek halka duyurulacak ve Jandarma kontrolünde yapılacaktır. Patlatma yapılacağı sırada personel emniyetli mesafelere yerleştirilip manyeto yardımıyla patlatma yapılacaktır. İşletme alanı çevresine gerekli ikaz levhaları asılacaktır. Patlatma öncesi siren çalınarak, yöre halkı devamlı uyarılacaktır. Patlatma yapıldığında çevreye taş ve kaya fırlamasını engellemek amacıyla ilk patlatmalar 1 veya 2 delik açılarak ve minimum düzeyde patlayıcı kullanılarak yapılacaktır. Bu şekilde kayacın patlatmaya karşı tepkisi belirlenerek kaya fırlamalarını önleyecek patlatma dizaynına ulaşılacaktır. Patlatma esnasında kullanılacak patlayıcı miktarı, üretilen malzemenin kullanılma hızına göre ayarlanacaktır. 33

Taş fırlamalarının denetlenmesi için en uygun ateşleme örgütlemesi yapılacak, ardışık gelen ateşleyicilerin bindirmeli patlatılmaları sonucu kayaların birbirlerini perdelemesi sağlanacaktır. Patlatma anında oluşan kaya ve taşlarla ilgili olarak yapılan kaynak araştırmalarında; emniyet mesafe hesaplarının deneysel sonuçlara dayandırıldığı görülmüştür. Literatürde (İsveç Patlatma Araştırma merkezi-svedefo) 1 m 3 kayaç kırmak için kullanılacak patlayıcı madde miktarı ile en fazla fırlatma uzaklığı arasında verilen bağlantıdan yararlanmak sureti ile spesifik patlayıcı madde tüketimi (kg/m 3 ) için söz konusu uzaklık öngörülebilir. Yeterli dilim ve sıkılama uzunlukları için aşağıdaki değerler kabul edilebilir. Projeye konu faaliyet alanında bir patlatmada kullanılacak patlayıcı miktarından özgül şarj 0,78 kg/m 3 olarak hesaplanmıştır. q = 0.25-0.3 kg/m 3 L max = 10 m q = 0.5 kg/m 3 L max = 40-50 m q = 0.9-1 kg/m 3 L max = 90-100 m Yapılan patlatma ile en uzak fırlatma mesafesi, (Bölüm 5.4) ANFO için hesaplamalarda seçilmiş olan 0,78 kg/m 3 lük özgül şarjına denk gelen yaklaşık 83 metredir. Bu mesafeyle ilgili olarak muhtemel kaya fırlaması mesafesinde hiçbir yerleşim yeri bulunmazken, yapılacak olan patlatma çalışmaları sırasında görev alan personelde bu mesafeden daha uzakta olması sağlanacaktır. Patlatmanın olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla; delik çapı, deliğe konulacak patlayıcı madde miktarı (anlık şarj) gibi parametreler en uygun şekilde seçilerek faaliyet alanı civarında bulunan yerleşim birimlerine ve en yakın haneye etkileri en aza indirilecektir. Yapılan patlatmalar sonucu kaya fırlama, hava şoku vibrasyon v.b. etki mesafesi ÇED Raporu Bölüm 5.4 de detaylı olarak hesaplanmış olup, yapılacak patlatmalar sonucu kaya fırlamalarından dere, yol ve hane olumsuz etkilenmeyecek şekilde üretim gerçekleştirilecektir. 3.1.5. Gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus Hareketleri Ankara İli sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasında 2010 yılı değerlendirmelerine göre 2 nci sırada yer almaktadır. Sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksi 2010 yılında - 13.3247 dir. Ankara İlinin Türkiye sıralamasında yerini gösterir tablo aşağıda verilmektedir. 34

Tablo 3.1. 5.1. İllerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (2010) Sıra İl Endeks Sıra İl Endeks 1 İstanbul 17.1245 42 Nevşehir -0.2616 2 Ankara 13.3247 43 Kastamonu -0.3892 3 İzmir 9.2423 44 Afyonkarahisar -0.3938 4 Kocaeli 8.5219 45 Sivas -0.4488 5 Bursa 5.7950 46 Elazığ -0.8997 6 Eskişehir 5.4807 47 Malatya -0.9008 7 Antalya 5.1158 48 Çankırı -0.9061 8 Muğla 3.6780 49 Sinop -1.1215 9 Bolu 3.6312 50 Çorum -1.1268 10 Tekirdağ 3.5553 51 Osmaniye -1.1892 11 Denizli 3.4636 52 Erzincan -1.2898 12 Isparta 3.0835 53 Bartın -1.4700 13 Kırklareli 3.0434 54 Aksaray -1.4828 14 Edirne 2.9301 55 Niğde -1.5252 15 Bilecik 2.7733 56 Giresun -1.6070 16 Çanakkale 2.6545 57 Kahramanmaraş -1.7012 17 Yalova 2.6408 58 Tokat -1.8371 18 Adana 2.6245 59 Kilis -2.4608 19 Kayseri 2.4042 60 Ordu -2.4979 20 Aydın 2.2610 61 Erzurum -2.5724 21 Burdur 2.2574 62 Yozgat -2.7304 22 Mersin 2.1565 63 Tunceli -2.8327 23 Balıkesir 2.1406 64 Gümüşhane -2.8523 24 Konya 2.0486 65 Bayburt -3.0414 25 Manisa 1.8884 66 Diyarbakır -3.7639 26 Sakarya 1.7031 67 Adıyaman -3.8313 27 Zonguldak 1.4035 68 Batman -4.1247 28 Karabük 1.3401 69 Şanlıurfa -4.6074 29 Uşak 1.1997 70 Ardahan -4.7460 30 Karaman 0.9203 71 Iğdır -4.8515 31 Kırıkkale 0.7540 72 Kars -4.9092 32 Samsun 0.5417 73 Siirt -5.1654 33 Gaziantep 0.4191 74 Mardin -5.3043 34 Kütahya 0.3115 75 Bingöl -5.7479 35 Hatay 0.2870 76 Van -5.8239 36 Trabzon 0.1402 77 Bitlis -5.9739 37 Rize 0.1379 78 Şırnak -6.3983 38 Amasya 0.0346 79 Hakkari -6.4263 39 Düzce -0.1387 80 Ağrı -6.5364 40 Artvin -0.2353 81 Muş -6.6496 41 Kırşehir -0.2598 TÜİK verilerine göre 2001 yılında Ankara İli nde kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasıla değeri cari fiyatlarla 13.536.639.054 TL olarak hesaplanmıştır. İlçelerin Sosyo- Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması 2004 göstergelerine göre Ayaş İlçesi nde tarım sektöründe çalışanların oranı % 70,73, sanayi sektöründe çalışanların oranı % 3,51, hizmetler sektöründe çalışanların oranı % 25,76 dır. Etki alanındaki nüfusun çoğunluğunun temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. 35

3.1.6. Yöredeki Sosyal Altyapı Hizmetleri (Eğitim, sağlık, kültür hizmetleri) Eğitim Projenin yer aldığı Ankara İli, Ayaş ilçesinin bitirilen eğitim düzeyi ve cinsiyete göre nüfus bilgileri Tablo 3.1.6.1 de verilmektedir. Tablo 3.1.6.1. Ayaş İlçesi Bitirilen Eğitim Düzeyi ve Cinsiyete Göre Nüfus ( 6 +yaş ) 2011 İller Ankara İlçeler Ayaş Bitirilen Eğitim Düzeyi Erkek Kadın Toplam Okuma Yazma Bilmeyen 99 18 81 Okuma Yazma Bilen Fakat Bir Okul Bitirmeyen 1.016 462 554 İlkokul Mezunu 2.344 907 1.437 İlköğretim Mezunu 1.252 694 558 Ortaokul veya dengi okul mezunu 667 446 221 Lise veya Dengi Okul Mezunu 1.477 952 525 Yüksekokul veya Fakülte Mezunu 675 430 245 Yüksek Lisans Mezunu 37 22 15 Doktora Mezunu 2 1 1 Bilinmeyen 94 74 20 Toplam 7.663 4.006 3.657 Kaynak: www.tuik.gov.tr Etki Alanı Eğitim Durumu Geçmiş yıllarda Gökler Mahallesinde bulunan İlköğretim Okulu bu gün için işlevsel değildir. Taşımalı sistemle yürütülen eğitimde Yenikent- Ayaş İlçe merkezindeki eğitim ve öğretim kurumlarından yararlanılmaktadır. İlköğretim sonucundaki süreçte özellikle orta öğretimim gereksinimleri için yine ilçe merkezleri ve Ankara il merkezlerindeki eğitim kurumlarına devam edilmektedir. (Kaynak: Ayaş-Gökler Göleti Planlama Raporu) Başayaş Mahallesinde yaygın anlamda yerleşik nüfus bulunmadığı için eğitim İlçe merkezindeki eğitim ve öğretim kurumlarından sağlanmaktadır. İlköğretim sonucundaki süreçte özellikle orta öğretimim gereksinimleri için yine ilçe merkezi ve Ankara il merkezlerindeki eğitim kurumlarına devam edilmektedir. - Bahri Hacıahmetoğlu İlköğretim Okulu - Bünyamin İlköğretim Okulu - Gazi İlköğretim Okulu - Sadullahpaşa İlköğretim Okulu - Ayaş Anadolu Lisesi - Ayaş Naime-Ali Karataş Çok Programlı Lisesi - İmam Hatip Lisesi, eğitim ve öğretimin hizmetinde görevde olan kuruluşlardır. (Kaynak: Ayaş-Başayaş Göleti Planlama Raporu) Sağlık Gökler Mahallesinde nde bir sağlık ocağı bulunmamakta, sağlık ile ilgili sorunlar ve rutin kontroller ile ilk yardım konumlarında Ayaş- Sincan ilçe merkezindeki sağlık ocakları ile devlet hastanesi hizmetlerinden yararlanılmakta, ciddi sağlık problemleri için ise il 36

merkezindeki kuruluşlara başvurulmaktadır. İçme suyu mahallede şebekeli sistem halinde olup, kanalizasyon alt yapıları bulunmaktadır. Bugün için tarımsal işgücünü olumsuz yönde etkileyebilecek yaygın bir hastalık söz konusu değildir. Başayaş Mahallesinde Sağlık ile ilgili sorunlar ve rutin kontroller ile ilk yardım konumlarında ilçe merkezindeki sağlık ocakları ile devlet hastanesi hizmetlerinden yararlanılmakta, ciddi sağlık problemleri için ise il merkezindeki kuruluşlara başvurulmaktadır. Bugün için tarımsal işgücünü olumsuz yönde etkileyebilecek yaygın bir hastalık söz konusu değildir. (Kaynak: Ayaş-Başayaş Göleti Planlama Raporu) Kültür Ayaş ilçesi Merkez, Sinanlı ve Gökler mahallesinde birer Halk Kütüphanesi bulunmaktadır. Kitap evi, gazete ve matbaa bulunmamaktadır. Ayaş İlçesinde Eğitim Kurumları bünyesinde kurulu olan folklor ekipleri mevcut olup Ulusal Bayramlarda gösterilerini sergilemektedirler. Ayaş ilçesinde sinema ve tiyatro salonu olmayıp, okulların yapmış olduğu tiyatro gösterileri İlçe Halk Eğitim Merkezi gösteri salonunda sergilenmektedir. Ayaş ilçesi genelinde Bünyamin Hazretleri, Kesikbaş Sultan, Yavuzana Sultan, Şeyh Zekeriya, Şemsi Dede, Deynekli Dede, Toprak Dede, Sıtma Dedesi, Ahmet Dede, Um Um Dede, İskender Dede, Göz Pınarı Dedesi türbeleri mevcut olup, müze vb.gibi. ziyarete açık yer bulunmamaktadır. Mesire yeri olarak; Asartepe Barajı çevresi ve Alay mevkiinde Belediyenin piknik alanları kullanılmaktadır. Ayaş ilçesinde Kültür Bakanlığınca kamulaştırması yapılan 3 adet tarihi ahşap Ayaş Evi mevcut olup, kamulaştırılması tamamlanmıştır. Anılan evlerin restore edilmesi ili ilgili çalışmalar devam etmektedir. Bu evlerin restorasyon çalışmaları bittiğinde evlerden birisi kültür evi şeklinde değerlendirilecektir. Ayaş İlçesinde her yıl Haziran ayının son haftasında geleneksel dut festivali yapılmaktadır. (Kaynak: http://www.ayas.gov.tr) 3.1.7. Çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik / sosyal altyapı ihtiyaçları Çalışacak personelin sosyal ve diğer ihtiyaçları için Şantiye alanı-1 ve Şantiye Alanı- 2 de Konteyner şeklinde şantiye binaları kurulacaktır. Kurulacak Şantiye binalarının elektrik, su, haberleşme gibi altyapı ihtiyaçları bulunmaktadır. Elektrik ihtiyacı en yakın trafodan hat çekilerek karşılanacaktır. Kullanma suyu Gökler Mahallesi ve Başayaş Mahallesi kaynaklarından sağlanacaktır. 37

3.1.8. Projenin Fayda-Maliyet Analizi Proje kapsamında fayda maliyet analizi aşağıda verilmiştir. Planlanan proje Başayaş ve Gökler göletlerinin inşası sırasında gerekli malzemenin temini amacıyla açılması planlanan malzmeme ocaklarını kapsamaktadır. Ancak projenin gerçekleştirilmesi ile bölge kesintisiz sulama suyuna kavuşacaktır. Sulama ile kazanılacak fayda miktarı aşağıda belirtilmiştir. Faydalar Projenin sağlayacağı sulama faydası gelirleri yıllık 599.207 TL dir. Proje ile meydana gelecek giderler, gelir gider oranı (rantabilite) ve gelir artış oranı aşağıda açıklanmıştır. Giderler Projenin gerçekleşmesinden sonra işlerliğini sürdürebilmek için her yıl yapılması gerekli işletme, bakım, yenileme ve faiz amortisman giderleri vardır. Buna göre toplam yıllık giderler 346.684 TL dir. Gelir Gider Oranı (Rantabilite) Gökler Göletinin toplam geliri 599.207 TL, toplam giderleri ise 346.684 TL dir. Buna göre projenin gelir gider oranı (rantabilite) 1,73 dir. Gelir Artış Oranı Proje sahasında; bugünkü koşullardaki toplam gelir 93.462 TL, projeli koşullardaki toplam gelir ise 692.668 TL olup, gelir artış oranı (692.668 TL/ 93.462 TL) = 7,41 dur. 3.1.9. Projeden Etkilenen Yerleşim Yerleri Proje kapsamında malzeme ocaklarına ve tesislere en yakın yerleşim birimleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 3.1.9.1. En Yakın Yerleşim Birimleri Kuş Uçuşu Alana Göre Malzeme Ocağı / Tesis En Yakın Yerleşimler Mesafe (m) Konumu K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı Küçükler Mahallesi 290 Güney A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Küçükler Mahallesi 520 Güneydoğu B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi 482 Güney D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi 144 Güneydoğu Kırma Eleme Tesisi Küçükler Mahallesi 735 Güneydoğu Şantiye Alanı-1 Küçükler Mahallesi 730 Güneydoğu Şantiye Alanı-2 Hacımemi Mahallesi 428 Batı 38

3.1.10. Projenin Ekonomik Ömrü Proje kapsamında Başayaş ve Gökler Göleti inşaatında kullanılacak malzemelerin temini amacıyla açılacak malzeme ocaklarının ömrü, inşaat faaliyetlerinin gerçekleştirileceği süre 2 yıl olacaktır. 3.1.11 Zamanlama Tablosu Proje kapsamında malzeme ocaklarında faaliyetler 2 yıl sürecektir. Tablo 3.1.11.1. Zamanlama Tablosu Bitkisel Toprağın Sıyrılması* Malzemenin Sahadan Alınması Aylar 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 * Malzeme ocaklarından A, B, D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocaklarında ve K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağında bitkisel toprak dekapajı gerçekleştirilecektir. 3.2. Diğer Hususlar Bu bölümde anlatılacak başka bir husus bulunmamaktadır. 39

BÖLÜM 4. MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLER VE DOĞAL KAYNAKLARIN KULLANIMI (Bölgesel ve Çalışma Alanı Baz Alınarak Mevcut ve Planlanan Durum Verilmelidir) Proje kapsamında etkilenecek alan belirlenerek bu alan içerisindeki mevcut çevresel özellikler alt başlıklar halinde verilmiştir. 4.1. Arazi Kullanım ve Mülkiyet Durumu a) Tarım ve Hayvancılık a.1 Sulu ve Kuru Tarım Arazilerinin Büyüklüğü Planlanan projenin gerçekleştirileceği Ayaş İlçesinde yıllara 2008 ile 2012 yılları arası tarım arazisi büyüklükleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Yıl Tablo 4.1.a.1.1. Ayaş İlçesi Tarım Alanlarının Büyüklükleri Toplam Alan (dekar) Tahıllar ve Diğer Bitkisel Ürünlerin Ekilen Alanı (dekar) Nadas Alanı (dekar) 40 Sebze Bahçeleri Alanı (dekar) Meyveler, İçecek ve Baharat Bitkilerinin Alanı (dekar) 2012 478.318 360.718 70.877 41.765 4.958 2011 490.159 374.654 69.988 40.640 4.877 2010 478.380 339.642 94.856 39.755 4.127 2009 477.084 331.339 102.162 39.500 4.083 2008 483.308 334.453 107.302 37.540 4.013 Kaynak: www.tuik.gov.tr Etüt alanında tarımda genel anlamda, hububat grubu bitkiler dışında aile tüketimine yönelik olarak, küçük ölçekli bir üretim geçerlidir. Aile gereksinimi dışındaki üretilen değerlerin pazarlanması yöre ekonomisinin temel unsuru olarak görülmektedir. Tarım genellikle tümüne yakın oranlarda kuru koşullarda yapılmaktadır. Sulamada kullanılabilecek ölçeklerde gerek yer üstü ve gerekse de yer altı kaynaklı bir potansiyele rastlanılmamaktadır. Üzerinde gölet yapımı düşünülen derede yüzey akışları ilkyaz başlarında tamamen kesilmekte, sulama periyodu sürecinde kullanım olanağı sağlayamamaktadır. Bölgede tarımsal uğraş, bugün için toprak ve iklim koşullarının elverdiği ölçüde yapılmaktadır. Ekilebilen alanlarda sulamaya yönelik herhangi bir yatırım söz konusu olmadığından, tarımda verimlilik tamamen iklim koşullarına bağlıdır. Tarımsal makineleşme yönünden ileri seviyede olan yöre çiftçisi tarımın her aşamasında makine kullanmaktadır. Proje alanında ekonomik bütün içerisinde tarım, uygun toprak ve tarımsal yapıya sahip olmasına rağmen, son yıllara kadar yeterince gelişememiştir. Bu belirlemede en öncül etken sulama olanaklarının kısıtlılığıdır. Proje alanında bulunan çiftçilerin ilçe ziraat mühendisliği ile sıkı ilişkileri bulunmaktadır. Yöre çiftçisine tarımsal destekler, bitkisel ve hayvansal üretim, mücadele ve gübre kullanımı konularında teorik ve pratik bilgiler aktarılmaktadır. Hububat tarımı, proje alanında özellikle en etkin tarım şekli olarak görülmektedir. Bu grup bitkilerden ağırlıklı olarak buğday ve arpa yetiştiriciliği ön plandadır. Buğdayda

ekmeklik ve makarnalık çeşitlerin tarımı yapılmaktadır. Ekmeklik buğdaylar kapsamında; Anadolu beyaz sert, Anadolu kırmızı sert, Kırmızı yarı sert, Diğer kırmızı ve beyaz buğday çeşitleri tercih edilmektedirler. Ayrıca makarnalık buğdaylar kapsamında ise iyi ve yüksek vasıflı buğday çeşitlerinin tarımı yaygındır. Elde edilen ürünün önemli bölümü TMO tarafından alınmakta olup, alım merkezi Ankara Güvercinlik tesisleridir. Bu üretim dalında tüccara yapılan pazarlamada etkin olup, özellikle arpa bu yönde daha belirgin olarak pazarlanmaktadır. Baklagil grubu bitkiler içerisinde en yaygın olarak tarımı yapılan nohut, yörenin önemli bir ürünü olarak görülmektedir. Ancak tamamen kuru koşullarda sürdürülen bu tarımda sağlanan düşük verim ölçeği, elde edilen ürünün büyük kısmı ile aile tüketimi çerçevesinde değerlendirilmesini gerekli kılmakta, bu ürün için pazar şansını göreceli olarak kısıtlamaktadır. Yörede hububat tarımından sonra gelen önemli bir tarım ayağı ise kavun karpuz yetiştiriciliğidir. Tamamen kuru koşullarda tarımı yapılan bu ürünlerden özellikle kavun tarımı kendine has koku ve aroması ile yörede aranan bir çeşit özelliği taşımaktadır. Pazarlama sürecinde herhangi bir güçlük yaşanmayan bu ürün yanında karpuz tarımı, çok sınırlı ve küçük ölçekte kalmaktadır. Kuru koşullarda yetişme özelliği gösteren geleneksel tip karpuzların (koyu yeşil), fazla gelişemeyip küçük boyutlu oluşları yanında bunların sahip oldukları tat ve aroma nedeni ile, özellikle son yıllarda yurt genelinde mutlak suya bağımlı olarak yetiştirilen, iri ve tatlı özellik gösteren yabancı kaynaklı (Washington vs) çeşitler yanında fazla tercih şansları bulunmamakta, bu nedenle pazarlama hedefi yerine içsel tüketime dönük olarak sınırlı ölçeklerde yetiştirilmektedirler. Proje alanında yağlı tohumlar içerisinde ayçiçeği tarımı özellikle son yıllarda yaygınlaşma eğilimindedir. Yöresel iklim koşulları ve sulama olanaklarının sınırlılığı, özellikle ayçiçeği tarımında yağlık çeşitlerin danede yaşanan kavrulma nedeniyle güncel tarıma adapte oluşunu engellemektedir. Bu nedenle çerezlik çeşit ayçiçeği güncellik kazanmaktadır. Özellikle son yıllarda yakalanan yüksek ve tatmin edici fiyat trendleri bu tarımı gündeme taşımaktadır. Geçmiş yıllarda proje alanında sınırlıda olsa bağcılıkla uğraşıldığı bilinmektedir. Daha sıkça pekmezlik olarak yapılan üzüm üretiminde, yöreye has ve marka değeri olan bir çeşidin bulunmayışı, verimsel beklentilerin hep sınırlı kalışı ile özellikle hastalıkların etkisi yanında sulama olanaklarının çok kısıtlı oluşu, bu tarım şeklini gündemden çıkarmıştır. Proje alanında nadas alanlarında yıllar bazında bir azalış seyri izlense de, gene de mevcut tarımsal yapının temel şekillerinden biri durumundadır. Özellikle hububat ayaklı tarım şeklinin bir tamamlayıcısı olarak görülmeye devam edilmektedir. Hayvancılığa dayalı olarak izlenen tarım politikalarındaki tutarsız yaklaşımlara rağmen proje sahasında hayvancılıkta bugün için ulaşılan nokta projenin uygulamaya girişiyle pekte etkilenmeyecek, ancak sulama koşullarında sağlanacak gelişmeler, özellikle hayvansal yeme yönelik tarıma belli bir ivme kazandıracaktır. Tarımsal etkinlikler büyük ölçüde mekanize olmuştur. Toprak işleme araç ve gereçleri dışında yaygın makine kullanımı görülmemektedir. (Kaynak: Gökler Göleti Planlama Raporu). 41

a.2 Ürün Desenleri ve Bunların Yıllık Üretim Miktarları Planlanan proje alanında yapılan çalışmalara göre ürün desenleri Tablo 4.1.a.2.1. de verilmiştir. Tablo 4.1.a.2.1. Bugünkü Koşullarda Sulama Alanında Yetiştirilen Bitkiler ve Ekiliş Oranları Ürün Cinsi BUĞDAY 42,90 ARPA 16,70 NOHUT 6,70 AYÇİÇEĞİ(çerezlik) 4,40 BOSTAN 7,50 NADAS 21,80 TOPLAM 100 Ekiliş Oranı(%) Tablo 4.1.a.2.2. Bugünkü Koşullarda Tartılı Ortalama İle Üretim Değeri Ekiliş Ürünün Cinsi Oranı Verim (%) Kg/da BUĞDAY 42,9 320,00 ARPA 16,7 350,00 NOHUT 6,7 125,00 AYÇİÇEĞİ (çerezlik) 4,4 160,00 BOSTAN 7,5 1200,00 NADAS 21,8 0 BUĞDAY(saman) 480 ARPA (saman) 525 Projenin gerçekleştirileceği Ayaş İlçesine ait seçilmiş ürünlere ait üretim miktarları aşağıdaki tablolarda verilmiştir. Tablo 4.1.a.2.3. Ayaş İlçesi Seçilmiş Tahıl Ürünlerine Ait 2012 Yılı Üretimleri Ürün adı Ekilen alan(dekar) Hasat edilen alan(dekar) Üretim(ton) Verim(kg/da) Buğday (Diğer) 203.132 203.132 41.926 206 Arpa (Diğer) 85.000 85.000 19.285 227 Çavdar 100 100 25 250 Fasulye (Kuru) 230 230 38 165 Şekerpancarı 4.000 4.000 21.744 5.436 Kaynak: http://www.tuik.gov.tr/ -Türkiye İstatistik Kurumu Resmi İnternet Sitesi-2012 Verileri. Tablo 4.1.a.2.4. Ayaş İlçesi Seçilmiş Sebzelere Ait 2012 Yılı Üretimleri Ürün adı Ekilen Alan(Dekar) Üretim(Ton) Domates (Sofralık) 8.600 40.300 Hıyar (Sofralık) 360 1.152 Fasulye (Taze) 1.400 2.100 Kavun 22.000 22.000 Kaynak: http://www.tuik.gov.tr/ -Türkiye İstatistik Kurumu Resmi İnternet Sitesi-2012 Verileri. 42

Tablo 4.1.a.2.5. Ayaş İlçesi Seçilmiş Meyvelere Ait 2012 Yılı Üretimleri Ürün adı Üzüm (Sofralık- Çekirdekli) Toplu meyveliklerin alanı(dekar) Üretim(ton) Ağaç başına ortalama verim(kg) Meyve veren yaşta ağaç sayısı Meyve vermeyen yaşta ağaç sayısı Toplam ağaç sayısı 870 602 0 870 0 870 Kayısı 20 244 29 8.400 1.450 9.850 Kiraz 1.846 934 18 51.900 3.800 55.700 Vişne 2 256 30 8.540 500 9.040 Kaynak: http://www.tuik.gov.tr/ -Türkiye İstatistik Kurumu Resmi İnternet Sitesi-2012 Verileri. a.3 Hayvancılık türleri, adetleri Proje kapsamında bulunan ayaş ilçesi büyükbaş ve küçükbaş hayvan varlıkları Tablo 4.1.a.3.1 de verilmiştir. Tablo 4.1.a.3.1. Proje Kapsamında Bulunan Ayaş İlçesi Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Varlıkları Hayvan Varlığı Ayaş İlçesi Kültür 6.650 Sığır Melez 1.162 Yerli 488 Toplam 8.300 Koyun (Yerli) 3.490 Küçükbaş Koyun (Merinos) 37.510 Keçi (Kıl) 1.855 Keçi (Tiftik) 9.145 Toplam 52.000 Kaynak: http://www.tuik.gov.tr/ -Türkiye İstatistik Kurumu Resmi İnternet Sitesi-2011 Verileri. Hayvansal Üretim: 2011 yılı için Ankara İli, Ayaş İlçesi hayvansal üretim değerleri Tablo 4.1.a.3.2 de verilmiştir. İl/İlçe Tablo 4.1.a.3.2. Proje Kapsamında Bulunan Ayaş İlçesi Hayvansal Üretim Değerleri İlçe Kesilen Hayvan Sayısı (Adet) Kırmızı Et Üretimi (Ton) Sağılan Hayvan Sayısı (Adet) Süt Üretimi (Ton) Kırkılan hayvan sayısı (baş) Yün kıl tiftik (ton) Sığır (Kültür) - - 3.311 12.896,35 - - Sığır(Melez) - - 387 969,435 - - Sığır(Yerli) - - 43 56,115 - - Ankara/Ayaş Koyun (Yerli) - - 1.234 93,792 3.490 6,659 Keçi(Kıl) - - 567 53,865 1.055 0,559 Keçi(Tiftik) - - 3.120 121,68 6.055 10,953 Koyun(Merinos) - - 15.566 824,998 37.510 119,582 Kaynak: http://www.tuik.gov.tr/ -Türkiye İstatistik Kurumu Resmi İnternet Sitesi-2011 Verileri. 43

b) Orman Alanları b.1 Ağaç türleri ve miktarları veya kapladığı alan büyüklükleri Planlanan proje ile talep edilen IIa Grubu K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı ve A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Ek 8 da verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu Ek 1 e göre daha önceden Ankara Orman Bölge Müdürlüğü nün 05.08.2011 tarih ve 227 sayılı olurları gereği özel ağaçlandırma izni verilen saha içerisinde kalmaktadır. Ayrıca Ek 8 da verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu nda proje ile talep edilen 59,31 ha alanın orman sayılan alanlar kapsamında olduğu ve sahada çalı formunda orman emvalinin bulunduğu belirtilmiştir. b.2 Ocak yerinin işlendiği mescere haritası ve yorumu Planlanan proje ile talep edilen sahaların gösterildiği 1/25.000 ölçekli Meşcere Haritasına göre, Şantiye Alanı-2 dışında proje kapsamında bulunan tüm üniteler orman toprağı-ziraat (OT-Z) kapsamındadır. Şantiye alanı-2 ise Erozyonlu saha (E) kapsamındadır (Bkz. Ek 9 1/25.000 Ölçekli Meşcere Haritası) b.3. Sahanın yangın görüp görmediği Proje kapsamında talep edilen alanlar, Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu nda belirtildiği üzere 6831 Sayılı Orman Kanununun 18. Maddesine göre yangın görmüş alanlar dışındadır. Orman yangınlarına karşı alınacak önlemlerde; alanın orman arazisi olduğuna dair uyarı ve ikaz levhaları asılacaktır. Faaliyet alanında yangın söndürme ekipmanları bulundurulacaktır. Personele yangın konusunda gerekli eğitim verilecektir. Çalışanlar arasında kurtarma ve söndürme ekipleri oluşturularak, acil durumlarda yardım istenecek kurum ve kuruluşlar listesi ile irtibat numaraları şantiye binasında asılı olarak bulunacaktır. İşletmede orman yangını söndürme araç ve gereçleri hazır bulundurulacak, konu ile ilgili kullanılacak araç ve gereçlerin kullanımları çalışanlara öğretilecek, araç ve gereçler devamlı bakımlı bulundurulacaktır. Bu konuda en yakın Orman İdaresi ile iletişim kurulacak ve gerek işletmede gerekse civarda çıkabilecek orman yangınları ivedi olarak Orman İdaresine bildirilecek ve olası bir orman yangınında çalışanların tümü ile yangına müdahale edilecektir. Orman arazilerinde sigara içilmeyecektir. Orman bölgelerinde herhangi bir ateş yakılmayacaktır. c) Proje yerinde elden çıkarılacak alanın değerlendirilmesi c.1. Proje sırasında kesilecek ağaçların tür ve sayıları, orman yangınları ve alınacak önlemler, Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu na göre 59,31 ha alanın orman sayılan alanlar kapsamında olduğu ve sahada çalı formunda orman emvalinin bulunduğu; IIa Grubu K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı ve A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı için talep edilen sahaların Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu, Ek-1 de, daha önceden Ankara Orman Bölge Müdürlüğü nün 05.08.2011 tarih ve 227 sayılı olurları gereği özel ağaçlandırma izni verilen saha içerisinde kaldığı belirtilmekte olup, çalışma maliyetlerinin DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından ödenmesi akabinde, 6831 sayılı 44

Orman Kanunu nun 16. Maddesi gereği Orman Genel Müdürlüğü nden izin alınması ve II-A Grubu K-1 Kaya Malzeme Ocağı (K-1) için kullanım talep edilen sahada, özel ağaçlandırma yapılmak üzere tahsis edilen arazi dışındaki sahalar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16. Maddesi gereği gerçekleştirilecek faaliyetler için DSİ 5. Bölge Müdürlüğü adına Orman Genel Müdürlüğü nden izin alınması kaydıyla; faaliyetin ormanlar ve ormancılık çalışmaları üzerinde olumsuz etkisi bulunmadığı belirtilmektedir. Projenin ÇED çalışmaları tamamlandıktan sonra inşaat aşamasına başlanmadan önce, T.C. Orman Genel Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. Bu aşamada öncelikle arazi ve kadastro araştırmaları gerçekleştirilecek, haritalar hazırlanacak kesin mülkiyet durumları belirlenecektir. Projede kullanılacak orman alanı miktarı, kesilecek ağaç miktarı ve ağaç türleri vs. izin aşamasında hazırlanacak 1/1.000 ölçekli ağaç röleve planları ile belirlenecektir. Proje kapsamında talep edilen alanlar, Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu nda belirtildiği üzere 6831 Sayılı Orman Kanununun 18. Maddesine göre yangın görmüş alanlar dışındadır. c.2. Elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, arazi kullanım kabiliyeti, Ek9 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu na göre 59,31 ha alanın orman sayılan alanlar kapsamında olduğu belirtilmektedir. Bunların dışında kalan alanlar Ek 2 de verilen 2023 Nazım imar planından görüleceği üzere tarım alanı niteliğindedir. c.3. Etkilenecek tabii bitki türleri ve ne kadar alanda bu işlerin yapılacağı Proje alanında bulunması muhtemel olan türlerden Campanula damboldtiana türü, Bern Sözleşmesi ne göre Ek-I Kesin Koruma Altına Alınan Flora türlerindendir. Buna göre, her akit taraf söz konusu yabani flora türlerinin özel olarak korunmasını güvence altına alacak uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri alacaktır. Bu bitkilerin kasıtlı olarak koparılması, toplanması, kesilmesi veya köklenmesi yasaklanacaktır. Her akit taraf bu türlerin elde bulundurulmasını veya alım satımını yasaklayacaktır. Proje alanı ve yakın çevresinde yapılan çalışmalar ile elde edilen literatür bilgilerine göre, alanda 18 bitki türü endemik olarak belirlenmiştir. Centaurea kotschyi (BOISS. ET HELDR.) HAYEK var. kotschyi (BOISS. ET HELDR.) HAYEK, Scorzonera tomentosa L., Nonea macrosperma BOISS. ET HELDR., Nonea stenosolen BOISS. ET BAL., Alyssum huetii BOISS., Erysimum lycaonicum (HAND.- MAZZ.) HUB.-MOR., Isatis floribunda BOISS. EX BORNM., Asyneuma limonifolium (L.) JANCHEN subsp. pestalozzae (BOISS.) DAMBOLDT, Minuartia anatolica (BOISS.) WORON. var. arachnoidea MCNEILL, Onobrychis argyrea BOISS. subsp. argyrea BOISS., Scrophularia libanotica BOISS. subsp. libanotica BOISS. var. pontica R. MILL, Lycium anatolicum A. BAYTOP ET R. MILL türleri Red Data Book a göre LR(lc) Az Tehdit Altında - En Az Endişe Verici kategorisinde olup, herhangi bir koruma gerektirmeyen geniş yayılışa sahip ve tehdit altında olmayan türlerdendir. Dianthus kastembeluensis FREYN ET SINT., Gypsophila arrostii GUSS. var. nebulosa (BOISS. ET HELDR.) BARK., Gypsophila eriocalyx BOISS., Verbascum wiedemannianum FISCH. ET MEY türleri Red Data Book a göre LR (cd) Az Tehdit Altında - Koruma Önlemi 45

Gerektiren kategorisinde olup, tür ve habitat açısından özel bir koruma statüsü gerektiren türlerdendir. Saponaria prostrata WILLD. subsp. prostrata WILLD., Consolida raveyi (BOISS.) SCHROD. türleri Red Data Book a göre DD Veri Yetersiz kategorisinde olup, taksonun dağılımı ve bolluğu hakkındaki veriler yetersizdir. Çalışma sahasında tespit edilen endemik bitki türlerinin yapısı ile ilgili bilgi ve bu bitkilerin Türkiye genelinde yayılışını gösteren grid kareleri Bölüm 4.7, Tablo 4.7.2 de verilmektedir. Bu tabloya göre endemik olan bitki türlerinin geniş bir habitatta bulunabildiği anlaşılmaktadır. Ayrıca, Ayaş İlçesi, Başayaş Mahallesi ve Gökler Mahallesi Mevkii civarında yer alan proje alanının bir bölümü Ayaş Dağları Önemli Doğa Alanı sınırları içerisinde yer almaktadır (Bkz. Bölüm 4.7.a, Şekil 4.7.a.9). Söz konusu alanda beş tanesi Türkiye ye endemik olan Aethionema dumanii, Aethionema turcicum, Astragalus turcicus ve Astragalus densifolius subsp. ayashensis türleri bulunmakta olup, Campanula damboldtiana adlı endemik türün nesli tükenme noktasına gelmiştir. Söz konusu türler küresel kırmızı listede henüz değerlendirilmemiş olup, ulusal kırmızı listede Türkiye nin Önemli Doğa Alanları (2006) kitabı editörlerinin uzman görüşüyle atanmıştır. Türlerin ulusal kırmızı listeye göre değerlendirmeleri Bölüm 4.7, Tablo 4.7.a.7 de verilmiş olup, Campanula damboldtiana türü önlem alınmadığı takdirde çok yakın bir gelecekte soyunun tükenme riski yüksek olan taksonlardandır. Campanula damboldtiana türü Türkiye genelinde A4 grid karesinde yayılım göstermektedir. Bu tür, Ankara nın öncelikli korunması gereken türleri arasında yer almakta olup (Günöz, A. 2008), türün korunması konusunda gereken hassasiyet gösterilmelidir. Proje kapsamında yapılacak olan çalışmalarda, toprağın verimli olan kısmının sıyrılarak üzeri örtülü olarak depolanması ve çalışmanın yapıldığı alanda peyzaj çalışmaları yapılırken sıyrılan toprağın yeniden en üst tabaka olarak serilmesi ile toprağın içinde bulunan tohumlar ve kökler çimlenerek alanın doğal haline yakın duruma gelmesi sağlanabilecektir. Bitkisel toprağın saklanma sürecinde olabilecek kayıplar önlenerek, toprağın kalitesi korunacak, çalışma yapılan alanlar çalışma işlemleri bittikten sonra alandan sıyrılan bitkisel toprak ile ıslah edilecektir. Bitkisel toprak özelliklerinin peyzaj amaçlı kullanımına kadar korunması için, mümkün olan en geç zamanda sıyrılacak ve yine mümkün olan en erken zamanda kullanılacaktır. c.4. Alanında kültür ve tabiat varlıklarının durumu, Proje kapsamında tabiat varlıkları ile ilgili olarak Ankara Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nün görüş yazısında (Bkz. Ek 10 Ankara Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Görüş Yazısı), projeye konu olan alanda korunması gereken tabiat varlığı ve sit alanı olmadığı; projenin uygulama aşamasında tabiat varlığına rastlanması durumunda ilgili kurumlara ve Valilik e bilgi verilmesi gerektiği belirtilmektedir. Projenin uygulama aşamasında kültür varlığına rastlanması durumunda çalışmalar durdurularak 2863 sayılı kanunun 4. Maddesi uyarınca ilgili makamlara haber verilecektir. Kültür Varlıkları ile ilgili Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü görüş yazısında (Bkz. Ek 11 Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü Görüş Yazısı), projeye konu alanlarda yapılan yüzey araştırması 46

sonunda taşınmazların üzerinde ve yakın çevresinde 2863 sayılı kanun kapsamında kalan herhangi bir kültür varlığına rastlanılmadığı belirtilmiştir. Projenin uygulama aşamasında tabiat varlığına rastlanması durumunda ilgili kurumlara ve Ankara Valiliği ne bilgi verilecektir. c.5. Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası) Arazi Hazırlık: Planlanan proje ile açılması planlanan malzeme ocaklarında ilk etapta malzeme üzerinde bulunan bitkisel toprak sıyrılarak alınacaktır. Bunların dışında belirlenen Şantiye alanlarında kurulması planlanan Beton santrallerinin ve Kırma Eleme tesisinin kurulacağı alanlarda arazi hazırlık amacıyla kazı işlemleri gerçekleştirilecektir. Bu doğrultuda arazi hazırlığı yapılacak alanlarda toz, gürültü ve atık oluşumu söz konusu olacaktır. Meydana gelecek toz emisyonları, gürültü seviyeleri, atık miktarları ve alınacak önlemler sırasıyla Bölüm 5.1, Bölüm 5.4 ve Bölüm 5.3 de açıklanmıştır. İnşaat: Planlanan proje ile Başayaş ve Gökler Göleti İnşaatı için gerekli malzemelerin temini gerçekleştirilecek olup kullanılması planlanan malzeme ocaklarında (A, B, D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) ve K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocakları) arazi hazırlık işlemlerinden sonra işletme aşamasına geçilecektir. İşletme: Proje kapsamında işletme aşamasında açılacak Ib Grubu Kil Ocaklarından (A, B, D) ve IIa Grubu Kaya Malzeme Ocağından malzeme temini gerçekleştirilecektir. Ayrıca işletme aşamasında IIa Grubu K-1 Kaya Malzeme alanından alınacak malzemenin bir kısmının kurulması planlanan Kırma-Eleme tesisinde işlenmesi ve Kırma-Eleme Tesisinden elde edilen malzemeden kurulması planlanan Beton Santralinde beton eldesi işlemleri gerçekleştirilecektir. Proje kapsamında faaliyetler, gölet inşaatlarının yapılacağı 2 yıl süre ile gerçekleştirilecektir. Projenin işletme aşamasında toz, gürültü ve atık oluşumu meydana gelecektir. Meydana gelecek toz emisyonları, gürültü seviyeleri, atık miktarları ve alınacak önlemler sırasıyla Bölüm 5.1, Bölüm 5.4 ve Bölüm 5.3 de açıklanmıştır. İşletme Sonrası: Proje kapsamında açılması planlanan malzeme ocaklarından malzeme alımının tamamlanmasının ardından üretim alanlarında oluşan boşluk ve kazı alanları doldurulacak; oluşması muhtemel tepecik ve çukurluklar mümkün olduğunca düzeltilecektir. Proje kapsamında işletme sonrası yapılacak işlemler Bölüm 5.6 da açıklanmıştır. 47

4.2. Toprak Özellikleri a) Toprak yapısı ve arazi kullanım kabiliyeti sınıflaması Planlanan proje ile kullanılması planlanan talep edilen sahaların Ek 12 de verilen arazi varlığı haritasına göre değerlendirilmesi Tablo 4.2.a.1. de yapılmıştır. Tablo 4.2.a.1. Proje kapsamındaki Malzme Ocaklarının Arazi Varlığı Haritasına Göre Değerlendirilmesi Malzeme Ocakları A-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Alanı: B-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Alanı: D-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Alanı: K-1 IIa Grubu Kaya Ocağı Alanı: Büyük Toprak Grubu Kahverengi Topraklar Kahverengi Topraklar Kahverengi Topraklar Kahverengi Topraklar Erozyon Derecesi Çok az ve Çok Şiddetli Su Erozyonu Şiddetli ve Çok Şiddetli Su Erozyonu Şimdiki Kullanımı Kuru Tarım (Nadaslı) ve Mer a Mer a Arazi Kullanım Kabiliyeti Sınıfı II. Sınıf ve VI. Sınıf VII. Sınıf Şiddetli Su Erozyonu Mer a VII. Sınıf Şiddetli ve Çok Şiddetli Su Erozyonu Mer a ve Fundalik VI. Sınıf ve VII. Sınıf b) Yamaç Stabilitesi Proje alanı eğimli bir topoğrafyaya sahiptir. İşletmenin yapılması esnasında sağlıklı bir çalışma ortamı elde edilebilmesi için arazinin litolojik durumu, farklı litolojik kayaçların eğim ve doğrultuları dikkate alınarak şevlerin eğimleri belirlenecektir. Bu eğimler belirlenirken bölgenin meteorolojik şartları da dikkate alınacaktır. Açık işletme yönetiminde basamaklar oluşturularak ilerleme sağlanacaktır. Basamak genişliği, kullanılacak olan iş makinelerinin manevra kabiliyetlerine göre projelendirilecektir. İşletmede kullanılacak olan kamyonların geri ve ileri manevra yapabileceği ve dönüşlerde rahat ve emniyetli bir şekilde hareket edebileceği bir basamak genişliği yeterli olacaktır. İşletmenin zorunlu neticesi olarak şevler oluşacaktır. Söz konusu oluşacak şevlerin etrafı gerekli uyarı levhaları ve bantlarla sınırlandırılacaktır. Sahada topoğrafyanın yükselmesi nedeniyle yüzey şekline uygun ve basamaklar oluşturularak ilerlenecektir. İşletme esnasında kaya malzeme, basamaklı patlatma yapılarak elde edilecek olup, her bir patlatma basamak yüksekliği 10 m, genişliği 10 m, şev açısı maksimum 85 derece olacak şekilde dizayn edilecektir. Şevler ve çevresinde çalışan personel gerekli bilgilerle donatılacak ve kişisel koruyucu giysileri olmadan alana yaklaştırılmayacaktır. Su basıncının, şev stabilitesi üzerinde çok önemli bir etkisi vardır. Su basıncı, şevin stabilitesini azalttığı için, su basıncındaki bir azalmada doğal olarak şevin stabilitesini arttıracaktır. Bu nedenlerle ek önlemlerin alınması gerekmektedir. Ocak sahasının en üst yüksek kotlu noktasından sağ ve sol tarafa doğru drenaj hendekleri açılacaktır. Bu hendekler ile ocak sahasının üst noktalarından gelen yüzey suları kontrol edilmiş olacak ve böylece ocak sahasına girmesine izin verilmemiş olacaktır. Aynı tarz drenaj hendekleri basamaklarda şev ayakları boyunca da açılacak ve mevcut kuru dere yataklarına yönlendirilecektir. 48

c) Erozyon Proje kapsamında kullanılacak alanlar Şekil 4.2.c.1-Şekil 4.2.c.6 de verilmekte olup, alanlar çok hafif, hafif, orta ve güçlü risk grubundadır. Kaynak: http://aris.ormansu.gov.tr/ -Türkiye Erozyon Risk Haritası, 2013. Şekil 4.2.c.1. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-01 Kaynak: http://aris.ormansu.gov.tr/ -Türkiye Erozyon Risk Haritası, 2013. Şekil 4.2.c.2. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-02 49

Kaynak: http://aris.ormansu.gov.tr/ -Türkiye Erozyon Risk Haritası, 2013. Şekil 4.2.c.3. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-03 Kaynak: http://aris.ormansu.gov.tr/ -Türkiye Erozyon Risk Haritası, 2013. Şekil 4.2.c.4. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-04 50

Kaynak: http://aris.ormansu.gov.tr/ -Türkiye Erozyon Risk Haritası, 2013. Şekil 4.2.c.5. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-05 Kaynak: http://aris.ormansu.gov.tr/ -Türkiye Erozyon Risk Haritası, 2013. Şekil 4.2.c.6. Proje Alanının Erozyon Riskini Gösterir Harita-06 d) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında toprağa etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası) Planlanan proje ile açılması planlanan malzeme ocaklarından yalnızca malzeme alımı yapılacaktır. Planlanan faaliyetlerin işletmeye alınması ile çalışma yapılacak alanlarda bir miktar bitkisel toprak kaybı meydana gelecektir. Bunun dışında toprağın kimyasal yapısında 51

bir değişiklik meydana gelmeyecektir. Projenin tamamlanması ile birlikte kullanılan alanların eski haline en yakın şekilde rehabilitasyonu sağlanacaktır. 4.3. Jeolojik Özellikler a) Bölge Jeolojisi İnceleme alanı ve yakın çevresinde; Ayaş İstifi ve Örtü Birimleri ne ait formasyonlar yer alır. Ayaş İstifi ne ait Lütesiyen? (Eosen) yaşlı Abdüsselamdağı Volkanit Karmaşığı (Teab) ve Lütesiyen yaşlı Tekke Volkaniti (Tet), Örtü Birimleri ne ait Alt-Orta Miyosen yaşlı Kumartaş Formasyonu (Tmk) ve Alt-Orta Miyosen yaşlı Hançili Formasyonu (Tmh) yüzeylenir. Proje alanı ve dolayında yer alan jeolojik birimlerin dağılımı aşağıdaki gibidir. Abdüsselamdağı Volkanit Karmaşığı (Teab) Lütesiyen?(Eosen) Tekke Volkaniti (Tet) Lütesiyen Kumartaş Formasyonu (Tmk) Alt-Orta Miyosen Hançili Formasyonu (Tmh) Alt-Orta Miyosen Ayaş İstifi Örtü Birimleri Proje alanı ve dolayında yer alan jeolojik birimlerin yaşlıdan gence doğru sıralaması aşağıdaki gibi olup bu birimlere ait stratigrafik kolon kesit metnin devamında verilmiştir. 52

Şekil 4.3.a.1. Proje Alanının Genelleştirilmiş Stratigrafik Kolon Kesiti (BİLGİN, Ali Zafer ve diğ.,1/100.000 ÖLÇEKLİ ANKARA İ28 PAFTASI,MTA-2009 den alınmıştır.)ölçeksiz 53

b) Proje alanı Jeolojisi Çalışma alanı ve çevresinde; altta bir Temel İstifi yer almaktadır. Onun üzerinde farklı havzalarda oluşmuş Haymana İstifi ve Ayaş İstifi gelişmiştir. Daha kuzeyde Beypazarı İstifi bulunmaktadır. Ayaş ve Beypazarı istifleri üzerinde Örtü Birimleri, Haymana, Ayaş ve Beypazarı istifleri üzerinde Post Tektonik Birimler yer almaktadır. Söz konusu bölgeye ait 1/25.000 ölçekli jeoloji haritası ve jeoloji kesitleri Ek 13 de verilmiştir. Abdüsselamdağı Volkanit Karmaşığı (Teab) Lütesiyen (Eosen) Çalışma alanında Abdüsselam Dağı yükselimi boyunca yüzeyleyen andezit, bazalt, tüf ve aglomeralardan oluşan ve içerisinde Karakaya Formasyonu bloklarından, oldukça büyük Bilecik Kireçtaşı bloklarına değin değişik blokları içeren birim BİLGİN, ve diğ. (2009) tarafından tanımlanmıştır. Formasyon için temsilci tek bir tip kesit yerine birkaç başvuru kesit yeri önerilir. Gökler Mahallesi'nden geçerek Abdüsselamdağı ve güneyine geçen yol boyu bu birimin gözleneceği tip kesit yerleridir. Abdüsselamdağı Volkanit Karmaşığı'nı oluşturan andezit, bazalt, tüf ve aglomeralar birbirleriyle ilksel ilişkileri gözlenmeyen tamamen düzensiz bir şekilde bulunurlar. Andezitlerin dış renkleri gri, şarabi, kirli beyaz renklerindedir. Bazaltlar kırmızı, kiremit, yeşil, şarabi ve gri renklerdedir. Tüfler ise; dış yüzeyinde yeşilimsi gri, taze yüzeylerinde ise koyu gri renklerde görülürler. Formasyonun alt dokanağı görülememektedir. Ancak stratigrafik olarak altında Alcı Formasyonu nun yer aldığı düşünülmektedir. Üzerinde ise Kumartaş Formasyonu, Hançili Formasyonu ve Tekke Formasyonu na ait bazaltlar uyumsuzlukla bulunmaktadırlar. Formasyonun altı görülemediğinden kalınlık tahmini yapmak zordur. Abdüsselam Dağı'ndaki yüzeylemesinden en az 500 m kalınlıktan söz edilebilir. Abdüsselam Dağı Volkanitleri nin yaşı Lütesiyen (Eosen) olarak kabul edilmektedir. Tekke Volkaniti (Tet) Lütesiyen Birim ilk olarak Akyürek vd. (1982, 1984) tarafından Tekke Volkaniti olarak adlandırılmıştır. Tekke Volkanitleri; andezit, bazalt ve tüf-aglomeradan oluşmaktadır. Tekke Volkaniti tüf- aglomera üyesi ve Tekke Volkaniti andezit üyesi birimlerinin üzerine Hançili Formasyonu nun ilksel ilişkili olarak geldiği görülmektedir. Gökler Mahallesi, Küçükler Mah. ve Küçükdağ Tepe ile Tüllüce Tepe'de yüzeyleyen andezit, bazalt ve tüf-aglomera üyesinin üzerine Kumartaş ve Hançili Formasyonları yine ilksel ilişki ile gelmektedir. Eosen volkanizmasının çarpışma sonrası yoğun sıkışma kuvvetlerinin etkisi altında gelişen ve yitimin kalıntılarını da içeren litosferik manto kaynağından türeyen Tekke Volkaniti nin yaşı Lütesiyen olarak kabul edilmektedir. 54

Kumartaş Formasyonu (Tmk) Alt-Orta Miyosen İlk olarak Akyürek vd. (1980) tarafından adlandırılmıştır. Birim çakıltaşı, kumtaşı, silttaşı, kiltaşı, tüf ve çok az olarak killi kireçtaşlarından oluşmuştur. Genellikle kırmızı, koyu kırmızı, açık yeşil ve açık gri renklerde olup bu renkler birim içinde yer yer ardalanma göstermektedirler. Abdüsselam Dağı yükseliminin doğusunda Gökler Mahallesi, Tekke Mahallesi dolaylarında ve Çile Dağı yükseliminin güneyinde oldukça geniş yüzeylemeleri yer almaktadır. Birim için Poyraz Köyü kuzeyindeki Kırçıllar Deresi iyi bir başvuru kesitidir. Bu kesitte hem alt hem de üst ilişkisi mevcuttur. Kumartaş Formasyonu nu oluşturan başlıca litolojiler; çakıltaşı, kumtaşı, silttaşı, çamurtaşı, tüf ve killi kireçtaşlarıdır. Çakıltaşları kötü boylanmalı ve tane desteklidir. Genel olarak altında yer alan Abdüsselam Dağı Volkanitleri nden beslendiği için oksidasyon etkisi ile de kırmızı-koyu kırmızı genel görünüme sahiptir. Kumtaşları ve silttaşları kırmızı-açık yeşil renkli dış görünümlüdürler. Kumtaşları orta derecede tutturulmuştur. Silttaşları da dayanımsızdırlar. Çakıltaşları ve kumtaşlarında karbonat ve kil çimentosu vardır. Kumartaş Formasyonu çeşitli birimler üzerinde uyumsuzlukla bulunmaktadır. Abdüsselam Dağı çevresinde Abdüsselam Dağı Volkanitleri üzerinde uyumsuzlukla bulunmaktadır (Tekke Mahallesi civarındaki bindirmeli bölüm dışında). Gökler Mahallesi- Küçükler Mah.-Tüllüce Tepe çevresinde Tekke Volkanitleri nin (Tet ve Teta) üzerinde Kumartaş Formasyonu yine uyumsuzlukla yer almaktadır. Çile Dağı'nın güney çevresi boyunca Çile Dağ yükselimini oluşturan Alcı Formasyonu üzerinde açısal uyumsuzlukla yer almaktadır. Kumartaş Formasyonu; Hançili Formasyonu yla yanal ve dikeyde geçişlidir. Gerek Abdüsselam Dağı yöresinde gerekse Çile Dağı yöresinde bu ilişki izlenebilmektedir. Kumartaş Formasyonu nun, Poyraz Köyü kuzeyindeki yüzeylemesinde yaklaşık 300 m kalınlık gözlenmiştir. Hançili Formasyonu nun çökeldiği büyük gölü çevreleyen akarsu ve yelpaze çökellerinden oluşan Kumartaş Formasyonu nun yaşı Alt-Orta Miyosen olarak kabul edilmektedir. Hançili Formasyonu (Tmh) Alt-Orta Miyosen Hançili Formasyonu ilk kez Akyürek vd. (1980) tarafından adlandırılmıştır. Birim esas olarak killi kireçtaşı ve marnlardan, tali olarak da silttaşı, kumtaşı, çakıltaşı, ender olarak da tüfit, jips ve kömürlerden oluşur. Hançili Formasyonu içinde üç adet bazalt üyesi, kireçtaşı üyesi ve üst yelpaze çökelleri ayırtlanmıştır. Proje alanı dolayında oldukça fazla başvuru kesiti bulunmaktadır. Polatlı-Ayaş yolu üzerinde Ada Tepe, Tekke Mahallesi-Ayaş arasında Yenipınar Çeşme-Zırhlı Birlik Çeşme arasındaki bol kıvrım ve faylar içeren kesit başvuru kesiti olarak verilebilir. Açık yeşil, beyaz, yeşilimsi beyaz, sarımsı beyaz, açık gri renkli, ince-orta katmanlı, killi kireçtaşı, marn, silttaşı, kiltaşı, kumtaşı, çört, tüf, kaya türlerinin ardalanmasından 55

oluşmaktadır. Az olarak da kömür içeren düzeyler vardır. Bu kömürlü düzeylerde minik Gastropodlar izlenmiştir. Yersel olarak da jipsler mevcuttur. Tüm bu litolojiler gölsel çökelimin ürünleridir. Ancak bu çökelim sırasında vuku bulan volkanik etkinlikler de vardır. En üstte de gerileyen çökelim ürünü yelpaze çökelleri olan çakıltaşları da bulunmaktadır. Hançili Formasyonu, Kumartaş Formasyonu nun yüzeylediği tüm yerlerde bu birimle uyumlu olarak görülür. Kumartaş Formasyonu nun bulunmadığı yerlerde daha yaşlı değişik birimler üzerinde uyumsuz olarak yer alır. Üzerine ise Alagöz Formasyonu ve Karaahmetli Formasyonları uyumsuzlukla gelmektedir. Yaklaşık 300-400 m. kalınlık verebilen Hançili Formasyonu nun yaşı Alt-Orta Miyosen olarak kabul edilmiştir. c). Cevherleşme Proje kapsamında Başayaş göleti ön yüzü beton kaplı kum-çakıl dolgu tipinde, Gökler göleti ise kil çekirdekli kaya dolgu tipinde inşaa edilecektir. Gökler göleti gövdesinde gerekli malzemeler ile ilgili olarak yapılan çalışmalarda 3 adet (A, B, D) geçirimsiz ve 2 adet (K-1, Özel sektöre ait taş ocağı) kaya malzeme sahası incelenmiştir. Ankara İli ve dolayının genel jeolojisi; Bölgede en altta Triyas yaşlı Ankara grubunu oluşturan kayatürleri yer alır (Akyürek ve diğ., 1997). Ankara grubu; Emir, Elmadağ, Ortaköy ve Keçikaya formasyonlarından oluşur. Ortaköy formasyonu içerisinde, İmrahor kireçtaşı üyesi ve radyolarit üyesi tanımlanmıştır. Ankara grubu, yer yer diyabaz daykları tarafından kesilmişler. Grubunun içerisinde değişik boyut ve şekillerde Karbonifer, Permo-Karbonifer ve Permiyen yaşlı kireçtaşı blokları görülür. Ankara grubu üzerine Liyas yaşlı Hasanoğlan formasyonu açısal uyumsuzlukla gelir. Hasanoğlan formasyonu üste doğru Akbayır formasyonuna düşey ve yanal yönde tedrici geçer. Hasanoğlan formasyonunun yanal ve düşey yönde yastık yapılı, iri feldspatlı volkanitler ve kireçtaşından oluşan Liyas yaşlı Günalan formasyonuna tedrici geçer. Günalan formasyonuna ait Hörç Kireçtaşı üyesi ayırtlanmıştır. Bölgede ofıyolitler üç ayrı konumda bulunurlar. Bunlar sırasıyla ; Jura-Alt Berriasiyen oluşum yaşlı ve ilksel ilişkileri iyi korunmuş Eldivan ofıyolit topluluğu, Alt Kretase'de bölgeye yerleşen ve tektonik dokanaklı, değişik yaş ve kökende kayaç bloklarını kapsayan Dereköy ofiyolitli melanjı ve Üst Kretase yaşlı sedimanter birimler içerisinde Eldivan ofıyolit topluluğundan ve Dereköy ofiyolitli melanjından aktarılan olistolit ve olistostromlardır. Eldivan ofiyolit topluluğu ve Dereköy ofîyolitli melanjı üzerine Senomaniyen-Kampaniyen yaşlı Kılıçlar grubunu oluşturan Hisarköy formasyonu açısal uyumsuzlukla gelir. Hisarköy formasyonu, düşeyde ve yanal yönde Karadağ formasyonune tedrici geçer. Hisarköy ve Karadağ formasyonları yer yer içinde yerli ve yabancı kaya bloklarını olistolit olarak içeren, olistostromal bir iç yapı gösterir. Hisarköy formasyonu içinde Kocatepe kireçtaşı üyesi ayırtlanmıştır. Kılıçlar grubunu oluşturan birimler üste doğru havzanın değişik kesimlerinde Maastrihtiyen yaşlı Haymana formasyonuna düşey ve yanal yönde tedrici geçereler. Türbiditik fasiyesinde çökelen Haymana formasyonu içerisinde yer yer volkanik siller görülür. Haymana formasyonunun çökelme ortamının sığlaşmasıyla gelişen şelf ve resif çökelleri Malboğazı formasyonu olarak ayırtlanmış ve tanımlanmıştır (Akyürek ve diğ., 1997). Paleosen yaşlı birimlerin çökelme ortamları ve kaya türü özelliklerine göre Çaldağ formasyonu ve Dizilitaşlar formasyonu olarak tanımlanmıştır. Bu birimler üzerinde İpresiyen 56

yaşlı Eskipolatlı formasyonu ve Lütesiyen yaşlı Çayraz formasyonu bulunmaktadır. Oligosen yaşlı Miskincedere formasyonu, konglomera, kumtaşı, çamurtaşı, marn ve jips ardalanmasından oluşur. Oligosen yaşlı birimleri, Miyosen yaşlı birimler uyumsuz olarak örter. Bölgede Miyosen yaşlı volkanitler, andezit, trakiandezit, bazalt, aglomera ve tüflerden oluşmuş Tekke volkanitleri ile dasit ve andezitten oluşan Oğulbey dasiti olarak tanımlanmıştır. Bu volkanitlerle eşyaşlı ve girik olarak bulunan sedimanter ağırlıklı kayaçlar, alttan üste doğru Kumartaş, Hançili, Mamak, Kızılırmak ve Bozkır formasyonlarına ayırtlanmıştır. Bozdağ bazaltı bölgedeki volkanizmanm en son ürünüdür. Pliyosen yaşlı az tutturulmuş Gölbaşı formasyonu kendinden daha yaşlı birimleri uyumsuz olarak örter. (Kaynak: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, http://www.mta.gov.tr). d) Depremsellik Planlanan proje Ankara İli, Ayaş İlçesi sınırları içerisinde gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Deprem Dairesi Başkanlığının yayınlamış olduğu Ankara İli deprem haritasına göre proje kapsamında açılacak malzeme ocakları 4. derece deprem bölgesinde yer almaktadır. Ankara İli deprem haritası Ek 14 de verilmiştir. Proje ile ilgili olarak 06.03.2006 tarih ve 26100 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelikte ilgili hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca, proje alanında yapılacak tüm proje ve hesaplamalarda, temel yapı ile ilgili kısımlar da yapılacak işlemlerde yürürlükte olan tüm yapı ve deprem yönetmeliklerine, genel ve fenni şartnamelere ve mülga Afet İşleri Genel Müdürlüğü, Afet ve Acil Yönetim Daire Başkanlığı Deprem Yönetmeliklerine uyulacaktır. e) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında jeolojik etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası) Planlanan proje kapsamında malzeme ocaklarından yalnızca malzeme alımı yapılacaktır. Malzeme alımı sırasında en büyük kazı derinliği 12 m olup söz konusu kazı derinliği K-1 kaya malzeme ocağında uygulanacaktır. Ayrıca malzeme alımı esnasında büyük çukurların oluşması engellenecek ve faaliyetler bu doğrultuda gerçekleştirilecektir. Malzeme alımının tamamlanmasının ardından alanların eski topoğrafik yapılarına yakın şekilde rehabilitasyonu sağlanacaktır. Yapılacak faaliyetlerin arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası aşamalarında jeolojik açıdan bir etki oluşmayacaktır. 4.4 Hidrojeolojik Özellikler a) Bölge ve Proje alanı Hidrojeolojik Özellikler Başayaş, Gökler Göletleri ve Sulamaları projesi kapsamında açılması planlanan malzeme ocakları (A, B, D Geçirimsiz, K-1 Kaya) Sakarya havzası içerisinde yer almaktadır. Proje kapsamında açılacak malzeme ocaklarına en yakın yerleşim olan Gökler Mahallesinin içme suyu ihtiyacı 3 adet 2-2,5 m derinliğindeki drenajlardan karşılanmaktadır. Bunların dışında Şekil 4.4.a.1 de gösterilen DSİ tarafından açılmış yeraltı suyu kuyusu bulunmaktadır. Söz konusu yeraltı suyu kuyusu Gökler ve Tekke Mahallelerinin içme suyu ihtiyacı için kullanılacaktır. 57

Planlanan malzeme ocaklarının bulunduğu bölge, DSİ tarafından hazırlanan Ankara Ayaş Beypazarı Ovaları Hidrojeolojik Etüt Raporu nda çalışılan bölgeye yakın bölgede yer almaktadır. Raporda belirtildiği üzere havzada tortul, magmatik ve metomorfik kayaçlar yer almaktadır. Metamorfik kayaçlar Paleozoik e, plutonik kayaçlar Tersiyer öncesine, volkanikler Tersiyer ve öncesine, tortullar Mesozoyik, Paleojen ve Neojen e döneme aittir. Şekil 4.4.a.1. Malzeme Alanlarını ve YAS Kuyularını Gösterir Uydu Haritası b) Yüzeysel su kaynaklarının hidrojeolojik özellikleri, Malzeme ocaklarının açılmasının planlandığı bölgenin en önemli yerüstü su kaynağı küçükler deresidir. Proje kapsamında Gökler Göleti söz konusu dere üzerine inşa edilecektir. Küçükler deresi çok sayıda yeraltı su kaynağı ile beslenmekte olup yapılan gözlemlere göre tüm yıl boyunca akış göstermektedir. Küçükler deresi sözel olarak edinilen bilgilere göre bahar aylarında yüksek debilerde su taşımaktadır ve tarla sulama amaçlı kullanılmaktadır. c) Yeraltı ve termal su kaynaklarının hidrojeolojik özellikleri (su seviyeleri, miktarları, emniyetli çekim değerleri, kaynakların debileri mevcut ve planlanan kullanımı) Proje kapsamında bölgede termal su kaynağı olarak Ayaş İlçesinin yaklaşık 23 km batısında Ayaş İçmece ve Kaplıcaları yer almaktadır. Ayaş içmeceleri ve kaplıcaları termal turizm amaçlı ve birçok hastalığın tedavisinde kullanılmaktadır. Ayaş içmeceleri ve kaplıcaları proje kapsamında planlanan malzeme ocaklarının yaklaşık 26 km kuzeybatısında yer almaktadır. 58

d) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında hidrolojik etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası) Proje kapsamında malzeme ocaklarından yalnızca malzeme alımı yapılacak olup en fazla kazı derinliği K-1 Kaya Ocağında yapılacak olup10 metreyi aşmayacaktır. Proje kapsamında Malzeme Ocakları içerisinde yeraltı suyunu kullanma amaçlı açılmış keson, artezyen, vb. kuyu bulunmamaktadır. Proje kapsamında keson kuyu açmak amaçlı sondaj yapılması durumunda DSİ den izin alınarak sondaj yapılacaktır. 4.5. Hidrolojik Özellikler a) Bölge ve Proje Alanı Hidrolojik Özellikleri Proje kapsamında açılacak malzeme ocakları Sakarya Havzası içerisinde yer almaktadır. Planlanan malzeme ocaklarının bulunduğu bölgenin önemli yerüstü su kaynağı Küçükler Deresidir. Gökler Göleti söz konusu dere üzerine inşa edilecektir. b) Projenin göl, baraj, gölet, akarsu ve diğer sulak alanlara göre konumu Proje kapsamında bulunan B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı içerisinden Göz Deresi ve Kümeceviz Deresi geçmektedir. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nın kuzeyinde yaklaşık 90 m mesafede Göz Deresi bulunmaktadır. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nın içerisinden Angirine ve Akşampınar Deresi geçmektedir. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağının doğusunda yaklaşık 380 m mesafede Hacıyeri Deresi, kuzeybatısında yaklaşık 170 m mesafede Angirine Deresi, güneybatısında yaklaşık 370 m mesafede Küçükler Deresi bulunmaktadır. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nın yaklaşık 175 m güneyinde ise Küçükler Deresi yer almaktadır. Küçükler Deresi daimi akarsu niteliğinde olup, Küçükler Deresi dışında proje alanı ve yakın çevresinde bulunan dereler mevsimsel akarsu vasfına sahiptir (Bkz. Ek 1 1/25.000 Ölçekli Genel Yerleşim Planı). c) Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı (içme, kullanma, sulama suyu, su ürünleri istihsali, ulaşım turizm, elektrik üretimi, diğer kullanımı), Proje kapsamında mevsimsel olarak akış gösteren Küçükler deresi bölgede tarımsal sulama amaçlı kullanılmaktadır. Bunların dışında bölgede Tarımsal sulama amaçlı Gökler göleti ve Tekke Göleti Tekke Göleti inşaa edilecektir. d) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında hidrolojik etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası) Proje kapsamında malzeme ocaklarından yalnızca malzeme alımı yapılacak olup alanlardan malzeme alımı esnasında mevcut dere yataklarına zarar verilmeyecek akış yönleri değiştirilmeyecektir. Bunun dışında dere yataklarına pasa malzeme, moloz vs. dökülmeyecektir. 59

4.6. Meteorolojik ve iklimsel özellikler a) Bölgesel ve Proje Alanı Meteorolojik ve iklimsel özellikler Bölgenin Genel İklim Şartları Meteorolojik ve iklimsel özelliklerin değerlendirilmesinde, en yakın ve temsil etmesi açısından, Ankara İli, Beypazarı İlçesi Meteoroloji İstasyonu Meteoroloji Bülteni (1970-2012 Yılları Arası) verileri kullanılmıştır. Söz konusu meteoroloji istasyonuna ait veriler Ek 15 de verilmiştir. Basınç Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama basınç 937,2 hpa dır. Maksimum basınç 960,9 hpa ve minimum basınç 909,7 hpa olarak ölçülmüştür. Tablo 4.6.a.1. Basınç Değerleri Basınç (hpa) AYLAR I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ortalama Basınç 939,2 937,2 936,3 934,8 935,8 935,5 934,4 935,2 937,7 939,9 940,4 939,7 937,2 (hpa) Maksimum Basınç 960,9 953,4 956 948,6 947,3 945,8 945,8 945,3 949,6 953,4 954,1 958 960,9 (hpa) Minimum Basınç 909,7 917,9 913,7 920,2 924,1 923,8 923,7 925,2 922,9 928,1 921,5 915,4 909,7 (hpa) Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Yıllık Şekil 4.6.a.1. Basınç Değerleri Grafiği 60

Sıcaklık Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama sıcaklık 13,1ºC dır. Maksimum sıcaklık 43,1 ºC olarak 27/07/2012 yılında, minimum sıcaklık -19,2 ºC olarak 31/01/2006 yılında ölçülmüştür. Tablo 4.6.a.2. Sıcaklık Değerleri AYLAR Yıllık I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ortalama Sıcaklık 1,1 2,9 7,2 12,5 17,4 21,7 25,1 24,7 20,2 14,2 7,5 2,9 13,1 (ºC) Maksimum Sıcaklık 2 28 28 28 27 28 27 7 18 1 2 4 27 Günü Maksimum Sıcaklık 1995 2004 1993 1989 1994 2007 2012 2006 1994 1999 2012 2010 2012 Yılı Maksimum 18,2 20,1 26,2 32 35,1 39,4 43,1 41,5 38,1 34,9 24 20 43,1 Sıcaklık (ºC) Minimum Sıcaklık 31 22 2 11 1 20 5 28 30 29 27 27 31 Günü Minimum Sıcaklık 2006 1985 1985 1997 1981 2000 1985 2000 1970 2003 1995 2002 2006 Yılı Minimum -19,2-17,7-13,8-6,2 0,4 4,8 7,9 8,2 3-2 -10,1-12,9-19,2 Sıcaklık (ºC) Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Şekil 4.6.a.2. Sıcaklık Değerleri Grafiği Yağış Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama toplam yağış miktarı 32,6 mm dir. Yıllık maksimum yağış miktarı 68,2 mm dir. 61

Tablo 4.6.a.3. Yağış Değerleri AYLAR Yıllık I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Toplam Yağış Ortalaması 47,3 36,8 35,2 46 38,9 28,6 14,1 12,9 15,6 31 34,3 50,3 32,6 (mm) Maksimum Yağış 41,7 30,5 29,4 37,4 39,6 44 39 57,3 53,9 68,2 32,6 46,6 68,2 (mm) Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Şekil 4.6.a.3. Yağış Değerleri Grafiği Standart Zamanlarda Gözlenen En Büyük Yağış Değerleri Meteoroloji Genel Müdürlüğü Ankara meteoroloji istasyonunda 1940-2010 yılları arasında ölçülen Standart Zamanlarda Gözlenen En Büyük Yağış Değerleri ve Tekerrür Eğrileri Ek 16 da verilmiştir. Ankara meteoroloji istasyonu verilerine göre 100 yıl tekerrürlü 24 saatlik en büyük yağış değeri 83,9 mm olarak verilmiş olup, proje kapsamında sel baskınlarına karşı alınacak önlemler söz konusu değer baz alınarak tasarlanacaktır. Ortalama Nispi Nem Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama nispi nem %61,4 tir. Tablo 4.6.a.4. Nispi Nem Değerleri AYLAR I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ortalama Nem (%) 77,5 71,3 63,6 59,5 56,7 52 48,1 48,7 51,3 61,3 70,2 77,2 61,4 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Yıllık 62

Şekil 4.6.a.4. Nispi Nem Değerleri Grafiği Sayılı günler Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama kar yağışlı günler sayısı 16,7, yıllık ortalama kar örtülü günler sayısı 16,1, yıllık ortalama sisli günler sayısı 8,3, yıllık ortalama dolulu günler sayısı 0,9, yıllık ortalama kırağılı günler sayısı 46,4, yıllık ortalama orajlı günler sayısı 20,8 dir. Tablo 4.6.a.5. Sayılı Günler Değerleri Gün Sayısı AYLAR I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Kar Yağışlı Günler Sayısı 5,9 3,7 2,4 0,2 - - - - - 0 0,8 3,7 16,7 Kar Örtülü Günler Sayısı 8 3,8 1 0 - - - - - - 0,3 3 16,1 Sisli Günler Sayısı Ortalaması 3,2 0,9 0,3 0 - - - 0-0,2 0,7 3 8,3 Dolulu Günler Sayısı Ortalaması - 0,1 0,1 0,2 0,2 0,2 0 0,1 0 0 0-0,9 Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması 10,9 8,9 6,4 1,1 - - - - - 1,5 7,9 9,7 46,4 Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması - 0,2 0,5 2 5 5,2 2,8 2,4 1,7 0,8 0,2-20,8 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Yıllık 63

Şekil 4.6.a.5. Sayılı Günler Değerleri Grafiği Maksimum Kar Kalınlığı Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum kar kalınlığı 50 cm olarak verilmiştir. Tablo 4.6.a.6. Maksimum Kar Kalınlığı Değerleri AYLAR Yıllık Maksimum Kar Kalınlığı (cm) I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 31 50 12 8 - - - - - - 11 20 50 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Şekil 4.6.a.6. Maksimum Kar Kalınlığı Değerleri Grafiği 64

Rüzgâr Yıllık, Mevsimlik, Aylık Rüzgar Yönü Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre, yönlere göre rüzgârın esme sayıları toplamı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 4.6.a.7. Yönlere Göre Rüzgârın Esme Sayıları (Aylık ve Yıllık) YÖNLER AYLAR I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK N 895 1167 1300 1667 1840 2080 2193 2207 2093 2004 1520 1048 20014 NNE 4501 3841 3534 3222 2992 2677 2397 2396 2895 4217 5314 5040 43026 NE 5038 4298 3713 3180 2534 2032 1824 1865 1931 2882 4473 5408 39178 ENE 4579 3435 2771 2403 2236 1670 1360 1401 1593 2267 3307 4512 31534 E 2048 1563 1358 1198 1284 924 826 813 868 1166 1332 1668 15048 ESE 1798 1403 1091 934 1001 804 725 848 891 1134 1274 1432 13335 SE 861 753 685 689 736 663 740 676 604 687 809 781 8684 SSE 947 761 671 721 798 791 757 761 646 733 869 835 9290 S 1081 956 1335 1269 1377 1509 1675 1688 1428 1321 1179 1183 16001 SSW 2012 1850 2221 2331 2617 2400 2800 3127 2855 2753 2114 2060 29140 SW 2634 2846 3946 3968 3967 3692 4046 4181 3712 3351 2337 2566 41246 WSW 2279 2535 3982 3816 3303 3114 3518 3481 3139 3078 2282 2023 36550 W 675 829 1419 1413 1615 1550 1656 1509 1479 1202 804 804 14955 WNW 515 724 1103 1119 1342 1563 1618 1557 1563 1472 918 582 14076 NW 478 748 1134 1181 1506 2093 2119 1749 1681 1228 741 504 15162 NNW 673 971 1360 1543 2348 3068 3283 3192 2653 1840 1007 608 22546 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) YILLIK Şekil 4.6.a.7. Esme Sayılarına Göre Yıllık Rüzgâr Diyagramı 65

Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre birinci derecede hakim rüzgar yönü NNE (Kuzey-Kuzeydoğu), ikinci derecede hakim rüzgar yönü SW (Güneybatı), üçüncü derecede hakim rüzgar yönü NE (Kuzeydoğu) dır. Tablo 4.6.a.8. Yönlere Göre Rüzgârın Mevsimlik Esme Sayıları Toplamı Yönler İlkbahar Yaz Sonbahar Kış N 4807 6480 5617 3110 NNE 9748 7470 12426 13382 NE 9427 5721 9286 14744 ENE 7410 4431 7167 12526 E 3840 2563 3366 5279 ESE 3026 2377 3299 4633 SE 2110 2079 2100 2395 SSE 2190 2309 2248 2543 S 3981 4872 3928 3220 SSW 7169 8327 7722 5922 SW 11881 11919 9400 8046 WSW 11101 10113 8499 6837 W 4447 4715 3485 2308 WNW 3564 4738 3953 1821 NW 3821 5961 3650 1730 NNW 5251 9543 5500 2252 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) 66

İLKBAHAR YAZ SONBAHAR KIŞ Şekil 4.6.a.8. Esme Sayılarına Göre Mevsimlik Rüzgar Diyagramları 67

OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK Şekil 4.6.a.9. Esme Sayılarına Göre Aylık Rüzgâr Diyagramları 68

Yönlere Göre Rüzgâr Hızı Yönlere göre ortalama rüzgâr hızları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 4.6.a.9. Yönlere Göre Ortalama Rüzgâr Hızı (m/s) YÖNLER AYLAR I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK N 1,3 1,4 1,5 1,7 1,9 2 2,2 2,2 1,7 1,2 1,2 1,2 1,6 NNE 1,4 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,7 1,6 1,4 1,3 1,3 1,4 1,5 NE 1,5 1,7 1,8 1,7 1,7 1,7 1,8 1,7 1,4 1,4 1,4 1,6 1,6 ENE 1,5 1,7 1,8 1,7 1,7 1,6 1,6 1,6 1,3 1,4 1,3 1,5 1,6 E 1,3 1,5 1,6 1,6 1,6 1,4 1,5 1,4 1,3 1,2 1,2 1,2 1,4 ESE 1,1 1,3 1,3 1,4 1,3 1,2 1,3 1,2 1,1 1 1 0,9 1,2 SE 1 1,3 1,2 1,3 1,3 1,3 1,3 1,2 1,1 1 0,9 0,9 1,2 SSE 0,9 1,2 1,2 1,3 1,2 1,2 1,2 1,1 1,1 1 0,9 0,8 1,1 S 0,9 1,3 1,4 1,6 1,5 1,4 1,5 1,5 1,3 1,1 1 1 1,3 SSW 1,2 1,4 1,6 1,8 1,7 1,7 1,7 1,7 1,6 1,3 1,2 1,1 1,5 SW 1,5 1,8 2 2,2 2,1 2 2 1,9 1,9 1,6 1,5 1,6 1,8 WSW 1,6 1,8 2,1 2,2 2,2 2,1 1,9 1,9 1,8 1,5 1,5 1,7 1,9 W 1,6 1,6 1,8 2 2,1 2,1 1,8 1,7 1,6 1,4 1,4 1,6 1,7 WNW 1,4 1,5 1,7 1,9 1,7 1,9 1,7 1,6 1,3 1,2 1,3 1,5 1,6 NW 1,6 1,7 2 2,1 2,1 2,3 2,3 2,1 1,8 1,4 1,4 1,6 1,9 NNW 1,5 1,6 1,9 2 2,2 2,4 2,8 2,7 2,2 1,5 1,3 1,3 2,0 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Şekil 4.6.a.10. Ortalama Rüzgar Hızına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramı 69

Ortalama Rüzgar Hızı Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama rüzgar hızı 1,7 m/sn dir. Tablo 4.6.a.10. Ortalama Rüzgâr Hızı (m/s) AYLAR Ortalama Rüzgar Hızı Yıllık I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII (m_sec) 1,4 1,6 1,8 1,9 1,9 2 2,1 1,9 1,6 1,3 1,3 1,3 1,7 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Şekil 4.6.a.11. Ortalama Rüzgâr Hızı Grafiği Maksimum Rüzgâr Hızı ve Yönü Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum rüzgarın yönü SW (Güneybatı), maksimum rüzgarın hızı 32,8 m/s dir. Tablo 4.6.a.11. Maksimum Rüzgâr Hızı (m/s) Maksimum Rüzgar Hızı (m/sec) AYLAR I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Yıllık 25,4 25,4 32,8 29,5 23,5 29 28,8 27,3 31,7 20,6 23,7 25,4 32,8 Yönü SW ENE SW SSE SW WSW SW WSW W WSW WSW SSW SW Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) 70

Şekil 4.6.a.12. Maksimum Rüzgâr Hızı Diyagramı Ortalama Fırtınalı Günler Sayısı, Ortalama Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Beypazarı Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama fırtınalı günler sayısı 3,8, yıllık ortalama kuvvetli rüzgarlı günler sayısı 30,4 dır. Tablo 4.6.a.12. Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Değerleri AYLAR Yıllık I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması 0,3 0,2 0,4 0,6 0,4 0,8 0,4 0,3 0,2 0 0,1 0,1 3,8 Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı 1,1 1,8 2,9 4,2 4,4 4,2 4 2,8 1,7 1,2 1,1 1 30,4 Ortalaması Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md. Beypazarı Meteoroloji İstasyonu (1970-2012) Şekil 4.6.a.13. Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Değerleri Grafiği 71

b) Proje kapsamında yapılacak iş ve işlemler sırasında yerel ve bölgesel iklimde oluşabilecek Meteorolojik ve iklimsel etkiler ile alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat işletme ve işletme sonrası) Planlanan proje kapsamında malzeme ocaklarından yalnızca malzeme alımı yapılacaktır. Malzeme alımının tamamlanmasının ardından alanların eski topoğrafik yapılarına yakın şekilde rehabilitasyonu sağlanacaktır. Yapılacak faaliyetlerin arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası aşamalarında bölgenin meteorolojik ve iklimsel özelliklerine etkisi olmayacaktır. 4.7. Flora-Fauna a) Proje Alanı ve Proje Etki Alanı Flora-Fauna Flora Ve Fauna Değerlendirmesi Kapsamında Malzeme Ocakları ve Kırma-Eleme Tesisi Projesi Ankara İli, Ayaş İlçesine bağlı Başayaş Mahallesi ve Gökler Mahallesi Mevkii nde planlanmaktadır. Söz konusu proje kapsamında bulunan gölet ve sulama alanının ÇED Yönetmeliği kapsamı dışında olması nedeniyle, gölet gövdesi ve yardımcı yapılar için gerekli olan doğal yapı gereç alanları dahilinde proje alanı ve yakın çevresine ait arazi gözlemleri 2012 Ağustos ayı içinde gerçekleştirilmiş olup, literatür araştırmalarıyla beraber flora ve fauna değerlendirmeleri tablolar halinde sunulmuştur. Flora Değerlendirmesi Türkiye, bugünkü bilgilere göre 12.000 kadar farklı bitki taksonunun yaşam alanıdır (Erik ve Tarıkahya, 2004: 148-149). Ülkeyi ılıman kuşak içerisinde yer alan diğer sahalardan ayıran en önemli özelliklerden birisi de, bu bitki çeşitliliğidir. Türkiye nin coğrafi özelliklerinin bitki topluluklarının çeşitliliğine önemli katkısı ile ortaya çıkan bu özellik, kuşkusuz söz konusu alanın üç flora bölgesi içine dâhil olması ile de yakından ilgilidir. Bilindiği gibi Türkiye de Avrupa-Sibirya flora bölgesi, Akdeniz flora bölgesi ve İran Turan flora bölgesi olmak üzere üç flora bölgesi (Bkz. Şekil 1) temsil edilir (Avcı, 1993). Proje sahası Türkiye Fitocoğrafik Bölgeleri bakımından incelenmiş ve alanın IR.- TUR.(C.A) Irano-Turanien Bölgesi, İç Anadolu Bölgesi dahilinde olduğu belirlenmiştir. Genel olarak İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerini içine alan İran-Turan flora bölgesi, İran ve merkezi Asya'nın step, dağ stepi ve yarı- kurak bölgelerinin özelliklerini taşır. İran-Turan flora bölgesi, Türkiye'de kendisini çevreleyen Avrupa-Sibirya ve Akdeniz flora bölgeleri ile yer yer birbirine karışmaktadır. Yıllık yağış miktarının genellikle 300 400 mm. arasında değiştiği İran- Turan flora bölgesinde yüksek dağlık alanlar dışında, aslında iki vejetasyon alanı ayrılabilmektedir. Bunlardan birincisi büyük ölçüde tahrip edilmiş olan orman topluluklarıdır. Bu orman topluluklarının yerini step elemanları almıştır. Doğu Anadolu'nun bazı kesimlerinde yoğun otlatma ve yastık şekilli geven (Astragalus), çoban yastığı (Acantholimon) gibi step türlerinin yakacak olarak kullanılmasıyla (Behçet ve Ünal, 199: 104; Özgökçe, 1999: 788), step formasyonu da insan tarafından değişikliğe uğratılmıştır. 72

İran-Turan flora bölgesinde ikinci vejetasyon alanı ise, Tuz gölü çanağı ya da Iğdır havzası gibi gerçek step sahalarıdır. İranTuran flora bölgesi bitki türleri bakımından (otsu türler) çok zengin bir alandır ve endemiklerin oranı da fazladır. Kaynak: [Davis P.H., Harper P.C. and Hege I.C. (eds.), 1971. Plant Life of South-West Asia. The Botanical Society of Edinburg] Şekil 4.7.a.1. Türkiye Fitocoğrafik Bölgelerini Gösterir Harita EUR.-SİB.(EUX).: Avrupa-Sibirya Bölgesi (Öksin alt bölgesi); Col.: Öksin alt bölgesinin Kolşik sektörü MED.: Akdeniz Bölgesi (Doğu Akdeniz alt bölgesi); W.A: Batı Anadolu bölgesi; T.: Toros Bölgesi; A.:Amanos Bölgesi IR.-TUR.: Irano-Turanien Bölgesi; C.A.: İç Anadolu Bölgesi; E.A.: Doğu Anadolu Bölgesi; Mes: Mezopotamya X: Muhtemelen Avrupa-Sibirya bölgesinin Orta Avrupa/Balkan alt bölgesi Proje alanını gösterir vejetasyon haritası Şekil 4.7.a.2 de, çalışma alanını gösterir fotoğraflar ise Şekil 4.7.a.3 ile Şekil 4.7.a.7 de verilmektedir. 73

Şekil 4.7.a.2. Proje Alanını Gösterir Vejetasyon Haritası Şekil 4.7.a.3. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-01 74

Şekil 4.7.a.4. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-02 Şekil 4.7.a.5. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-03 75

Şekil 4.7.a.6. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-04 Şekil 4.7.a.7. Proje Alanının Vejetasyon Yapısını Gösterir Fotoğraf-05 76

Flora envanterini içeren Tablo 4.7.a.1 de yakın çevrede bulunan/bulunması muhtemel tür listesi, türün familyası, yaygın olarak kullanılan Türkçe ismi, Türkiye deki dağılımları, endemizm durumu ve RDB (Red Data Book) ye göre tehlike sınıfları açıklanmıştır. Yapılan çalışmalarda geniş literatür kaynaklardan faydalanılmıştır. Ayrıca alanın florasının TÜBİTAK ın Türkiye Bitkileri Veri Tabanı olarak hazırlanan (TUBİVES) içerisinde de taraması yapılmış ve flora tablosu bu verilere göre düzenlenmiştir. Familya, cins ve türler kontrollerde kolaylık sağlaması bakımından alfabetik olarak verilmiştir. Bern Sözleşmesi Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi olarak bilinen BERN sözleşmesi; ilk defa 1979 yılında Bern de kabul edilmiştir. Türkiye ise bu sözleşmeyi 1984 yılında imzalayarak sözleşmeye taraf olmuştur. Bu sözleşmenin amacı: Nesli tehlikeye düşmüş ve düşebilecek türlerin özellikle göçmen olanlarına öncelik verilmek üzere, yabani flora ve fauna ve bunların yaşam ortamlarının korunmasını sağlamak ve bu konuda birden fazla devletin işbirliğini geliştirmektir. Buna göre: her akit taraf EK I Kesin Koruma Altına Alınan Flora Türleri listesinde belirtilen yabani flora türlerinin özel olarak korunmasını güvence altına alacak uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri alacaktır. Bu bitkilerin kasıtlı olarak koparılması, toplanması, kesilmesi veya köklenmesi yasaklanacaktır. Her akit taraf bu türlerin elde bulundurulmasını veya alım satımını yasaklayacaktır. Söz konusu projenin kapsamında faaliyetlerin gerçekleştirileceği alanda bulunması muhtemel olan türlerden Campanula damboldtiana türü, Bern Sözleşmesi ile koruma altına alınmıştır. RDB Kategorileri EX (EXTİNCT) = TÜKENMİŞ: Eğer son ferdinin öldüğü konusunda hiçbir şüphe yoksa bu takson EX kategorisindedir. EW (EXTINCT IN THE WILD) = DOĞADA TÜKENMİŞ: Eğer bir takson doğada kaybolmuş ve yalnız kültüre alınmış olarak yaşamaya devam ediyorsa bu kategoriye konur. CR (CRITICALLY ENDANGERED) = KRİTİK DÜZEYDE TEHLİKEDE: Önlem alınmadığı takdirde çok yakın bir gelecekte soyunun tükenme riski yüksek olan taksonlardır. Yapılan floristik çalışmalarda, gelecekte populasyonları zarar görebileceği düşünülen bitki taksonları bu kategoriye konur. EN (ENDANGERED) = TEHLİKEDE: CR kategorisi kadar olmamakla birlikte, çok yakın bir gelecekte soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan sahip türlerdir. VU (VULNARABLE) = HASSAS TÜRLER (ZARAR GÖREBİLİR) : CR ve EN gruplarına konmamakla birlikte, doğada orta vadeli gelecekte yüksek tehdit altında olan taksonlar bu gruba konur. 77

LR (LOWER RISK) = AZ TEHDİT ALTINDA: Üstteki gruplardan herhangi birine konamayan, onlardan populasyon yoğunluğu daha iyi olan takson bu kategoriye konur. Gelecekteki durumlarına göre tehdit açısından sıralanabilecek üç alt kategorisi vardır. (cd) Concervation Dependent = Koruma Önlemi Gerektiren: Takson beş yıl içinde yukarıdaki kategorilerden birine konulacak ve hem tür hem de habitat açısından özel bir koruma statüsü gerektirenler. (nt) Near Threatened = Tehdit Altına Girebilir. Bir evvelki gruba konamayan ancak VU kategorisine konmaya yakın adaylar. (lc) Least Concern = En Az Endişe Verici: Herhangi bir koruma gerektirmeyen ve tehdit altında olmayanlar. DD (DATA DEFICIENT) = VERİ YETERSİZ: Bir taksonun dağılım ve bolluğu hakkındaki bilgi yetersizse takson bu gruba konur. NE (NOT EVALUETED) = DEĞERLENDİRİLEMEYEN: Yukarıdaki herhangi bir kriter ile değerlendirilemeyen taksonlardır. 78

Tablo 4.7.a.1. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Flora Elemanları TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK AMARANTHACEAE Amaranthus retroflexus L. Yol kenarı, çorak yerler, B., K., O., D. ve G. - kültür arazilerinde Anadolu - L APİACEAE Actinolema macrolema BOISS. Tarlalar, bağlar, bazı kalkerli alanlar - Karasal Anadolu - L Artedia squamata L. Tepeler, yamaçlar, çalılık, tarla kenarları - Dış, O. ve D. Anadolu - L Astrodaucus orientalis (L.) DRUDE Tarlalar, yamaçlar, bozkır, yol kenarları - Karasal Anadolu - L Biforia radians BIEB. Boş alanlar, tarla yanları, KB. Türkiye, KD. ve - tebeşirli yerler Karasal Anadolu - L Bupleurum rotundifolium L. Tarlalar, kıyılar, sarp Tavşan Kulağı K. Türkiye ve Karasal - L Anadolu Caucalis platycarpos L. Tarlalar, yamaçlar, yol Trakya ve Karasal - kenarları, çorak yerler Anadolu - L Falcaria vulgaris BERNH. Kayalık yamaçlar, otlaklar, kıyılar, nadas tarlalar Kazayağı Anadolu - L Lisaea papyracea BOISS. Tarlalar ekili toprak - Karasal Anadolu - L Kuru, kayalık tepe yanları, Scandix stellata BANKS ET SOL. aşınmış yamaçlar, çağıllıklar, - Türkiye - L yol kenarları, tahıl tarlaları Torilis arvensis (HUDS.) LINK subsp. purpurea (TEN.) HAYEK ASTERACEAE Çalı yamaçlar, tarlalar - Achillea aleppica DC. subsp. aleppica DC. Step, nadas tarla, bağ - Achillea setacea WALDST. ET KIT. Anthemis austriaca JACQ. Anthemis tinctoria L. var. tinctoria L. Step, taşlık yamaç, çayırlık, nadas tarla Step, nadas tarla, yol kenarı Step, tarla, kireçtaşı kenarları, çalılıklar arası Anthemis tinctoria L. var. pallida DC. Step, tarla kenarı Boyacı Papatyası 79 - KB. Türkiye, B. ve GB. Anadolu GD. Anadolu (Mezopotamya) Türkiye (D. Anadolu da Nadir) Türkiye (K. Anadolu hariç) - L - L - L - L Boyacı Papatyası Türkiye - L, G K. ve B. Türkiye, O. Anadolu - L

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK Carthamus lanatus L. Kurak yamaçlar, boş alan, nadas tarla - Türkiye - L Carthamus persicus WILLD. Step, nadas tarla - Karasal Anadolu - L Centaurea depressa BIEB. Tarla, yol kenarı - Türkiye - L Centaurea iberica TREV. EX SPRENGEL Tarla, yol kenarı, boş alan Deligözdikeni Türkiye - L Centaurea kotschyi (BOISS. ET HELDR.) HAYEK var. kotschyi (BOISS. ET HELDR.) Step, tarla kenarı - O. Anadolu + LR (lc) L HAYEK Chondrilla juncea L. var. acantholepis Kayalık alan, kumlu alan, (BOISS.) BOISS. nadas tarla Kara Kavruk Karasal Anadolu - - L, G Cichorium intybus L. Ekili tarla, çayırlık, boş alan Yabani Hindiba Türkiye - L, G Inula germanica L. Tarla kenarı, yol kenarı - Türkiye (KD. ve GD. - L Reichardia glauca MATTHEWS Scorzonera cana (C. A. MEYER) HOFFM. var. jacquiniana (W. KOCH) CHAMBERLAIN hendekler Step, kayalık yamaç, aşınmış yamaç Çayırlık, tarla kenarı 80 - Karakök Anadolu'DA YOK) Karasal Anadolu ve Çevresi GB. Anadolu, KB. Anadolu, Karasal Anadolu - L - L Scorzonera tomentosa L. Step, kayalık yamaç, uçurum - Karasal ve KD. Anadolu + LR (lc) L Taraxacum buttleri VAN SOEST Yol kenarı, tarla, kayalık alan - Dış Anadolu, Karasal Anadolu - L Tragopogon dubius SCOP. Tarla - B. Türkiye, O. Anadolu - L Tragopogon longirostis BISCH. EX Kayalık yamaç, çalılık, yol KB. Türkiye, B. Anadolu, SCHULTZ BIP. var. longirostis BISCH. - kenarı, tarla D. Anadolu EX SCHULTES - L BORAGİNACEAE Anchusa azurea MILLER var. macrocarpa (BOISS. ET HOHEN.) CHAMB. Tarlalar, kuru bozkır Sığır Dili GD. Anadolu - L Heterocaryum szovitsianum (FISCH. ET Nadas tarlalarındaki arsız Karasal Anadoluİran- - MEY.) A. DC. bitkilerle Turan - L Myosotis stricta LINK EX ROEMER ET KB. Türkiye Va Karasal Kuru yerler - SCHULTES Anadolu - L Nonea macrosperma BOISS. ET HELDR. Nadas tarlaları, çayırlıklar, bağlar, yol kenarları, bozkır - O. Anadolu + LR (lc) L Nonea stenosolen BOISS. ET BAL. Tarlalar, yol kenarları, çıplak yerler, kayalık yerler, bozkır - Karasal Anadolu + LR (lc) L Rindera lanata (LAM.) BUNGE var. lanata Kayalı volkanik ve kalkerli Yünlü Gelin Karasal ve KD. Anadolu - L

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK (LAM.) BUNGE yamaçlar Kayalık yamaçlar, bozkır, Rochelia disperma (L. FIL.) C. KOCH var. Juniperus çalılığı, tahrip disperma (L. FIL.) C. KOCH edilmiş arazi, nadas tarlaları - Karasal ve G. Anadolu - L BRASSİCACEAE Aethionema arabicum (L.) ANDRZ. EX DC. Tarla, taşlık yamaç - Anadolu - L Aethionema armenum BOISS. Kayalık yamaç - Karasal Anadolu - L Alliaria petiolata (BIEB.) CAVARA ET Trakyai K., G., O. ve D. Gölgeli alan Sarmısak Otu GRANDE Anadolu - L Alyssum condensatum BOISS. ET HAUSSKN. subsp. condensatum BOISS. Çıplak alan - B., G., O. Ve D. Anadolu - L ET HAUSSKN. Alyssum dasycarpum STEPH. EX WILLD. Ekili alan, step - K., B., O. ve D. Anadolu - L Alyssum huetii BOISS. Bozuk alan, ekili alan, step - Karasal Anadolu + LR (lc) L Alyssum murale WALDST. ET KIT. var. K., B., G., O. ve D. Her yerde bulunan - murale WALDST. ET KIT. Anadolu - L Alyssum strictum WILLD. Ekili alan, yamaç - Karasal Anadolu - L Alyssum strigosum BANKS ET SOL. subsp. strigosum BANKS ET SOL. Bozuk alan - Türkiye - L Alyssum strigosum BANKS ET SOL. subsp. cedrorum (SCHOTT ET Kayalık alan - G., O. ve D. Anadolu - L KOTSCHY) DUDLEY Alyssum szowitsianum FISCH. ET MEY. Kurak açık alan, ekili alan - Karasal, B. ve G. Anadolu - L Arabis nova VILL. Taşlık alan - K., B., G., O. ve D. Anadolu - L Brassica elongata EHRH. Kurak kayalık yamaç, step, ekili tarla Yaygın Lahana Karasal Anadolu - L Camelina laxa C.A. MEY. Taşlık yamaç, tarla kenarı - O. ve D. Anadolu - L Cardaria draba (L.) DESV. subsp. draba Trakya, KB., B., G., O. ve Ekili alan Yabani Tere (L.) DESV. D. Anadolu - L, G Chorispora tenella (PALL.) DC. Tarla - Karasal Anadolu - L Clypeola jonthlaspi L. Taşlık alan, kayalık yamaç - Türkiye - L Crambe orientalis L. var. orientalis L. Ekili alan, nadas tarla, kurak yamaç Akyumak Karasal Anadolu - L Crambe tataria SEBEÖK var. tataria SEBSÖK Step, taşlık yamaç, nadas tarla - O. Anadolu - L 81

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK Draba huetii BOISS. Dağ çayırı - K., G., Oç ve D. Anadolu - L Erophila verna (L.) CHEVALL. subsp. verna (L.) CHEVALL. Erysimum crassipes FISCH. ET MEY. Erysimum lycaonicum (HAND.-MAZZ.) HUB.-MOR. Yamaç - Türkiye - L Kenar, kayalık yamaç, nadas tarla, kumul 82 - Anadolu - L Step - O. Anadolu + LR (lc) L Erysimum repandum L. Yamaç, tarla, boş alan - Trakya, G., O. ve D. Anadolu - - L Erysimum sisymbrioides C.A. MEY. Tuzlu step - O. Anadolu - - L Erysimum smyrnaeum BOISS. ET BAL. Kayalık yamaç, ekili alan - Türkiye - - L Fibigia clypeata (L.) MEDIK. Kayalık yamaç - Anadolu (Dağınık) - L Hesperis pendula DC. Tarla, gulleys, kayalık, kireçtaşı - Anadolu - L Isatis floribunda BOISS. EX BORNM. Step, kıyı, nadas tarla, bağ - O. ve B. Anadolu + LR (lc) L Isatis glauca AUCHER EX BOISS. subsp. exauriculata (BORNM.) DAVIS Step, tebeşirli bağ - Karasal Anadolu - L Matthiola longipetala (VENT.) DC. subsp. Kumul, çalılık, nadas tarla, bicornis (SIBTH. ET SMITH) P.W. BALL tepe Gecegündüz Çiçeği Anadolu - L Sisymbrium loeselii L. Kayalık yamaç, yol kenarı, ekili alan yakını - Türkiye - L Thlaspi perfoliatum L. Ekili alan, boş alan - Türkiye - L CAMPANULACEAE Asyneuma limonifolium (L.) JANCHEN Bozkırda, çayırlıklar, kayalık subsp. pestalozzae (BOISS.) DAMBOLDT yamaçlar - G., B. ve O. Anadolu + LR (lc) L CARYOPHYLLACEAE Cerastium anomalum WALDST. & KIT. Çayırlık, tarlalar, yamaçlar - B., O., K., G. Anadolu - - L Dianthus crinitus SM. var. crinitus SM. Volkanik kaya yamaçları ve dağ stepleri - O. ve D. Anadolu - - L Dianthus crinitus SM. var. crossopetalus BOISS. Dianthus kastembeluensis FREYN ET SINT. Dianthus zonatus FENZL var. zonatus FENZL Dianthus zonatus FENZL var. hypochlorus (BOISS. ET HELDR.) REEVE Çağıllık ve kayalar - O. ve D. Anadolu - - L Uçurumlar - O. ve K. Anadolu + LR (cd) L Kayalık yerler, tarlalar - B., O. ve G. Anadolu - - L Çağıllık yamaçlar, tarlalar - O. Anadolu - - L

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK Gypsophila arrostii GUSS. var. nebulosa (BOISS. ET HELDR.) BARK. Kuru taşlı yerler, bağlar Çöven O. ve B. Anadolu + LR (cd) L Gypsophila eriocalyx BOISS. Alçıtaşı kıyılar ve step - O. ve D. Anadolu + LR (lc) L Gypsophila pilosa HUDSON Kültür tarlaları, yol kenarları, step - B., O., D. ve G. Anadolu - - L Minuartia anatolica (BOISS.) WORON. var. arachnoidea MCNEILL Stepteki taşlık yerler - İç Anadolu + LR (lc) L Sagina procumbens L. Çorak yerler - B., K., O. ve D. Anadolu - - L Saponaria prostrata WILLD. subsp. Tarlalar, tahrip edilmiş prostrata WILLD. habitatlar Yatık Sabunotu O. Anadolu + DD L Silene dichotoma EHRH. subsp. Tarlalar, step, ormanlar, sibthorpiana (REICHB.) RECH. kıyılar - B., O., G. ve D. Anadolu - - L Silene noctiflora L. Tarlalar - B., O., K. ve G. Anadolu - - L Vaccaria pyramidata MEDIK. var. B., K., O. ve D., G. Tarlalar ve step - grandiflora (FISCH. EX DC.) CULLEN Anadolu - - L Vaccaria pyramidata MEDIK. var. oxyodonta (BOISS.) ZOH. Kültür arazileri - O. Anadolu - - L Atriplex lasiantha BOISS. Kuru step, tarlalarda çorak yerler - B., O., D. ve G. Anadolu - - L Atriplex nitens SCHKUHR Step'te ve kültürde yabani ot olarak - O. ve D. Anadolu - - L Atriplex tatarica L. var. tatanica L. Tuzlu topraklar, yol kenarları, K., B., O. ve GD. Karamaz çorak yerler Anadolu - - L Beta lomatogona FISCH. ET MEY. Kültür tarlaları, step, yol B., O., D., G. ve GD. - kenarları Anadolu - - L Salsola ruthenica ILJIN Kumlu kıyılar ve çorak K., O., B. D. ve G. - yerlerdeki araziler Anadolu - - L Helianthemum nummularium (L.) MILLER subsp. tomentosum (SCOP.) SCHINZ ET Yamaç, çayırlık, kayalık alan Kayagülü KD., G. ve O. Anadolu - - L THELLUNG Helianthemum nummularium (L.) MILLER subsp. ovatum (VIV.) SCHINZ ET Kayalık kireçtaşı yamaç Kayagülü KO. Anadolu - - L THELLUNG CUPRESSACEAE Juniperus foetidissima WILLD. Alpin çalılık Kokulu Ardıç DİPSACACEAE 83 K. Türkiye, B., G. ve O. Anadolu - - L

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK Pterocephalus plumosus (L.) COULTER Taşlı yamaçlar, yol kenarları - Anadolu - - L Scabiosa argentea L. Kıraç yerler, tarlalar, step, taşlı yamaçlar - Türkiye - - L FABACEAE Astragalus angustifolius LAM. subsp. angustifolius LAM. var. angustifolius LAM. Bozkır Keçi Geveni 84 KB., B., G. ve Karasal Anadolu - - L, G Astragalus angustifolius LAM. subsp. Yol kenarları, tarlalar, kayalık K., G. ve Karasal Keçi Geveni pungens (WILLD.) HAYEK yamaçlar Anadolu - - L, G Astragalus microcephalus WILLD. Bozkır Boz Geven Karasal Anadolu - - L, G Astragalus sesameus L. Otlaklar - G. ve O. Anadolu - - L, G Chamaecytisus pygmaeus (WILLD.) Kayalık yamaçlar ve hareketli ROTHM. kayalıklarda Bodur Süpürgelik K. ve O. Anadolu - - L Genista sessilifolia DC. Kuru aşınmış yamaçlar, ekilmiş tarlalar ve bağlar - O. Anadolu - - L Onobrychis argyrea BOISS. subsp. argyrea BOISS. Onobrychis hypargyrea BOISS. Ononis spinosa L. subsp. leiosperma (BOISS.) SIRJ. Pisum sativum L. subsp. sativum L. var. arvense (L.) POIRET Pisum sativum L. subsp. elatius (BIEB.) ASCHERS. ET GRAEBN. var. elatius (BIEB.) ASCHERS. ET GRAEBN. Trifolium purpureum LOIS. var. purpureum LOIS. Trifolium sylvaticum GERARD EX LOIS. Vicia cracca L. subsp. stenophylla VEL. Bozkır, kuru yamaçlar - Karasal Anadolu + LR (lc) L Kayalık yamaçlar, özellikle kireçtaşı, nadas tarlaları, meşe çalılıkları Taşlı yamaçlar, bağlar, ekilmiş arazi - Dış Anadolu - - L - Türkiye - - L Arsız bitkiler, kayalık yerler Nazlı Gelin Anadolu - - L, G Kayalık veya çimenlik yamaçlar, harabeler, tarla kenarları Tarlalar, taşlı yerler, yol kenarları Tepe etekleri, dağlardaki vadiler Tahıl ve nadas tarlaları, nadiren çalılıkta, kayalık yerler ve kenarlarında Nadas ve ekilmiş tarlalar, frigana Nazlı Gelin Trakya, Dış Anadolu - - L, G Erguvani Üçgül Türkiye (K. ve KD. hariç) - - L Erguvani Üçgül Türkiye - - L Kuş Fiği Türkiye - - L, A, G Vicia monantha RETZ. subsp. monantha RETZ. - O. Anadolu - - L Vicia noeana REUTER EX BOISS. var. Tahrip edilmiş bozkır, ekilmiş - Karasal Anadolu - - L

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK noeana REUTER EX BOISS. ve nadas tarlaları GERANİACEAE Erodium ciconium (L.) L'HERIT. Tarlalar, çayırlar, step - B., K., O., D. ve G. Anadolu - - L Geranium tuberosum L. subsp. tuberosum L. ILLECEBRACEAE Taşlı yamaçlar ve bozulmuş habitatlar, özellikle nadas tarlalar Yumrulu Turnagagası 85 B., K., O. ve G. Anadolu - - L Herniaria incana LAM. Kuru ve taşlı yerler - B., K., D., O. ve G. Anadolu - - L JUNCACEAE Juncus bufonius L. Az veya çok ıslak verimsiz habitatlar - Türkiye - - L Juncus sphaerocarpus NEES Verimsiz nemli yerler - K., O. ve G. Anadolu - - L LAMİACEAE Ajuga chamaepitys (L.) SCHREBER Taşlı yamaçlar bozkır bağlar, subsp. chia (SCHREBER) ARCANGELI nadas tarlaları çorak ve çakıllı Yer Çamı Türkiye - - L var. chia (SCHREBER) ARCANGELI yerler Ajuga salicifolia (L.) SCHREBER Taşlı tepeler, bozkır, nadas Mayasılotu O. Anadolu - - L Lallemantia iberica (BIEB.) FISCH. ET MEY. Marrubium parviflorum FISCH. ET MEY. subsp. parviflorum FISCH. ET MEY. Salvia candidissima VAHL subsp. occidentalis HEDGE Salvia suffruticosa MONTBRET ET AUCHER EX BENTHAM Salvia syriaca L. Satureja hortensis L. tarlaları Yol kenarları, yamaçlar, nadas tarlalar, ekili arazilerde arsız ot Kurak nadas tarlalar, kalkerli ve jipsli topraklar, step, çalılık Kayalık volkanik ve kireçtaşı yamaçlar, tebeşir tepeler, tarla kenarları Bozkırdaki kıyılar, nadas tarlaları, bağlar Bozkır, kireçli kıyılar, nadaslı ve ekilmiş tarlalar Kayalık ve aşınmış yamaçlar, çağıllık, çakıllı yerler, kıyılardaki gevşek kumullar, nadas - Karasal Anadolu - - L Küçük Çiçekli İtsineği Karasal Anadolu - - L Akpek Adaçayı Karasal ve B. Anadolu - - L Yarıçalımsı Adaçayı Karasal Anadolu (B. ve D. Kısımları) - - L - Karasal Anadolu - - L Sater K., Karasal ve G. Anadolu - - L Sideritis lanata L. Ekilmiş tarlalar, çorak yerler, - KB., B., GB. ve O. - - L

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK çam ağaçları, Quercus çalılığı, Anadolu kireçtaşı kayalar Teucrium chamaedrys L. subsp. syspirense Kireçtaşı veya volkanik (C. KOCH) RECH. FIL. yamaçlar, bozkır Dalak Otu O., K. ve G. Anadolu - - L Teucrium parviflorum SCHREBER Nadas tarlaları, mısır tarlaları Küçük Çiçekli ve çorak yerler Yer Meşesi O. Anadolu - - L LİLİACEAE Asparagus persicus BAKER Çalılık, nemli otlaklar, - Karasal Anadolu - - L Gagea reticulata (PALLAS) SCHULTES ET SCHULTES FIL. Muscari longipes BOISS. Ornithogalum sphaerocarpum KERNER LİNACEAE Linum austriacum L. subsp. austriacum L. Linum mucronatum BERTOL. subsp. mucronatum BERTOL Linum mucronatum BERTOL. subsp. armenum (BORD2.) DAVIS MALVACEAE Alcea pallida WALDST. ET KIT. volkanik çağıllık, tuzlu stepler Kuru stepler, nadas tarlaları, yol kenarları Kalkerli stepler, koyaklar, ekili alanlar Volkanik ve kalkerli yamaçlar, tepe kenarları, frigana, kırlar Tahrip edilmiş step, nadas tarlalar, yol kenarları Kayalık yamaçlar, nadas tarlalar, tahrip edilmiş kalkerli step Step, kayalık yamaçlar, tarlalar, çağıllıklar Yol kenarları, tarlalar, step, kıyılar 86 - Karasal Anadolu - - L - Karasal Anadolu - - L - G. Anadolu - - L - K., O. ve D. Anadolu - - L - D. ve GD. Anadolu - - L - K., O., D. ve GD. Anadolu - - L Hatmi K., O., B. ve G. Anadolu - - L PAPAVERACEAE Fumaria asepala BOISS. Tarla, yamaç, bağ - K., G., O. ve D. Anadolu - - L Fumaria officinalis L. Ekili alan - Türkiye (Dağınık) - - L Fumaria parviflora LAM. Tarla, boş alan - Glaucium leiocarpum BOISS. Tepe yamaç, taşlı tarla Sarı Boynuz Gelincik Trakya, KB., B., G., O. ve D. Anadolu - - L Anadolu - - L Hypecoum pendulum L. Nadas tarla, ekili alan - Trakya, K., B., O. ve D. Anadolu - - L Papaver argemone L. subsp. argemone L. Tarla, yol kenarı, ekili alan Kum Haşhaşı Türkiye - - L, A

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK Papaver commutatum FISCH. ET MEY. Çakıllı aşınmış yamaç, tepe yamaç - K., O. ve D. Anadolu - - L Papaver lacerum POPOV Kayalık - K. Türkiye, B., O. ve D. Anadolu - - L Roemeria hybrida (L.) DC Bozuk alan, tarla, bağ - Türkiye - - L PLUMBAGİNACEAE Acantholimon ulicinum (WILLD. EX SCHULTES) BOISS. subsp. lycaonicum (BOISS. ET HELDR.) BOKHARI ET EDMONDSON Acantholimon ulicinum (WILLD. EX SCHULTES) BOISS. subsp. lycaonicum (BOISS. ET HELDR.) BOKHARI ET EDMONDSON Plumbago europaea L. POACEAE Aegilops cylindrica HOST Eremopyrum bonaepartis (SPRENGEL) NEVSKI subsp. Bonaepartis (SPRENGEL) NEVSKI Gaudiniopsis macra (BIEB.) EIG subsp. macra (BIEB.) EIG Henrardia persica (BOISS.) C. E. HUBBARD var. persica (BOISS.) C. E. HUBBARD POLYGALACEAE Polygala pruinosa BOISS. subsp. pruinosa BOISS. POLYGONACEAE Taşlı yamaçlar, kireçtaşı ve serpantin üzerinde, açıktaki dağ zirveleri, çağıllık Taşlı yamaçlar, kireçtaşı ve serpantin üzerinde, açıktaki dağ zirveleri, çağıllık Kuru çakıllı yanaçlar kireçtaşı ve volkanik yamaçlar tarlaları, çorak yerler Taşlı ve kumlu yamaçlar, üzüm tarlası, ekilmemiş araziler, sulanmış step Kuru yamaçlar, step, ekilmeyen araziler, üzüm tarlalarında yabani ot olarak Kireçtaşlı kayalık yamaçlar, şistli hareketli kayalıklar, sel yatakları, açık kuru yerler Stepteki açık yamaçlar, gölgeli ve taşlı yerler, tarla kenarları 87 - K, G ve Karasal Anadolu - - L - K, G ve Karasal Anadolu - - L Sıtmaotu Türkiye - - L - Karasal Anadolu - - L - Karasal Anadolu - - L - Anadolu - - L - Karasal Anadolu - - L Yamaç, tepe - Anadolu - - L Yol kenarları, çorak yerler, K., D., G., O. ve B. Polygonum arenastrum BOR. - - - L yamaçlar Anadolu Polygonum bellardii ALL. Kültür ve tahrip edilmiş - B., K., O., D. Anadolu - - L

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK alanlar, açık ve yaş yerler Polygonum convolvulus L. Çalılık ve tarlalar - B., K., O., D. ve G. Anadolu - - L RANUNCULACEAE Adonis aestivalis L. subsp. parviflora (FISCH. EX DC.) BUSCH Kayalık yamaç, tarla - KD., D. ve GD. Anadolu - - L Clematis orientalis L. Çalılık Doğu Soğanı K., O. ve D. Anadolu - - L Consolida orientalis (GAY) SCHROD. Ekili tarla, nadas tarla Süvari Mahmuzu Trakya, B., O. ve D. Anadolu - - L Consolida raveyi (BOISS.) SCHROD. Step, taşlık alan, tarla - O. ve B. Anadolu + DD L Delphinium peregrinum L. Kalker yamaç, ekili tarla, bağ - B., G. ve GD. Anadolu, Trakya - - L Nigella latisecta P.H. DAVIS Kurak yamaç, nadas tarla - O. ve D. Anadolu - - L Ranunculus damescenus BOISS. ET Karasal ve G. Anadolu, Açık yer, taşlık alan Şam Düğünçiçeği GAILL. O. ve D. Anadolu - - L ROSACEAE Amygdalus webbii SPACH Kayalıklı kalkerli yamaçlar - KB. ve O. Asya - - L Cerasus incana (PALLAS) SPACH var. Kayalık yamaçlar, kalkerli incana (PALLAS) SPACH boğazlar - K., O. ve G. Anadolu - - L Yerli kuru habitatlar, derin Rosa hemisphaerica J. HERRM. dereler, yamaçlar ve kireçtaşı Kadın Göbeği Karasal Anadolu - - L kıyıları, volkanik kayalıklar RUBİACEAE Asperula glomerata (BIEB.) GRISEB. subsp. glomerata (BIEB.) GRISEB. Kayalık yamaçlar ve dağ stepi - Karasal Anadolu - - L Callipeltis cucullaria (L.) STEVEN Kuru çakıllı veya taşlı yerler, - B. Anadolu hariç Türkiye - - L Cruciata pedemontana (BELLARDI) EHREND. Cruciata taurica (PALLAS EX WILLD.) EHREND. Galium aparine L. step Kayalık yamaçlar, otlu yerler, çalılık Kuru kayalar, çağıllık, step, çalılık Yaramaz ot, çalılık, ekili alanlar 88 - Trakya, K., B., O. ve G. Anadolu - - L Türkiye - - L - Trakya, Dış Anadolu - - L Galium floribundum SM. subsp. floribundum SM. Çağıllık, açık vejetasyon - B. ve GB. Anadolu - - L Rubia tinctorum L. Kenarlar ve çalılıklar Kök Boyası Türkiye - - L RUTACEAE

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK Haplophyllum buxbaumii (POIRET) G. Step ve çorak, nadas veya B., O., D., G. ve GD. - DON subsp. buxbaumii (POIRET) G. DON kültür arazileri Anadolu - - L Haplophyllum thesioides (FISCH. EX DC.) Step, killi kesekler ve nadas G. DON tarlaları - B., K. O. Anadolu - - L SALİCACEAE Populus alba L K. Ve b. Türkiye, g. Ve K. ve B. Türkiye, G. ve Akça Kavak karasal anadolu Karasal Anadolu - - L, A Populus nigra L. subsp. nigra L. Nehir vadiler, akarsu kıyıları, gül kısımları Kara Kavak KB. Anadolu - - L, G SAXİFRAGACEA Saxifraga tridactylites L. Kayalık yerler, duvarlar - Türkiye - - L SCROPHULARİACEAE Bungea trifida (VAHL) C. A. MEYER Kuru, kayalık ve kireçtaşı yamaçlar, toprak tepeler, - Karasal Anadolu - - L meralar Chaenorhinum calycinum (BANKS ET Taşlı yerler, nadas tarlaları, SOL.) DAVIS kireçli bağlar - G. ve Karasal Anadolu - - L Linaria dalmatica (L.) MILLER Yol kenarları - O. Anadolu - - L Çalılık, kayalık yamaçlar, Linaria kurdica BOISS. ET HOHEN. dağlık bozkırlar, nadas subsp. kurdica BOISS. ET HUET tarlaları, kenarları - Karasal Anadolu - - L Linaria kurdica BOISS. ET HOHEN Bozkırlardaki nadas tarlaları - O. Anadolu - - L subsp. aucheri (BOISS.) DAVIS Linaria kurdica BOISS. ET HOHEN. subsp. pycnophylla (BOISS. ET BAL.) DAVIS Linaria simplex (WILLD.) DC. Odontites aucheri BOISS. Odontites verna (BELLARDI) DUMORT. subsp. serotina (DUMORT.) CORB. Scrophularia libanotica BOISS. subsp. libanotica BOISS. var. libanotica BOISS. Scrophularia libanotica BOISS. subsp. libanotica BOISS. var. pontica R. MILL Kayalı bozkırlar, tebeşirli tepeler, kumlu tarlalar, kenarları Seyrek makiler, kayalı ve taşlı yerler, nadas tarlaları Kireçtaşı ve metamorfik yamaçlar, çalılık, kır kenarı Yaş çayırlıklar, dere kenarları, volkanik ve kireçtaşı çimenlik yamaçlar, makilikler 89 - Karasal Anadolu - - L - Türkiye - - L - Karasal ve G. Anadolu - - L - KB. Türkiye ve Karasal Anadolu - - L Kayalık yamaçlar ve yarıkları - O. ve G. Anadolu - - L Kayalık yamaçlar ve yarıkları - K. ve komşu O. Anadolu + LR (lc) L

TÜR ADI HABİTAT TÜRKÇE ADI TÜRKİYE DAĞILIMI ENDEMİZM RDB KAYNAK Kayalık yamaçlar, Artemisia Scrophularia xanthoglossa BOISS. var. ve Astragalus bozkırı, arpa - Karasal Anadolu - - L decipiens (BOISS. ET KOTSCHY) BOISS. tarlası kenarları, yol kenarları Verbascum wiedemannianum FISCH. ET MEY. Veronica anagallis-aquatica L. anagallis-aquatica L. Veronica scardica GRISEB. subsp. Otlaklar, bozkırlar, ürün tarlaları, nadas tarlaları Dereler, hendekler, kıyılar, pınarlar, sazlıklar, ıslak çayırlıklar Dereler, kenarlar, ıslak kayalık yamaçlar - K. ve Karasal Anadolu + LR (cd) L - Türkiye - - L - Anadolu - - L SOLANACEAE Datura stramonium L. Tarlalar, çorak yerler, yol kenarları, örenler - Türkiye - - L Hyoscyamus pusillus L. Yamaçlar, tarlalar, bağlar, çorak yerler, yol kenarları, - Karasal Anadolu - - L örenler Lycium anatolicum A. BAYTOP ET R. Bozkırlar, yol kenarları, tarla MILL kenarları, çitler, hendekler Teke Dikeni Karasal Anadolu + LR (lc) L VALERİANACEAE Centranthus calcitrapa (L.) DUFR. Kayalık yamaçlar - K., B. ve O. Anadolu - - L Centranthus longiflorus STEV. subsp. K., G. ve Karasal Çağıllıklar, kayalık yamaçlar - longiflorus STEV. Anadolu - - L Valerianella pumila (L.) DC. Kayalık yamaç, çorak ve ekili alanlar - Karasal Anadolu - - L VİOLACEAE Viola occulta LEHM. B., G. Ve O. Anadolu - B., G. ve O. Anadolu - - L ZYGOPHYLLACEAE Tribulus terrestris L. Açık ve kumlu yerler, nadas tarlaları Demir Dikeni B., K., O., G. ve GD. Anadolu Kısaltmalar - Açıklamalar RDB (Red Data Book Of Turkish Plants): - Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı K: Kuzey / G: Güney / D: Doğu / B: Batı / O: Orta / KD: Kuzeydoğu / KB: Kuzeybatı / GD: Güneydoğu / GB: Güneybatı L: Literatür, G: Gözlem, A: Anket + : Endemik / -: Endemik Değil LR (lc): Az Tehdit Altında / En Az Endişe Verici - LR (cd): Az Tehdit Altında / Koruma Önlemi Gerektiren - - L 90

Proje alanı ve yakın çevresinde yapılan çalışmalar ile elde edilen literatür bilgilerine göre, alanda 18 bitki türü endemik olarak belirlenmiştir. Çalışma sahasında tespit edilen endemik bitki türlerinin yapısı ile ilgili bilgi ve bu bitkilerin Türkiye genelinde yayılışını gösteren grid kareleri aşağıdaki verilmektedir. Bu tabloya göre endemik olan bitki türlerinin geniş bir habitatta bulunabildiği anlaşılmaktadır. Tablo 4.7.a.2. Proje Alanında Bulunan Endemik Bitki Türleri ve Türlerin Bulunduğu Kareler Tür Adı Türün Bulunduğu Grid Kareler Centaurea kotschyi (BOISS. ET HELDR.) HAYEK var. kotschyi (BOISS. ET HELDR.) HAYEK Scorzonera tomentosa L. Nonea macrosperma BOISS. ET HELDR. 91

Tür Adı Türün Bulunduğu Grid Kareler Nonea stenosolen BOISS. ET BAL. Alyssum huetii BOISS. Erysimum lycaonicum (HAND.- MAZZ.) HUB.-MOR. Isatis floribunda BOISS. EX BORNM. 92

Tür Adı Türün Bulunduğu Grid Kareler Asyneuma limonifolium (L.) JANCHEN subsp. pestalozzae (BOISS.) DAMBOLDT Minuartia anatolica (BOISS.) WORON. var. arachnoidea MCNEILL Onobrychis argyrea BOISS. subsp. argyrea BOISS. Scrophularia libanotica BOISS. subsp. libanotica BOISS. var. pontica R. MILL 93

Tür Adı Türün Bulunduğu Grid Kareler Lycium anatolicum A. BAYTOP ET R. MILL Dianthus kastembeluensis FREYN ET SINT. Gypsophila arrostii GUSS. var. nebulosa (BOISS. ET HELDR.) BARK Gypsophila eriocalyx BOISS 94

Tür Adı Türün Bulunduğu Grid Kareler Verbascum wiedemannianum FISCH. ET MEY Saponaria prostrata WILLD. subsp. prostrata WILLD Consolida raveyi (BOISS.) SCHROD Kaynak: http://turkherb.ibu.edu.tr/ - Türkiye Bitkileri Veri Servisi. 95

Scorzonera tomentosa L. Nonea macrosperma BOISS. ET HELDR. Kaynak: http://www.turkiyebitkileri.com/ Lycium anatolicum A. BAYTOP ET R. MILL Kaynak: http://www.turkiyebitkileri.com/ Asyneuma limonifolium (L.) JANCHEN subsp. pestalozzae (BOISS.) DAMBOLDT Kaynak: http://www.vanherbaryum.yyu.edu.tr Gypsophila eriocalyx BOISS Kaynak: http://www.turkiyebitkileri.com/ Verbascum wiedemannianum FISCH. ET MEY Kaynak: http://www.turkiyebitkileri.com/ Kaynak: http://www.turkiyebitkileri.com/ 96

Nonea stenosolen BOISS. ET BAL. Scrophularia libanotica BOISS. subsp. libanotica BOISS. var. pontica R. MILL Kaynak: http://www.vanherbaryum.yyu.edu.tr Erysimum lycaonicum (HAND.-MAZZ.) HUB.-MOR. Kaynak: http://www.vanherbaryum.yyu.edu.tr Isatis floribunda BOISS. EX BORNM. Kaynak: http://eol.org/ Kaynak: http://eol.org/ 97

Consolida raveyi (BOISS.) SCHROD Minuartia anatolica (BOISS.) WORON. var. arachnoidea MCNEILL Kaynak: http://www.turkiyebitkileri.com/ Saponaria prostrata WILLD. subsp. prostrata WILLD Kaynak: http://eol.org/ Scorzonera tomentosa L. Kaynak: http://www.turkiyebitkileri.com/ Kaynak: http://www.turkiyebitkileri.com/ Erysimum lycaonicum (HAND.-MAZZ.) HUB.-MOR. Kaynak: http://eol.org/ Şekil 4.7.a.8. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Olan Endemik Bitki Türlerine Ait Fotoğraflar 98

Fauna Değerlendirmesi Faaliyet alanı ve yakın çevresinin fauna listeleri oluşturulurken yapılan arazi gözlemlerinin yanı sıra, bölge halkının görüşleri de dikkate alınarak ve ayrıca detaylı literatür çalışmalarından edinilen bilgilerle oluşturulan fauna listeleri sınıflandırılarak tablolar halinde verilmiştir. Omurgalı faunası temel olarak 4 sınıf altında incelenmiştir. Bu sınıflar; İkiyaşamlılar, Sürüngenler, Kuşlar ve Memeli Hayvanlar şeklinde aşağıdaki tablolarda listelendirilmiştir. Amfibi ve sürüngenler habitat ve topografya göz önünde bulundurularak faydalanılan literatür kaynaklarının yanı sıra, İbrahim Baran ın Türkiye Amfibi ve Sürügenleri adlı eserinden yararlanılmıştır. Arazide kuşlar dürbün yardımıyla gözlenmiş olup, görülen türler kaydedilmiştir. Türlerin teşhisi için; Lars Svensson and Lars Svensson un Collins Bird Guide, Türkiye nin Kuşları (KİZİROĞLU, 1989) ve Hermann Heinzel, Richard Fitter, John Parslow un Türkiye ve Avrupa nın Kuşları adlı kitaplarından faydalanılmıştır. Faaliyet alanı kuş faunası, alanda bulunan ve bulunma ihtimali olan kuş türlerinden oluşmaktadır. Ulusal ve Uluslararası Mevzuatla Koruma Altına Alınan ve proje alanı çevresinde tanımlanan bazı kuş türleri Red Data Book kategorilerine göre sınıflandırılmıştır. Kuşlar için kullanılan Red Data Book kategorileri ve bulunma statülerinin açıklamaları aşağıdadır. Kiziroğlu (2008) tarafından kuşlar için kullanılan risk sınıfları: Türkiye de kuluçkaya yatan kuşlar; yani A kategorisine giren kuş türlerinin (IUCN ölçütleri de dikkate alınarak) geçen son yirmi yıl içerisinde, yerel ve Türkiye genelindeki populasyonlarında, önemli miktarda azalmalar görülmüştür. A Grubu na giren türler, ya tam yıllık kuş türü olup yerli ya da yaz göçmeni; yani kuluçkaladıktan sonra Türkiye yi terk eden göçmen türlerden oluşur. A.1.0: Şüpheye yer bırakmayacak şekilde yok olan ve artık doğal yaşamda görülmeyen türlerdir. IUCN kriterlerine göre EX- soyu tükenen türler bu kategoriye girer. A.1.1: Doğal populasyonları şu anda tükenmiş veya en az son onbeş-yirmibeş yıllık süreçte doğal yaşamda artık görülmeyen, ancak volier, kafes ve diğer yapay koşullarda yaşamını sürdüren evcilleşmiş, domestik türlerdir. Bu türlerin doğal yaşamda tutunma şansları kalmamıştır. IUCN kriterlerine göre EW- soyu tükenmiş olan bu türler, hayvanat bahçeleri veya önceki doğal yaşamlarını andıran koşullarda, insan desteği ve koruması ile yaşamlarını sürdürmektedir. A.1.2: Bu türlerin nüfusları Türkiye genelinde çok azalmıştır. İzlendikleri bölgelerde 1 birey 10 çift (=1 20 birey) ile temsil edilirler. IUCN kriterlerine göre CR- vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi had safhada olan türler bu kategoriye girer. A.2: Bu türlerin sayıları, gözlendikleri bölgelerde 11 25 çift (22 50 birey) arasında değişir. Bunlar önemli ölçüde tükenme tehdidi altındadır. IUCN kriterlerine göre EN- vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi çok büyük olan türler bu kategoriye girer. 99

A.3: Bu türlerin Türkiye genelindeki nüfusları, gözlendikleri bölgelerde genel olarak 26 250 çift (52 500 birey) arasında değişir. Bunlar da tükenebilecek duyarlıkta olup, vahşi yaşamda soyu tükenme riski yüksek olan türlerdir. IUCN kriterlerine göre VU- vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi çok büyük olan türler bu kategoriye girer. A.3.1: Bu türlerin populasyonlarında, gözlendikleri bölgelerde azalma vardır. Bu türlerin nüfusu da 251 500 çift (502 1000 birey) arasında değişir. Gözlendikleri bölgelerde eski kayıtlara göre azalma olan türler bu kategoriye girer. A.4: Bu türlerin IUCN ölçütlerine göre yoğunlukları, gözlendikleri bölgelerde henüz tükenme tehdidi altına girmemiş olmakla birlikte, populasyonlarında lokal bir azalma olup, zamanla tükenme tehdidi altına girmeye adaydırlar. Bu türlerin populasyonları gözlendikleri bölgelerde 501 5000 çift (1002 10.000) arasında değişir. IUCN kriterlerine göre NT- şu anda tehlikede olmayan ama yakın gelecekte VU, EN, D veya CR kategorisine girmeye aday olan türler bu kategoriye girer. A.5: Bu türlerin gözlenen populasyonlarında henüz azalma ve tükenme tehdidi gibi bir durum söz konusu değildir. IUCN kriterlerine göre LC-yaygın, en düşük derecede tehlike altında bulunan türler bu kategoriye girer. A.6: Yeterince araştırılmamış ve haklarında sağlıklı veri olmayan türleri içerir. Sadece rastlantısal olarak bir veya en fazla iki gözleme dayandıkları için, güvenilir bir değerlendirme şansı şu anda yoktur ve araştırmaları gerekir. IUCN kriterlerine göre DD- veri yetersiz olan türler bu kategoriye girer. A.7: Bu türlerle ilgili şu anda bir değerlendirme yapmak olanaklı değildir. Çünkü, bu türlerin Türkiye de elde edilen kayıtları tam sağlıklı ve güvenli değildir. IUCN kriterlerine göre NE- kategorisine giren türler bu gruba dahil edilmiştir. B Grubu ndaki türler ya kış ziyaretçisi, ya da transit göçerdir. Bu türler de önemli ölçüde tükenme tehdidi altında bulunmakta olup, aynen A Grubu ndaki değerlendirmeye tabi tutulurlar. B.1.0: bu statüye giren, daha önce Türkiye de kışladıklarına özgü kaydı bulunduğu halde, bugün tükenen türlere verebileceğimiz bir örnek bulunmamaktadır. IUCN kriterlerine göre EX- soyu tükenen türler bu gruba dahildir. B.1.1: Bu türler Türkiye yi kışlak veya geçit bölgesi olarak kullanır; ancak populasyonları önemli ölçüde tükenme tehdidi altındadır. Bu gruba giren kuşların kışlak bölgelerindeki doğal populasyonlarının soyu şu anda tükenmiş; volier, kafes ve diğer yapay koşullarda yaşamını sürdüren evcilleşmiş, domestik türlerdir. IUCN kriterlerine göre EWsoyu tükenmiş olan bu türler, hayvanat bahçeleri veya önceki doğal yaşamlarını andıran koşullarda, insan desteği ve koruması ile yaşamlarını sürdürmektedir. Ancak bu gruba giren türler Türkiye de saptanmamıştır. B.1.2: Bu türlerin nüfusları Türkiye genelinde çok azalmış olup, izlendikleri bölgelerde 1 birey 10 çift (=1 20 birey) ile temsil edilirler. IUCN kriterlerine göre CR- vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi had safhada olan türler bu kategoriye girer. 100

B.2: Bu türlerin sayıları, gözlendikleri bölgelerde 11 25 çift (22 50 birey) arasında değişir. Bunlar önemli ölçüde tükenme tehdidi altındadır. Tükenme baskısı günümüzdeki gibi sürerse, mutlak tükenmeyle karşı karşıya kalacak olan türlerdir. IUCN kriterlerine göre ENvahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi çok büyük olan türler bu kategoriye girer. B.3: Bu türlerin Türkiye genelindeki nüfusları, gözlendikleri bölgelerde genel olarak 26 250 çift (52 500 birey) arasında değişir. Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi büyük olan türlerdir. IUCN kriterlerine göre VU- vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi çok büyük olan türler bu kategoriye girer. B.3.1: Bu türlerin populasyonlarında, gözlendikleri bölgelerde azalma vardır. Bu türlerin nüfusu da 251 500 çift (502 1000 birey) arasında değişir. Gözlendikleri bölgelerde eski kayıtlara göre azalma olan türler bu kategoriye girer. B.4: Bu türlerin populasyon yoğunlukları, gözlendikleri bölgelerde henüz tükenme tehdidi altına girmemiş olmakla birlikte, populasyonlarında lokal bir azalma olup, zamanla tükenme tehdidi altına girmeye adaydırlar. Bu türlerin populasyonları gözlendikleri bölgelerde 501 5000 çift (1002 10.000) arasında değişir. IUCN kriterlerine göre NT- şu anda tehlikede olmayan ama yakın gelecekte VU, EN, D veya CR kategorisine girmeye aday olan türler bu kategoriye girer. B.5: Bu türlerin gözlenen populasyonlarında henüz azalma ve tükenme tehdidi gibi bir durum söz konusu değildir. IUCN kriterlerine göre LC-yaygın, en düşük derecede tehlike altında bulunan türler bu kategoriye girer. B.6: Az araştırılmış ve yeterince kaydı olmayan türleri içerir. Sadece rastlantısal olarak bir veya en fazla iki gözleme dayandıkları için, güvenilir bir değerlendirme şansı şu anda yoktur ve araştırmaları gerekir. IUCN kriterlerine göre DD- veri yetersiz olan türler bu kategoriye girer. B.7: Bu türlerle ilgili şu anda bir değerlendirme yapmak olanaklı değildir. Çünkü, bu türlerin Türkiye de elde edilen kayıtları tam sağlıklı ve güvenli değildir. IUCN kriterlerine göre NE- kategorisine giren türler bu gruba dahil edilmiştir. Mevsimsel ve Kuluçkalama Statüleri: Y: Yıllık Kuş (Yerli Türler) Bu gruba giren bazı türlerin kuluçkaya yatan ve kışlayan populasyonları farklı olabilir. Yani bir bölgede yerli olanlar başka bölgelerde sadece kışlamaktadır. Yerli türlerde, her zaman kuluçkaya yatılan bölgede, kışın bulunmayabilirler. G/KG: Göçmen Türler Göçmen türler (yaz göçmeni) kışın türkiye yi terk ederek sıcak bölgelere göçerler. Bunlara ek olarak bir de kısmi göçerler (KG), vardır; bu türlerin önemli bir bölümü Türkiye nin kuzy doğu, doğu ve güney doğu bölgelerinde kuluçkaya yattıktan sonra, bazıları kışı Türkiye nin sıcak ve ılıman güney bölgelerinde geçirmek üzere kısmi (KG) göçmen olarak, kuluçkaya yattıkları bölgeleri terk eder. 101

K: Kış Ziyaretçileri Bu türler, daha çok kuzey ve batı kökenli olup, kışı sıcak olan türkiye nin, başta göller bölgesi ve daha güneydeki sulak alanlar olmak üzere, sıcak bölgelerinde geçirmek üzere gelen türlerdir. T: Transit Göçerler Bu türler ilkbahar ve sonbahar göçlerinde, göç yolu üzerindeki Anadolu yu kullanır. R: Rastlantısal Türler Bunlara özgü düzensiz kayıtlar olup, birey sayıları oldukça düşüktür. 1970 yılından bu yana en fazla, yılın ilk yarısında gözlenmiş, daha sonra da kaybolmuşlardır. Yani bu türlere özgü kayıt sayısı sadece en fazla ikiyi bulmaktadır. Bu türlerin kuluçka statüleri ile ilgili kesin bir yargıya varmak şu anda mümkün değildir. NT: Nadir Türler Yukarıdaki statülere girmeyen, hakkında emin, yeterli ve sağlıklı veri olmayan türlerdir. Türkiye deki Kuş Türlerinin Gözlemlendiği Coğrafi Bölgeler: Coğrafi bölgelere dair kullanılan kısaltmalar, Türkiye nin yedi coğrafik bölgesi dikkate alınarak verilmiştir. Ancak bir türe özgü tüm coğrafik bölgelerde gözlem kaydı varsa, tüm bölgeleri (Bütün Bölgeleri) ifade etmek üzere BB harfi kullanılmıştır. Bunun dışında; A Akdeniz; M Marmara; K Karadeniz; I İç Anadolu; D Doğu Anadolu; E Ege; G Güneydoğu Anadolu Bölgesi ni simgelemektedir. Bern Sözleşmesi Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi olarak bilinen BERN sözleşmesi; ilk defa 1979 yılında Bern de kabul edilmiştir. Türkiye ise bu sözleşmeyi 1984 yılında imzalayarak sözleşmeye taraf olmuştur. Bu sözleşmenin amacı: Nesli tehlikeye düşmüş ve düşebilecek türlerin özellikle göçmen olanlarına öncelik verilmek üzere, yabani flora ve fauna ve bunların yaşam ortamlarının korunmasını sağlamak ve bu konuda birden fazla devletin işbirliğini geliştirmektir. Buna göre akit taraflar, Ek II Kesin Koruma Altına Alınan Fauna Türleri ve Ek III Koruma Altına Alınan Fauna Türleri listelerinde belirtilen göçmen türler için önem taşıyan ve kışlama, toplanma, beslenme, üreme veya tüy değiştirme yönünden göç yollarına uygun ilişki konumunda bulunan sahaların korunmasına özel dikkat göstermeyi kabul ederler. Söz konusu projenin işletme aşamasında Bern Sözleşmesi Madde 6 ve Madde 7 de açıklanan türlerin korunması ile ilgili hükümlere uyulacaktır. Bern Sözleşmesi nde Madde 6 ve Madde 7 de belirtilen hükümler aşağıda açıklanmaktadır. 102

Madde 6 Her Âkit Taraf, II no.lu ek listede belirtilen yabani fauna türlerinin özel olarak korunmasını güvence altına alacak uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri alacaktır. Bu türler için özellikle aşağıdaki hususlar yasaklanacaktır: a) Her türlü kasıtlı yakalama ve alıkoyma, kasıtlı öldürme şekilleri; b) Üreme veya dinlenme yerlerine kasıtlı olarak zarar vermek veya buraları tahrip etmek; c) Yabani faunayı, bu Sözleşmenin amacına ters düşecek şekilde, özellikle üreme, geliştirme ve kış uykusu dönemlerinde kasıtlı olarak rahatsız etmek; d) Yabani çevreden yumurta toplamak veya kasten tahrip etmek veya boş dahi olsa bu yumurtaları alıkoymak; e) Bu madde hükümlerinin etkinliğine katkı sağlayacak hallerde, tahnit edilmiş hayvanlar ve hayvandan elde edilmiş kolayca tanınabilir herhangi bir kısım veya bunun kullanıldığı malzeme dahil, bu hayvanların canlı veya cansız olarak elde bulundurulması ve iç ticareti. Madde 7 1 - Her Âkit Taraf, III no.lu ek listede belirtilen yabani faunanın korunmasını güvence altına alacak uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri alacaktır. 2 - III no.lu ek listede belirtilen yabani faunanın her türlü işletme şekli, 2. maddenin şartları gözönünde tutularak, populasyonlarının varlığını tehlikeye düşürmeyecek şekilde düzenlenmiş olacaktır. 3 - Alınacak önlemler; a) Kapalı av mevsimlerini ve/veya işletmeyi düzenleyen diğer esasları, b) Yabani faunayı yeterli populasyon düzeylerine ulaştırmak amacıyla, uygun durumlarda, işletmenin geçici veya bölgesel olarak yasaklanmasını, c) Yabani hayvanların canlı ve cansız olarak satışının, satmak amacıyla elde bulundurulmasının ve nakledilmesinin veya satışa çıkarılmasının uygun şekilde düzenlenmesi hususlarını kapsayacaktır. IUCN Kategorileri IUCN Kırmızı Liste Sınıfları ve Ölçütleri, küresel tükenme riskleri yüksek olan türleri sınıflandırmak için kolayca anlaşılabilecek bir sistem olarak tasarlanmıştır. Bu sistemin amacı, farklı türleri tükenme risklerine göre sınıflandırmak için açık ve nesnel bir yöntem oluşturmaktır. EX (EXTİNCT) = TÜKENMİŞ: Eğer son ferdinin öldüğü konusunda hiçbir şüphe yoksa bu takson EX kategorisindedir. EW (EXTINCT IN THE WILD) = DOĞADA TÜKENMİŞ: Eğer bir takson doğada kaybolmuş ve yalnız kültüre alınmış olarak yaşamaya devam ediyorsa bu kategoriye konur. CR (CRITICALLY ENDANGERED) = KRİTİK DÜZEYDE TEHLİKEDE: Önlem alınmadığı takdirde çok yakın bir gelecekte soyunun tükenme riski yüksek olan taksonlardır. A, B, C, D ve E olmak üzere 5 alt kategoride ele alınmaktadır. 103

EN (ENDANGERED) = TEHLİKEDE: CR kategorisi kadar olmamakla birlikte, çok yakın bir gelecekte soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan sahip türlerdir. A, B, C, D ve E olmak üzere 5 alt kategoride ele alınmaktadır. VU (VULNARABLE) = HASSAS TÜRLER (ZARAR GÖREBİLİR) : Orta vadeli bir gelecekte soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan türlerdir. A, B, C, D ve E olmak üzere 5 alt kategoride ele alınmaktadır. NT (NEAR THREATENED) = YAKIN ZAMANDA TEHLİKE SINIRINA GİREBİLİR: Üstteki tehlike kategorilerine girmeyen ancak sayılarının azalma eğiliminde olmasından dolayı yakın zamanda tehlike kategorilerine girmesi beklenen taksonlar için kullanılan kategoridir. LC (LEAST CONCERN) = EN AZ ENDİŞE VERİCİ: Herhangi bir koruma gerektirmeyen ve tehdit altında olamayanlar. DD (DATA DEFICIENT) = VERİ YETERSİZ: Bir taksonun dağılım ve bolluğu hakkındaki bilgi yetersizse takson bu gruba konur. NE (NOT EVALUATED) = DEĞERLENDİRİLMEMİŞ: Henüz yukarıdaki ölçütlere göre değerlendirilmemiş bir takson bu gruba girer. Merkez Av Komisyonu Kararları (2012 2013 Av Dönemi) Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Merkez Av Komisyonu nun 2012 2013 Av Dönemi kararına göre aşağıda gösterilen kategoriler sınıflandırılmıştır. Ek1. Orman ve Su İşleri Bakanlığı nca koruma altına alınan yaban hayvanları Ek2. Merkez Av Komisyonu nca koruma altına alınan av hayvanları Ek3. Merkez Av Komisyonu nca avına belli edilen sürelerde izin verilen av hayvanları Koruma Altına Alınan Av Hayvanları MADDE 5- Bu av döneminde 4915 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince; EK LİSTE-I deki yaban hayvanları Bakanlıkça; Bakanlık tarafından av hayvanları olarak belirlenen yaban hayvanlarından EK LİSTE-II deki kuşlar ve memeliler Merkez Av Komisyonunca koruma altına alınmıştır. Koruma altına alınan av hayvanlarının avlanması, ölü ya da canlı bulundurulması ve nakledilmesi yasaktır. Merkez Av Komisyonunca Avlanmasına İzin Verilen Av Hayvanları MADDE 6-4915 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince Bakanlıkça belirlenen av hayvanlarından, 2012-2013 av döneminde avlanmanın serbest olduğu sürelerde avlanmasına Merkez Av Komisyonunca izin verilen av hayvanları EK LİSTE-III te gösterilmiştir. 104

Proje alanı 2012 2013 Av Dönemi, Merkez Av Komisyonu Kararları, Madde 8 de (EK LİSTE-IV) ve Madde 9 da (Özel Kanunlarla Avlanmanın Yasaklandığı Sahalar) belirtilen alanlar kapsamında incelenmiş olup, sahanın bu alanlar dâhilinde bulunmadığı belirlenmiştir (Bkz. Bölüm 4.8.a, Şekil 4.8.a.7-4.8.a.12). Söz konusu projenin işletme aşamasında 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu ve yönetmeliklerine uyulacaktır. Proje alanında yapılan çalışmalarda alanda bulunan ve bulunması muhtemel olan omurgalı hayvan türlerinden, ikiyaşamlı türleri Tablo 4.7.a.3 te, sürüngen türleri Tablo 4.7.a.4 te, kuş türleri Tablo 4.7.a.5 te ve memeli hayvan türleri Tablo 4.7.a.6 da verilmiş olup, ilgili tablolarda her tür için; IUCN Kategorisi, 2012 2013 Av Dönemi MAK Kararları, türlerin Bern Sözleşmesi ek listelerine göre değerlendirilmesi yapılmıştır. 105

İKİYAŞAMLILAR (AMPHIBIA) Proje alanı ve yakın çevresinde bulunması muhtemel ikiyaşamlı türleri irdelenmiş ve bu canlılar alanda üç türle temsil edilmiştir. Çalışma alanında tespit edilen ikiyaşamlıların tümü IUCN e göre LC Yaygın-En Az Endişe Verici olarak belirlenmiştir. Proje alanında endemik ikiyaşamlı türüne rastlanmamıştır. Tablo 4.7.a.3. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel İkiyaşamlı Türleri (Amphibia) FAMİLYA / TÜR TÜRKÇE ADI ENDEMİZM HABİTAT BERN IUCN BUFONIDAE Bufo viridis Gece Kurbağası - Bufo bufo Siğilli Kurbağa - RANIDAE Rana ridibunda Ova Kurbağası - Kaynak: Literatür (L), Gözlem (G), Anket (A) Bahçelerde, açık taşlık alanlarda, su yakınlarında yaşarlar Az bitkili veya ormanlık kısımlarda nemli taşlık bölgelerde yaşarlar Bol bitkili havuz, göl ve ağır akan sularda daha çok alçak ovalardaki sularda (2500 m ye kadar) yaşarlar MAK 2012 2013 KAYNAK EK II LC - L, A EK III LC - L EK III LC - L 106

SÜRÜNGENLER (REPTILIA) Proje alanı ve yakın çevresinde bulunması muhtemel sürüngen türlerinin çoğunluğu LC Yaygın-En Az Endişe Verici kategorisinde olup, Türkiye de hâkim ve yaygın olan türlerdir. VU Zarar Görebilir kategorisinde olan Testudo graeca (Yaygın Tosbağa) türünün Türkiye deki populasyon durumu oldukça fazladır. Bern Sözleşmesi ne göre de sınıflandırması yapılan ve Ek II de yer aldığı belirlenen türün nesli tehlike altında bulunmayıp, proje alanı yakın çevresinde alternatif habitatları mevcuttur. Ayrıca 2012-2013 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı na göre de incelemesi yapılan türlerin tamamı, Madde 5 (4915 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası) gereğince, Orman ve Su İşleri Bakanlığı nca koruma altına alınmıştır. Koruma altına alınan av hayvanlarının avlanması, ölü ya da canlı bulundurulması ve nakledilmesi yasaktır. Proje alanında endemik sürüngen türlerine rastlanmamıştır. Tablo 4.7.a.4. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Sürüngen Türleri (Reptilia) FAMİLYA / TÜR TÜRKÇE ADI HABİTAT ENDEMİZM BERN IUCN TESTUDINIDAE Testudo graeca LACERTIDAE Lacerta parva Ophisops elegans TYPHLOPIDAE Typhlops vermicularis COLUBRIDAE Coluber najadum Natrix natrix Yaygın Tosbağa Cüce Kertenkele Tarla kertenkelesi Kör yılan İnce yılan Yarı Sucul Yılan Kaynak: Literatür(L), Gözlem (G), Anket (A) Kuru, taşlı ve kumlu arazilerde, bağbahçe arasında bulunurlar Az bitkili kurak yüksek steplerde taşlık ve toprak zeminli yerlerde yaşarlar Az bitkili açık alanlarda, taşlı ve topraklı zeminde yaşarlar Nemli toprak içi ve taş altlarında yaşarlar Genellikle taşlık ve çalılık kuru ortamlarda yaşar. Bazen bahçe araları, tarla kenarları ve evlere yakın yerlerde de görülürler Suya yakın taşlık çalılık kısımlarla ve durgun akarsularda yaşarlar 107 MAK 2012 2013 KAYNAK - Ek II VU Ek I L,A - Ek II LC Ek I L - Ek II - Ek I L - Ek III - Ek I L - Ek II LC Ek I L - Ek II LC Ek I L

KUŞLAR (AVES) Alandaki kuş faunası belirlenirken; Prof. Dr. Nuri YİĞİT ve arkadaşlarınca hazırlanan Ornitoloji Kuş Bilimi Kitabı, Murat YARAR, Gernant MAGNIN in Türkiye nin Önemli Kuş Alanları Kitabı ve Lars Svensson and Lars Svensson un Collins Bird Guide kitaplarından da faydalanılmış olup, Merkez Av Komisyonu nun 2012 2013 Av Dönemi kararına göre değerlendirilmiş ve Tablo 4.7.a.5 te belirtilmiştir. Tespit edilen kuş türlerinin hemen hemen tamamı Türkiye nin taraf olduğu Bern Sözleşmesi kapsamında yer almaktadır. Corvus frugilegus (Ekin Kargası), Garrulus glandarius (Alakarga), Pica pica (Saksağan), Corvus monedula (Küçük Karga), Sturnus vulgaris (Sığırcık) ve Passer domesticus (Serçe) türleri ise Bern Sözleşmesi ek listelerinde yer almayan kuş türleridir. 2012-2013 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı na göre de incelemesi yapılan türlerden Anser anser, Haematopus ostralegus, Streptopelia decaocto, Columba oenas, Sturnus vulgaris, Passer hispaniolensis, Passer montanus ve Emberiza hortulana Madde 5 gereği Merkez Av Komisyonu nca koruma altına alınmıştır. Koruma altına alınan av hayvanlarının avlanması, ölü ya da canlı bulundurulması ve nakledilmesi yasaktır. Columba livia, Streptopelia turtur, Columba palumbus, Pica pica, Garrulus glandarius, Corvus frugilegus, Corvus monedula ve Passer domesticus türleri ise Madde 6 (4915 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası) gereği, Orman ve Su İşleri Bakanlığı nca belirlenen av hayvanlarından, 2012-2013 av döneminde avlanmanın serbest olduğu sürelerde avlanmasına Merkez Av Komisyonu nca izin verilen av hayvanları kategorisine dahildir. Söz konusu kuş türlerinin dışında Tablo 5 te yer alan türlerin tamamı Madde 5 (4915 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası) gereğince Orman ve Su İşleri Bakanlığı nca koruma altına alınmıştır. Tablo 4.7.a.5. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Kuş Türleri (Aves) FAMİLYA / TÜR ADI TÜRKÇE ADI BERN IUCN 108 KIRMIZI LİSTE MEVSİMSEL VE KULUÇKALAMA STATÜLERİ COĞRAFİ BÖLGELER MAK 2012-2013 CİCONIIFORMES CICONIIDAE Ciconia nigra Kara Leylek EK II LC A.3 G, Y BB EK I L Ciconia ciconia Leylek EK II LC A.3.1 G, Y BB EK I L ANSERIFORMES ANATİDAE Anser anser Boz Kaz EK III LC A.4 Y BB EK II L Tadorna ferruginea Angıt EK II LC A.4 Y BB EK I L ACCIPITRIFORMES ACCIPITRIDAE Milvus migrans Kara Çaylak EK II LC A.3 Y BB EK I L KAYNAK

FAMİLYA / TÜR ADI TÜRKÇE ADI BERN IUCN 109 KIRMIZI LİSTE MEVSİMSEL VE KULUÇKALAMA STATÜLERİ COĞRAFİ BÖLGELER MAK 2012-2013 KAYNAK Haliaeetus albicilla Ak Kuyruklu Kartal EK II LC A.1.2 Y BB EK I L Circaetus gallicus Yılan Kartalı EK II LC A.4 Y BB EK I L FALCONIFORMES FALCONİDAE Falco naumanni Küçük Kerkenez EK II VU A.2 Y BB EK I L Falco subbuteo Delice Doğan EK II LC A.3.1 Y BB EK I L Falco tinnunculus Kerkenez EK II LC A.2 Y BB EK I L Falco peregrinus Gökdoğan EK II LC A.1.2 Y BB EK I L CHARADRIIFORMES HAEMATOPODIDAE Haematopus ostralegus Poyraz Kuşu EK III LC A.3 G, T BB EK II L COLUMBIFORMES COLUMBIDAE Columba livia Kaya Güvercini EK III LC A.5 Y BB EK III L,A,G Streptopelia decaocto Kumru EK III LC A.5 Y BB EK II L,A,G Streptopelia turtur Üveyik EK III LC A.3.1 G BB EK III L Columba oenas Gökçe Güvercin EK III LC A.3.1 Y BB EK II L Columba palumbus Tahtalı EK III LC A.4 Y BB EK III L STRIGIFORMES STRIGIDAE Bubo bubo Puhu EK II LC A.1.2 Y BB EK I L Athena noctua Kukumav EK II LC A.2 Y BB EK I L APODIFORMES APODIDAE Apus apus Ebabil (Sağan) EK III LC A.3.1 G BB EK I L PASSERIFORMES HIRUNDINIDAE Riparia riparia Kum Kırlangıcı EK II LC A.5 G BB EK I L Hirundo rustica Kır Kırlangıcı EK II LC A.5 G BB EK I L MOTACILLIDAE Motacilla flava Sarı Kuyruksallayan EK II LC A.3.1 G BB EK I L Anthus campestris Kır İncirkuşu EK II LC A.2 G BB EK I L TURDİDAE Oenanthe isabellina Boz Kuyrukkakan EK II LC A.3 Y BB EK I L

FAMİLYA / TÜR ADI TÜRKÇE ADI BERN IUCN Oenanthe hispanica Kara Kulaklı Kuyrukkakan KIRMIZI LİSTE MEVSİMSEL VE KULUÇKALAMA STATÜLERİ COĞRAFİ BÖLGELER MAK 2012-2013 KAYNAK EK II LC A.2 G BB EK I L CORVIDAE Corvus frugilegus Ekin Kargası - LC A.5 Y BB EK III L Garrulus glandarius Alakarga - LC A.3.1 Y BB EK III L Pica pica Saksağan - LC A.5 Y BB EK III L Corvus monedula Küçük Karga - LC EK III L STURNIDAE Sturnus vulgaris Sığırcık - LC A.5 Y BB EK II L, A Sturnus roseus Ala sığırcık EK II LC A.4 G BB EK I PASSERIDAE Passer domesticus Serçe - LC A.5 Y BB EK III L,G Passer hispaniolensis Söğüt Serçesi EK III LC A.3 Y BB EK II L, A Passer montanus Ağaç Serçesi EK III LC A.3 Y BB EK II L, A EMBERIZIDAE Emberiza hortulana Kirazkuşu EK III LC A.3 G BB EK II L Emberiza leucocephalos Ak Başlı Kirazkuşu EK II LC B.1.2 K I, A, M EK I L Emberiza cia Kaya Kirazkuşu EK II LC A.2 Y G, A, I, K, D, E EK I L Plectrophenax nivalis Alaca Kirazkuşu EK II LC A.3 G I, D EK I L Kaynak: Literatür (L), Gözlem (G), Anket (A). 110

MEMELİLER (MAMMALIA) Proje alanı ve yakın çevresinde bulunması muhtemel memeli hayvanlar irdelenmiş ve bu canlıların neredeyse tümü IUCN e göre LC Yaygın-En Az Endişe Verici olarak belirlenmiştir. 2012-2013 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı na göre de incelemesi yapılan türlerden Erinaceus concolor, Rhinolophus hipposideros, Rhinolophus ferrumequinum, Myotis myotis, Allactaga williamsi ve Dryomys nitedula türleri Madde 5 (4915 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası) gereği Orman ve Su İşleri Bakanlığı nca koruma altına alınmıştır. Koruma altına alınan av hayvanlarının avlanması, ölü ya da canlı bulundurulması ve nakledilmesi yasaktır. Lepus europaeus ve Vulpes vulpes türleri Madde 6 (4915 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası) gereği, Orman ve Su İşleri Bakanlığı nca belirlenen av hayvanlarından, 2012-2013 av döneminde avlanmanın serbest olduğu sürelerde avlanmasına Merkez Av Komisyonu nca izin verilen av hayvanları kategorisine dahildir. Proje alanında endemik memeli hayvan türüne rastlanmamıştır. Tablo 4.7.a.6. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Bulunması Muhtemel Memeli Hayvan Türleri (Mammalia) FAMİLYA / TÜR TÜRKÇE ADI ENDEMİZM HABİTAT BERN IUCN ERİNACEİDAE Erinaceus concolor Kirpi - RHİNOLOPHİDAE Rhinolophus hipposideros Rhinolophus ferrumequinum VESPERTİLİONİDAE Myotis myotis Nalburunlu Küçük Yarasa Nalburunlu Büyükyarasa Farekulaklı Büyük Yarasa - - Bağ, bahçe, kültür arazisi ve orman Mağara, in, yarık, boş binalar, ahır vs. Her türlü habitata yakın mağara, in, yarık, boş bina, ahır vs. Mağaralar, eski bina duvar ve tavan çatlak ve oyukları MAK 2012 2013 KAYNAK - LC EK I L, A EK II LC EK I L EK II LC EK I EK II LC EK I L MURIDAE Mus macedonicus Tarla Sarı Ev Faresi - Açık arazide yaşarlar - LC - L Microtus dogramacii Doğramacı Tarla - Step, sulak - LC - L 111

FAMİLYA / TÜR TÜRKÇE ADI ENDEMİZM HABİTAT BERN IUCN Faresi Microtus anatolicus Anadolu Tarla Faresi - LEPORİDAE Lepus europaeus Yabani Tavşan - DİPODİDAE Allactaga williamsi Arap Tavşanı - SPALACİDAE Nannospalax leucodon Küçük Körfare - GLİRİDAE Dryomys nitedula Hasancık - CANIDAE Vulpes vulpes Kızıl Tilki - Kaynak: Literatür (L), Gözlem (G), Anket (A) çayırlıklarda yaşarlar. Yonca tarlası, taşlık ve kültür alanlarında yaşarlar. Her türlü habitatta yaşarlar. Yayla ve steplerde yaşarlar. Mera, tarla, çayır, yüksek yayla ve step alanlarda yaşarlar. Değişik habitatlar, orman, bağ, bahçe, harabe, meskûn yerler, kayalık, çalılık alanlarda yaşarlar. Her türlü habitatta yaşarlar. MAK 2012 2013 KAYNAK - DD - L EK III LC EK III L, A - LC EK I L, G - DD - L EK III LC EK I L EK III LC EK III L 112

Önemli Doğa Alanları (ÖDA) Alan koruma, canlı türlerinin sağlıklı toplumlar oluşturmaları ve yaşam döngülerini devam ettirmeleri için gerekli tüm coğrafyaların doğal özellikleri bozulmadan saklamasını esas alır. Önemli Doğa Alanı (ÖDA) kavramı bu ilkeyi esas alarak doğadaki canlı türlerinin nesillerini sürdürebilmeleri için özel önem taşıyan coğrafyaları tanımlar. Bu kavram, canlı türleri ve doğal kaynaklarla birlikte yeryüzünün en özel doğal alanlarının korunmasını amaçlamaktadır. ÖDA ların en güçlü yanı, uluslararası ölçekte önemli olan alanları işaret etmeleridir. Bu alanlar, Conservation International, BirdLife International ve Planlife ın önderliğinde 15 uzman tarafından geliştirilen bilimsel kriterlere göre uluslararası öneme sahip olduğu kanıtlanmış alanlardır (Eken ve ark. 2004). Ayaş İlçesi, Gökler mahallesi civarında yer alan proje alanının bir bölümü Ayaş Dağları Önemli Doğa Alanı sınırları içerisinde yer almaktadır (Bkz. Şekil 4.7.a.9). Ayaş Dağları ÖDA, Ankara nın kuzeybatısında yer alan küçük bir dağ silsilesidir. Güdül ve Sincan ilçeleri arasında yer alır ve kuzeydoğu güneybatı doğrultusunda uzanır. Ayaş İlçesi ÖDA sınırı içerisinde kalır. Ankara yakınlarında iyi korunmuş dağ bozkırlarını barındıran bölgelerden biridir. Kuşlar ve dar yayılışlı bitki türleri açısından önem taşır. Ayaş Dağları büyük ölçüde dağ bozkırları ve küçük parçalar halinde kalmış tüylü meşe topluluklarıyla kaplıdır. Alanda özellikle karstik kayaç yapısının hakim olduğu noktalarda yer yer küçük karaçam toplulukları görülür. ÖDA da dağınık olarak kuru tarım alanları ve bağlar bulunur. İlçe merkezinde ve civarında meyve ve sebze bahçeleri geniş alan kaplar. Alan beş tanesi Türkiye ye endemik olmak üzere altı bitki taksonu için ÖDA kriterlerini sağlamaktadır. Bunlar arasında Aethionema dumanii, Aethionema turcicum, Astragalus turcicus ve adını Ayaş tan alan Astragalus densifolius subsp. ayashensis bulunur. Öte yandan, alanda yaşayan Campanula damboldtiana adlı endemik türün nesli tükenme noktasına gelmiştir. Kuşlar açısından bölgesel ölçekte önemli olan alanda kır incirkuşu (Anthus campestris), kızıl şahin (Buteo rufinus), alaca ağaçkakan (Dendrocopos syriacus), kirazkuşu (Emberiza hortulana), kara alınlı örümcekkuşu (Lanius minör) ve küçük akbaba (Neophron percnopterus) üremektedir. Ayaş dağlarında kara gözlü mavi kelebek (Glaucopsyche alexis), çok gözlü poseydon (Polyommatus poseidon), Himalaya mavi kelebeği (Pseudophilotes vicrama) ve Anadolu gelinciği (Tomares nogelli) gibi nadir kelebek türleri de görülür. Alanda yaygın olarak tarım ve tepelik alanlarda ise az miktarda küçükbaş hayvancılık yapılır. Ayaş, meyve ve sebze bahçeleriyle bilinir. Bölgede yetiştirilen ürünler Ankara nın ihtiyacının bir kısmını karşılar. Bölgede kiraz bahçeleri ve bağlar da geniş alan kaplar. Ayaş Dağları ÖDA içerisinde bulunan ve ÖDA kriterleri sağlayan türler Tablo 4.7.a.7 de verilmektedir. Tabloda yer alan ÖDA kısaltmaları ile ilgili açıklamalar aşağıda yer almaktadır. 113

ÖDA Kriterleri ve Açıklamaları E: Endemik Tür veya alttürün ülkemize endemik olup olmadığını göstermektedir. TE: Tek Nokta Endemiği Dünya üzerinde tek bir noktada yaşayan ve o noktada nesli tehlike altında olan türleri belirtmektedir. K: Küresel Kırmızı Liste IUCN in (Dünya Doğayı Koruma Birliği) www.redlist.org sitesinde yer alan kımızı liste kategorisi olup, bu kategorilerin açıklamaları aşağıda verilmiştir. Eğer bir taksonun kategorisi - olarak işaretlenmişse, bu o taksonun kırmızı liste kriteleri açısından henüz değerlendirilmediğini göstermektedir. EX (EXTİNCT) = TÜKENMİŞ: Eğer son ferdinin öldüğü konusunda hiçbir şüphe yoksa bu takson EX kategorisindedir. EW (EXTINCT IN THE WILD) = DOĞADA TÜKENMİŞ: Eğer bir takson doğada kaybolmuş ve yalnız kültüre alınmış olarak yaşamaya devam ediyorsa bu kategoriye konur. CR (CRITICALLY ENDANGERED) = KRİTİK DÜZEYDE TEHLİKEDE: Önlem alınmadığı takdirde çok yakın bir gelecekte soyunun tükenme riski yüksek olan taksonlardır. A, B, C, D ve E olmak üzere 5 alt kategoride ele alınmaktadır. EN (ENDANGERED) = TEHLİKEDE: CR kategorisi kadar olmamakla birlikte, çok yakın bir gelecekte soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan sahip türlerdir. A, B, C, D ve E olmak üzere 5 alt kategoride ele alınmaktadır. VU (VULNARABLE) = HASSAS TÜRLER(ZARAR GÖREBİLİR) : Orta vadeli bir gelecekte soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan türlerdir. A, B, C, D ve E olmak üzere 5 alt kategoride ele alınmaktadır. NT (NEAR THREATENED) = YAKIN ZAMANDA TEHLİKE SINIRINA GİREBİLİR: Üstteki tehlike kategorilerine girmeyen ancak sayılarının azalma eğiliminde olmasından dolayı yakın zamanda tehlike kategorilerine girmesi beklenen taksonlar için kullanılan kategoridir. LC (LEAST CONCERN) = EN AZ ENDİŞE VERİCİ: Herhangi bir koruma gerektirmeyen ve tehdit altında olmayanlar. DD (DATA DEFICIENT) = VERİ YETERSİZ: Bir taksonun dağılım ve bolluğu hakkındaki bilgi yetersizse takson bu gruba konur. NE (NOT EVALUATED) = DEĞERLENDİRİLMEMİŞ: Henüz yukarıdaki ölçütlere göre değerlendirilmemiş bir takson bu gruba girer. 114

B: Bölgesel/Ulusal Kırmızı Liste Taksonlar için hazırlanmış en güncel bölgesel veya ulusal kırmızı liste kategorisidir. Türkiye nin Önemli Doğa Alanları (2006) kitabında parantez içinde gösterilen kategoriler, Türkiye nin Önemli Doğa Alanları (2006) kitabı editörlerinin uzman görüşüyle atanmıştır. Popülasyon Büyüklüğü ve Yıl ÖDA kriterlerini sağlayan tür populasyonlarının büyüklüğünü tanımlar. Tür gruplarının verilerinin bulunduğu tüm çalışmalar Doğa Derneği biyolojik çeşitlilik veritabanında toplanmıştır. Bazı türlerin alandaki sayısı her yıl değiştiğinden, populasyon büyüklükleri aralık olarak verilmiştir. Bu aralıklar, veri toplama süresinde farklı yıllarda yapılmış sistematik sayımların alt ve üst değerlerine karşılık gelmektedir. ÖDA Kriteri: Tehlike altındaki türler Tehlike altındaki bir türün, alttürün ya da alt populasyonunun düzenli olarak önemli sayıda bulunduğu alanlardır. A1 Kriteri: Küresel ölçekte tehdit altındaki türler için önemli alanların seçiminde kullanılmaktadır. A1 kriterinin uygulanması esnasında sadece tür taksonları düzeyinde alan seçimi yapılabilmektedir. Alttürler veya bir türe ait varyete ve alt populasyonlar bu kriterin uygulama alanı dışındadır. B1 Kriteri: Bölgesel ölçekte tehlike altındaki alttür ya da alt populasyonlar için önemli alanların seçiminde kullanılmaktadır. Bir türün veya bölgesel (Avrupa vb) ve/veya ulusal (Türkiye) kırmızı listede CR, EN, VU kategorilerinde yer alan ve ana dağılım alanından kopuk bir yayılış gösteren alttürleri veya belirgin populasyonları bu kriteri sağlamaktadır. Varyeteler bu kriterler altında değerlendirilmemektedir. Bu kriterlerin uygulanmasında eldeki en güncel bölgesel ve ulusal kırmızı liste değerlendirmeleri ile uzman görüşleri kullanılmıştır. Dar yayılışlı türler Bir ya da daha fazla dar yayılışlı türün veya alt taksonun küresel ya da bölgesel nüfusunun önemli bir kısmını düzenli olarak barındıran alanlardır. A2 Kriteri: Dünya üzerindeki yayılış alanı 50 bin kilometrekare veya daha az olan türler bu kriteri sağlamaktadır. Türün dağılım alanı tek bir ülke ya da tek bir noktada yoğunlaşacağı gibi eşik değeri geçmemek kaydı ile birden daha fazla ülkeye dağılmış olabilir. Dar Yayılışlı Tür tanımına uyan bir türün toplam populasyonunun yüzde beşini barındıran alanlar bu kriter altında ÖDA statüsü kazanmaktadır. 115

B2 Kriteri: Bu kriter dünyadaki yayılış alanı 20 bin kilometrekareden az olan alttürler ve/veya ana dağılım alanından kopuk populasyonları kapsamaktadır. Ana dağılım alanından kopuk populasyonları kapsamaktadır. Ana dağılım alanlarından kopuk durumda bulunan veya belli coğrafi oluşumlara sıkışmış kalıntı populasyonlar bu niteliktedir. Yoğunlaşan Türler Bir türün küresel nüfusunun önemli bir bölümünü, belli dönemlerde, düzenli olarak barındıran alanlar bu kriteri sağlamaktadır. Bazı türler dünya üzerinde yaygın bir dağılım gösterse de yaşam döngülerinin belli dönemlerinde dar bir coğrafi bölge içinde yoğunlaşmaktadırlar. Üreme kolonileri, gecelemek, beslenmek veya kışlamak için yoğunlaşılan alanlar bu niteliktedir. Bitkiler gibi hareketsiz organizmalar bu kriter altında değerlendirilmemektedir. A3 Kriteri: Bir türün küresel nüfusunun yüzde birini yılın belli dönemlerinde düzenli olarak barındıran alanlar bu kritere uygun niteliktedir. B3 Kriteri: Bir türün, dünya üzerindeki belirgin bir populasyonunun yoğunlaştığı alanlar bu niteliktedir. Bu kriterin uygulanabilmesi için alanın, türün bölgesel populasyonunun yüzde birini yılın belli dönemlerinde düzenli olarak barındırması gerekmektedir. C Kriterleri: C kriterleri, Avrupa Birliği nin Kuş Direktifi ve Habitat Direktifi ne göre korunması gereken alanları belirleme işlevini görür. Pratik anlamda A veya B kriterlerini sağlayan hemen bütün alanlar C kriterlerine göre önemli olup, diğer kriterlerden hiçbirini sağlamaması söz konusu olabilir. C1 Kriteri: Avrupa Birliği ölçeğinde tehlike altındaki türler için önemli alanların seçiminde kullanılmaktadır. Bu türler Avrupa Birliği Kuş ve Habitat direktiflerinin ilgili eklerinde yer almaktadır (Kuş Direktifi Ek 1 ve Habitat Direktifi Ek 2). C3 Kriteri: Yoğunlaşan bir türün Avrupa Birliği populasyonunun yüzde birini veya daha fazlasını düzenli olarak barındıran alanlar bu kriterleri sağlamaktadır. 116

Tablo 4.7.a.7. Ayaş Dağları ÖDA İçerisinde Bulunan ve ÖDA Kriterleri Sağlayan Türler Kaynak: Türkiye nin Önemli Doğa Alanları, 2006. 117

Kaynak: Türkiye nin Önemli Doğa Alanları, 2006. Şekil 4.7.a.9. Ayaş Dağları Önemli Doğa Alanını Gösterir Harita b) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında flora-fauna üzerine etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme, işletme sonrası) Proje alanında bulunması muhtemel olan türlerden Campanula damboldtiana türü, Bern Sözleşmesi ne göre Ek-I Kesin Koruma Altına Alınan Flora türlerindendir. Buna göre, her akit taraf söz konusu yabani flora türlerinin özel olarak korunmasını güvence altına alacak uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri alacaktır. Bu bitkilerin kasıtlı olarak koparılması, toplanması, kesilmesi veya köklenmesi yasaklanacaktır. Her akit taraf bu türlerin elde bulundurulmasını veya alım satımını yasaklayacaktır. Fauna elemanlarının ise Bern Sözleşmesi ek listelerine göre koruma statülerine Bölüm 4.7.a, Tablo 4.7.a.3-4.7.a.7 de değinilmiştir. Proje alanı ve yakın çevresinde yapılan çalışmalar ile elde edilen literatür bilgilerine göre, alanda 18 bitki türü endemik olarak belirlenmiştir. 118

Centaurea kotschyi (BOISS. ET HELDR.) HAYEK var. kotschyi (BOISS. ET HELDR.) HAYEK, Scorzonera tomentosa L., Nonea macrosperma BOISS. ET HELDR., Nonea stenosolen BOISS. ET BAL., Alyssum huetii BOISS., Erysimum lycaonicum (HAND.- MAZZ.) HUB.-MOR., Isatis floribunda BOISS. EX BORNM., Asyneuma limonifolium (L.) JANCHEN subsp. pestalozzae (BOISS.) DAMBOLDT, Minuartia anatolica (BOISS.) WORON. var. arachnoidea MCNEILL, Onobrychis argyrea BOISS. subsp. argyrea BOISS., Scrophularia libanotica BOISS. subsp. libanotica BOISS. var. pontica R. MILL, Lycium anatolicum A. BAYTOP ET R. MILL türleri Red Data Book a göre LR(lc) Az Tehdit Altında - En Az Endişe Verici kategorisinde olup, herhangi bir koruma gerektirmeyen geniş yayılışa sahip ve tehdit altında olmayan türlerdendir. Dianthus kastembeluensis FREYN ET SINT., Gypsophila arrostii GUSS. var. nebulosa (BOISS. ET HELDR.) BARK., Gypsophila eriocalyx BOISS., Verbascum wiedemannianum FISCH. ET MEY türleri Red Data Book a göre LR (cd) Az Tehdit Altında - Koruma Önlemi Gerektiren kategorisinde olup, tür ve habitat açısından özel bir koruma statüsü gerektiren türlerdendir. Saponaria prostrata WILLD. subsp. prostrata WILLD., Consolida raveyi (BOISS.) SCHROD. türleri Red Data Book a göre DD Veri Yetersiz kategorisinde olup, taksonun dağılımı ve bolluğu hakkındaki veriler yetersizdir. Çalışma sahasında tespit edilen endemik bitki türlerinin yapısı ile ilgili bilgi ve bu bitkilerin Türkiye genelinde yayılışını gösteren grid kareleri Bölüm 4.7, Tablo 4.7.2 de verilmektedir. Bu tabloya göre endemik olan bitki türlerinin geniş bir habitatta bulunabildiği anlaşılmaktadır. Ayrıca, Ayaş İlçesi, Başayaş Mahallesi ve Gökler Mahallesi Mevkii civarında yer alan proje alanının bir bölümü Ayaş Dağları Önemli Doğa Alanı sınırları içerisinde yer almaktadır (Bkz. Bölüm 4.7.a, Şekil 4.7.a.9). Söz konusu alanda beş tanesi Türkiye ye endemik olan Aethionema dumanii, Aethionema turcicum, Astragalus turcicus ve Astragalus densifolius subsp. ayashensis türleri bulunmakta olup, Campanula damboldtiana adlı endemik türün nesli tükenme noktasına gelmiştir. Söz konusu türler küresel kırmızı listede henüz değerlendirilmemiş olup, ulusal kırmızı listede Türkiye nin Önemli Doğa Alanları (2006) kitabı editörlerinin uzman görüşüyle atanmıştır. Türlerin ulusal kırmızı listeye göre değerlendirmeleri Bölüm 4.7, Tablo 4.7.a.7 de verilmiş olup, Campanula damboldtiana türü önlem alınmadığı takdirde çok yakın bir gelecekte soyunun tükenme riski yüksek olan taksonlardandır. Campanula damboldtiana türü Türkiye genelinde A4 grid karesinde yayılım göstermektedir. Bu tür, Ankara nın öncelikli korunması gereken türleri arasında yer almakta olup (Günöz, A. 2008), türün korunması konusunda gereken hassasiyet gösterilmelidir. Proje kapsamında yapılacak olan çalışmalarda, toprağın verimli olan kısmının sıyrılarak üzeri örtülü olarak depolanması ve çalışmanın yapıldığı alanda peyzaj çalışmaları yapılırken sıyrılan toprağın yeniden en üst tabaka olarak serilmesi ile toprağın içinde bulunan tohumlar ve kökler çimlenerek alanın doğal haline yakın duruma gelmesi sağlanabilecektir. Bitkisel toprağın saklanma sürecinde olabilecek kayıplar önlenerek, toprağın kalitesi korunacak, çalışma yapılan alanlar çalışma işlemleri bittikten sonra alandan sıyrılan bitkisel toprak ile ıslah edilecektir. Bitkisel toprak özelliklerinin peyzaj amaçlı kullanımına kadar korunması için, mümkün olan en geç zamanda sıyrılacak ve yine mümkün olan en erken zamanda kullanılacaktır. 119

Alanda endemik ve tek nokta endemiği herhangi bir fauna elemanı bulunmamakta olup (Eken vd. 2006), Ayaş Dağları Önemli Doğa Alanı sınırları içerisinde yer alan (Bkz. Bölüm 4.7.a, Şekil 4.7.a.9) proje alanı kapsamında, kuşlar açısından bölgesel ölçekte önemli olan kır incirkuşu (Anthus campestris), kızıl şahin (Buteo rufinus), alaca ağaçkakan (Dendrocopos syriacus), kirazkuşu (Emberiza hortulana), kara alınlı örümcekkuşu (Lanius minor) ve küçük akbaba (Neophron percnopterus) türlerinin ürediği bilinmektedir. Söz konusu türler küresel kırmızı listede olup, ulusal kırmızı listede herhangi bir koruma gerektirmeyen geniş yayılışa sahip ve tehdit altında olmayan türlerden olup, türlerin ulusal kırmızı listeye göre değerlendirmeleri Bölüm 4.7, Tablo 4.7.a.7 de verilmiştir. Faaliyet süresince yapılacak olan çalışmalar açık alanda gerçekleştirileceği için sahada bulunan canlı gruplarının faaliyetlerden etkilenmesi muhtemeldir. Bu aşamada yapılacak olan çalışmalar nedeniyle, fauna elemanlarının habitatlarını değiştirmesi söz konusu olacaktır. Alanda bulunan türlerin ülke genelinde geniş yayılışa sahip fauna elemanlarından olması ve yakın çevrede alternatif habitat alanlarının bulunması nedeniyle, bu canlıların yaşama ve üreme alanlarında geniş çapta bir daralma olmayacağı öngörülmektedir. Ayrıca, proje kapsamında malzemenin çıkarılması sırasında patlatma işlemi gerçekleştirilecektir. Yapılacak olan patlatmaların çevreye olası etkilerinin en aza indirilmesi, alanda bulunan ve bulunması muhtemel olan fauna elemanlarının bu durumdan en az şekilde etkilenmesini sağlamak için bu kapsamda yapılacak çalışmalarda dikkatli olunacaktır. 4.8. Koruma Alanları (Ek V deki Duyarlı Yöreler Listesi Kapsamında) a) Proje Alanı ve Proje Etki Alanı Koruma Alanları 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliği, Ek-V te yer alan duyarlı yöreler listesi uyarınca proje sahası ve etki alanı içerisinde; 1. Ülkemiz mevzuatı uyarınca korunması gerekli alanlar a) 09/08/1983 tarihli ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2 nci maddesinde tanımlanan ve bu Kanunun 3 üncü maddesi uyarınca belirlenen "Tabiat Parkları", "Tabiat Anıtları" ve "Tabiat Koruma Alanları" kalmamaktadır (Bkz. Şekil 4.8.a.1, 4.8.a.2, 4.8.a.3, 4.8.a.4, 4.8.a.5, 4.8.a.6 Statülü Alanları Gösterir Harita). 120

Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.1. Statülü Alanları Gösterir Harita-01 Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.2. Statülü Alanları Gösterir Harita-02 121

Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.3. Statülü Alanları Gösterir Harita-03 Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.4. Statülü Alanları Gösterir Harita-04 122

Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.5. Statülü Alanları Gösterir Harita-05 Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.6. Statülü Alanları Gösterir Harita-06 b) 01/07/2003 tarihli ve 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığı nca belirlenen "Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları" kalmamaktadır (Bkz. Şekil 4.8.a.7, 4.8.a.8, 4.8.a.9, 4.8.a.10, 4.8.a.11, 4.8.a.12 Avlakları Gösterir Harita). 123

Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.7. Avlakları Gösterir Harita-01 Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.8. Avlakları Gösterir Harita-02 124

Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.9. Avlakları Gösterir Harita-03 Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.10. Avlakları Gösterir Harita-04 125

Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.11. Avlakları Gösterir Harita-05 Kaynak: http://mak.ormansu.gov.tr/ Yaban Hayatı Veri Tabanı-2013. Şekil 4.8.a.12. Avlakları Gösterir Harita-06 c) 21/07/1983 tarihli ve 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının "Tanımlar" başlıklı (a) bendinin 1, 2, 3 ve 5 inci alt bentlerinde "Kültür Varlıkları", "Tabiat Varlıkları", "Sit" ve "Koruma Alanı" olarak tanımlanan ve aynı kanun ile 17.06.1987 tarihli ve 3386 sayılı Kanunun (2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) ilgili maddeleri uyarınca tespiti ve tescili yapılan alanlar bulunmamaktadır (Bkz. Ek 2 Nazım İmar Planı). 126

Ankara Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nün görüş yazısında (Bkz. Ek 10 Ankara Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Görüş Yazısı), projeye konu olan alanda korunması gereken tabiat varlığı ve sit alanı olmadığı; projenin uygulama aşamasında tabiat varlığına rastlanması durumunda ilgili kurumlara ve Valilik e bilgi verilmesi gerektiği belirtilmektedir. Projenin uygulama aşamasında tabiat varlığına rastlanması durumunda ilgili kurumlara ve Ankara Valiliği ne bilgi verilecektir. Ayrıca, Kültür Varlıkları ile ilgili Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü görüş yazısında (Bkz. Ek 11 Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü Görüş Yazısı), projeye konu alanlarda yapılan yüzey araştırması sonunda taşınmazların üzerinde ve yakın çevresinde 2863 sayılı kanun kapsamında kalan herhangi bir kültür varlığına rastlanılmadığı belirtilmiştir. Projenin uygulama aşamasında tabiat varlığına rastlanması durumunda ilgili kurumlara ve Ankara Valiliği ne bilgi verilecektir. ç) 22/03/1971 tarihli ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları bulunmamaktadır. d) 31/12/2004 tarihli ve 25687 sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17, 18, 19 ve 20 nci maddelerinde tanımlanan herhangi bir içme ve kullanma suyu mutlak koruma alanı, kısa mesafeli koruma alanı, orta mesafeli koruma alanı ve uzun mesafeli koruma alanı bulunmamaktadır. e) 02.11.1986 tarih ve 19269 sayılı Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği 06.07.2008 tarih ve 26898 sayılı Hava Kalitesi Değerlendirmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 16 kapsamında yürürlükten kaldırılmış ve 06.07.2008 tarih ve 26898 sayılı Hava Kalitesi Değerlendirmesi ve Yönetimi Yönetmeliği değerlendirmeye alınmıştır. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği Madde 49 da verilen tanımlar Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği Madde 7 kapsamında değerlendirilmekte olup proje kapsamında söz konusu yönetmelikte değerlendirilen Bölge ve Alt Bölgeler yer almamaktadır. f) 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu nun 9 uncu maddesi uyarınca Bakanlar Kurulu tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri olarak tespit ve ilan edilen alanlar bulunmamaktadır. g) 18.11.1983 tarihli ve 2960 sayılı Boğaziçi Kanunu na göre koruma altına alınan alanlar bulunmamaktadır. ğ) 31.08.1956 tarihli ve 6831 sayılı Orman Kanunu uyarınca orman alanı sayılan yerler bulunmaktadır (Bkz. Ek 2 Nazım İmar Planı, Bkz. Ek 8 ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu). Ek 2 Nazım İmar Planı na göre proje kapsamında bulunan II-A Grubu Kaya Ocağı (K-1) orman/ağaçlık alanlar ve ağaçlandırılacak alanlar, Şantiye Alanı-2 ise ağaçlandırılacak alanlar kapsamındadır. Ek 9 da verilen 1/25.000 Ölçekli Meşcere Haritası na göre, Şantiye Alanı-2 dışında proje kapsamında bulunan ünitelerin tamamı orman toprağı-ziraat kapsamındadır. 127

Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu na göre 59,31 ha alanın orman sayılan alanlar kapsamında olup, sahada çalı formunda orman emvalinin bulunduğu; II-A Grubu Kaya Ocağı (K-1) ve I B Grubu Kil Ocağı (A) için talep edilen sahaların Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu, Ek-1 de, daha önceden Ankara Orman Bölge Müdürlüğü nün 05.08.2011 tarih ve 227 sayılı olurları gereği özel ağaçlandırma izni verilen saha içerisinde kaldığı belirtilmekte olup, çalışma maliyetlerinin DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından ödenmesi akabinde, 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16. Maddesi gereği Orman Genel Müdürlüğü nden izin alınması ve II-A Grubu Kaya Ocağı (K-1) için kullanım talep edilen sahada, özel ağaçlandırma yapılmak üzere tahsis edilen arazi dışındaki sahalar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16. Maddesi gereği gerçekleştirilecek faaliyetler için DSİ 5. Bölge Müdürlüğü adına Orman Genel Müdürlüğü nden izin alınması kaydıyla; faaliyetin ormanlar ve ormancılık çalışmaları üzerinde olumsuz etkisi bulunmadığı belirtilmektedir. h) 04.04.1990 tarihli ve 3621 sayılı Kıyı Kanunu gereğince yapı yasağı getirilen alanlar bulunmamaktadır. ı) 26.01.1939 tarihli ve 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. i) 25.02.1998 tarihli ve 4342 sayılı Mera Kanununda belirtilen alanlar bulunmamaktadır (1/25.000 Ölçekli Meşcere Haritası). Proje dahilinde mera alanı bulunması durumunda, proje kapsamındaki taşınmazlar ile ilgili olarak inşaat, yatırım ve toprak alınması gibi çalışmalar başlanmadan önce 4342 sayılı Mera Kanunu gereğince gerekli izinler alınacaktır. i) 17.05.2005 tarihli ve 25818 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde belirtilen alanlar bulunmaktadır. 26.08.2010 tarihli, 27684 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik Madde 23 te Mevsimsel ve daimi akarsuların akarsu koruma bantlarında yer alan faaliyetlerin gerçekleştirilmesi Genel Müdürlüğün iznine tabiidir. Bu alanlarda Ek-1 ve Ek-2 listelerinde yer alan faaliyetler için Bakanlıkça belirlenecek başvuru formu ile Bakanlığa müracaat edilir, müracaatın uygun görülmesi halinde başvuru sahibine izin belgesi verilir hükmü yer almaktadır. Orman ve Su İşleri Bakanlığı ndan Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında gerekli izinler (Ek-2 Sulak Alan Faaliyeti İzin Belgesi), proje inşa işlemlerine başlanmadan önce alınacaktır. 2. Ülkemizin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler uyarınca korunması gerekli alanlar a) 20.02.1984 tarihli ve 18318 sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi" (BERN Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınmış alanlardan "Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları"nda belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, "Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları" bulunmamaktadır. 128

b) 12.06.1981 tarih ve 17368 sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Akdeniz in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi" (Barcelona Sözleşmesi) uyarınca korumaya alınan alanlar bulunmamaktadır. ı) 23.10.1988 tarihli ve 19968 sayılı Resmî Gazete de yayımlanan "Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol" gereği ülkemizde "Özel Koruma Alanı" olarak belirlenmiş alanlar bulunmamaktadır. ıı) 13.09.1985 tarihli Cenova Bildirgesi gereği seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı tarafından yayımlanmış olan "Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit" listesinde yer alan alanlar bulunmamaktadır. ııı) Cenova Deklerasyonu nun 17. maddesinde yer alan "Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin" yaşama ve beslenme ortamı olan kıyısal alanlar bulunmamaktadır. c) 14.02.1983 tarihli ve 17959 sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi"nin 1. ve 2. maddeleri gereğince Kültür Bakanlığı tarafından koruma altına alınan "Kültürel Miras" ve "Doğal Miras" statüsü verilen kültürel, tarihi ve doğal alanlar bulunmamaktadır (Bkz. Ek 2 Nazım İmar Planı). Ankara Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nün görüş yazısında (Bkz. Ek 10 Ankara Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Görüş Yazısı), projeye konu olan alanda korunması gereken tabiat varlığı ve sit alanı olmadığı; projenin uygulama aşamasında tabiat varlığına rastlanması durumunda ilgili kurumlara ve Valilik e bilgi verilmesi gerektiği belirtilmektedir. Projenin uygulama aşamasında tabiat varlığına rastlanması durumunda ilgili kurumlara ve Ankara Valiliği ne bilgi verilecektir. Ayrıca, Kültür Varlıkları ile ilgili Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü görüş yazısında (Bkz. Ek 11 Ankara 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü Görüş Yazısı), projeye konu alanlarda yapılan yüzey araştırması sonunda taşınmazların üzerinde ve yakın çevresinde 2863 sayılı kanun kapsamında kalan herhangi bir kültür varlığına rastlanılmadığı belirtilmiştir. Projenin uygulama aşamasında tabiat varlığına rastlanması durumunda ilgili kurumlara ve Ankara Valiliği ne bilgi verilecektir. ç) 17.05.1994 tarihli ve 21937 sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi" (RAMSAR Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınmış alanlar bulunmamaktadır. d) 27.07.2003 tarihli ve 25181 sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Avrupa Peyzaj Sözleşmesi gereği korunması gereken alanlar bulunmamaktadır. 3. Korunması gereken alanlar a) Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, mevcut özellikleri korunacak alan olarak tespit edilen ve yapılaşma yasağı getirilen alanlar (Tabii karakteri korunacak alan, biogenetik rezerv alanları, jeotermal alanlar ve benzeri); 129

Projenin gerçekleştirileceği alana ilişkin onanmış herhangi bir Çevre Düzeni Planı bulunmamaktadır. b) Tarım Alanları: Tarımsal kalkınma alanları, sulanan, sulanması mümkün ve arazi kullanma kabiliyet sınıfları I, II, III ve IV olan alanlar, yağışa bağlı tarımda kullanılan I. ve II. sınıf ile, özel mahsul plantasyon alanlarının tamamı bulunmaktadır. Ek 2 Nazım İmar Planı na göre proje kapsamında bulunan A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nın arazi vasfı mutlak tarım alanları ve diğer tarım alanları; B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı ve D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nın arazi vasfı diğer tarım alanları, Şantiye Alanı-2 nin arazi vasfı ise mutlak tarım alanlarıdır. Proje dahilinde yer alan taşınmazlar ile ilgili olarak inşaat, yatırım ve toprak alınması gibi çalışmalar başlanmadan önce 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu nun 21. maddesi (a) bendi gereğince gerekli izinler alınacaktır. c) Sulak Alanlar: Doğal veya yapay, devamlı veya geçici, suların durgun veya akıntılı, tatlı, acı veya tuzlu, denizlerin gel-git hareketinin çekilme devresinde 6 metreyi geçmeyen derinlikleri kapsayan, başta su kuşları olmak üzere canlıların yaşama ortamı olarak önem taşıyan bütün sular, bataklık sazlık ve turbiyeler ile bu alanların kıyı kenar çizgisinden itibaren kara tarafına doğru ekolojik açıdan sulak alan kalan yerler bulunmamaktadır. ç) Göller, akarsular ve yeraltı suyu işletme sahaları bulunmaktadır. Proje kapsamında bulunan B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı içerisinden Göz Deresi ve Kümeceviz Deresi geçmektedir. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nın kuzeyinde yaklaşık 90 m mesafede Göz Deresi bulunmaktadır. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nın içerisinden Angirine ve Akşampınar Deresi geçmektedir. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağının doğusunda yaklaşık 380 m mesafede Hacıyeri Deresi, kuzeybatısında yaklaşık 170 m mesafede Angirine Deresi, güneybatısında yaklaşık 370 m mesafede Küçükler Deresi bulunmaktadır. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nın yaklaşık 175 m güneyinde ise Küçükler Deresi yer almaktadır. Küçükler Deresi daimi akarsu niteliğinde olup, Küçükler Deresi dışında proje alanı ve yakın çevresinde bulunan dereler mevsimsel akarsu vasfına sahiptir (Bkz. Ek 1 1/25.000 Ölçekli Genel Yerleşim Planı). d) Bilimsel araştırmalar için önem arzeden ve/veya nesli tehlikeye düşmüş veya düşebilir türler ve ülkemiz için endemik olan türlerin yaşama ortamı olan alanlar, biyosfer rezervi, biyotoplar, biyogenetik rezerv alanları, benzersiz özelliklerdeki jeolojik ve jeomorfolojik oluşumların bulunduğu alanlar bulunmaktadır. Proje alanı Ayaş Dağları Önemli Doğa Alanı sınırları içerisinde (Eken vd., 2006) yer almaktadır (Bkz. Bölüm 4.7, Şekil 4.7.a.9). b) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında Koruma Alanlarına etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme, işletme sonrası) Projenin gerçekleştirileceği alan ve proje etki alanı içerisinde; -Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları yer almamaktadır. 130

-Projeye konu olan alanda korunması gereken tabiat varlığı ve sit alanı bulunmamaktadır. Bununla birlikte, Ankara Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü ne görüş sorulmuş olup, ilgili kurumdan cevap yazısı beklenmektedir. -Proje alanı Ayaş Dağları Önemli Doğa Alanı sınırları içerisinde (Eken vd., 2006) yer almaktadır. Söz konusu alanda beş tanesi Türkiye ye endemik olan Aethionema dumanii, Aethionema turcicum, Astragalus turcicus ve Astragalus densifolius subsp. ayashensis türleri bulunmakta olup, Campanula damboldtiana adlı endemik türün nesli tükenme noktasına gelmiştir. Campanula damboldtiana türü önlem alınmadığı takdirde çok yakın bir gelecekte soyunun tükenme riski yüksek olan taksonlardandır. Tür, Türkiye genelinde A4 grid karesinde yayılım göstermektedir. Bu tür, Ankara nın öncelikli korunması gereken türleri arasında yer almakta olup (Günöz, A. 2008), türün korunması konusunda gereken hassasiyet gösterilmelidir. Bu türün korunması hususunda tohumların toplanarak saklanması, yakın coğrafyada, faaliyetten etkilenmeyecek kesimlerde, söz konusu bitki türlerinin tercih ettikleri ortamlara taşınmaları ve bu uygulamaların doğru zaman diliminde, uygun yöntemler kullanılarak, deneyim sahibi kişilerce yapılması ile başarı düzeyinin oldukça yüksek olabileceği öngörülmektedir. Projenin inşaat aşamasında malzeme alanlarında yapılacak olan üretim çalışmaları kapsamında oluşacak bitkisel toprak üzeri örtülü olarak depolanacak olup, peyzaj çalışmaları sırasında yüzey kaplaması olarak kullanılacaktır. Depolama sırasında bitkisel toprak, alt topraktan ayrı olarak biriktirilecek ve yeniden kullanılmak üzere diğer malzemeden ayrı olarak depolanacaktır. Bitkisel toprağın depolanacağı yerin %5 den fazla eğimli olmamasına dikkat edilecek ve bitkisel toprağın saklanma sürecinde olabilecek kayıplar önlenerek, toprağın kalitesi korunacak, çalışma yapılan alanlar çalışma işlemleri bittikten sonra alandan sıyrılan bitkisel toprak ile ıslah edilecektir. Bitkisel toprak özelliklerinin peyzaj amaçlı kullanımına kadar korunması için, mümkün olan en geç zamanda sıyrılacak ve yine mümkün olan en erken zamanda kullanılacaktır. Proje kapsamında bulunan orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmadığı için, proje inşa aşamasından önce 6831 sayılı Orman Kanunu gereğince gerekli izinler alınacaktır. Orman alanlarında açılacak olan nakliye yolları B-Tipi orman yolu standardında olacaktır. Alanda rehabilitasyon çalışmaları yapılarak ve doğal akış rejimi koşulları sağlanarak saha terk edilecektir. Proje kapsamında bulunan tarım alanları için inşaat, yatırım ve toprak alınması gibi çalışmalar başlanmadan önce 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu nun 21. maddesi (a) bendi gereğince gerekli izinler alınacaktır. Orman ve Su İşleri Bakanlığı ndan Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında gerekli izinler (Ek-2 Sulak Alan Faaliyeti İzin Belgesi), proje inşa işlemlerine başlanmadan önce alınacaktır. 131

4.9. Devletin Yetkili Organlarının Hüküm ve Tasarrufu Altında Bulunan Araziler (Askeri Yasak Bölgeler, Kamu Kurum ve Kuruluşlarına Belirli Amaçlarla Tahsis Edilmiş Alanlar, 7/16349 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Sınırlandırılmış Alanlar v.b.) a) Proje Alanı ve Proje Etki Alanı Ankara İli, Ayaş İlçesi, Başayaş Mahallesi ve Gökler Mahallesi mevkiinde DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından Ankara Göletleri (Başayaş ve Gökler) Sulamaları Projesi kapsamında malzeme ocakları ve kırma eleme tesisi projesi gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Planlanan proje Ankara ili 2023 Nazım İmar planına göre aşağıdaki tabloda değerlendirilmiştir. Tablo 4.9.a.1. Malzeme Ocaklarının Ankara 2023 Nazım İmar Planına Göre Değerlendirmesi Malzeme Ocağı / Tesis Arazi Kullanımları A-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Mutlak Tarım Alanları ve Diğer Tarım Alanları B-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Diğer Tarım Alanları D-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Diğer Tarım Alanları K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı Orman/Ağaçlık Alanlar ve Ağaçlandırılacak Alanlar Şantiye Alanı-1 Mutlak Tarım Alanları Şantiye Alanı-2 Ağaçlandırılacak Alan Malzeme alanlarının gösterildiği 2023 Nazım İmar planı Ek 2 de verilmiştir. Bunun dışında Ek 9 da verilen 1/25.000 Ölçekli Meşcere Haritası na göre, Şantiye Alanı-2 dışında proje kapsamında bulunan ünitelerin tamamı orman toprağı-ziraat kapsamındadır. Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu na göre 59,31 ha alanın orman sayılan alanlar kapsamında olup, sahada çalı formunda orman emvalinin bulunduğu belirtilmiştir. Ayrıca II-A Grubu Kaya Ocağı (K-1) ve I B Grubu Kil Ocağı (A) için talep edilen sahaların Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu, Ek-1 de, daha önceden Ankara Orman Bölge Müdürlüğü nün 05.08.2011 tarih ve 227 sayılı olurları gereği özel ağaçlandırma izni verilen saha içerisinde kaldığı belirtilmekte olup, çalışma maliyetlerinin DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından ödenmesi akabinde, 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16. Maddesi gereği Orman Genel Müdürlüğü nden izin alınması ve II-A Grubu Kaya Ocağı (K-1) için kullanım talep edilen sahada, özel ağaçlandırma yapılmak üzere tahsis edilen arazi dışındaki sahalar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16. Maddesi gereği gerçekleştirilecek faaliyetler için DSİ 5. Bölge Müdürlüğü adına Orman Genel Müdürlüğü nden izin alınması kaydıyla; faaliyetin ormanlar ve ormancılık çalışmaları üzerinde olumsuz etkisi bulunmadığı belirtilmektedir. Proje kapsamında malzeme ocakları, Askeri Yasak bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, 7/16349 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Sınırlandırılmış Alanlar içerisinde kalmamaktadır. 132

b) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında etkiler ve alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme, işletme sonrası) Proje kapsamında Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formun da ve eklerinde belirtildiği üzere K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı içerisinde özel ağaçlandırma izni verilen saha bulunmaktadır. K-1 kaya malzeme alanından malzeme alımı esnasında söz konusu özel ağaçlandırma alanında çalışılması durumunda Orman Genel Müdürlüğünden gerekli izinler alınacaktır. 133

BÖLÜM 5. PROJE KAPSAMINDAKİ FAALİYETLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ (İlgili Yönetmelikler Kapsamında ve Kümülatif Olarak Gerekli Değerlendirme Yapılacaktır.) Bu bölümde Ankara (Başayaş ve Gökler) Göletleri ve Sulamaları Projesi Kapsamında açılacak malzeme ocaklarından kaynaklı meydana gelecek çevresel etkiler ve alınacak önlemlerle ilgili değerlendirmeler yapılmıştır. 5.1. Emisyon hesaplamaları (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası) Arazi Hazırlık Proje kapsamında arazi hazırlık aşamasında aşağıda belirtilen sahalarda yüzeyde bulunan bitkisel toprak sıyrılarak alınacaktır. - K-1 Kaya Malzeme Ocağı, - A Geçirimsiz Malzeme Ocağı, - B Geçirimsiz Malzeme Ocağı, - D Geçirimsiz Malzeme Ocağı, - Şantiye Alanı-1 - Şantiye Alanı-2 Belirtilen alanlarda sıyrılacak bitkisel toprak miktarları ve toz emisyonları her bir alan için ayrı ayrı aşağıda hesaplanmıştır. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı K-1 kaya malzeme alanında yüzeyde 0,2 m kalınlığında bitkisel toprak bulunmaktadır. Bitkisel toprak saha içerisinde çıkarılan malzemeden ayrı olarak depolanacaklardır. Bitkisel toprağın çıkarılması, yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında toz oluşacaktır. Sahadan alınacak yıllık bitkisel toprak miktarı yaklaşık 2.550 m 3 olarak hesaplanmıştır. Yıllık Üretim Miktarı : 2.550 m 3 = 3.825 ton Aylık Üretim Miktarı : 255 m 3 = 383 ton Günlük Üretim Miktarı : 10,2 m 3 = 15 ton Saatlik Üretim Miktarı : 1,3 m 3 = 2 ton Vardiya Sayısı : 1 (8 saat) Çalışma Süreleri : Yıl/10 ay, Yıl/250 gün, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu : 1,5 ton/m 3 Günlük çıkarılan 15 ton bitkisel toprak ocak alanı içerisinde 1 seferde yaklaşık 300 m taşınarak, Bitkisel Toprak Depo Sahası na nakledilecektir. 134

Tablo 5.1.1. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı nda Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Kazı Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Kontrolsüz Değerler Emisyon Faktörleri (Kontrollü) Kontrollü Değerler 0,025 kg.toz/ton 0,05 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,03 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,02 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,01 kg/saat Taşıma* 2,0 0,7 kg.toz/km 0,03 kg/saat 0,35 kg.toz/km 0,01 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,02 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,01 kg/saat Depolama** 5,8 kg/ha-gün 0,06 kg/saat 2,9 kg/ha-gün 0,03 kg/saat Toplam Değerler Kontrolsüz Değerler Toplamı: 0,18 kg/saat Kontrollü Değerler Toplamı: 0,09 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 0,3 km/sefer x 1 sefer/gün x 1gün / 8 saat =0,03 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) **Depolama =5,8 kg/ha-gün x depolama alanı (m 2 /gün) x 1ha/10000 m 2 x 1 gün/24saat =5,8 x 2.500 x 1/10000 x 1/24 = 0,06 kg/saat K-1 Kaya Ocağı nda bitkisel toprağın sıyrılması ve bitkisel toprak depo sahasına nakli sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (<1 kg/saat) aşmamaktadır. Bu nedenle toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı A Geçirimsiz Malzeme alanında yüzeyde 0,2 m kalınlığında bitkisel toprak bulunmaktadır. Bitkisel toprak saha içerisinde çıkarılan malzemeden ayrı olarak depolanacaklardır. Bitkisel toprağın çıkarılması, yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında toz oluşacaktır. Sahadan alınacak yıllık bitkisel toprak miktarı yaklaşık 6.500 m 3 olarak hesaplanmıştır. Yıllık Üretim Miktarı : 6.500 m 3 = 9.750 ton Aylık Üretim Miktarı : 650 m 3 = 975 ton Günlük Üretim Miktarı : 26 m 3 = 39 ton Saatlik Üretim Miktarı : 3,3 m 3 = 5 ton Vardiya Sayısı : 1 (8 saat) Çalışma Süreleri : Yıl/10 ay, Yıl/250 gün, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu : 1,5 ton/m 3 Günlük çıkarılan 39 ton bitkisel toprak ocak alanı içerisinde 2 seferde yaklaşık 200 m taşınarak, Bitkisel Toprak Depo Sahası na nakledilecektir. 135

Tablo 5.1.2. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrollü) Kontrollü Değerler Kazı 0,025 kg.toz/ton 0,13 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,06 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,05 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,03 kg/saat Taşıma* 5 0,7 kg.toz/km 0,04 kg/saat 0,35 kg.toz/km 0,02 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,05 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,03 kg/saat Depolama** 5,8 kg/ha-gün 0,01 kg/saat 2,9 kg/ha-gün 0,01 kg/saat Toplam Değerler Kontrolsüz Değerler Toplamı: 0,27 kg/saat Kontrollü Değerler Toplamı: 0,14 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 0,2 km/sefer x 2 sefer/gün x 1gün / 8 saat =0,04 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) **Depolama =5,8 kg/ha-gün x depolama alanı (m 2 /gün) x 1ha/10000 m 2 x 1 gün/24saat =5,8 x 500 x 1/10000 x 1/24 = 0,01 kg/saat A Geçirimsiz (Kil) Malzeme Ocağı nda bitkisel toprağın sıyrılması ve bitkisel toprak depo sahasına nakli sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (<1 kg/saat) aşmamaktadır. Bu nedenle toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı B Geçirimsiz Malzeme alanında yüzeyde 0,2 m kalınlığında bitkisel toprak bulunmaktadır. Bitkisel toprak saha içerisinde çıkarılan malzemeden ayrı olarak depolanacaklardır. Bitkisel toprağın çıkarılması, yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında toz oluşacaktır. Sahadan alınacak yıllık bitkisel toprak miktarı yaklaşık 3.250 m 3 olarak hesaplanmıştır. Yıllık Üretim Miktarı : 3.250 m 3 = 4.875 ton Aylık Üretim Miktarı : 325 m 3 = 488 ton Günlük Üretim Miktarı : 13 m 3 = 20 ton Saatlik Üretim Miktarı : 1,6 m 3 = 2 ton Vardiya Sayısı : 1 (8 saat) Çalışma Süreleri : Yıl/10 ay, Yıl/250 gün, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu : 1,5 ton/m 3 Günlük çıkarılan 13 ton bitkisel toprak ocak alanı içerisinde 1 seferde yaklaşık 200 m taşınarak, Bitkisel Toprak Depo Sahası na nakledilecektir. 136

Tablo 5.1.3. B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrollü) Kontrollü Değerler Kazı 0,025 kg.toz/ton 0,05 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,03 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,02 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,01 kg/saat Taşıma* 2 0,7 kg.toz/km 0,02 kg/saat 0,35 kg.toz/km 0,01 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,02 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,01 kg/saat Depolama** 5,8 kg/ha-gün 0,01 kg/saat 2,9 kg/ha-gün 0,01 kg/saat Toplam Değerler Kontrolsüz Değerler Toplamı: 0,12 kg/saat Kontrollü Değerler Toplamı: 0,06 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 0,2 km/sefer x 1 sefer/gün x 1gün / 8 saat =0,02 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) **Depolama =5,8 kg/ha-gün x depolama alanı (m 2 /gün) x 1ha/10000 m 2 x 1 gün/24saat =5,8 x 500 x 1/10000 x 1/24 = 0,01 kg/saat B Geçirimsiz (Kil) Malzeme Ocağı nda bitkisel toprağın sıyrılması ve bitkisel toprak depo sahasına nakli sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (<1 kg/saat) aşmamaktadır. Bu nedenle toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı D Geçirimsiz Malzeme alanında yüzeyde 0,2 m kalınlığında bitkisel toprak bulunmaktadır. Bitkisel toprak saha içerisinde çıkarılan malzemeden ayrı olarak depolanacaklardır. Bitkisel toprağın çıkarılması, yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında toz oluşacaktır. Sahadan alınacak yıllık bitkisel toprak miktarı yaklaşık 6.500 m 3 olarak hesaplanmıştır. Yıllık Üretim Miktarı : 6.500 m 3 = 9.750 ton Aylık Üretim Miktarı : 650 m 3 = 975 ton Günlük Üretim Miktarı : 26 m 3 = 39 ton Saatlik Üretim Miktarı : 3,3 m 3 = 5 ton Vardiya Sayısı : 1 (8 saat) Çalışma Süreleri : Yıl/10 ay, Yıl/250 gün, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu : 1,5 ton/m 3 Günlük çıkarılan 39 ton bitkisel toprak ocak alanı içerisinde 2 seferde yaklaşık 200 m taşınarak, Bitkisel Toprak Depo Sahası na nakledilecektir. 137

Tablo 5.1.4. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrollü) Kontrollü Değerler Kazı 0,025 kg.toz/ton 0,13 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,06 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,05 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,03 kg/saat Taşıma* 5 0,7 kg.toz/km 0,04 kg/saat 0,35 kg.toz/km 0,02 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,05 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,03 kg/saat Depolama** 5,8 kg/ha-gün 0,01 kg/saat 2,9 kg/ha-gün 0,01 kg/saat Toplam Değerler Kontrolsüz Değerler Toplamı: 0,27 kg/saat Kontrollü Değerler Toplamı: 0,14 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 0,4 km/sefer x 2 sefer/gün x 1gün / 8 saat =0,04 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) **Depolama =5,8 kg/ha-gün x depolama alanı (m 2 /gün) x 1ha/10000 m 2 x 1 gün/24saat =5,8 x 500 x 1/10000 x 1/24 = 0,01 kg/saat D Geçirimsiz (Kil) Malzeme Ocağı nda bitkisel toprağın sıyrılması ve bitkisel toprak depo sahasına nakli sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (<1 kg/saat) aşmamaktadır. Bu nedenle toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. Şantiye Alanı-1 Şantiye Alanı-1 de yüzeyde 0,2 m kalınlığında bitkisel toprak bulunmaktadır. Bitkisel toprak şantiye alanı-1 içerisinde uygun bir yerde daha sonradan peyzaj çalışmalarında kullanılmak üzere depolanarak muhafaza edilecektir. Bitkisel toprağın çıkarılması, yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında toz oluşacaktır. Şantiye Alanı-1 2.500 m 2 alana kurulacak olup alandan alınacak toplam bitkisel toprak miktarı yaklaşık 500 m 3 olarak hesaplanmıştır. Aylık Üretim Miktarı : 500 m 3 = 750 ton Günlük Üretim Miktarı : 25 m 3 = 37,5 ton Saatlik Üretim Miktarı : 3,1 m 3 = 5 ton Vardiya Sayısı : 1 (8 saat) Çalışma Süreleri : Ay/20 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu : 1,5 ton/m 3 Günlük çıkarılan 37,5 ton bitkisel toprak 2 seferde yaklaşık 100 m taşınarak, Şantiye Alanı-1 içerisinde uygun bir alanda depolanacaktır. 138

Faaliyet Tablo 5.1.5. Şantiye Alanı-1 de Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Kontrolsüz Değerler Emisyon Faktörleri (Kontrollü) Kontrollü Değerler Kazı 0,025 kg.toz/ton 0,13 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,06 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,05 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,03 kg/saat Taşıma* 5 0,7 kg.toz/km 0,02 kg/saat 0,35 kg.toz/km 0,01 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,05 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,03 kg/saat Depolama** 5,8 kg/ha-gün 0,00 kg/saat 2,9 kg/ha-gün 0,00 kg/saat Toplam Değerler Kontrolsüz Kontrollü Değerler 0,25 kg/saat Değerler Toplamı: Toplamı: 0,12 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 0,2 km/sefer x 2 sefer/gün x 1gün / 8 saat =0,02 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) **Depolama =5,8 kg/ha-gün x depolama alanı (m 2 /gün) x 1ha/10000 m 2 x 1 gün/24saat =5,8 x 500 x 1/10000 x 1/24 = 0,01 kg/saat Şantiye Alanı-1 de bitkisel toprağın sıyrılması işlemleri esnasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (<1 kg/saat) aşmamaktadır. Bu nedenle toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. Şantiye Alanı-2 Şantiye Alanı-2 de yüzeyde 0,2 m kalınlığında bitkisel toprak bulunmaktadır. Bitkisel toprak şantiye alanı-2 içerisinde uygun bir yerde daha sonradan peyzaj çalışmalarında kullanılmak üzere depolanarak muhafaza edilecektir. Bitkisel toprağın çıkarılması, yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında toz oluşacaktır. Şantiye Alanı-2 2.000 m 2 alana kurulacak olup alandan alınacak toplam bitkisel toprak miktarı yaklaşık 400 m 3 olarak hesaplanmıştır. Aylık Üretim Miktarı : 400 m 3 = 600 ton Günlük Üretim Miktarı : 20 m 3 = 30 ton Saatlik Üretim Miktarı : 2,5 m 3 = 3,75 ton Vardiya Sayısı : 1 (8 saat) Çalışma Süreleri : Ay/20 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu : 1,5 ton/m 3 Günlük çıkarılan 30 ton bitkisel toprak 2 seferde yaklaşık 100 m taşınarak, Şantiye Alanı-2 içerisinde uygun bir alanda depolanacaktır. 139

Tablo 5.1.6. Şantiye Alanı-2 de Bitkisel Toprağın Sıyrılması Sırasında Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrollü) Kontrollü Değerler Kazı 0,025 kg.toz/ton 0,09 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,05 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,04 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,02 kg/saat Taşıma* 3,75 0,7 kg.toz/km 0,02 kg/saat 0,35 kg.toz/km 0,01 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,04 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,02 kg/saat Depolama** 5,8 kg/ha-gün 0,005 kg/saat 2,9 kg/ha-gün 0,002 kg/saat Toplam Değerler Kontrolsüz Değerler Toplamı: 0,19 kg/saat Kontrollü Değerler Toplamı: 0,10 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 0,2 km/sefer x 2 sefer/gün x 1gün / 8 saat =0,04 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) **Depolama =5,8 kg/ha-gün x depolama alanı (m 2 /gün) x 1ha/10000 m 2 x 1 gün/24saat =5,8 x 500 x 1/10000 x 1/24 = 0,01 kg/saat Şantiye Alanı-2 de bitkisel toprağın sıyrılması işlemleri esnasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (<1 kg/saat) aşmamaktadır. Bu nedenle toz dağılım modellemesi yapılmamıştır. İşletme Aşaması Kullanılacak Yakıtların Türleri, Özellikleri, Oluşacak Emisyonlar, Planlanan faaliyetin inşaat aşaması 2 yıl sürecektir. İnşaat faaliyetleri kapsamında kullanılacak iş makinelerinden kaynaklanacak emisyonlar geçici ve aralıklı olacaktır. Sahada ekskavatör, kamyon, yükleyici, rock drill vb. ağır iş makineleri kullanılacaktır. İş makinelerinin bakımları, yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri İlçe merkezinde bulunan ruhsatlı akaryakıt ikmal istasyonlarında yapılması planlanmaktadır. Proje kapsamında kullanılacak araçlar aşağıda belirtildiği şekildedir. Tablo 5.1.7. Proje Kapsamında Kullanılacak Ekipmanlar Projede Kullanılacak İş Makineleri Adet Yükleyici 6 Kamyon 16 Ekskavatör 4 Arazöz 4 Transmikser 4 Rock Drill 1 Toplam 35 Faaliyet alanında kullanılacak araç ve iş makinelerinin sayıları ve tüketebilecekleri yakıt miktarı aşağıdaki tabloda verilmiştir. 140

Tablo 5.1.8. Proje Kapsamında İnşaat Alanlarında Kullanılacak Araçlar ve Yakıt Miktarları Araçlar ve İş Makineleri Adet Max, Çalışma Süresi (saat/1 gün) Yakıt Miktarı(Ort.) Araç Gücü(Ort.) Yükleyici 6 8 7,85 kg/sa*6 93,5 kw*6 Kamyon 16 8 15,7 kg/sa*16 186 kw*16 Ekskavatör 4 8 23,9 kg/sa*4 283 kw*4 Arazöz 4 8 7,39 kg/sa*4 87 kw*4 Transmikser 4 8 11,47 kg/sa*4 175 kw*4 Rock Drill 1 8 17,4 kg/sa*1 205 kw*1 Toplam 35-486,7 kg/sa 5.922 kw Faaliyet sahasında iş makinelerinin çalışması sonucu emisyon oluşumu söz konusu olacaktır. Sahada kullanılan iş makinelerinde yakıt olarak dizel yakıtı kullanılacak olup, dizel yakıtının genel özellikleri aşağıda verilmektedir. Tablo 5.1.9. Motorin Genel Özellikleri Özgül Ağırlık 0,82-0,86 Alt ısıl değer 10120 kcal/kg Tutuşma Noktası 230 242 o C C % 85,1 H 2 % 12,6 O 2 % 1,4 S % 0,9 1 kg dizel yakıtından oluşacak emisyonlar için EPA AP 42 Section 3.3 Dizel İçin Emisyon Faktörleri aşağıdaki tabloda verildiği şekildedir. Tablo 5.1.10. Emisyon Faktörleri Parametre Katsayılar Lb/beygir-saat Kg/kw-saat* SO 2 2,05x10 3 0,0012464 NOx 0,031 0,018848 CO 6,68x10 3 0,00406144 PM10 (Toz) 2,20x10 3 0,0013376 * Dönüşüm faktörü olarak 0,608 kullanılmıştır. (Kaynak; EPA AP 42 Section 3.3 Tablo 2.3-1b) İş makinelerinin saatlik tüketimi 486,7 kg/saat olup toplam araç gücü 5.922 kw dır. Faaliyet bölgesinde oluşacak toplam emisyonların aşağıdaki gibi olacağı tahmin edilmektedir. Tablo 5.1.11. Proje Kapsamında İnşaat Alanında Bulunan Araçlardan Kaynaklı Emisyonlar Toplam Araç Gücü ve Yakıtm Hesaplanan SKHKKY Ek-2 Tablo Miktarı Emisyonlar 2.1. Sınır Değerler Parametreler Kg/kw-saat Yakıt Araç Gücü Kg/saat Kg/saat Miktarı SO 2 0,0012464 0,01487 60 kg/saat NOx 0,018848 0,22479 40 kg/saat 486,7 kg/sa 5.922 kw CO 0,00406144 0,04844 500 kg/saat PM10 (Toz) 0,0013376 0,01595 10 kg/saat Hesaplanan bu değerler 03.07.2009 tarih ve 27277 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek 2 Tablo 2.1 de verilen "Normal işletme şartlarında ve haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için kütlesel debiler" 141

değerleri ile karşılaştırıldığında, SKHKKY EK 2 Tablo 2.1. de verilen sınır değerlerini aşılmadığı için hava kirliliği dağılım modellemesi yapılmamıştır. Faaliyet süresince kullanılacak araçların yakıt sistemleri sürekli kontrol edilecek ve araçların egzoz gazları için 04.04.2009 tarih ve 27190 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Malzeme Ocaklarından ve Kırma Eleme Tesisinde Yapılacak Faaliyetlerden Kaynaklı Toz Emisyonları K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı K-1 kaya malzeme alanından toplam 255.000 m 3 malzeme alınması planlanmaktadır. K-1 Kaya ocağından alanından malzeme patlatma yapılarak alınacaktır. Sahada yapılacak üretim esnasında, patlatma, yükleme, taşıma ve boşaltma faaliyetleri sırasında toz meydana gelecektir. Toplam Üretim Miktarı: 225.000 m 3 = 596.250 ton Yıllık Üretim Miktarı: 112.500 m 3 = 298.125 ton Aylık Üretim Miktarı: 11.250 m 3 = 29.813 ton Günlük Üretim Miktarı: 450 m 3 = 1.193 ton Saatlik Üretim Miktarı: 56,3 m 3 = 149,1 ton Patlatma İle Alınacak Malzeme Miktarı: 2.500 m 3 =6.625 ton Çalışma Süreleri: 2 Yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu: 2,65 ton/m 3 (Ortalama kayaç yoğunluğu) Günlük çıkarılan 1.193 ton kaya malzeme 47 seferde yaklaşık 5.000 m taşınarak, gölet aks yerine nakledilecektir. Faaliyet Patlatma Tablo 5.1.12. K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Ocağı nda Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Saatlik Hafriyat Miktarı 6.625 ton/patlatma Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrolsüz) Emisyon Faktörleri (Kontrollü) Kontrollü Değerler 0,08 kg.toz/ton 44,17 kg.toz/5dk 0,08 kg.toz/ton 26,50 kg.toz/5dk Yükleme 0,01 kg.toz/ton 1,49 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,75 kg/saat Taşıma* 149,1 ton/saat 0,7 kg.toz/ton 41,13 kg/saat 0,35 kg.toz/ton 20,56 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/km 1,49 kg/saat 0,005 kg.toz/km 0,75 kg/saat Kontrolsüz Kontrollü Değerler Toplam Değerler 88,27 kg/saat 48,55 kg/saat Değerler Toplamı: Toplamı: * Taşıma: 0,7 kg/km x 10 km/sefer x 47 sefer/gün x 1gün / 8 saat = 41,13 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) K-1 Kaya Ocağı nda yapılacak faaliyetler sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (>1 kg/saat) aşmaktadır. Söz konusu sahada meydana gelecek toz emisyonu için Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi hazırlanmıştır (Bkz. Ek 17 Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu) 142

Proje kapsamında kil malzeme ihtiyacı 65.000 m 3 olup 3 adet alternatif saha belirlenmiştir. Öncelikli olarak B Geçirimsiz (Kil) Malzeme Ocağı kullanılacak olup 3 sahadan da malzeme alınma ihtimali olduğundan her sahada yapılacak üretim faaliyetlerine ilişkin emisyon hesaplamaları yapılmıştır. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı A Geçirimsiz Malzeme alanından 65.000 m 3 malzeme alınması planlanmaktadır. A Geçirimsiz Malzeme Ocağından malzeme iş makineleri yardımı ile patlatma yapılmadan alınacaktır. Sahada yapılacak üretim esnasında, kazı, yükleme, taşıma ve boşaltma faaliyetleri sırasında toz meydana gelecektir. Toplam Üretim Miktarı: 65.000 m 3 = 117.000 ton Yıllık Üretim Miktarı: 32.500 m 3 = 58.500 ton Aylık Üretim Miktarı: 3.250 m 3 = 5.850 ton Günlük Üretim Miktarı: 130 m 3 = 234 ton Saatlik Üretim Miktarı: 16,3 m 3 = 29,3 ton Çalışma Süreleri: 2 Yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu: 1,8 ton/m 3 (kil) Günlük çıkarılan 234 ton kil malzemesi 10 seferde yaklaşık 500 m taşınarak, gölet aks yerine nakledilecektir. Tablo 5.1.13. A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrollü) Kontrollü Değerler Kazı 0,025 kg.toz/ton 0,73 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,37 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,29 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,15 kg/saat 29,3 Taşıma* 0,7 kg.toz/km 0,44 kg/saat 0,35 kg.toz/km 0,22 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,29 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,15 kg/saat Kontrolsüz Kontrollü Toplam Değerler Değerler Toplamı: 1,76 kg/saat Değerler Toplamı: 0,88 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 0,5 km/sefer x 10 sefer/gün x 1gün / 8 saat =0,44 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) A Geçirimsiz (Kil) Malzeme Ocağı nda yapılacak faaliyetler sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (1 kg/saat) aşmaktadır. Söz konusu sahada meydana gelecek toz emisyonu için Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi hazırlanmıştır (Bkz. Ek 17 Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu) 143

B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı B Geçirimsiz Malzeme alanından 65.000 m 3 malzeme alınması planlanmaktadır. B Geçirimsiz Malzeme Ocağından malzeme iş makineleri yardımı ile patlatma yapılmadan alınacaktır. Sahada yapılacak üretim esnasında, kazı, yükleme, taşıma ve boşaltma faaliyetleri sırasında toz meydana gelecektir. Toplam Üretim Miktarı: 65.000 m 3 = 117.000 ton Yıllık Üretim Miktarı: 32.500 m 3 = 58.500 ton Aylık Üretim Miktarı: 3.250 m 3 = 5.850 ton Günlük Üretim Miktarı: 130 m 3 = 234 ton Saatlik Üretim Miktarı: 16,3 m 3 = 29,3 ton Çalışma Süreleri: 2 Yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu: 1,8 ton/m 3 (kil) Günlük çıkarılan 234 ton kil malzemesi 10 seferde yaklaşık 4.000 m taşınarak, gölet aks yerine nakledilecektir. Tablo 5.1.14. B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) 144 Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrollü) Kontrollü Değerler Kazı 0,025 kg.toz/ton 0,73 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,37 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,29 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,15 kg/saat 29,3 Taşıma* 0,7 kg.toz/km 3,50 kg/saat 0,35 kg.toz/km 1,75 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,29 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,15 kg/saat Kontrolsüz Kontrollü Toplam Değerler Değerler Toplamı: 4,82 kg/saat Değerler Toplamı: 2,41 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 4000 km/sefer x 10 sefer/gün x 1gün / 8 saat =3,50 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) B Geçirimsiz (Kil) Malzeme Ocağı nda yapılacak faaliyetler sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (1 kg/saat) aşmaktadır. Söz konusu sahada meydana gelecek toz emisyonu için Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi hazırlanmıştır (Bkz. Ek 17 Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu). D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı D Geçirimsiz Malzeme alanından 65.000 m 3 malzeme alınması planlanmaktadır. D Geçirimsiz Malzeme Ocağından malzeme iş makineleri yardımı ile patlatma yapılmadan alınacaktır. Sahada yapılacak üretim esnasında, kazı, yükleme, taşıma ve boşaltma faaliyetleri sırasında toz meydana gelecektir. Toplam Üretim Miktarı: 65.000 m 3 = 117.000 ton Yıllık Üretim Miktarı: 32.500 m 3 = 58.500 ton Aylık Üretim Miktarı: 3.250 m 3 = 5.850 ton Günlük Üretim Miktarı: 130 m 3 = 234 ton

Saatlik Üretim Miktarı: 16,3 m 3 = 29,3 ton Çalışma Süreleri: 2 Yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzeme Yoğunluğu: 1,8 ton/m 3 (kil) Günlük çıkarılan 234 ton kil malzemesi 10 seferde yaklaşık 3.500 m taşınarak, gölet aks yerine nakledilecektir. Tablo 5.1.15. D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı nda Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Saatlik Hafriyat Miktarı (ton/saat) Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrollü) Kontrollü Değerler Kazı 0,025 kg.toz/ton 0,73 kg/saat 0,0125 kg.toz/ton 0,37 kg/saat Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,29 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,15 kg/saat 29,3 Taşıma* 0,7 kg.toz/km 3,06 kg/saat 0,35 kg.toz/km 1,53 kg/saat Boşaltma 0,01 kg.toz/ton 0,29 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,15 kg/saat Kontrolsüz Kontrollü Toplam Değerler Değerler Toplamı: 4,38 kg/saat Değerler Toplamı: 2,19 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 3.500 km/sefer x 10 sefer/gün x 1gün / 8 saat =3,06 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) B Geçirimsiz (Kil) Malzeme Ocağı nda yapılacak faaliyetler sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (1 kg/saat) aşmaktadır. Söz konusu sahada meydana gelecek toz emisyonu için Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi hazırlanmıştır (Bkz. Ek 17 Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu). Kırma Eleme Tesisi Kırma Eleme Tesisinde yıllık 81.500 m 3 (216.000 ton) kaya malzeme işlenecektir. Tesiste yapılacak üretim esnasında, bunkere yükleme, 1. Kırma, eleme, 2. Kırma ve kamyona yükleme faaliyetleri sırasında toz meydana gelecektir. Yıllık Üretim Miktarı : 67.925 m 3 (180.000 ton) Aylık Üretim Miktarı : 6.793 m 3 (18.000 ton) Günlük Üretim Miktarı : 272 m 3 (720 ton) Saatlik Üretim Miktarı : 34 m 3 (90 ton) Çalışma Süreleri : 2 yıl, Yıl/10 ay, Ay/25 gün, Gün/8 saat Malzemenin Yoğunluğu : 2,65 ton/m 3 Günlük üretilen 720 ton malzeme 29 seferde yaklaşık 150 m taşınarak, gölet aks yerine ve beton santraline sevkedilecektir. 145

Tablo 5.1.16. Kırma Eleme Tesisinde Oluşacak Toz Emisyonu Değerleri Faaliyet Saatlik Hafriyat Miktarı Emisyon Faktörleri (Kontrolsüz) Emisyon Değerleri (kg/saat) Emisyon Kontrolsüz Faktörleri Değerler (Kontrollü) Kontrollü Değerler Bunkere Yükleme 0,01 kg.toz/ton 0,90 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,45 kg/saat 1. Kırma 0,243 kg.toz/ton 21,87 kg/saat 0,0243 kg.toz/ton 2,19 kg/saat Eleme 0,009 kg.toz/ton 0,81 kg/saat 90,00 ton/saat 2. Kırma 0,585 kg.toz/ton 52,65 kg/saat 0,0585 kg.toz/ton 5,27 kg/saat Kamyona Yükleme 0,009 kg.toz/ton 0,81 kg/saat 0,005 kg.toz/ton 0,41 kg/saat Taşıma* 0,7 kg.toz/km 0,38 kg/saat 0,35 kg.toz/km 0,19 kg/saat Toplam Değerler Kontrolsüz Değerler Toplamı: 77,42 kg/saat * Taşıma: 0,7 kg/km x 0,15 km/sefer x 29 sefer/gün x 1gün / 8 saat =0,38 kg/saat (Kamyon kapasitesi 25 ton olarak alınmıştır.) Kontrollü Değerler Toplamı: 8,50 kg/saat Kırma-Eleme Tesisinde yapılacak faaliyetler sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (1 kg/saat) aşmaktadır. Söz konusu sahada meydana gelecek toz emisyonu için Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi hazırlanmıştır (Bkz. Ek 17 Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu). Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Projeye konu faaliyet kapsamında toz yayıcı işlemler söz konusudur. Faaliyetler kapsamında oluşacak toz emisyonları Bölüm 5.1 de hesaplanmış olup, yapılacak faaliyetler sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (1 kg/saat) aşmaktadır. Bu nedenle çevre atmosferinde meydana gelecek toz emisyonu için Hava Kalitesi Dağılım Modelleme çalışması yapılmıştır (Bkz. Ek 17 Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu). Bu modeleleme çalışmasında yine aynı bölgede ve aynı etki alanı içerisinde yer alan Ankara Göletleri (Tekke) ve Sulamaları Projesi Kapsamında Malzeme Ocakları ve Kırma-Eleme-Yıkma Tesisi Projesi yer almakta olup, maksimum etkiyi hesaplamak için her iki proje kapsamındaki malzeme sahalarının aynı anda işletildiği varsayılmış ve hava kalitesi modelleme çalışması buna göre yapılmıştır. Modelelme çalışması ile elde edilen değerler iki projenin aynı anda çalışması ile ortaya çıkacağı hesaplanan değerlerdir. Hava kalitesi modelleme çalışmalarında, Ennotes Çevre Mühendislik Danışmanlık Elektrik Proje Taahhüt San. ve Tic. Ltd. Şti. tarafından lisanslı olarak kullanılmakta olan (Lisans No: AER0005097) Lakes Environmental AERMOD View programı kullanılmıştır. Programda AERMOD un US EPA tarafından 10.12.2012 tarihinde yayınlanan en güncel sürümü olan AERMOD 12345 versiyonu kullanılmıştır. Model, zaman içerisinde değişen gerçek zaman verilerini baz alarak günlük ve yıllık YSK değerlerini tahmin edebilen en gelişmiş bilgisayar modellerinden birisidir. Model, izole bacalardan kaçak kirleticilere kadar değişik (nokta, hacim, alan) pek çok farklı yayılım modeli hesaplamasını bünyesinde barındırmakta, ayrıca herhangi bir endüstri bölgesindeki kaynaklardan çıkan kirleticilerin uğrayabileceği aerodinamik dalgalar, türbülans ve benzeri olayları da göz önüne almaktadır. 146

Tesisten kaynaklanacak toz emisyonlarının dağılımı belirlenirken, tesisin çalışma teknolojisi ve bulunduğu bölgenin yapısı göz önünde bulundurularak 2 farklı senaryo üzerinde çalışılmıştır. Bu senaryolar aşağıdaki biçimde özetlenebilir. Senaryo 1: Kontrollü çalışma şartlarında tesisten kaynaklanacak toz emisyonunun dağılımının incelenmesi. Senaryo 2: Kontrolsüz çalışma şartlarında tesisten kaynaklanacak toz emisyonunun dağılımının incelenmesi. Faaliyetlerden kaynaklanacak toz emisyonlarının maksimum yer seviyesi konsantrasyonlarının, Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği ne göre değerlendirilmesi Tablo 5.1.17 de, en yakın yerleşim yeri olan Küçükler Mahallesi ve Gökler Mahallesinde YSK değerleri ise Tablo 5.1.18 de verilmiştir. Tablo 5.1.17. Üretim Faaliyetleri İçin Hesaplanan Tesisin Hava Kalitesi Değerleri Parametre PM10 Çöken Toz Periyot Günlük (Maks) Günlük(%90,41) Yıllık Aylık Yıllık Maksimum YSK Değerleri (µg/m 3 ) ve Görüldüğü Koordinat (X,Y) Senaryo 1 Senaryo 2 (Kontrollü) (Kontrolsüz) 92,72 185,45 (447134, 4419170) (447134, 4419170) 20,09 40,19 (447134, 4419170) (446634, 4418670) 8,33 16,66 (447134, 4419170) (447134, 4419170) 1,75 3,51 (449134, 4420170) (449134, 4420170) 1,24 2,49 (449134, 4420170) (449134, 4420170) HKDYY/ SKHKKY Sınır değerleri (µg/m 3 ) - 50 40 390 210 Senaryo-1 e göre faaliyetin kontrollü şartlarda yürütülmesi durumunda tesisten kaynaklanacak toz emisyonu etki alanında uzun vade ve kısa vade PM 10 ve Çöken Toz değerlerini sağlamaktadır. Senaryo-2 ye göre faaliyetin kontrolsüz şartlarda yürütülmesi durumunda tesisten kaynaklanacak toz emisyonları etki alanında PM 10 ve Çöken Toz parametreleri için HKDYY ve SKHKKY de belirtilen sınır değerlerini sağlamaktadır. 147

Tablo 5.1.18. Etki Alanındaki Hassas Alıcılarda Tesisin Hava Kalitesi Değerleri Parametre Çöken Toz PM 10 Süre KVS UVS KVS UVS Alıcı Bölge Hesaplanan Değer [µg/m 3 ] [Çöken toz mg/m 2 gün Senaryo 1 ( Kontrollü) Senaryo 2 (Kontrolsüz) Tekke Mahallesi 0,37 0,74 Küçükler Mahallesi 0,77 1,55 Gökler Mahallesi 0,67 1,35 Tekke Mahallesi 0,25 0,49 Küçükler Yaylası 0,45 0,91 Gökler Mahallesi 0,55 1,11 Tekke Mahallesi 4,92 9,49 Küçükler Yaylası 9,72 16,80 Gökler Mahallesi 8,39 16,24 Tekke Mahallesi 2,21 6,45 Küçükler Yaylası 3,86 4,39 Gökler Mahallesi 4,21 8,66 HKDYY/ SKHKKY Sınır değerleri (µg/m 3 ) 390 210 50 40 Yapılan hava kalitesi dağılım modellemesine göre tesisten oluşacak emisyonların Tekke Mahallesi, Gökler Mahallesinde ve Küçükler Mahallesinde oluşturacağı maksimum değerler değerler Tablo 5.1.18 de sunulmuştur. Bu sonuçlara göre en yakın alıcı olan Tekke Mahallesi, Gökler Mahallesi ve Küçükler Mahallesi nde bütün noktalarda tesisin kontrollü ve kontrolsüz çalışma şartlarını belirten Senaryo 1 ve Senaryo 2 de sınır değerler sağlanmaktadır. Bu değerler iki proje kapsamındaki malzeme sahalarının aynı anda işletilmesi varsayımına göre hesaplanmış değerlerdir. Bu iki projenin aynı anda işletilmemesi durumunda bu değerler azalacaktır. Bu sonuçlara göre en yakın alıcı olan Tekke Mahallesi, Gökler Mahallesi ve Küçükler Mahallesi nde bütün noktalarda tesisin kontrollü ve kontrolsüz çalışma şartlarını belirten Senaryo 1 ve Senaryo 2 de sınır değerler sağlanmaktadır. Yapılacak olan çalışmalardan kaynaklı oluşacak olumsuz etkileri ve yöre halkını rahatsız edecek unsurları asgari düzeye indirmek için azami özen gösterilerek çalışmalar yürütülecektir. Proje kapsamında yapılacak olan çalışmalar sırasında alınması gerekli önlemler aşağıda verilmiştir. Aşağıda maddeler halinde verilen önlemlerin alınmasıyla toz miktarında daha da azalmalar olacaktır. Toz Emisyonunu Azaltmak için Alınacak Önlemler: Savurma yapmadan yükleme ve boşaltma yapılmasına özen gösterilecektir. Kamyon üzerindeki malzemenin taşıma esnasında üzeri branda ile örtülecektir. Çalışma sahası içerisinde hareket edecek araçlara hız sınırlaması getirilecektir. Faaliyet sahasında tesis içi yollarda spreyleme çalışmaları yapılacaktır. 148

Depolanan malzemenin üzerine spreyleme yapılarak nem oranının tozlanmayı engelleyici seviyede tutulması sağlanacaktır. Beton Santrali nde toz çıkışını en aza indirmek amacıyla; Beton Santralinin geneli kapatılacak ve işlenecek malzeme nemli olarak işletilecek olup toz oluşumu minimuma indirilecektir. Malzeme alanlarında çalışacak araçların çalışma sahası içerisindeki hareketi sırasında az miktarda toz çıkışı olacaktır. Proje alanı içerisindeki servis yolları ve proje alanı ile karayolu arasında kalan stabilize yol devamlı olarak arazözle sulanarak nemli tutulacak ve toz oluşumu engellenecek, üretim süresince alınan tedbirlerin sürekliliği sağlanacaktır. Yapılacak işletme faaliyetleri süresince, 03.07.2009 tarih ve 27277 sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren ve 10.11.2012 tarihli 28463 sayılı Resmi Gazete ile değişiklik yapılan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve 06.06.2008 tarih ile 26898 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 5.2. Su Kullanımı ve Bertarafı (Arazi Hazırlık, İnşaat, İşletme ve İşletme Sonrası) Projenin inşaat aşamasında başlıca su kullanımı noktaları; a) Beton Santralinde kullanılması gereken beton karma suyu, b) Beton Santrali ekipmanlarının (transmikser, pompa vb.) yıkanması için gerekli su, c) Tozumanın önlenmesi amaçlı spreyleme suyu, d) Çalışanlar için içme-kullanma amaçlı su şeklinde olacaktır. Kullanım Amaçlarına Göre Su Kullanım Miktarları ve Kaynakları a) Beton Santralerinde Beton Üretimi Esnasında Kullanılacak Su Hazır beton hacminin yaklaşık %10 u sudan oluşmaktadır. Beton santrallerinin kapasitelerinin 36.000 m 3 /yıl kadar olması planlanmaktadır. Dolayısıyla günlük gerekli olacak su miktarı; Çalışma Süreleri : 2 yıl, yıl/10 ay, ay/ 25 gün, gün/8 saat Günlük Üretim Miktarı : 120 m 3 /gün Günlük Su Kullanım Miktarı : 120 m 3 /gün x 10/100 = 12 m 3 /gün 2 Adet Beton Santrali İçin : 24 m 3 /gün Söz konusu tesislerde, beton üretimi esnasında kullanılacak olan suyun DSİ nin izinli kuyularından alınması planlanmaktadır. DSİ nin izinli kuyularından alınamaması durumunda; 10 metreyi aşmayacak keson kuyudan temin edilecektir. b) Beton Santralinde Yer Alan Ekipmanların Yıkanmasında Kullanılacak Su Hazır beton üretiminin yapıldığı mikser ve taşıyıcı transmikserlerin yıkanmasında kurulacak 2 adet beton santrali için günlük yaklaşık 4 m 3 su kullanılacağı öngörülmektedir. 149

Beton Santralinde yer alacak ekipmanların yıkanmasında kullanılacak olan suyun DSİ nin izinli kuyularından alınması planlanmaktadır. DSİ nin izinli kuyularından alınamaması durumunda; 10 metreyi aşmayacak keson kuyudan temin edilecektir. c) Spreyleme Suyu Tozlanmayı önlemek için yapılacak spreyleme çalışmalarında kullanılacak olan su miktarı kesin olarak belirlenememekle birlikte, malzeme ocaklarında ve kullanılacak toprakstabilize yollarda toprak üst tabaka örtüsünün %10 nemli kalmasını sağlayacak şekilde yeterli miktarda sulama gerçekleştirilecektir. Bölgede yağışlı ve kar örtülü günlerin dışında uygulanacak bu işlem için günlük ortalama 15 m 3 /gün su tüketiminin olacağı öngörülmektedir. Spreyleme suyu olarak kullanılacak olan suyun DSİ nin izinli kuyularından veya Gökler Mahallesi kaynaklarından alınması planlanmaktadır. DSİ nin izinli kuyularından alınamaması durumunda; 10 metreyi aşmayacak keson kuyudan temin edilecektir. d) Personelin İçme Kullanma Suyu 17.02.2005 tarih ve 25730 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik hükümlerine uygun olarak su kullanımı sağlanacak olup, malzeme ocaklarının işletilmesi esnasında personelin içme suyu piyasada mevcut olan hijyenik içme sularından temin edilecektir. Su temininin damacanalar ile yeterli olmaması durumunda ise gerekli olan su, kontrollü köy şebeke sistemlerinden karşılanacaktır. Kullanma suyunun ise DSİ nin izinli kuyularından veya Gökler Mahallesi kaynaklarından alınması planlanmaktadır. DSİ nin izinli kuyularından alınamaması durumunda; 10 metreyi aşmayacak keson kuyudan temin edilecektir. Proje kapsamında malzeme ocaklarında ve tesislerde toplam 32 kişi çalıştırılacaktır. Hesaplamalarda kişi başına günlük ortalama su tüketimi 150 litre kabul edilmiştir. Kullanma suyu ihtiyacı = kişi x ort, su tüketimi = 32 x 150 = 4.800 lt/gün Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında çalışacak 32 personelden kaynaklı su tüketimi toplam 4,8 m 3 /gün dür. Atıksu Oluşum Kaynakları Proje kapsamında malzeme ocaklarında çalışacak personelden kaynaklı, Beton Santralinde beton üretim işlemleri sırasında ve kullanılan ekipmanlarının yıkanması sonucunda kaynaklı atıksu oluşacaktır. İnşaat aşamasında oluşacak atıksuların bertarafında 31.12.2004 tarih ve 25687 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve 25.03.2012 tarih ve 28244 sayılı değişikliğiyle birlikte Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır. Beton Üretiminden Kaynaklı Atıksu Beton karmada kullanılacak su çimento ile hidratasyon sağlayarak beton yapısında kalacağı için atıksu olarak geri dönmesi söz konusu olmayacaktır. 150

Beton Santrali Ekipmanlarının Yıkanmasından Kaynaklı Atıksu Beton Santrallerinde üretilen betonu taşıyan transmikserler malzeme taşırken sızdırma yapmamalıdır. Taşıma yapan mikserler beton taşırken ve beton dökümünden sonra mutlaka tesise dönüp yıkanmalıdır. Beton santrallerinde, mikserlerin yıkanması işlemi için kullanılacak suyun tamamının atıksuya dönüşeceği kabulü ile yaklaşık 4 m 3 /gün atıksu oluşacaktır. Beton Santrallerinde oluşacak atıksuyun saha içinde yapılacak olan çökeltim havuzu ile geri kazanılarak yeniden kullanılması planlanmaktadır. Çökeltim havuzunun dibinde malzeme birikiminden kaynaklı atık oluşumu gerçekleşecektir. Çökeltim havuzu dibinde biriken malzeme faaliyet sahası sınırları içerisinde kurutulduktan sonra proje kapsamında dolgu malzemesi olarak kullanılacaktır. Askıda katı madde içeriği azaltılmış sular devir daim yaptırılarak yıkama işlemlerinde tekrar kullanılacaktır. Çökeltim havuzunun dibindeki malzeme ayda 2 kere temizlenecektir. Ortaya çıkacak atıksulardaki AKM konsantrasyonu ve bulanıklık oldukça yüksektir. Her bir Beton Santrali bünyesinde yapımı planlanan çökeltim havuzuna Beton Santralinden 2 m 3 atıksuyun getirilmesi planlanmaktadır. Atıksuların ve agreganın geri kazanılması amacıyla beton santrali sahası üzerinde 5 m 3 (1,2 m x 2 m x 2 m) hacimli iki odalı çökeltme havuzu planlanmaktadır. Spreylemeden Kaynaklı Atıksu Saha içerisinde tozumayı önlemek amacıyla yapılacak spreyleme çalışmalarında kullanılacak su buharlaşarak kaybolacağı için atıksu oluşumu söz konusu olmayacaktır. Personelden Kaynaklı Evsel Nitelikli Atıksu Proje kapsamında malzeme ocaklarında ve kırma eleme tesislerinde toplam 32 kişi çalıştırılacaktır. Personelde kaynaklı olarak oluşacak evsel nitelikli atıksu miktarları ile atıksudan kaynaklanacak kirlilik yükleri aşağıda hesaplanmıştır. Hesaplamalarda kişi başına günlük ortalama su tüketimi 150 litre ve kirlilik yükü 54 g BOI olarak kabul edilmiştir. Kullanma suyu ihtiyacı = kişi x ort, su tüketimi = 32 x 150 = 4.800 lt/gün Toplam kirlilik yükü = kişi x ort, kirlilik yükü = 32 x 54 = 1.728 g BOI/gün Personel tarafından kullanılan suyun %100 ünün atıksu olarak geri döneceği kabulü ile Atıksu miktarı = kullanma suyu ihtiyacı x intikal yüzdesi = 4.800 lt/gün x 1,0 = 4.800 lt/gün (4,8 m 3 ) olacaktır. Proje kapsamında malzeme ocaklarında ve tesislerde çalışacak 32 personelden kaynaklı günlük 4,8 m 3 atıksu oluşacaktır. Evsel atıksular askıda, koloidal ve çözünmüş halde organik ve inorganik maddeler içerir. İklimsel şartları, insanların yaşam standartları ve kültürel alışkanlıklar atıksu özelliğini önemli ölçüde etkiler. Konsantrasyonlar kişi başına günlük su kullanımı değerlerine bağlı olarak da değişir. Her ne kadar suya deşarj edilen atık miktarı toplumların özelliklerine göre farklılıklar gösterse de, bu fark çok yüksek değildir. 151

Aşağıdaki tabloda ham, yani hiç arıtılmamış ve bir işleme tabi tutulmamış tipik evsel atıksu özellikleri verilmektedir. Tablodan da görüleceği gibi, atıklar çok büyük oranda karbon, azot, fosfor gibi organik besinlerden ve yüksek konsantrasyonda mikroorganizmalardan oluşmaktadır. Bunlar hemen bozunmaya yatkın olup, kanallardan akarken bile biyolojik bozunmaları devam eder. Böylece zaman içinde atık suyun bazı özellikleri de değişmektedir. Tablodaki bütün değerler, projelendirmede kolay kullanılmaları ve farklı toplumlar için kolay kıyaslanmaları bakımından g/kişi-gün biriminde verilmiştir. Tablo 5.2.1. Evsel Nitelikli Atık Suların Bazı Tipik Özellikleri Parametre Konsantrasyonları (g/kişi-gün) BOİ5 45-54 KOİ 1,6 1,9 X BOI Toplam Organik Karbon 0,6 1,0 X BOI Askıda Katı Madde 170 220 Klorür 4 8 Toplam Azot 6 12 Serbest Amonyak 0,6 X Toplam N Toplam Fosfor 0,6 4,5 İnorganik (Polifosfat) 0,7 X P Kaynak: S. J. Arceivala. (2002). Çevre Kirliliği Kontrolünde Atıksu Arıtımı. (Çeviren: V. Balman). Tata Mc Graw Hill. BOI : 32 x 54 = 1.728 g BOI/gün KOI : 1,9 x 1.728 = 3.283 g KOI/gün Toplam Organik Karbon : 1 x 1.728 = 1.728 g TOC/gün AKM : 32 x 220 = 7.040 g/gün Klorür : 32 x 8 = 256 g/gün Toplam N : 32 x 12 = 384 g /gün Serbest Amonyak : 0,6 x 384 = 230,4 g/gün Toplam P : 32 x 4,5 = 144 g /gün İnorganik P : 0,7 x 144 = 100,8 g/gün Malzeme ocaklarında ve tesislerde çalışacak personelden kaynaklanacak evsel nitelikli atık sular, Sağlık Bakanlığının 1971 yılında yayımladığı Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Kullanılacak Çukurlara Dair Yönetmelik hükümlerine uygun olarak şantiye alanlarında inşa edilecek olan sızdırmaz fosseptik çukurda toplanacaktır. Şantiye alanlarında kurulacak olan fosseptikler dolduğunda yapılacak olan protokoller uyarınca vidanjörler ile çektirilerek, en yakın atıksu arıtma tesisine vidanjörle götürülerek bertarafı sağlanacaktır. 5.3. Atıklar (Arazi Hazırlık, İnşaat, İşletme ve İşletme Sonrası Olmak Üzere Atık Türleri, Miktarları, Bertarafı) Arazinin hazırlanması ve işletme aşamasında; 152

Çalışanların günlük ihtiyaçlarının karşılanması sonucu oluşacak evsel nitelikli atıklar, Çöktürme havuzunun dip çamuru, İnşaattan kaynaklı katı atıkların oluşumu söz konusu olacaktır. Evsel Nitelikli Katı Atıklar Proje kapsamında çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı atıklar oluşacaktır. Malzeme ocaklarında ve tesislerde toplam 33 kişi çalışacak olup; günlük kişi başına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı 1,28 kg/kişi-gün değeri kullanılarak aşağıdaki şekilde hesaplanmıştır (Kaynak: T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Atık Yönetimi Eylem Planı 2008-2012). Çalışan Sayısı : 33 kişi Birim katı atık miktarı : 1,28 kg/kişi/gün Katı atık miktarı : 33 x 1,28 = 42,24 kg/gün Evsel nitelikli katı atıklar içerisinde; yemek atıkları, plastik, cam, büro atıkları (kağıt vb.) türü atıklar bulunacaktır. Oluşacak evsel nitelikli bu atıklar kapalı kaplarda muhafaza edilecek ve belirli aralıklarla Ayaş ilçesi katı atık depolama sahasına götürülerek bertarafı sağlanacaktır. Katı atıkların toplanması, biriktirilmesi ve uzaklaştırılması Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtildiği üzere yapılacaktır. Evsel nitelikli katı atıkların Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Madde 18 de belirtildiği gibi; denizlere, göllere ve benzeri alıcı ortamlara, caddelere, ormanlara ve çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmesi yasaktır. Bu sebeple oluşacak katı atıklar (metal, cam, plastik, kağıt vb.), biriktirme kaplarında niteliklerine göre ayrı ayrı toplanarak görünüş, koku, toz, sızdırma ve benzeri faktörler yönünden çevreyi kirletmeyecek şekilde kapalı özel araçlarla taşınacaktır. Atıkların biriktirildiği kaplar sürekli olarak kapalı tutularak kemirici hayvan ve haşerenin önlenmesi sağlanacaktır. Bu kaplar uygun aralıklarla dezenfekte edilerek tekrar kullanıma sunulacaktır. Faaliyet süresince, 14.03.1991 tarih ve 20814 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile 26.03.2010 tarih ve 27533 sayılı Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Bitkisel Toprak Proje kapsamında malzeme ocaklarında Bu çalışma kapsamında öncelikle yüzeydeki bitkisel toprak sıyrılacaktır. Bitkisel toprak miktarları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 5.3.1. Bitkisel Toprak Miktarları Üniteler ve Ocaklar Miktar A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 6.500 m 3 B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 3.250 m 3 D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 6.500 m 3 K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı 2.550 m 3 Şantiye Alanı-1 500 m 3 Şantiye Alanı-2 400 m 3 153

Proje kapsamında malzeme ocaklarının yüzeyinde bulunan bitkisel toprak iş makinaları ile sıyrılarak yine malzeme ocakları içerisinde belirlenen bitkisel toprak depo alanlarında biriktirilecek olup, burada bitkisel toprak üzeri örtülü olarak depolanacak ve peyzaj çalışmaları sırasında yüzey kaplaması olarak kullanılacaktır. Depolama sırasında bitkisel toprak, alt topraktan ayrı olarak biriktirilecek ve yeniden kullanılmak üzere diğer malzemeden ayrı olarak depolanacaktır. Bitkisel toprağın depolanacağı yerin %5 den fazla eğimli olmamasına dikkat edilecek ve bitkisel toprağın saklanma sürecinde olabilecek kayıplar önlenerek, toprağın kalitesi korunacak, çalışma yapılan alanlar çalışma işlemleri bittikten sonra alandan sıyrılan bitkisel toprak ile ıslah edilecektir. Proje kapsamında 18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Hafriyat atıklarının dere yataklarına boşaltılması ve yönetmelik hükümlerinin dışında yöntemlerle depolanması ya da bertaraf edilmesi söz konusu olmayacaktır. İnşaattan Kaynaklı Katı Atıklar Proje kapsamında şantiye alanlarının kurulumu esnasında, kalıplık kereste artıkları, çimento ambalaj kağıdı, inşaat demiri, demir boru, beton ve enjeksiyon artığı malzemeler vb, atıkların oluşumu söz konusu olacaktır. Bu atıklar proje alanı içerisinde uygun bölgelerde toplanarak, bunları değerlendiren lisanslı geri kazanım tesislerine gönderilecektir Beton ve enjeksiyon atığı malzemeler ise dolgu malzemesi olarak kullanılacaktır. Bu atıklar kesinlikle atılmayacak ve/veya alıcı ortamlara verilmeyecektir. Çöktürme Havuzu Dip Çamuru Proje kapsamında şantiye alanı-1 ve şantiye alanı-2 de olmak üzere 2 adet beton santrali kurulacaktır. Her bir beton santrali bünyesinde çökeltme havuzu kurulacaktır. Çöktürme havuzları diplerinde biriken malzeme agrega malzemesi içerdiği için, faaliyet sahası sınırları içerisinde kurutulduktan sonra proje kapsamında dolgu malzemesi olarak kullanılacaktır. Çöktürme havuzunun dibindeki malzeme ayda 2 kere temizlenecektir. Ambalaj Atıkları Proje kapsamında çalışacak personelden ve inşaat malzemelerinden (çimento, boru vs) kaynaklı ambalaj atığı oluşması söz konusudur. Tekrar kullanımı ve geri dönüşümü mümkün olan bu atıklar, organik kökenli atıklardan ayrı olarak biriktirilecek ve geri dönüşümleri için lisanslı firmalara verilecektir. Malzeme ocaklarında ve tesislerde toplam 32 kişi çalışacak olup, günlük kişi başına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı 1,28 kg/kişi-gün değeri kullanılarak toplam 40,96 kg/gün atık oluşacağı belirlenmiştir. Bu durumda ambalaj atıkları %15 değeri kullanılarak aşağıdaki gibi hesaplanmıştır (Kaynak: Mülga T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Atık Yönetimi Eylem Planı 2008-2012). Ambalaj Atığı Miktarı = Katı Atık Miktarı x 15/100 = 40,96 x 0,15 154

= 6,1 kg/gün Ambalaj atıklarının bertarafı 24.08.2011 tarih ve 28035 sayılı Resmi Gazete de Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ne göre sağlanacaktır. Atık Pil ve Akümülatörler Proje kapsamında atık akümülatörler, kullanılan araçlarının bitmiş aküleridir. Araçların akü değişimleri, bu çalışmalara yönelik altyapısı yeterli olan yerlerde yapılacak ve araç bakım-onarım yerleri tarafından alınacaktır. Atık piller, işçiler tarafından kullanılan elektronik eşyalardan kaynaklı oluşacaktır. Atık piller evsel atıklardan ayrı toplanacak, pil ürünlerinin dağıtımını ve satışını yapan işletmelerce veya belediyelerce oluşturulacak toplama noktalarına teslim edilecektir. Araçların akümülatörleri değiştirilirken eskisi, akümülatör ürünlerinin dağıtım ve satışını yapan işletmeler ve araç bakım-onarım yerlerini işletenlerin oluşturduğu geçici depolama yerlerine ücretsiz teslim edilecektir. Faaliyet sırasında oluşacak atık pil ve akümülatörlerin toplanması ve bertarafı için 31.08.2004 tarih ve 25569 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan ve 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak değiştirilen Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Atık Yağlar Malzeme ocaklarında yapılacak faaliyetler kapsamında kullanılması planlanan iş makinelerinden kaynaklı atık yağların oluşması muhtemeldir. İş makinelerinin periyodik bakımları proje alanı dışında en yakın ilçe merkezi bünyesinde bulunan petrol ve araç bakım istasyonlarında yapılacak ve atık yağların ilgili bakım istasyonlarında değiştirilmesi sağlanacaktır. Proje kapsamında şantiye sahası içerisinde araçların bakımlarının yapılması gereken durumlarda atık yağların değişeceği özel bir alan tayin edilecek, zemin sızdırmazlığı sağlanacak, yağmurdan etkilenmemesi için üzeri kapatılacak ve gerekli tüm önlemler alınacaktır. Yağ değişimi ile oluşan atık yağların geçici depolanması, taşınması ve bertarafı Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak gerçekleştirilecektir. Atık yağ üretimini en az düzeye indirecek şekilde gerekli tedbirler alınacaktır. Atık yağ analizleri Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak yapılacak veya yaptırılacaktır. Atık yağlar, geçirimsiz zemin üzerine yerleştirilmiş tanklar/konteynerler içinde, kategorilerine göre ayrı ayrı geçici depolanacaktır. Tesisten kaynaklanan farklı kategorideki atık yağlar birbirleriyle, PCB ve diğer tehlikeli atıklarla karıştırmayacak; tehlikeli atıkla kirlenmiş yağların bertarafı için Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Atık yağlar, lisans almış taşıyıcılar vasıtasıyla, lisanslı işleme ve bertaraf tesislerine gönderilecektir. 155

Atık yağların tesis dışına taşınması durumunda Ulusal Atık Taşıma Formu doldurulacaktır. Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği 26. maddeye göre kayıt tutulacak ve EK-2 de yer alan Atık Yağ Beyan Formunu doldurularak takip eden bir sonraki yılın Şubat ayı sonuna kadar Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne gönderilecektir. Atık yağların taşınmasında işleme veya bertaraf tesisi işletmecisi ile uyuşmazlık çıkması halinde, bu uyuşmazlık giderilemezse on beş gün içinde uyuşmazlık Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na bildirilecek; bu süre içinde uyuşmazlığa konu olan atık yağlar muhafaza altına alınacaktır. Proje kapsamındaki tüm faaliyetler süresince, 30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği nin tüm hükümlerine uyulacaktır. Tıbbi Atıklar Proje kapsamında çalışacak olan personele yapılacak olan ilkyardım müdahalesi gibi durumlarda, bir miktar tıbbi atık oluşması muhtemeldir. Bu kapsamda 1 gram/gün-işçi tıbbi atık oluşacağı öngörülmektedir. Buna göre Ocaklarda ve tesiste çalışacak toplam 32 kişiden kaynaklı oluşması muhtemel tıbbi atık miktarı; 32 işçi 1gram/gün-işçi = 32 gram/gün = 0,032 kg/gün dür. Tıbbi atıkların hidrolik sistemle sıkıştırılmadan toplanmaları ve taşınmaları gerekmektedir. Tıbbi atık depolanması için birim hacim ağırlığı 0,20 m 3 /ton olarak kabul edilirse, günlük tıbbi atık üretimi 0,000032 ton 0,2 m 3 /ton = 0,0000064 m 3 /gün olacaktır (Kaynak: Patrick, 1981, Chzm, 1992). İnşaat aşamasının yaklaşık olarak 10 ay (250 gün) süreceği kabulü ile; inşaat çalışmaları kapsamında yıllık yaklaşık olarak 250 0,032 = 8 kg tıbbi atık oluşacağı öngörülmektedir. Proje kapsamında oluşabilecek tıbbi atıklar çevre ve insan sağlığına zarar verecek şekilde doğrudan veya dolaylı olarak alıcı ortama verilmeyecektir. Tıbbi atıklar, tehlikeli ve evsel atıklar ile karıştırılmayacak, kaynağında diğer atıklardan ayrı olarak toplanacak, biriktirilecek, taşınacak ve bertaraf edilecektir. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne göre, Madde 13- Tıbbi atıkların toplanmasında; yırtılmaya, delinmeye, patlamaya ve taşımaya dayanıklı; orijinal orta yoğunluklu polietilen hammaddeden sızdırmaz, çift taban dikişli ve körüksüz olarak üretilen, çift kat kalınlığı 100 mikron olan, en az 10 kilogram kaldırma kapasiteli, üzerinde görülebilecek büyüklükte ve her iki yüzünde Uluslararası Biyotehlike amblemi ile DİKKAT TIBBİ ATIK ibaresini taşıyan kırmızı renkli plastik torbalar kullanılır. Torbalar en fazla ¾ oranında doldurulur, ağızları sıkıca bağlanır ve gerekli görüldüğü hallerde her bir torba yine aynı özelliklere sahip diğer bir torbaya konularak kesin sızdırmazlık sağlanır. Bu torbalar hiçbir şekilde geri kazanılmaz ve tekrar kullanılmaz. Tıbbi atık torbalarının içeriği hiçbir suretle sıkıştırılmaz, torbasından çıkarılmaz, boşaltılmaz ve başka bir kaba aktarılmaz. 156

Oluşacak tıbbi atıklar 22.07.2005 tarihli, 25883 sayılı Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile 03.12.2011 tarihli, 28131sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik hükümleri uyarınca yırtılmaya, delinmeye, patlamaya ve taşımaya dayanıklı, sızdırmaz, en az 10 kilogram kaldırma kapasiteli, üzerinde Uluslararası Biyotehlike amblemi ile DİKKAT TIBBİ ATIK ibaresini taşıyan kırmızı renkli plastik torbalarda biriktirilecek ve lisanslı tesislere verilerek bertaraf edilecektir. Ömrünü Tamamlamış Lastikler Proje kapsamında kullanılacak olan iş makinalarının lastik değişimleri yeterli altyapıya sahip olan yetkili servislerde gerçekleştirilecektir. Ancak araç ve iş makinelerinin lastiklerinin proje sahasında değiştirilmesinin gerekmesi halinde oluşacak atık lastiklerin geri kazanımı esas alınacak; geri kazanım ve bertaraf işlemleri, hava, su, toprak, bitki ve hayvanlar üzerinde tehlike yaratmadan, ses ve koku yoluyla çevreye herhangi bir olumsuz etkide bulunmadan ve doğal çevre ile koruma alanlarına zarar vermeden yapılacaktır. Ayrıca, ömrünü tamamlamış lastikler hangi sebeple olursa olsun vadi veya çukurlarda dolgu malzemesi olarak kullanılmayacak, katı atık depolama tesislerinde depolanmayacak, ısınmada kullanılmayacak, gösteri ve benzeri fiilleri kapsayacak şekilde her ne amaçla olursa olsun yakılmayacaktır. Ömrünü tamamlamış lastiklerin bertarafı ile ilgili belge ve dokümanlar düzenli bir şekilde Ankara İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü ne verilecektir. Ayrıca, birer örneği faaliyet alanında bulundurularak denetim esnasında yetkililere ibraz edilecektir. Ömrünü tamamlamış lastiklerin toplanması ve bertaraf edilmesi konularında 25.11.2006 tarih ve 26357 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. PCB Proje kapsamında PCB kullanılacak herhangi bir faaliyet bulunmamaktadır. Ancak faaliyet süresince 27.12.2007 tarih ve 26739 sayılı Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik in ilgili hükümlerine uyulacaktır. Bitkisel Atık Yağlar Projenin inşaat aşamasında çalışacak personelin yemek ihtiyacı, yemek firması tarafından karşılanacağı için proje kapsamında bitkisel atık yağ oluşumu söz konusu değildir. Ancak herhangi bir nedenle bitkisel yağ oluşması durumunda 19.04.2005 tarih ve 25791 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerince, sızdırmaz, iç ve dış yüzeyleri korozyona dayanıklı kaplarda biriktirilecek ve lisanslı taşıyıcılarla lisanslı geri kazanım veya bertaraf tesislerine gönderilecektir. Tehlikeli Atıklar 157

Faaliyet inşaat aşaması sırasında oluşması muhtemel üstübü, florasan gibi tehlikeli atıklar beton saha üzerine yerleştirilmiş sağlam, sızdırmaz, emniyetli ve uluslararası kabul görmüş standartlara uygun konteynırlar içerisinde geçici olarak muhafaza edilecek, konteynırların üzerinde tehlikeli atık ibaresine yer verilecek, depolanan maddenin miktarı ve depolama tarihi konteynırlar üzerinde belirtilecek, konteynırların hasar görmesi durumunda atıklar, aynı özellikleri taşıyan başka bir konteynıra aktarılacak, konteynırların devamlı kapalı kalması sağlanacak, atıklar kimyasal reaksiyona girmeyecek şekilde geçici depolanacaktır. Ayrıca, faaliyet sahibi, atıkları Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak geri kazanım ve bertaraf tesislerine göndermeden önce, kendi atıklarını gerekli önlemleri alarak fiziksel, kimyasal veya biyolojik işlemlerle zararsız hale getirmek, bakiye atık oluşuyor ise uygun şekilde çevre lisansı almış bertaraf ve geri kazanım tesisine götürmekle veya gönderilmesini sağlamakla sorumlu olacaktır. Tehlikeli atıkların toplanması, biriktirilmesi ve bertarafı konusunda 05.07.2008 tarih ve 26927 sayılı Resmi Gazete de yayımlarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik ile 14.03.2005 tarih ve 25755 sayılı Resmi Gazetede yayımlarak yürürlüğe giren ve 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan değişikliğiyle birlikte Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 5.4. Gürültü Kaynakları ve seviyeleri, (Akustik Rapor) Proje kapsamında kullanılacak olan toplam makine ve ekipmanların listesi Bölüm 2.3.3. de Tablo 2.3.3.1 de verilmiştir. Gürültü hesaplamaları, tüm iş makinelerinin bir arada çalışacağı varsayılarak yapılmıştır. Proje kapsamında yapımı planlanan ünitelerden kaynaklı gürültü hesapları aşağıda ayrıntılı olarak verilmiştir. Oluşacak gürültü seviyesinin tahmini için 04.06.2010 tarih ve 27601 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği esas alınmıştır. Sahada oluşacak gürültünün, muhtemel gürültü kaynaklarının gürültü seviyeleri; Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanıp, 30.12.2006 tarih ve 26392 Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik in 5. maddesinde verilen tabloda tanımlanan motor gücü seviyelerine göre verilen formüller yardımıyla bulunmaktadır. 5. maddede sunulan tabloda belirtilen makine - ekipman listesinden; bu sahada kullanılacak olan Ekipman tipleri ve bunların motor güçlerine göre tanımlanan formüller ise aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 5.4.1.Teçhizat Tipi ve Bunların Net Güç Seviyesine Uygun Olarak Tanımlanan Ses Gücü Seviyeleri Teçhizatın tipi Sıkıştırma makineleri (titreşimli silindirler, titreştirici levhalar, titreşimli Net kurulu güç P (kw), Elektrik gücü Pel (1) (kw), Uygulama kütlesi m (kg), Kesme genişliği L (cm) Müsaade edilen ses gücü seviyesi db/1, pw 3 Temmuz 3 Ocak 2004 den itibaren I. Safha 2006 dan itibaren II. Safha P 8 108 105(2) 8 < P 70 109 106(2) 158

çekiçler) P > 70 89 + 11 log P 86 + 11 log P(2) Paletli dozerler, paletli yükleyiciler, P 55 106 103(2) paletli kazıcı yükleyiciler P > 55 87 + 11 log P 84 + 11 log P(2) Tekerlekli dozerler, tekerlekli yükleyiciler, tekerlekli kazıcıyükleyiciler, damperli kamyonlar, P 55 104 101(2)(3) greyderler, yükleyici tipli toprak doldurmalı sıkıştırıcılar, içten yanmalı motor tahrikli karşı ağırlıklı hidrolik kaldırmalı kamyonlar, hareketli vinçler, 82 + 11 log sıkıştırma makineleri (titreşimsiz P > 55 85 + 11 log P P(2)(3) silindirler), kaldırım perdah makineleri, hidrolik güç oluşturma makineleri Kazıcılar, eşya taşımak için yük P 15 96 93 asansörleri, yapı (konstrüksiyon) vinçleri, motorlu çapalama makineleri P > 15 83 + 11 log P 80 + 11 log P m 15 107 105 Elle tutulan beton kırıcıları ve deliciler 15< m < 30 94 + 11 log m 92 + 11 log m(2) m 30 96 + 11 log m 94 + 11 log m Kule vinçleri 98 + log P 96 + log P Kaynak ve güç jeneratörleri Kompresörler Çim biçme makineleri, çim düzeltme/çim kenar düzeltme makineleri Pel 2 97 + log Pel 95 + log Pel 2 < Pel 10 98 + log Pel 96 + log Pel Pel > 10 97 + log Pel 95 + log Pel P 15 99 97 P > 15 97 + 2 log P 95 + 2 log P L 50 96 94(2) 50< L 70 100 98 70< L 120 100 98(2) L > 120 105 103(2) (1) Kaynak jeneratörleri için Pel : İmalatçı tarafından verilen faktörün en küçük değeri için bilinen yük gerilimi ile çarpılan klasik kaynak akımı. Güç jeneratörleri için Pel : ISO 8528-1: 1993 standardının madde 13. 3. 2 sine göre ana güç. (2) II. Safhaya ait değerler aşağıdaki ekipman tipleri için tamamen örnek niteliğindedir: - arkasından yürünen titreşimli silindirler, - titreşimli plakalar (> 3 kw) - titreşimli çekiçler - dozerler (çelik raylı) - yükleyiciler (çelik raylı > 55 kw) - içten yanmalı motorla çalışan karşı ağırlıklı hidrolik kaldırmalı kamyonlar - sıkıştırma parçalı kaldırım perdah makineleri - elle tutulan içten yanmalı motorlu beton kırıcılar ve kazmalar (15 < m < 30) - çim biçme makineleri, çim düzeltme makineleri / çim kenar düzeltme makineleri Kesin değerler, Komisyonun yapacağı değişikliklere bağlı olacaktır. Böyle bir tadilat olmaması durumunda I. Safhaya ait değerler II. Safha için geçerli olmaya devam edecektir. (3) Tek motorlu seyyar vinçler için, I. Safhaya ait değerler 3 Ocak 2008 tarihine kadar geçerli olmaya devam edecektir. Bu tarihten sonra II. Safha değerleri geçerli olacaktır. İzin verilen ses gücü seviyesi en yakın tamsayıya yuvarlanmalıdır (0,5 ten küçükler için küçük sayı, 0,5 e eşit veya büyükler için büyük sayı kullanılır). Proje kapsamında inşaat faaliyetleri esnasında kullanılacak ekipmanın motor güçleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 5.4.2. Kullanılacak Makinelerin Motor Güçleri Ünite Motor Gücü 159

Yükleyici Kamyon Ekskavatör Arazöz Rock Drill Transmixer *** 1 HP= 0,746 Kw 125 HP, 93,5 kw 250 HP, 186 kw 380 HP, 283 kw 116 HP, 87 kw 274 HP, 205 kw 234 HP, 175 kw Makinelerin Ses Gücü Seviyesinin Hesaplanması Tablo 5.4.1 de verilen formüller doğrultusunda her makinenin Ses Gücü Seviyesi aşağıda hesaplanmıştır. Tablo 5.4.3. Proje Kapsamında Kullanılacak İş Makinaları Ses Gücü Seviyeleri Araç Motor Net Kurulu Gücü Ses Gücü Seviyesi gücü Değerlendirmesi Hesabı Ses Gücü Seviyesi Yükleyici 93,5 kw P = 93,5 kw > 55 kw Lw = 82+11 log 93,5 104 db Kamyon 186 kw P = 186 kw > 55 kw Lw = 82+11 log 112 105 db Ekskavatör 283 kw P = 283 kw > 15 kw Lw = 80+11 log 283 107 db Arazöz 87 kw P = 87 kw > 55 kw Lw = 82+11 log 87 103 db Rock Drill 205 kw P = 205 kw > 15 kw Lw = 95 + 2 log 205 100 db Transmixer 175 kw P = 175 kw > 55 kw Lw = 82 + 11 log 175 106 db Projede kapsamında A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı, B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı, D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı, K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı, Şantiye Alanı-1 (Beton Santrali-1 ve Kırma Eleme Tesisi) ve Şantiye Alanı-2 (Beton Santrali-2) kullanılacak ekipmanlardan kaynaklı gürültü hesapları için Akustik rapor hazırlanmamış olup, yapılacak faaliyetlerden kaynaklı gürültü seviyeleri hesaplamaları aşağıda verilmiştir; a) A Geçirimsiz Malzeme Ocağı, B Geçirimsiz Malzeme Ocağı ve D Geçirimsiz Malzeme Ocağı b) K-1 Kaya Malzeme Ocağı ndan Kaynaklı c) Şantiye Alanı-1 (Beton Santrali-1 ve Kırma Eleme Tesisi) d) Şantiye Alanı-2 (Beton Santrali-2) a) A Geçirimsiz Malzeme Ocağı, B Geçirimsiz Malzeme Ocağı ve D Geçirimsiz Malzeme Ocağı Proje kapsamında A Geçirimsiz Malzeme Ocağında, B Geçirimsiz Malzeme Ocağında ve D Geçirimsiz Malzeme Ocağında kullanılacak makine-ekipman sayısı aynı olup, 3 kamyon, 1 yükleyici, 1 ekskavatör ve 1 arazöz çalıştırılması planlanmaktadır. Tablo 5.4.4. A, B, D Geçirimsiz Malzeme Ocakları İçin 4 Oktav Bandında Ses Basıncı Düzeyi Gürültü Kaynağı Kamyon Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) 160 Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 64,80 64,80 64,80 64,80 70,80 100 58,78 58,78 58,78 58,78 64,80 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 )

Gürültü Kaynağı Yükleyici Ekskavatör Arazöz Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 200 52,76 52,76 52,76 52,76 58,80 300 49,24 49,24 49,24 49,24 55,30 400 46,74 46,74 46,74 46,74 52,80 500 44,80 44,80 44,80 44,80 50,80 750 41,28 41,28 41,28 41,28 47,30 1000 38,78 38,78 38,78 38,78 44,80 1250 36,84 36,84 36,84 36,84 42,90 1500 35,26 35,26 35,26 35,26 41,30 1750 33,92 33,92 33,92 33,92 39,90 2000 32,76 32,76 32,76 32,76 38,80 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 62,03 62,03 62,03 62,03 68,10 100 56,01 56,01 56,01 56,01 62,00 200 49,99 49,99 49,99 49,99 56,00 300 46,47 46,47 46,47 46,47 52,50 400 43,97 43,97 43,97 43,97 50,00 500 42,03 42,03 42,03 42,03 48,10 750 38,51 38,51 38,51 38,51 44,50 1000 36,01 36,01 36,01 36,01 42,00 1250 34,07 34,07 34,07 34,07 40,10 1500 32,49 32,49 32,49 32,49 38,50 1750 31,15 31,15 31,15 31,15 37,20 2000 29,99 29,99 29,99 29,99 36,00 50 59,03 59,03 59,03 59,03 65,10 100 53,01 53,01 53,01 53,01 59,00 200 46,99 46,99 46,99 46,99 53,00 300 43,47 43,47 43,47 43,47 49,50 400 40,97 40,97 40,97 40,97 47,00 500 39,03 39,03 39,03 39,03 45,10 750 35,51 35,51 35,51 35,51 41,50 1000 33,01 33,01 33,01 33,01 39,00 1250 31,07 31,07 31,07 31,07 37,10 1500 29,49 29,49 29,49 29,49 35,50 1750 28,15 28,15 28,15 28,15 34,20 2000 26,99 26,99 26,99 26,99 33,00 50 58,03 58,03 58,03 58,03 64,10 100 52,01 52,01 52,01 52,01 58,00 200 45,99 45,99 45,99 45,99 52,00 300 42,47 42,47 42,47 42,47 48,50 400 39,97 39,97 39,97 39,97 46,00 500 38,03 38,03 38,03 38,03 44,10 750 34,51 34,51 34,51 34,51 40,50 1000 32,01 32,01 32,01 32,01 38,00 1250 30,07 30,07 30,07 30,07 36,10 1500 28,49 28,49 28,49 28,49 34,50 1750 27,15 27,15 27,15 27,15 33,20 2000 25,99 25,99 25,99 25,99 32,00 Her bir frekansa göre atmosferik yutuş değeri A atm = 7,4.10-8 (f 2 r /Φ) formülü kullanılarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Formülde kullanılan; F : Gürültü kaynağının frekansı r : Mesafe 161

Φ : Bağıl nem % 60,8 alınmıştır. (Ortalama olarak) Tablo 5.4.5. A, B, D Geçirimsiz Malzeme Ocakları Mesafelere Göre Her Bir Oktav Bandı İçin Atmosferik Yutuş Hesabı Atmosferik Yutuş Mesafe (m) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 0,02 0,06 0,24 0,97 100 0,03 0,12 0,49 1,95 200 0,09 0,24 0,97 3,90 300 0,02 0,37 1,46 5,84 400 0,12 0,49 1,95 7,79 500 0,15 0,61 2,43 9,74 750 0,23 0,91 3,65 14,61 1000 0,30 1,22 4,87 19,47 1250 0,38 1,52 6,09 24,34 1500 0,46 1,83 7,30 29,21 1750 0,53 2,13 8,52 34,08 Atmosferik yutuş değerlerinin düşürülmesinden sonra her bir gürültü kaynağının 4 oktav bandındaki net ses düzeyi L=Lpi- A atm formülü ile hesaplanarak Tablo 5.4.6. oluşturulmuştur. L T = Toplam Ses Düzeyi (dba) nın hesaplanmasında L T = 10 log 10 Li/10 formülü kullanılmıştır. Proje sahasında kullanılacak olan her bir araç ve iş makinesi için 4 oktav bandında ses basıncı düzeyi aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 5.4.6. A, B, D Geçirimsiz Malzeme Ocakları Mesafelere Göre 4 Oktav Bandı İçin Net Ses Düzeyi Gürültü Kaynağı Kamyon Yükleyici Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 64,79 64,74 64,56 63,83 70,50 100 58,75 58,66 58,29 56,83 64,20 200 52,67 52,52 51,79 48,87 57,70 300 49,23 48,88 47,78 43,40 53,90 400 46,62 46,25 44,79 38,95 51,00 500 44,65 44,19 42,37 35,06 48,80 750 41,05 40,37 37,63 26,68 44,80 1000 38,48 37,56 33,91 19,31 41,80 1250 36,46 35,32 30,75 12,50 39,60 1500 34,80 33,43 27,96 6,05 37,70 1750 33,39 31,79 25,40-0,16 36,10 2000 32,15 30,33 23,02-6,19 34,70 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 62,02 61,97 61,79 61,06 67,70 100 55,98 55,89 55,52 54,06 61,40 200 49,90 49,75 49,02 46,10 54,90 300 46,46 46,11 45,01 40,63 51,10 400 43,85 43,48 42,02 36,18 48,20 500 41,88 41,42 39,60 32,29 46,00 750 38,28 37,60 34,86 23,91 42,00 1000 35,71 34,79 31,14 16,54 39,10 1250 33,69 32,55 27,98 9,73 36,80 162

Gürültü Kaynağı Ekskavatör Arazöz Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 1500 32,03 30,66 25,19 3,28 34,90 1750 30,62 29,02 22,63-2,93 33,30 2000 29,38 27,56 20,25-8,96 31,90 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 59,02 58,97 58,79 58,06 64,70 100 52,98 52,89 52,52 51,06 58,40 200 46,90 46,75 46,02 43,10 51,90 300 43,46 43,11 42,01 37,63 48,10 400 40,85 40,48 39,02 33,18 45,20 500 38,88 38,42 36,60 29,29 43,00 750 35,28 34,60 31,86 20,91 39,00 1000 32,71 31,79 28,14 13,54 36,10 1250 30,69 29,55 24,98 6,73 33,80 1500 29,03 27,66 22,19 0,28 31,90 1750 27,62 26,02 19,63-5,93 30,30 2000 26,38 24,56 17,25-11,96 28,90 50 58,02 57,97 57,79 57,06 63,70 100 51,98 51,89 51,52 50,06 57,40 200 45,90 45,75 45,02 42,10 50,90 300 42,46 42,11 41,01 36,63 47,10 400 39,85 39,48 38,02 32,18 44,20 500 37,88 37,42 35,60 28,29 42,00 750 34,28 33,60 30,86 19,91 38,00 1000 31,71 30,79 27,14 12,54 35,10 1250 29,69 28,55 23,98 5,73 32,80 1500 28,03 26,66 21,19-0,72 30,90 1750 26,62 25,02 18,63-6,93 29,30 2000 25,38 23,56 16,25-12,96 27,90 Geçirimsiz Malzeme Ocaklarında kullanılan ekipmanların çalışma frekans aralığı 500 4000 hz aralığında olduğundan her bir noktanın ses basıncı düzeyi yaklaşık gürültü düzeyine eşit olacaktır. Tablo 5.4.7. A, B, D Geçirimsiz Malzeme Ocakları Düzeltme Faktörleri Düzeltme Faktörü Mesafe (m) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50-3,20 0,00 1,20 1,00 100-3,20 0,00 1,20 1,00 200-3,20 0,00 1,20 1,00 300-3,20 0,00 1,20 1,00 400-3,20 0,00 1,20 1,00 500-3,20 0,00 1,20 1,00 750-3,20 0,00 1,20 1,00 1000-3,20 0,00 1,20 1,00 1250-3,20 0,00 1,20 1,00 1500-3,20 0,00 1,20 1,00 1750-3,20 0,00 1,20 1,00 2000-3,20 0,00 1,20 1,00 Bütün ekipmanların belirtilen mesafelerde 4 oktav bandında ki net ses düzeyleri (Lpi) Tablo 5.4.7 de verilen düzeltme faktörleri kullanılarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. 163

Tablo 5.4.8. A, B, D Geçirimsiz Malzeme Ocakları Kullanılacak Olan Makineler İçin 4 Oktav Bandında Net Ses Gücü Seviyeleri Gürültü Kaynağı Kamyon Yükleyici Ekskavatör Arazöz Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 2000 4000 Hz Hz Hz 50 61,59 64,74 65,76 64,83 70,50 100 61,95 58,66 57,09 55,83 65,00 200 55,87 52,52 50,59 47,87 58,70 300 52,43 48,88 46,58 42,40 55,00 400 49,82 46,25 43,59 37,95 52,20 500 47,85 44,19 41,17 34,06 50,10 750 44,25 40,37 36,43 25,68 46,30 1000 41,68 37,56 32,71 18,31 43,50 1250 39,66 35,32 29,55 11,50 41,30 1500 38,00 33,43 26,76 5,05 39,50 1750 36,59 31,79 24,20-1,16 38,00 2000 35,35 30,33 21,82-7,19 36,70 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 58,82 61,97 62,99 62,06 67,70 100 52,78 55,89 56,72 55,06 61,40 200 46,70 49,75 50,22 47,10 54,70 300 43,26 46,11 46,21 41,63 50,70 400 40,65 43,48 43,22 37,18 47,80 500 38,68 41,42 40,80 33,29 45,50 750 35,08 37,60 36,06 24,91 41,20 1000 32,51 34,79 32,34 17,54 38,20 1250 30,49 32,55 29,18 10,73 35,80 1500 28,83 30,66 26,39 4,28 33,70 1750 27,42 29,02 23,83-1,93 32,00 2000 26,18 27,56 21,45-7,96 30,50 50 55,82 58,97 59,99 59,06 64,70 100 49,78 52,89 53,72 52,06 58,40 200 43,70 46,75 47,22 44,10 51,70 300 40,26 43,11 43,21 38,63 47,70 400 37,65 40,48 40,22 34,18 44,80 500 35,68 38,42 37,80 30,29 42,50 750 32,08 34,60 33,06 21,91 38,20 1000 29,51 31,79 29,34 14,54 35,20 1250 27,49 29,55 26,18 7,73 32,80 1500 25,83 27,66 23,39 1,28 30,70 1750 24,42 26,02 20,83-4,93 29,00 2000 23,18 24,56 18,45-10,96 27,50 50 54,82 57,97 58,99 58,06 63,70 100 48,78 51,89 52,72 51,06 57,40 200 42,70 45,75 46,22 43,10 50,70 300 39,26 42,11 42,21 37,63 46,70 400 36,65 39,48 39,22 33,18 43,80 500 34,68 37,42 36,80 29,29 41,50 750 31,08 33,60 32,06 20,91 37,20 1000 28,51 30,79 28,34 13,54 34,20 1250 26,49 28,55 25,18 6,73 31,80 1500 24,83 26,66 22,39 0,28 29,70 1750 23,42 25,02 19,83-5,93 28,00 2000 22,18 23,56 17,45-11,96 26,50 164

L T = Toplam Ses Düzeyi (dba) nın hesaplanmasında L T = 10 log 10 Li/10 formülü kullanılmıştır. Eşdeğer gürültü düzeylerinin L eq = 10 log 10 LT(i) /10 formülünden hesaplanarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Tablo 5.4.9. A, B, D Geçirimsiz Malzeme Ocakları Bütün Gürültü Kaynaklarının 4 Oktav Bandında Mesafelere Göre Toplam Ses Düzeyi Mesafe (m) L eq (dba) Yönetmelikteki Sınır Değer 50 76,30 100 70,60 200 64,30 300 60,50 400 57,70 500 55,60 750 51,70 Madde 23; 70 dba 1000 48,90 1250 46,60 1500 44,80 1750 43,30 2000 42,00 Şekil 5.4.1. A, B, D, Geçirimsiz Malzeme Ocakları Mesafeye Bağlı Olarak Gürültü Seviyeleri b) K-1 Kaya Malzeme Ocağı K-1 Kaya Malzeme Ocağında 4 kamyon, 2 yükleyici, 1 ekskavatör, 1 arazöz ve 1 rockdrill kullanılacaktır. Tablo 5.4.10. K-1 Kaya Malzeme Ocağı İçin 4 Oktav Bandında Ses Basıncı Düzeyi Gürültü Kaynağı Kamyon Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 64,80 64,80 64,80 64,80 70,80 100 58,78 58,78 58,78 58,78 64,80 200 52,76 52,76 52,76 52,76 58,80 300 49,24 49,24 49,24 49,24 55,30 400 46,74 46,74 46,74 46,74 52,80 500 44,80 44,80 44,80 44,80 50,80 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 165

Gürültü Kaynağı Ekskavatör Yükleyici Arazöz Rockdrill Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 750 41,28 41,28 41,28 41,28 47,30 1000 38,78 38,78 38,78 38,78 44,80 1250 36,84 36,84 36,84 36,84 42,90 1500 35,26 35,26 35,26 35,26 41,30 1750 33,92 33,92 33,92 33,92 39,90 2000 32,76 32,76 32,76 32,76 38,80 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 62,03 62,03 62,03 62,03 68,10 100 56,01 56,01 56,01 56,01 62,00 200 49,99 49,99 49,99 49,99 56,00 300 46,47 46,47 46,47 46,47 52,50 400 43,97 43,97 43,97 43,97 50,00 500 42,03 42,03 42,03 42,03 48,10 750 38,51 38,51 38,51 38,51 44,50 1000 36,01 36,01 36,01 36,01 42,00 1250 34,07 34,07 34,07 34,07 40,10 1500 32,49 32,49 32,49 32,49 38,50 1750 31,15 31,15 31,15 31,15 37,20 2000 29,99 29,99 29,99 29,99 36,00 50 59,03 59,03 59,03 59,03 65,10 100 53,01 53,01 53,01 53,01 59,00 200 46,99 46,99 46,99 46,99 53,00 300 43,47 43,47 43,47 43,47 49,50 400 40,97 40,97 40,97 40,97 47,00 500 39,03 39,03 39,03 39,03 45,10 750 35,51 35,51 35,51 35,51 41,50 1000 33,01 33,01 33,01 33,01 39,00 1250 31,07 31,07 31,07 31,07 37,10 1500 29,49 29,49 29,49 29,49 35,50 1750 28,15 28,15 28,15 28,15 34,20 2000 26,99 26,99 26,99 26,99 33,00 50 58,03 58,03 58,03 58,03 64,10 100 52,01 52,01 52,01 52,01 58,00 200 45,99 45,99 45,99 45,99 52,00 300 42,47 42,47 42,47 42,47 48,50 400 39,97 39,97 39,97 39,97 46,00 500 38,03 38,03 38,03 38,03 44,10 750 34,51 34,51 34,51 34,51 40,50 1000 32,01 32,01 32,01 32,01 38,00 1250 30,07 30,07 30,07 30,07 36,10 1500 28,49 28,49 28,49 28,49 34,50 1750 27,15 27,15 27,15 27,15 33,20 2000 25,99 25,99 25,99 25,99 32,00 50 55,03 55,03 55,03 55,03 61,10 100 49,01 49,01 49,01 49,01 55,00 200 42,99 42,99 42,99 42,99 49,00 300 39,47 39,47 39,47 39,47 45,50 400 36,97 36,97 36,97 36,97 43,00 500 35,03 35,03 35,03 35,03 41,10 750 31,51 31,51 31,51 31,51 37,50 1000 29,01 29,01 29,01 29,01 35,00 1250 27,07 27,07 27,07 27,07 33,10 1500 25,49 25,49 25,49 25,49 31,50 1750 24,15 24,15 24,15 24,15 30,20 2000 22,99 22,99 22,99 22,99 29,00 166

Her bir frekansa göre atmosferik yutuş değeri A atm = 7,4.10-8 (f 2 r /Φ) formülü kullanılarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Formülde kullanılan; F : Gürültü kaynağının frekansı r : Mesafe Φ : Bağıl nem % 60,8 alınmıştır. (Ortalama olarak) Tablo 5.4.11. K-1 Kaya Malzeme Ocağı Mesafelere Göre Her Bir Oktav Bandı İçin Atmosferik Yutuş Hesabı Atmosferik Yutuş Mesafe 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 0,02 0,06 0,24 0,97 100 0,03 0,12 0,49 1,95 200 0,09 0,24 0,97 3,90 300 0,02 0,37 1,46 5,84 400 0,12 0,49 1,95 7,79 500 0,15 0,61 2,43 9,74 750 0,23 0,91 3,65 14,61 1000 0,30 1,22 4,87 19,47 1250 0,38 1,52 6,09 24,34 1500 0,46 1,83 7,30 29,21 1750 0,53 2,13 8,52 34,08 2000 0,61 2,43 9,74 38,95 Atmosferik yutuş değerlerinin düşürülmesinden sonra her bir gürültü kaynağının 4 oktav bandındaki net ses düzeyi L=Lpi- A atm formülü ile hesaplanarak Tablo 5.4.12. oluşturulmuştur. L T = Toplam Ses Düzeyi (dba) nın hesaplanmasında L T = 10 log 10 Li/10 formülü kullanılmıştır. Proje sahasında kullanılacak olan her bir araç iş makinesi için 4 oktav bandında ses basıncı düzeyi aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 5.4.12. K-1 Kaya Malzeme Ocağı Mesafelere Göre 4 Oktav Bandı İçin Net Ses Düzeyi Gürültü Kaynağı Kamyon Ekskavatör Mesafe (m) L= Net Ses Düzeyi (db) Toplam Ses Düzeyi 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz L T = 10 log 10 Li/10 50 64,79 64,74 64,56 63,83 70,50 100 58,75 58,66 58,29 56,83 64,20 200 52,67 52,52 51,79 48,87 57,70 300 49,23 48,88 47,78 43,40 53,90 400 46,62 46,25 44,79 38,95 51,00 500 44,65 44,19 42,37 35,06 48,80 750 41,05 40,37 37,63 26,68 44,80 1000 38,48 37,56 33,91 19,31 41,80 1250 36,46 35,32 30,75 12,50 39,60 1500 34,80 33,43 27,96 6,05 37,70 1750 33,39 31,79 25,40-0,16 36,10 2000 32,15 30,33 23,02-6,19 34,70 50 62,02 61,97 61,79 61,06 67,70 100 55,98 55,89 55,52 54,06 61,40 200 49,90 49,75 49,02 46,10 54,90 300 46,46 46,11 45,01 40,63 51,10 400 43,85 43,48 42,02 36,18 48,20 500 41,88 41,42 39,60 32,29 46,00 167

Gürültü Kaynağı Yükleyici Arazöz Rockdrill Mesafe (m) L= Net Ses Düzeyi (db) Toplam Ses Düzeyi 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz L T = 10 log 10 Li/10 750 38,28 37,60 34,86 23,91 42,00 1000 35,71 34,79 31,14 16,54 39,10 1250 33,69 32,55 27,98 9,73 36,80 1500 32,03 30,66 25,19 3,28 34,90 1750 30,62 29,02 22,63-2,93 33,30 2000 29,38 27,56 20,25-8,96 31,90 50 59,02 58,97 58,79 58,06 64,70 100 52,98 52,89 52,52 51,06 58,40 200 46,90 46,75 46,02 43,10 51,90 300 43,46 43,11 42,01 37,63 48,10 400 40,85 40,48 39,02 33,18 45,20 500 38,88 38,42 36,60 29,29 43,00 750 35,28 34,60 31,86 20,91 39,00 1000 32,71 31,79 28,14 13,54 36,10 1250 30,69 29,55 24,98 6,73 33,80 1500 29,03 27,66 22,19 0,28 31,90 1750 27,62 26,02 19,63-5,93 30,30 2000 26,38 24,56 17,25-11,96 28,90 50 58,02 57,97 57,79 57,06 63,70 100 51,98 51,89 51,52 50,06 57,40 200 45,90 45,75 45,02 42,10 50,90 300 42,46 42,11 41,01 36,63 47,10 400 39,85 39,48 38,02 32,18 44,20 500 37,88 37,42 35,60 28,29 42,00 750 34,28 33,60 30,86 19,91 38,00 1000 31,71 30,79 27,14 12,54 35,10 1250 29,69 28,55 23,98 5,73 32,80 1500 28,03 26,66 21,19-0,72 30,90 1750 26,62 25,02 18,63-6,93 29,30 2000 25,38 23,56 16,25-12,96 27,90 50 55,02 54,97 54,79 54,06 60,70 100 48,98 48,89 48,52 47,06 54,40 200 42,90 42,75 42,02 39,10 47,90 300 39,46 39,11 38,01 33,63 44,10 400 36,85 36,48 35,02 29,18 41,20 500 34,88 34,42 32,60 25,29 39,00 750 31,28 30,60 27,86 16,91 35,00 1000 28,71 27,79 24,14 9,54 32,10 1250 26,69 25,55 20,98 2,73 29,80 1500 25,03 23,66 18,19-3,72 27,90 1750 23,62 22,02 15,63-9,93 26,30 2000 22,38 20,56 13,25-15,96 24,90 K-1 Kaya Malzeme Ocağında kullanılan ekipmanların çalışma frekans aralığı 500 4000 hz aralığında olduğundan her bir noktanın ses basıncı düzeyi yaklaşık gürültü düzeyine eşit olacaktır. Tablo 5.4.13. K-1 Kaya Malzeme Ocağı İçin Düzeltme Faktörleri Düzeltme Faktörü Mesafe (m) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50-3,20 0,00 1,20 1,00 100-3,20 0,00 1,20 1,00 200-3,20 0,00 1,20 1,00 300-3,20 0,00 1,20 1,00 168

400-3,20 0,00 1,20 1,00 500-3,20 0,00 1,20 1,00 750-3,20 0,00 1,20 1,00 1000-3,20 0,00 1,20 1,00 1250-3,20 0,00 1,20 1,00 1500-3,20 0,00 1,20 1,00 1750-3,20 0,00 1,20 1,00 2000-3,20 0,00 1,20 1,00 Bütün ekipmanların belirtilen mesafelerde 4 oktav bandında ki net ses düzeyleri (Lpi) Tablo 5.4.13 te verilen düzeltme faktörleri kullanılarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. 169

Tablo 5.4.14. K-1 Kaya Malzeme Ocağında Kullanılacak Olan Makineler İçin 4 Oktav Bandında Net Ses Gücü Seviyeleri Gürültü Kaynağı Kamyon Ekskavatör Yükleyici Arazöz Rockdrill Toplam Ses Basıncı Ses Basıncı Düzeyi (db) Mesafe(m) Düzeyi 500Hz 1000Hz 2000Hz 4000Hz Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 61,59 64,74 65,76 64,83 70,50 100 61,95 58,66 57,09 55,83 65,00 200 55,87 52,52 50,59 47,87 58,70 300 52,43 48,88 46,58 42,40 55,00 400 49,82 46,25 43,59 37,95 52,20 500 47,85 44,19 41,17 34,06 50,10 750 44,25 40,37 36,43 25,68 46,30 1000 41,68 37,56 32,71 18,31 43,50 1250 39,66 35,32 29,55 11,50 41,30 1500 38,00 33,43 26,76 5,05 39,50 1750 36,59 31,79 24,20-1,16 38,00 2000 35,35 30,33 21,82-7,19 36,70 50 58,82 61,97 62,99 62,06 67,70 100 52,78 55,89 56,72 55,06 61,40 200 46,70 49,75 50,22 47,10 54,70 300 43,26 46,11 46,21 41,63 50,70 400 40,65 43,48 43,22 37,18 47,80 500 38,68 41,42 40,80 33,29 45,50 750 35,08 37,60 36,06 24,91 41,20 1000 32,51 34,79 32,34 17,54 38,20 1250 30,49 32,55 29,18 10,73 35,80 1500 28,83 30,66 26,39 4,28 33,70 1750 27,42 29,02 23,83-1,93 32,00 2000 26,18 27,56 21,45-7,96 30,50 50 55,82 58,97 59,99 59,06 64,70 100 49,78 52,89 53,72 52,06 58,40 200 43,70 46,75 47,22 44,10 51,70 300 40,26 43,11 43,21 38,63 47,70 400 37,65 40,48 40,22 34,18 44,80 500 35,68 38,42 37,80 30,29 42,50 750 32,08 34,60 33,06 21,91 38,20 1000 29,51 31,79 29,34 14,54 35,20 1250 27,49 29,55 26,18 7,73 32,80 1500 25,83 27,66 23,39 1,28 30,70 1750 24,42 26,02 20,83-4,93 29,00 2000 23,18 24,56 18,45-10,96 27,50 50 54,82 57,97 58,99 58,06 63,70 100 48,78 51,89 52,72 51,06 57,40 200 42,70 45,75 46,22 43,10 50,70 300 39,26 42,11 42,21 37,63 46,70 400 36,65 39,48 39,22 33,18 43,80 500 34,68 37,42 36,80 29,29 41,50 750 31,08 33,60 32,06 20,91 37,20 1000 28,51 30,79 28,34 13,54 34,20 1250 26,49 28,55 25,18 6,73 31,80 1500 24,83 26,66 22,39 0,28 29,70 1750 23,42 25,02 19,83-5,93 28,00 2000 22,18 23,56 17,45-11,96 26,50 50 51,82 54,97 55,99 55,06 60,70 100 45,78 48,89 49,72 48,06 54,40 200 39,70 42,75 43,22 40,10 47,70 300 36,26 39,11 39,21 34,63 43,70 170

Gürültü Kaynağı Toplam Ses Basıncı Ses Basıncı Düzeyi (db) Mesafe(m) Düzeyi 500Hz 1000Hz 2000Hz 4000Hz Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 400 33,65 36,48 36,22 30,18 40,80 500 31,68 34,42 33,80 26,29 38,50 750 28,08 30,60 29,06 17,91 34,20 1000 25,51 27,79 25,34 10,54 31,20 1250 23,49 25,55 22,18 3,73 28,80 1500 21,83 23,66 19,39-2,72 26,70 1750 20,42 22,02 16,83-8,93 25,00 2000 19,18 20,56 14,45-14,96 23,50 L T = Toplam Ses Düzeyi (dba) nın hesaplanmasında L T = 10 log 10 Li/10 formülü kullanılmıştır. Eşdeğer gürültü düzeylerinin L eq = 10 log 10 LT(i) /10 formülünden hesaplanarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Tablo 5.4.15. K-1 Kaya Malzeme Ocağında Bütün Gürültü Kaynaklarının 4 Oktav Bandında Mesafelere Göre Toplam Ses Düzeyi Mesafe (m) L eq (dba) Yönetmelikteki Sınır Değer 50 76,40 100 70,70 200 64,40 300 60,60 400 57,80 500 55,70 750 51,80 Madde 23; 70 dba 1000 48,90 1250 46,70 1500 44,90 1750 43,30 2000 42,00 Şekil 5.4.2. K-1 Kaya Malzeme Ocağında Mesafeye Bağlı Olarak Gürültü Seviyeleri 171

c) Şantiye Alanı-1 (Beton Santrali-1 ve Kırma Eleme Tesisi) Beton Santrali-1 ve Kırma Eleme Tesisinde 3 kamyon, 1 yükleyici ve 2 Transmikser kullanılacaktır. Tablo 5.4.16. Şantiye Alanı-1 İçin 4 Oktav Bandında Ses Basıncı Düzeyi Gürültü Kaynağı Kamyon Yükleyici Transmikser Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 64,80 64,80 64,80 64,80 70,80 100 58,78 58,78 58,78 58,78 64,80 200 52,76 52,76 52,76 52,76 58,80 300 49,24 49,24 49,24 49,24 55,30 400 46,74 46,74 46,74 46,74 52,80 500 44,80 44,80 44,80 44,80 50,80 750 41,28 41,28 41,28 41,28 47,30 1000 38,78 38,78 38,78 38,78 44,80 1250 36,84 36,84 36,84 36,84 42,90 1500 35,26 35,26 35,26 35,26 41,30 1750 33,92 33,92 33,92 33,92 39,90 2000 32,76 32,76 32,76 32,76 38,80 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 59,03 59,03 59,03 59,03 65,10 100 53,01 53,01 53,01 53,01 59,00 200 46,99 46,99 46,99 46,99 53,00 300 43,47 43,47 43,47 43,47 49,50 400 40,97 40,97 40,97 40,97 47,00 500 39,03 39,03 39,03 39,03 45,10 750 35,51 35,51 35,51 35,51 41,50 1000 33,01 33,01 33,01 33,01 39,00 1250 31,07 31,07 31,07 31,07 37,10 1500 29,49 29,49 29,49 29,49 35,50 1750 28,15 28,15 28,15 28,15 34,20 2000 26,99 26,99 26,99 26,99 33,00 50 61,03 61,03 61,03 61,03 67,10 100 55,01 55,01 55,01 55,01 61,00 200 48,99 48,99 48,99 48,99 55,00 300 45,47 45,47 45,47 45,47 51,50 400 42,97 42,97 42,97 42,97 49,00 500 41,03 41,03 41,03 41,03 47,10 750 37,51 37,51 37,51 37,51 43,50 1000 35,01 35,01 35,01 35,01 41,00 1250 33,07 33,07 33,07 33,07 39,10 1500 31,49 31,49 31,49 31,49 37,50 1750 30,15 30,15 30,15 30,15 36,20 2000 28,99 28,99 28,99 28,99 35,00 Her bir frekansa göre atmosferik yutuş değeri A atm = 7,4.10-8 (f 2 r /Φ) formülü kullanılarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Formülde kullanılan; F : Gürültü kaynağının frekansı r : Mesafe Φ : Bağıl nem % 60,8 alınmıştır. (Ortalama olarak) 172

Tablo 5.4.17. Şantiye Alanı-1 İçin Mesafelere Göre Her Bir Oktav Bandı İçin Atmosferik Yutuş Hesabı Atmosferik Yutuş Mesafe (m) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 0,02 0,06 0,24 0,97 100 0,03 0,12 0,49 1,95 200 0,09 0,24 0,97 3,90 300 0,02 0,37 1,46 5,84 400 0,12 0,49 1,95 7,79 500 0,15 0,61 2,43 9,74 750 0,23 0,91 3,65 14,61 1000 0,30 1,22 4,87 19,47 1250 0,38 1,52 6,09 24,34 1500 0,46 1,83 7,30 29,21 1750 0,53 2,13 8,52 34,08 2000 0,61 2,43 9,74 38,95 Atmosferik yutuş değerlerinin düşürülmesinden sonra her bir gürültü kaynağının 4 oktav bandındaki net ses düzeyi L=Lpi- A atm formülü ile hesaplanarak Tablo 5.4.18. oluşturulmuştur. L T = Toplam Ses Düzeyi (dba) nın hesaplanmasında L T = 10 log 10 Li/10 formülü kullanılmıştır. Proje sahasında kullanılacak olan her bir araç iş makinesi için 4 oktav bandında ses basıncı düzeyi aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 5.4.18. Şantiye Alanı-1 İçin Mesafelere Göre 4 Oktav Bandı İçin Net Ses Düzeyi Gürültü Kaynağı Kamyon Yükleyici Transmikser Mesafe (m) L= Net Ses Düzeyi (db) Toplam Ses Düzeyi 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz L T = 10 log 10 Li/10 50 64,79 64,74 64,56 63,83 70,50 100 58,75 58,66 58,29 56,83 64,20 200 52,67 52,52 51,79 48,87 57,70 300 49,23 48,88 47,78 43,40 53,90 400 46,62 46,25 44,79 38,95 51,00 500 44,65 44,19 42,37 35,06 48,80 750 41,05 40,37 37,63 26,68 44,80 1000 38,48 37,56 33,91 19,31 41,80 1250 36,46 35,32 30,75 12,50 39,60 1500 34,80 33,43 27,96 6,05 37,70 1750 33,39 31,79 25,40-0,16 36,10 2000 32,15 30,33 23,02-6,19 34,70 50 59,02 58,97 58,79 58,06 64,70 100 52,98 52,89 52,52 51,06 58,40 200 46,90 46,75 46,02 43,10 51,90 300 43,46 43,11 42,01 37,63 48,10 400 40,85 40,48 39,02 33,18 45,20 500 38,88 38,42 36,60 29,29 43,00 750 35,28 34,60 31,86 20,91 39,00 1000 32,71 31,79 28,14 13,54 36,10 1250 30,69 29,55 24,98 6,73 33,80 1500 29,03 27,66 22,19 0,28 31,90 1750 27,62 26,02 19,63-5,93 30,30 2000 26,38 24,56 17,25-11,96 28,90 50 61,02 60,97 60,79 60,06 66,70 100 54,98 54,89 54,52 53,06 60,40 200 48,90 48,75 48,02 45,10 53,90 300 45,46 45,11 44,01 39,63 50,10 400 42,85 42,48 41,02 35,18 47,20 500 40,88 40,42 38,60 31,29 45,00 173

Gürültü Kaynağı Mesafe (m) L= Net Ses Düzeyi (db) Toplam Ses Düzeyi 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz L T = 10 log 10 Li/10 750 37,28 36,60 33,86 22,91 41,00 1000 34,71 33,79 30,14 15,54 38,10 1250 32,69 31,55 26,98 8,73 35,80 1500 31,03 29,66 24,19 2,28 33,90 1750 29,62 28,02 21,63-3,93 32,30 2000 28,38 26,56 19,25-9,96 30,90 Şantiye Alanı-1 de kullanılan ekipmanların çalışma frekans aralığı 500 4000 hz aralığında olduğundan her bir noktanın ses basıncı düzeyi yaklaşık gürültü düzeyine eşit olacaktır. Tablo 5.4.19. Şantiye Alanı-1 İçin Düzeltme Faktörleri Düzeltme Faktörü Mesafe (m) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50-3,20 0,00 1,20 1,00 100-3,20 0,00 1,20 1,00 200-3,20 0,00 1,20 1,00 300-3,20 0,00 1,20 1,00 400-3,20 0,00 1,20 1,00 500-3,20 0,00 1,20 1,00 750-3,20 0,00 1,20 1,00 1000-3,20 0,00 1,20 1,00 1250-3,20 0,00 1,20 1,00 1500-3,20 0,00 1,20 1,00 1750-3,20 0,00 1,20 1,00 2000-3,20 0,00 1,20 1,00 Bütün ekipmanların belirtilen mesafelerde 4 oktav bandında ki net ses düzeyleri (Lpi) Tablo 5.4.19 da verilen düzeltme faktörleri kullanılarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Tablo 5.4.20. Şantiye Alanı-1 de Kullanılacak Olan Makineler İçin 4 Oktav Bandında Net Ses Gücü Seviyeleri Gürültü Kaynağı Kamyon Yükleyici Toplam Ses Basıncı Ses Basıncı Düzeyi (db) Mesafe(m) Düzeyi 500Hz 1000Hz 2000Hz 4000Hz Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 61,59 64,74 65,76 64,83 73,50 100 61,95 58,66 57,09 55,83 68,10 200 55,87 52,52 50,59 47,87 61,80 300 52,43 48,88 46,58 42,40 58,10 400 49,82 46,25 43,59 37,95 55,30 500 47,85 44,19 41,17 34,06 53,20 750 44,25 40,37 36,43 25,68 49,40 1000 41,68 37,56 32,71 18,31 46,60 1250 39,66 35,32 29,55 11,50 44,50 1500 38,00 33,43 26,76 5,05 42,70 1750 36,59 31,79 24,20-1,16 41,20 2000 35,35 30,33 21,82-7,19 39,80 50 55,82 58,97 59,99 59,06 70,80 100 49,78 52,89 53,72 52,06 64,40 200 43,70 46,75 47,22 44,10 57,90 300 40,26 43,11 43,21 38,63 53,90 400 37,65 40,48 40,22 34,18 51,00 174

Gürültü Kaynağı Transmikser Toplam Ses Basıncı Ses Basıncı Düzeyi (db) Mesafe(m) Düzeyi 500Hz 1000Hz 2000Hz 4000Hz Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 500 35,68 38,42 37,80 30,29 48,70 750 32,08 34,60 33,06 21,91 44,50 1000 29,51 31,79 29,34 14,54 41,40 1250 27,49 29,55 26,18 7,73 39,00 1500 25,83 27,66 23,39 1,28 37,00 1750 24,42 26,02 20,83-4,93 35,30 2000 23,18 24,56 18,45-10,96 33,80 50 57,82 60,97 61,99 61,06 63,80 100 51,78 54,89 55,72 54,06 57,40 200 45,70 48,75 49,22 46,10 50,90 300 42,26 45,11 45,21 40,63 46,90 400 39,65 42,48 42,22 36,18 44,00 500 37,68 40,42 39,80 32,29 41,70 750 34,08 36,60 35,06 23,91 37,50 1000 31,51 33,79 31,34 16,54 34,40 1250 29,49 31,55 28,18 9,73 32,00 1500 27,83 29,66 25,39 3,28 30,00 1750 26,42 28,02 22,83-2,93 28,30 2000 25,18 26,56 20,45-8,96 26,80 L T = Toplam Ses Düzeyi (dba) nın hesaplanmasında L T = 10 log 10 Li/10 formülü kullanılmıştır. Eşdeğer gürültü düzeylerinin L eq = 10 log 10 LT(i) /10 formülünden hesaplanarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Tablo 5.4.21. Şantiye Alanı-1 de Bütün Gürültü Kaynaklarının 4 Oktav Bandında Mesafelere Göre Toplam Ses Düzeyi Mesafe (m) L eq (dba) Yönetmelikteki Sınır Değer 50 76,20 100 70,50 200 64,20 300 60,40 400 57,60 500 55,50 750 51,60 Madde 23; 70 dba 1000 48,80 1250 46,60 1500 44,70 1750 43,20 2000 41,90 175

Şekil 5.4.3. Şantiye Alanı-1 de Mesafeye Bağlı Olarak Gürültü Seviyeleri d) Şantiye Alanı-2 (Beton Santrali-2) Beton santrali-2 de 2 transmikser kullanılacaktır. Tablo 5.4.22. Şantiye Alanı-2 İçin 4 Oktav Bandında Ses Basıncı Düzeyi Gürültü Kaynağı Transmikser Mesafe (m) Ses Basıncı Düzeyi (db) Toplam Ses Basıncı Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 64,04 64,04 64,04 64,04 70,10 100 58,02 58,02 58,02 58,02 64,00 200 52,00 52,00 52,00 52,00 58,00 300 48,48 48,48 48,48 48,48 54,50 400 45,98 45,98 45,98 45,98 52,00 500 44,04 44,04 44,04 44,04 50,10 750 40,52 40,52 40,52 40,52 46,50 1000 38,02 38,02 38,02 38,02 44,00 1250 36,08 36,08 36,08 36,08 42,10 1500 34,50 34,50 34,50 34,50 40,50 1750 33,16 33,16 33,16 33,16 39,20 2000 32,00 32,00 32,00 32,00 38,00 Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) Her bir frekansa göre atmosferik yutuş değeri A atm = 7,4.10-8 (f 2 r /Φ) formülü kullanılarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Formülde kullanılan; F : Gürültü kaynağının frekansı r : Mesafe Φ : Bağıl nem % 60,8 alınmıştır. (Ortalama olarak) 176

Tablo 5.4.23. Şantiye Alanı-2 İçin Mesafelere Göre Her Bir Oktav Bandı İçin Atmosferik Yutuş Hesabı Atmosferik Yutuş Mesafe (m) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50 0,02 0,06 0,24 0,97 100 0,03 0,12 0,49 1,95 200 0,09 0,24 0,97 3,90 300 0,02 0,37 1,46 5,84 400 0,12 0,49 1,95 7,79 500 0,15 0,61 2,43 9,74 750 0,23 0,91 3,65 14,61 1000 0,30 1,22 4,87 19,47 1250 0,38 1,52 6,09 24,34 1500 0,46 1,83 7,30 29,21 1750 0,53 2,13 8,52 34,08 2000 0,61 2,43 9,74 38,95 Atmosferik yutuş değerlerinin düşürülmesinden sonra her bir gürültü kaynağının 4 oktav bandındaki net ses düzeyi L=Lpi- A atm formülü ile hesaplanarak Tablo 5.1.24. oluşturulmuştur. L T = Toplam Ses Düzeyi (dba) nın hesaplanmasında L T = 10 log 10 Li/10 formülü kullanılmıştır. Proje sahasında kullanılacak olan her bir araç iş makinesi için 4 oktav bandında ses basıncı düzeyi aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 5.4.24. Şantiye Alanı-2 de Mesafelere Göre 4 Oktav Bandı İçin Net Ses Düzeyi Gürültü Kaynağı Kamyon Mesafe (m) L= Net Ses Düzeyi (db) Toplam Ses Düzeyi 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz L T = 10 log 10 Li/10 50 64,03 63,98 63,80 63,07 69,80 100 57,99 57,90 57,53 56,07 63,50 200 51,91 51,76 51,03 48,11 57,00 300 48,47 48,12 47,02 42,64 53,10 400 45,86 45,49 44,03 38,19 50,20 500 43,89 43,43 41,61 34,30 48,00 750 40,29 39,61 36,87 25,92 44,00 1000 37,72 36,80 33,15 18,55 41,10 1250 35,70 34,56 29,99 11,74 38,80 1500 34,04 32,67 27,20 5,29 36,90 1750 32,63 31,03 24,64-0,92 35,30 2000 31,39 29,57 22,26-6,95 33,90 Şantiye Alanı-2 de kullanılan ekipmanların çalışma frekans aralığı 500 4000 hz aralığında olduğundan her bir noktanın ses basıncı düzeyi yaklaşık gürültü düzeyine eşit olacaktır. Tablo 5.4.25. Şantiye Alanı-2 de Düzeltme Faktörleri Düzeltme Faktörü Mesafe (m) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz 50-3,20 0,00 1,20 1,00 100-3,20 0,00 1,20 1,00 200-3,20 0,00 1,20 1,00 300-3,20 0,00 1,20 1,00 400-3,20 0,00 1,20 1,00 500-3,20 0,00 1,20 1,00 750-3,20 0,00 1,20 1,00 1000-3,20 0,00 1,20 1,00 177

1250-3,20 0,00 1,20 1,00 1500-3,20 0,00 1,20 1,00 1750-3,20 0,00 1,20 1,00 2000-3,20 0,00 1,20 1,00 Bütün ekipmanların belirtilen mesafelerde 4 oktav bandında ki net ses düzeyleri (Lpi) Tablo 5.4.25 te verilen düzeltme faktörleri kullanılarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Tablo 5.4.26. Şantiye Alanı-2 de Kullanılacak Olan Makineler İçin 4 Oktav Bandında Net Ses Gücü Seviyeleri Gürültü Kaynağı Kamyon Toplam Ses Basıncı Ses Basıncı Düzeyi (db) Mesafe(m) Düzeyi 500Hz 1000Hz 2000Hz 4000Hz Lpt=Lwt+10(Q / 4 π r 2 ) 50 60,83 63,98 65,00 64,07 69,70 100 61,19 57,90 56,33 55,07 64,30 200 55,11 51,76 49,83 47,11 57,90 300 51,67 48,12 45,82 41,64 54,20 400 49,06 45,49 42,83 37,19 51,50 500 47,09 43,43 40,41 33,30 49,40 750 43,49 39,61 35,67 24,92 45,50 1000 40,92 36,80 31,95 17,55 42,70 1250 38,90 34,56 28,79 10,74 40,60 1500 37,24 32,67 26,00 4,29 38,80 1750 35,83 31,03 23,44-1,92 37,30 2000 34,59 29,57 21,06-7,95 35,90 L T = Toplam Ses Düzeyi (dba) nın hesaplanmasında L T = 10 log 10 Li/10 formülü kullanılmıştır. Eşdeğer gürültü düzeylerinin L eq = 10 log 10 LT(i) /10 formülünden hesaplanarak aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Tablo 5.4.27. Şantiye Alanı-2 de Bütün Gürültü Kaynaklarının 4 Oktav Bandında Mesafelere Göre Toplam Ses Düzeyi Mesafe (m) L gündüz (dba) Yönetmelikteki Sınır Değer 50 72,70 100 67,30 200 60,90 300 57,20 400 54,50 500 52,40 750 48,50 Madde 23; 70 dba 1000 45,70 1250 43,60 1500 41,80 1750 40,30 2000 38,90 178

Şekil 5.4.4. Şantiye Alanı-2 de Mesafeye Bağlı Olarak Gürültü Seviyeleri Genel Değerlendirme 04.06.2010 tarih ve 27601 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevrese1 Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Ek-7 Tablo 5 te farklı şantiye alanı için Çevresel Gürültü Sınır Değerleri verilmiştir. Bu değerler Tablo 5.4.28 de sunulduğu gibidir. Tablo 5.4.28. Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Faaliyet türü (yapım, yıkım ve onarım) L eq (dba) Bina 70 Yol 75 Diğer kaynaklar 70 Tablo 5.4.29. Proje Ünitelerine Yakın Yerleşimlerin Gürültüden Etkilenme Durumları Ünite En Yakın Yerleşim Yeri 179 En Yakın Yapı/Konu tun Mesafesi (m) Etkilenme Mesafesi (m) Etkilenme Durumu K-1 Kaya (IIa Grubu Kaya) Malzeme Ocağı Küçükler Mahallesi 290 110 Etkilenmiyor A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Küçükler Mahallesi 520 105 Etkilenmiyor B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi 482 105 Etkilenmiyor D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Gökler Mahallesi 144 105 Etkilenmiyor Kırma Eleme Tesisi Küçükler Mahallesi 735 104 Etkilenmiyor Şantiye Alanı-1 Küçükler Mahallesi 730 104 Etkilenmiyor Şantiye Alanı-2 Hacımemi Mahallesi 428 90 Etkilenmiyor Proje kapsamında yapılacak olan çalışmalar için gürültü modellemeleri ayrı ayrı başlıklar altında ve en kötü senaryoya göre yapılmıştır. Tablo 5.4.29. incelendiğinde proje kapsamında en yakın yerleşimlerin yapılacak faaliyetlerden kaynaklı gürültüden olumsuz etkilenmeyeceği görülmektedir.

Proje sahasının açık ve geniş bir alan olması, gürültünün sürekli değil belli zaman aralıklarında ve değişken olması, gibi bazı etkilerle alıcıya ulaşacak gürültü şiddetinin daha da azalması beklenmektedir. Hesaplamalar bütün makinelerin aynı anda çalışacağı varsayımına göre yapılmış olup; gerçekte ise çoğunlukla böyle bir çalışma mümkün olamayacağı için gürültü seviyesinin daha da düşük olacağı öngörülmektedir. Yürütülecek olan tüm çalışmalarda 09.12.2003 tarih ve 25311 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği nin ilgili hükümlerine uyulacaktır. Gereç alanlarında meydana gelecek gürültüden dolayı; çalışanların sağlığını koruyabilmek, faaliyetin sürekliliğini sağlayabilmek için kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçler kullanılması sağlanacaktır. Konut bölgelerinin yakın çevresinde gerçekleştirilen şantiye faaliyetlerinin, ÇGDYY Ek-VIII, Tablo 5 te verilen gündüz zaman dilimi (07:00-19:00) dışında akşam (19:00-23:00) ve gece (23:00-07:00) zaman dilimlerinde sürdürülmesi yasaktır. Faaliyet sahibi şantiye alanında; inşaatın başlama ve bitiş tarihleri ile çalışma periyotları ve ilçe belediyesinden alınan izinlere ilişkin bilgileri, kolayca görünebilecek bir tabelada gösterecektir. Projenin inşaat döneminde hassas alıcı ortamlar için sınır değerler sağlanacaktır. Hava Şoku: Yer sarsıntılarına ek olarak patlamanın yarattığı hava şoku da bazı zararlara yol açabilmektedir. Hava şoku, patlamadan kaynaklanan hava basınç dalgaları olarak tanımlanmaktadır. Özellikle ağız sıkılamasının eksik yapıldığı veya infilaklı fitil kullanıldığı durumlarda hava şoku şiddetli olabilmektedir. Hava şoku düzeyi patlatma, arazi ve hava koşullarına bağlı olmaktadır. Aşağıdaki tabloda yersarsıntısı üzerinde etkili değişkenler görülmektedir. Tablo 5.4.30. Yersarsıntısı Üzerinde Etkili Değişkenler Değişkenler Önemli Orta derece Önemsiz İşletme Faaliyeti Sırasında Kontrol Edilebilenler Gecikme Başına Düşen Patlayıcı Miktarı X Gecikme Süresi X Dilim Kalınlığı X Delikler Arası Mesafe X Sıkılama Boyu X Sıkılama Cinsi X Şarj Çapı ve Boyu X Delik Eğimi X Ateşleme Yönü X Atımdaki Toplam P.M. Miktarı X Şarj Derinliği X Ateşleme Yöntemi X B. Kontrol Edilemeyen Değişkenler Genel Yüzey Tabloları X Örtü Tabakasının Cinsi Ve Derinliği X Atmosferik Koşullar X 180

Yapılan ölçümler genelde hava şokunun ender olarak sıva patlamalarına yol açtığını göstermektedir. Hava şokunun en çok etkilediği yapı elemanları pencere, camlar ve kasalar olmaktadır. Bazı yüksek basınç okumalarında yapıların özelliklerine bağlı olarak elastik titreşimler ve sonuçta da sıva çatlaklarının oluştuğu durumlar yanında bazen baca yıkılması, tuğla duvarların çatlaması gibi olaylarda kayıtlara geçmiştir. Hava şokunun neden olduğu en önemli olay, insanların üzerine olan psikolojik etkisidir. Çok şiddetli patlatma sesi duyan kimseler patlamanın ve yer sarsıntısının da büyük olduğunu düşünmektedir. Hava şokunun yayılması önemli ölçüde atmosferik koşullara bağlı olmaktadır. Rüzgar yönü, havanın sıcaklığı, dolayısıyla yoğunluğu ve nem oranları şokun yayılmasını etkileyen parametrelerdir. Uygun şartlarda yapılan büyük bir patlamayı kimse hissetmezken, nem oranının fazla olduğu ve rüzgârında taşıdığı küçük bir patlamanın hava şoku şikâyetlere neden olabilmektedir. Hava şokunun önlenmesi için; sıkılama işlemine dikkat edilecek ve infilaklı fitil gibi yüzeyde patlayan elemanlar var ise bunlar toprak ile örtülecektir. Öte yandan patlatmadan kaynaklanan hava şoklarına neden olan önemli etkenler aşağıda verilmiştir; Gereğinden fazla şarj edilmiş delikler Zayıf sıkılama Açıktaki infilaklı fitil Uygun olmayan dilim kalınlığı Kayadaki çatlaklardan gaz kaçışı Patlatma sonucu oluşan hava şoku aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır. Şiddetli etki zonu Orta şiddette etki zonu Hafif şiddette etki zonu : D < 5 W : 5 W< D <10 W :10 W< D <15 W D = Etkili zon aralığı (m) W = Bir gecikme aralığında atılan dinamit miktarı = Anlık şarj (kg) Hava şoku hesaplamaları ruhsat alanlarında yapılacak maksimum anlık şarj dikkate alınarak yapılmıştır. Patlatmalarda kullanılacak maksimum anlık şarj: 34 kg Şiddetli etki zonu : 0,0-29,15 m Orta şiddette etki zonu : 29,15-58,31 m Hafif şiddette etki zonu : 58,31-87,46 m Patlatmayla oluşturulan titreşimim çevre yapılara etkisi: Patlatmalı kazı çalışmalarında patlatmanın asıl amacının kayayı kırarak gevşetmektir. Burada kırma işlemini yerine getiren şok dalgası, sağlam kayaç içerisinde sismik dalgalar şeklinde yayılmaktadır. Sismik dalgaların enerjileri tükeninceye kadar yayılmaya devam edecekleri bir gerçektir. Enerji sönmesinin iki nedeni vardır. Bunlardan birincisi kaya 181

yapısının gerek fiziksel, gerekse jeolojik olarak gösterdiği direnç, ikincisi ise geometrik olarak sismik dalganın kaynağından uzaklaştıkça daha geniş bir alana yayılmasıdır. Bu enerji, patlatma kaynağından uzaklaşarak sönümleninceye kadar uzun bir mesafe kat edecektir. Bu zaman sürecinde, kaya yapılarında ve binalarda önemli hasarlara ve yerleşim yeri sakinlerinin tedirgin olmasına neden olabilmektedir. Buradaki çevresel problemler patlayıcı madde enerjisinin tamamının parçalanma için kullanılmadığının bir göstergesidir. Patlatmadan kaynaklanan etkiler, patlatma sırasında açığa çıkan enerjinin parçalama ve öteleme işlemlerinden arta kalan kısmının, kaya içerisinde veya atmosferdeki hareketlerinden meydana gelmektedir. Bu durum dikkate alındığında çevresel etkilerden arındırılmış bir patlatma tasarımı aynı zamanda patlayıcı enerjisinin de en iyi şekilde kullanıldığı tasarımdır. Patlatma anında yaratılan titreşimin uzak noktalara kadar ilerlemesi de patlatılan delik şarjı ve bina arasındaki kaya yapısının ve jeolojisinin bir fonksiyonudur. Homojen yapılarda dalga daha rahat ilerleme imkânı bulacak kırıklı yapılarda da veya fay tabakalarında ise dalganın bir kısmı geri yansıyacaktır. Patlatmayla oluşturulan titreşimim çevre yapılara etkisi Devine bağıntısı (Devine et al, 1966) ile tespit edilmektedir. v D k W 1. 6 Devine Bağıntısı ; v = Kayaç içinde yayılan titreşim hızı (inç/sn) k = Kayaç türüne bağlı katsayı (26-260) D = Patlatma noktası ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (feet) W= Bir gecikme aralığındaki patlayıcı miktarı (libre) 1 feet = 0.3048 m 1 libre = 0.4536 kg 1 inç = 25.4 mm k= 200 D= 134,11 m = 440 feet W= 34 kg = 74,96 libre v 200 440 74,96 1.6 v = 0,37 inç/sn= 9 mm/sn K katsayısı kayacın titreşimi iletme kapasitesi olarak alınmaktadır. Patlatma kaynağı ile hassas nokta arasındaki birimlerin değişkenliği, kırık, fay, çatlak gibi süreksizliklerin yoğunluğu k katsayısını etkilemektedir. Homojen birimlerde katsayı 260 sayısına yaklaşırken, tektonik etkilerin yoğunluğu ve geçilen her farklı birim katsayıyı 26 sayısına yaklaştırmaktadır. Hesaplamalarda k katsayısı birimlerin homojen ve kırıksız olduğu varsayımından hareketle 200 olarak alınmıştır. 182

Tablo 5.4.31. W=34 kg Alınarak Hesaplanan Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri k D (m) V (inç/sn) V (mm/sn) 1/5*V (mm/sn) 1/2*V (mm/sn) 200 50 1,81 45,90 9,18 22,95 200 100 0,60 15,14 3,03 7,57 200 140 0,35 8,84 1,77 4,42 200 200 0,20 4,99 1,00 2,50 200 250 0,14 3,49 0,70 1,75 200 300 0,10 2,61 0,52 1,31 200 350 0,08 2,04 0,41 1,02 200 400 0,06 1,65 0,33 0,82 200 450 0,05 1,36 0,27 0,68 200 500 0,05 1,15 0,23 0,58 200 600 0,03 0,86 0,17 0,43 200 700 0,03 0,67 0,13 0,34 200 750 0,02 0,60 0,12 0,30 200 800 0,02 0,54 0,11 0,27 200 900 0,02 0,45 0,09 0,23 200 1000 0,01 0,38 0,08 0,19 200 1250 0,01 0,27 0,05 0,13 200 1500 0,01 0,20 0,04 0,10 200 2000 0,00 0,13 0,03 0,06 200 3000 0,00 0,07 0,01 0,03 Tablo 5.4.31. de; V = mm/sn mesafeye göre değişen titreşim hızı V o = Bina temelindeki titreşim hızı Kayaç içi titreşim hızının (V) 1/2-1/5 i V o değeri olarak kabul edilmektedir. Tablo 5.4.32. Bina Temeli Titreşim Hızı (Vo) Değerlerine Bağlı Olarak Patlatma Nedeniyle Hasar Görebilecek Bina Türleri (Forssbland, 1981). Bina Türü Vo (mm/sn) a- Yıkılmaya yüz tutmuş çok eski tarihi binalar 2 b- Sıvalı biriket, kerpiç, yığma tuğla evler 5 c- Betonarme binalar 10 d- Fabrika gibi çok sağlam yapıda endüstriyel binalar 10-40 Yöre köylerindeki en hassas yapının Tablo 5.4.32 de belirtilen b tipi binalar olduğu kabul edilirse V o hızının 5 mm/sn nin altında gerçekleşmesi gerekmektedir. Tablo 5.4.31. incelendiğinde 34 kg anlık şarjın etkisi ile oluşan titreşim hızı patlatma noktasından itibaren 50 m den önce 10 mm/sn ve 100 m den önce 5 mm/sn altına inmektedir. Bu mesafeden sonra maksimum anlık şarj ile yapılan patlatmalar sonucu oluşan vibrasyonun yakın yerleşim birimlerindeki binalara olumsuz etkisinin olmayacağı ortaya çıkmaktadır. Proje kapsamında K-1 Kaya Malzeme Ocağına en yakın Küçükler Mahallesi ne bağlı yapı/konut üzerinde herhangi bir olumsuz etki oluşması beklenmemektedir. Binalardaki hasarların titreşim genliği yönünden incelenmesi Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin genliği aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır (Armac Printing Company). 183

A K W D A = Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin azami genliği (mm) W= Bir gecikme aralığında ateşlenen patlayıcı miktarı (kg) D = Patlatma kaynağı ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (m) K = Kayaç türüne bağlı katsayısı Patlatma yapılan kaya türü ve bina temeli altındaki kayaç türüne bağlı olarak değişim gösteren K katsayısı asgari ve azami değerleri, Patlatma Yapılan Temel Altı K Katsayısı Birim Kayaç Türü Minimum Maksimum 1-Kaya Kaya 0,57 1,15 2-Kaya Kil (Toprak) 1,15 2,30 3-Kil (Toprak) Kaya 1,15 2,30 4-Kil (Toprak) Kil (Toprak) 2,30 3,40 Genlik değerinin 0,05 mm nin altında olması durumunda binalarda hasar olmadığı bilindiğinden (Armac Printing Company) maksimum anlık şarj miktarı (34 kg) ile yapılan atımlarda etki mesafesi; D=K W/A = 1 34/ 0,05 = 134,11 m bulunur. 5.5. Sağlık Koruma Bandı Mesafesi, Proje kapsamında açılacak malzeme ocakları için, Sağlık Bakanlığı nın 17.02.2011.tarih ve 6359 sayılı Çevre ve Toplum Sağlığını Olumsuz Etkileyebilecek Gayri Sıhhi Müesseselerin Etrafında Bırakılacak Sağlık Koruma Bandı Mesafesinin Belirlenmesi Hakkında Yönergesi kapsamında Ankara İl Özel İdaresi tarafından belirlenecek sağlık koruma bandı mesafesi bırakılacaktır. Önerilen Sağlık Koruma Bandı mesafesi 30 m dir. 5.6. Doğaya Yeniden Kazandırma Çalışmaları ve Rehabilitasyon planı Ankara İli, Ayaş İlçesi, Başayaş Mahallesi ve Gökler Mahallesi mevkiinde DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından Ankara Göletleri (Başayaş ve Gökler) Sulamaları Projesi kapsamında malzeme ocakları ve kırma eleme tesisi projesi gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Planlanan proje Ankara ili 2023 Nazım İmar planına göre ve orman mescere haritasına göre değerlendirmesi aşağıdaki tablolarda değerlendirilmiştir. 184

Tablo 5.6.1. Malzeme Ocaklarının Ankara 2023 Nazım İmar Planına Göre Değerlendirmesi Malzeme Ocağı / Tesis Arazi Kullanımları A-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Mutlak Tarım Alanları ve Diğer Tarım Alanları B-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Diğer Tarım Alanları D-Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Diğer Tarım Alanları K-1 Kaya (IIa GrubuAndezit) Malzeme Ocağı Orman/Ağaçlık Alanlar ve Ağaçlandırılacak Alanlar Şantiye Alanı-1 Mutlak Tarım Alanları Şantiye Alanı-2 Ağaçlandırılacak Alan Malzeme alanlarının gösterildiği 2023 Nazım İmar planı Ek 2 de verilmiştir. Bunun dışında Ek 9 da verilen 1/25.000 Ölçekli Meşcere Haritası na göre, Şantiye Alanı-2 dışında proje kapsamında bulunan ünitelerin tamamı orman toprağı-ziraat kapsamındadır. Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu na göre 59,31 ha alanın orman sayılan alanlar kapsamında olup, sahada çalı formunda orman emvalinin bulunduğu belirtilmiştir. Ayrıca II-A Grubu Kaya Ocağı (K-1) ve I B Grubu Kil Ocağı (A) için talep edilen sahaların Ek 8 de verilen ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu, Ek 1 de, daha önceden Ankara Orman Bölge Müdürlüğü nün 05.08.2011 tarih ve 227 sayılı olurları gereği özel ağaçlandırma izni verilen saha içerisinde kaldığı belirtilmekte olup, çalışma maliyetlerinin DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından ödenmesi akabinde, 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16. Maddesi gereği Orman Genel Müdürlüğü nden izin alınması ve II-A Grubu Kaya Ocağı (K-1) için kullanım talep edilen sahada, özel ağaçlandırma yapılmak üzere tahsis edilen arazi dışındaki sahalar için 6831 sayılı Orman Kanunu nun 16. Maddesi gereği gerçekleştirilecek faaliyetler için DSİ 5. Bölge Müdürlüğü adına Orman Genel Müdürlüğü nden izin alınması kaydıyla; faaliyetin ormanlar ve ormancılık çalışmaları üzerinde olumsuz etkisi bulunmadığı belirtilmektedir. 23.01.2010 tarih ve 27471 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Madencilik Faaliyetleri İle Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği gereği hazırlanması gereken Doğaya Yeniden Kazandırma Planları ile ilgili Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü nün 03.12.2008 tarih ve 19728 sayılı yazısı doğrultusunda orman alanları için hazırlanacak ve Orman Genel Müdürlüğü ne sunulacak olan rehabilitasyon projelerinin bir örneğinin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulması halinde Madencilik Faaliyetleri İle Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği nde belirtilen Doğaya Yeniden Kazandırma Planını hazırlamış sayılacaktır. Bu nedenle söz konusu ocak için Doğaya Yeniden Kazandırma Planı hazırlanmamış olup, rehabilitasyon projesi hazırlanarak Orman Genel Müdürlüğü ne sunulacaktır. Proje kapsamında kullanılacak tarım alanları için Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğüne gerekli başvurular yapılarak tarım dışı kullanım izni alınacak olup, söz konusu tarım alanları için Toprak Koruma Projesi hazırlatılacak ve projeye uygun olarak faaliyette bulunulacaktır. 185

5.7. Risk Analizi a) Proje Alanı ve Proje Etki Alanı analizi Proje kapsamında malzeme ocaklarında açık işletme yöntemi ile malzeme üretimi yapılacaktır. A, B, D, Geçirimsiz (Kil) Malzeme Ocaklarında maksimum 2,15 m derinliğinde kazı yapılarak üretim yapılacaktır. K-1 kaya malzeme alanında ise açık işletme yöntemi olan basamaklarda delme patlatma yöntemi kullanılacak olup, basamaklar oluşturularak çalışılacaktır. Ocaklarda ilk etapta malzeme üzerindeki bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve uygun üretim yöntemi kullanılarak malzeme üretimi gerçekleştirilecektir. İşletmede insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olan faaliyetler; kullanılacak teknoloji ve malzemelerden kaynaklanan iş kazaları, patlatma sonucu oluşan gürültü ve toz, işletme aşamasında oluşacak gürültü ve tozdur. Proje Alanı Analizi Planlanan malzeme ocaklarının risk değerlendirmeleri aşağıdaki tabloda yapılmıştır. Tablo 5.7.a.1. Risk Değerlendirmesi Yeri Kaza Riski Oluşma Sıklığı İş makineleri ve araçların kullanımı sırasında meydana Az A, B, D gelebilecek kazalar Geçirimsiz ( Ib Grubu Kil) Klasik kazalar; Az Yüksekten düşerek yaralanma Malzeme Kesici cisimlerle yaralanma vb. Sahaları Yangın, Sabotaj Az İş makineleri ve araçların kullanımı sırasında meydana Az gelebilecek kazalar K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Sahası Klasik kazalar; Yüksekten düşerek yaralanma Kesici cisimlerle yaralanma vb. Yangın, Sabotaj Patlatma sonucu kaya parçalarının fırlaması Proje Etki Alanı Analizi Tablo 5.7.a.2. Etki Alanı Risk Değerlendirmesi Az Az Orta Yeri Kaza Riski Oluşma Sıklığı İş makineleri ve araçların kullanımı sırasında meydana Etki Alanı gelebilecek kazalar, nakliye sırasında oluşabilecek trafik Az kazaları Patlatma sonucu kaya parçalarının fırlaması b) Proje Kapsamında yapılacak iş ve işlemler kapsamında risk durumlarında alınacak önlemler (arazi hazırlık, inşaat, işletme ve işletme sonrası) Proje kapsamında malzeme ocaklarında yapılacak iş ve işlemler kapsamında alınacak önlemler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Az 186

Tablo 5.7.b.1. Alınacak Önlemler Yeri Malzeme Ocakları, Kırma Eleme Tesisi ve Beton Santralleri Kaza Riski Hareket halindeki iş makineleri ve araçların kullanımı sırasında meydana gelebilecek kazalar Klasik kazalar Yüksekten düşme Kesici cisimlerle yaralanma vb. Yangın, Sabotaj Patlatma sonucu kaya parçalarının fırlaması Oluşma Sıklığı Az Az Az Orta Alınacak Önlemler - İş makineleri ve araçların kullanımı gerekli eğitimleri almış operatörler tarafından yapılacaktır. - İş makinaları ve araçları kullananların hız sınırlamalarına uymaları sağlanacaktır. - Kırma- Eleme Tesisine Beton Santrallerine görevlilerden başkasının yaklaşmasına müsaade edilmeyecek, tesis bünyesinde çalıştırılacak personele de gerekli iş güvenliği eğitimleri verilecektir. - İş Sağlığı ve Güvenliği Tüzüğü ndeki hükümlere uyulacaktır. - Personele iş güvenliği konularında yeterli eğitim verilecektir. - İşçiler vardiyalı olarak günde toplam 8 saat süre ile çalıştırılacaktır. - Personele gerekli koruyucu ekipmanlar tedarik edilecektir (kulaklık vb. ). - Kaza anında acil müdahale planı doğrultusunda ivedi olarak gerekli müdahale yapılacaktır. - Tesiste 24 saat süreyle güvenlik görevlisi bulunacaktır. - Acil müdahale planı tüm personelin görebileceği noktalarda bulundurulacaktır. - Yangın karşı gerekli ikaz levhaları asılacak ve uygun yerlerde yangın söndürme cihazları bulundurulacaktır. - Çalışanlara yangın sabotaj durumlarında ne yapmaları gerektiği konusunda bilgiler verilecektir. - Patlatmalar yapılmadan önce anons edilerek halka duyurulacak ve Jandarma kontrolünde yapılacaktır. - Patlatma yapılacağı sırada personel emniyetli mesafelere yerleştirilip manyeto yardımıyla patlatma yapılacaktır. - İşletme alanı çevresine gerekli ikaz levhaları asılacaktır. - Patlatma öncesi siren çalınarak, yöre halkı devamlı uyarılacaktır. - Patlatma yapıldığında çevreye taş ve kaya fırlamasını engellemek amacıyla ilk patlatmalar 1 veya 2 delik açılarak ve minimum düzeyde patlayıcı kullanılarak yapılacaktır. Bu şekilde kayacın patlatmaya karşı tepkisi belirlenerek kaya fırlamalarını önleyecek patlatma dizaynına ulaşılacaktır. - Patlatma esnasında kullanılacak patlayıcı miktarı, üretilen bazaltın kullanılma hızına göre ayarlanacaktır. - Taş fırlamalarının denetlenmesi için en uygun ateşleme örgütlemesi yapılacak, ardışık gelen ateşleyicilerin bindirmeli patlatılmaları sonucu kayaların birbirlerini perdelemesi sağlanacaktır. 5.8. Diğer Hususlar Bu bölümde aktarılacak başka bir husus bulunmamaktadır. 187

BÖLÜM 6: PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu Bölümde teknoloji, alınacak önlemlerin alternatiflerinin karşılaştırılması yapılacak ve tercih. Sıralaması belirtilecektir.) Proje kapsamında açılacak malzeme ocaklarında açık maden işletme yöntemi dışında başka teknoloji kullanılmayacaktır. K-1 kaya (IIa Grubu Andezit) malzeme ocağında iş makinesi ile kazılabilecek kısımlarında patlayıcı madde kullanılmayacak, ancak iş makinesi ile kazılamayacak sertlikte olan kısımlarda patlayıcı madde kullanılacaktır. A, B ve D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocaklarında ise patlayıcı madde kullanılmayacak olup iş makineleri ile üretim yapılacaktır. Madenler doğal kaynaklar olup, kaynakları sınırlıdır. Proje kapsamında 3 adet kil sahası belirlenmiş olup, B Geçirimsiz Malzeme Ocağı öncelikli olarak kullanılacaktır. Bunun dışında belirlenen A ve D Geçirimsiz Malzeme Ocakları, B Geçirimsiz Malzeme Ocağına alternatif olarak kullanılması planlanmaktadır. Kaya malzeme olarak tek saha K-1 Kaya Malzeme ocağı belirlenmiş olup bulunduğu bölgede işletilmesi zorunluluğu bulunmaktadır. Sulama projesi planlama çalışmaları kapsamında proje alanı ve çevresinde malzeme alanları yerinde incelenmiş, numuneler alınmış ve gölet aksına yakın olmasıda göz önünde bulundurularak tüm alternatifler arasından malzeme alanları seçilmiştir. Bu nedenle bu alanlar alternatifsizdir. Ancak DSİ nin diğer ocakları alternatif olabilecektir. Öncelikli olarak en yakındaki ocakların işletilmesi zorunludur. Proje kapsamında açılması planlanan malzeme ocaklarından üretimi yapılacak malzemeler Başayaş ve Gökler Göletinin ve ünitelerinin inşaatında kullanılacak olup başka bir amaçla satışı veya kullanımı olmayacaktır. Proje kapsamında belirlenenler sahalar dışında başka alternatif bulunmamaktadır. 188

BÖLÜM 7: İZLEME PROGRAMI 7.1. Projenin İnşaatı İçin Önerilen İzleme Programı, Projenin İşletmesi ve İşletme Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı ve Acil Müdahale Planı İzleme Programı ÇED Yönetmeliği Madde 18 gereğince proje sahibi veya yetkili, Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu kararı aldıktan sonra malzeme ocaklarında başlangıç, inşaat, işletme sonrası aşamalarında yürütülecek faaliyetlerin, ulusal çevre mevzuatı uygunluğunun kontrol edilmesi amacıyla, bir çevre izleme programı yürütmekle yükümlüdür. Yine aynı yönetmelik gereğince izleme sonuçlarını raporlayarak T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na iletmekle yükümlüdür. Faaliyet süresince çeşitli işlemler yapılacaktır. Bu işlemler ayrıntılı olarak ilgili bölümlerde belirtilmiştir. Söz konusu işlemlerden kaynaklı evsel nitelikli atık su, katı atık oluşumu, iş makinelerinden kaynaklı gürültü, kazı çalışmalarından kaynaklı toz yayıcı işlemler ve toz emisyonu oluşumu söz konusu olacaktır. Acil Müdahale Planı Arazinin hazırlanması ve üretim süresince iş güvenliği ve işçi sağlığı konularında gerekli çalışmalar ve organizasyonlar yapılacak, tesisin çalışması sırasında insan sağlığını ve güvenliğini riske sokabilecek olası iş kazalarına engel olmak amacıyla T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı nın 11.01.1974 tarih ve 14765 sayılı resmi gazetede yayımlanan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ndeki hükümlere uyulacaktır. 03.07.2009 tarih ve 27277 Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ile 10.10.2011 tarih ve 28080 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürülüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik te belirlenen tüm hususlara uyulacaktır. Personele, sabotaj, patlama, doğal afet, kaza, yangın gibi bir durumda telefonlarla gerekli irtibatları kurması ve olası bir durumda yapması gereken ilk yardım müdahaleleri ve sivil savunma tedbir ve müdahale işlevleri hususunda gerekli eğitim verilecektir. Şantiye binasında telefonla haberleşme imkânı olduğundan acil bir durumda en yakın sağlık kurumundan gerekli yardım istenebilecektir. Çevre emniyeti için mahalli güvenlik kuvvetleri ile devamlı temas kurulacak ve güvenlik kuvvetlerinin tavsiyelerine uyulacaktır. Yangın tehlikesine karşı ocak sahasının çeşitli noktalarında 12 kg lık yangın tüpleri bulundurulacak, ocak sahasında ateş yakılmayacaktır. Sahada olabilecek herhangi bir kaza durumunda çevre ve insan sağlığı üzerinde yaratabilecekleri olumsuz etkileri en aza indirgemek amacıyla uygulanmak üzere bir acil müdahale planı olacaktır. İş güvenliği ve işçi sağlığını koruma amaçlı olarak hazırlanan Acil Müdahale Planı doğal afet, yangın, sabotaj gibi acil durumlarda işlerlik kazanacaktır. Yangın, deprem, patlama veya tehlikeli kimyasalların etrafa yayılması olaylarından herhangi birinin meydana gelmesi, acil durum olarak nitelendirilmektedir. Bu tür olaylarda tehlikenin büyümesini vb. engellemeye yönelik tedbirlerin alınabilmesi ve yangın durumunda olay yerini personelin güvenli ve süratli bir şekilde terk edebilmesi amacıyla acil müdahale planı 189

hazırlanmaktadır. Bu planda bulunması gerekli unsurlar kısaca aşağıda sıralanmıştır: Acil Müdahale Ekibi nin (AME) belirlenmesi AME nin görev tanımlarının yapılması AME içerisinde ast kademeler oluşturulması (kurtarma, ilkyardım, müdahale vb.) AME nin ilgili kurum/kuruluşlar ve kendi içerisindeki koordinasyon konularının belirlenmesi AME nin ihtiyaç duyacağı hizmet (ulaştırma, levazım, ikmal, bakım vb.) tahsis ve protokollerin belirlenmesi AME içerisinde çalışacak personelin günlük çalışma esaslarının belirlenmesi AME nin, acil müdahaleler konusunda gerekli eğitimleri alması. Proje kapsamında olabilecek her türlü kaza, sabotaj ve doğal afet gibi maddi ve manevi zarar verici unsurlarda aşağıdaki acil müdahale planı takip edilecektir. Bu sayede faaliyetin bu olumsuzluklara karşı da sistemli olarak işlerliği sağlanacaktır. Projenin acil müdahale planı aşağıdaki şekilde verilmiştir. Şekil 7.1.1. Doğal Afet ve Kaza, Sabotaj ve Benzeri Durumlarda Uygulanacak Müdahale Planı Yangın gibi acil müdahale gerektiren durumlarda faaliyet sahibine ait araç ve malzemeler, yangın söndürme konusunda Orman İşletme Müdürlüğü tarafından kullanılabilecektir. Çalışanlar arasında kurtarma ve söndürme ekipleri oluşturularak, acil durumlarda yardım istenecek kurum ve kuruluşlar listesi ile irtibat numaraları şantiye binasında asılı olarak bulunacaktır. 190

İşçilerin toz ve gürültüden etkilenmemeleri için toz maskesi ve kulaklık kullanmaları sağlanacaktır. Ayrıca araç, makine ve teçhizatın kullanımından dolayı da iş kazaları en aza indirebilmek için gerekli eğitimler verilecek ve uyarı tabelaları asılacaktır. Makine ve ekipmanlar sürekli bakımlı tutulacaktır. Kullanılan teknoloji ve malzemeden kaynaklanabilecek kaza riskine karşı 22.10.1984 tarih ve 18553 sayılı resmi gazetede yayımlanan Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Kanal Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemlerine İlişkin Tüzüğe uyulacaktır. Bu tüzüğe göre sahanın fenni nezaretçisi, işci sağlığı ve iş güvenliği gereklerinin yerine getirilmesinden ve işletmenin teknik esaslar çerçevesinde çalıştırılmasından sorumludur. Ayrıca iş kazası ihtimaline karşı şantiye alanında uygun bir yerde yeterli donanımda bir ecza dolabı ve en yakın aile hekimliğine ulaşmak için bir araç bulundurulacaktır. Nakliye esnasında olabilecek trafik kazalarına karşı 18.07.1997 tarih ve 23053 sayılı resmi gazetede yayımlanan Karayolları Trafik Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Faaliyet alanının etrafı tel örgü ile çevrilecek, görülebilecek yerlere uyarı levhaları asılacaktır. Proje alanında, Sağlık Bakanlığı nın 17.02.2011.tarih ve 6359 sayılı Çevre ve Yoplum Sağlığını Olumsuz Etkileyebilecek Gayri Sıhhi Müesseselerin Etrafında Bırakılacak Sağlık Koruma Bandı Mesafesinin Belirlenmesi Hakkında Yönergesi kapsamında Ankara İl Özel İdaresi Sağlık, Ruhsat ve Denetim Müdürlüğü tarafından belirlenecek koruma bandı mesafesi bırakılacaktır. Kullanılacak teknoloji ve malzemelerden kaynaklanabilecek kazalardan bir diğeri de malzeme taşımada kullanılan kamyonlardan kaynaklanabilecek olası trafik kazalarıdır. Bunlara mahal vermemek için sürücülerin trafik kurallarına ve hız limitlerine uymaları sağlanacaktır. Herhangi bir kaza durumunda en yakın sağlık merkezinden gerekli yardım istenecektir. Malzemenin taşınması sırasında yerleşim birimlerinden geçerken sürücülerin hız limitlerine uymaları sağlanacaktır. Yerleşim yerlerinden geçerken kamyon sürücüleri, daha dikkatli olmaları hususunda uyarılacaktır. Ayrıca taşıma işlemi gündüz 08.00 ile 20.00 saatleri arasında yapılacaktır. Nakliye sırasında Karayolları Trafik Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme cihazı (kazma, kürek, balta, su kovası vs.) bulundurulacak, şantiye hiçbir zaman boş bırakılmayacak, bunun için şantiyede sürekli bir eleman görev alacaktır. Yangın konusunda hassas davranılacak olup; sahada ateş yakılmayacak, çalışan işçiler sürekli kontrol edilecek ve uyarılacaktır. Makineler sadece ilgili operatör tarafından ve kullanım talimatına uygun olarak çalıştırılacaktır. Çalışan işçiler periyodik olarak eğitilecektir. Ayrıca makinelerin periyodik bakımları belirlenecek işletme bakım talimatına göre yapılacaktır. İşletmede orman yangını söndürme araç ve gereçleri hazır bulundurulacak, konu ile ilgili kullanılacak araç ve gereçlerin kullanımları çalışanlara öğretilecek, araç ve gereçler devamlı bakımlı bulundurulacaktır. Bu konuda en yakın Orman İdaresi ile iletişim kurulacak ve gerek 191

işletmede gerekse civarda çıkabilecek orman yangınları ivedi olarak Orman İdaresine bildirilecek ve olası bir orman yangınında çalışanların tümü ile yangına müdahale edilecektir. Tesiste bulunan tüm yangın ekipmanları, 24.12.1973 tarih ve 7/7551 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İş Yerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkındaki Tüzük, 11.01.1974 tarih ve 7/7583 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğüne uygun olarak yerleştirilecektir. 7.2. ÇED Olumlu Belgesinin Verilmesi Durumundai, Yeterlilik Tebliği nde Yeterlik Belgesi Alan Kurum/Kuruluşların Yükümlülükleri Başlığının 4. Maddesinde Yer Alan Hususların Gerçekleştirilmesi İle İlgili Program. Hazırlanan ÇED Raporuna, ÇED Olumlu Belgesi verilmesinden sonra, yatırımın başlangıç ve inşaat dönemlerine ait taahhütlerin yerine getirilip getirilmediği, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın belirlediği izleme periyotlarına uygun olarak, 18.12.2009 tarihli Yeterlik Tebliği Ek 4 te yer alan ÇED Raporlarında Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol Formu doldurularak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile Ankara İl Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne iletilecektir. 192

BÖLÜM 8: HALKIN KATILIMI (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamaların ÇED Raporuna yansıtılması.). Projeden etkilenmesi olası halkın belirlenmesi aşamasında; arazi gözlemleri ve tahmin modelleri kullanılarak, projenin etki sahası ve etkilenecek halk belirlenmiştir. Sonuç olarak, halkın katılım toplantısı 25.02.2013 tarihinde, saat 14.00 de Ankara İli, Ayaş İlçesi, Gökler Mahallesi, Gökler Köy Odası nda yapılmış olup, çeşitli sınıflardan olmak üzere projeden etkilenebilecek yöre halkı toplantıya katılmıştır. ÇED Yönetmeliği kapsamında halkın görüşlerinin alınması ve halkın bilgilendirilmesi için toplantı organize edilmiştir. Toplantı öncesinde toplantı yeri ve saatinin muhtarlık panosunda askıda ilan, belediye tarafından anons, ulusal ve yerel gazetede ilan edilmesi gibi çalışmalar yapılmıştır. Halkın Katılımı Toplantısında proje hakkında katılımcılara bilgi verilmiş, katılımcılar proje ile ilgili soru ve önerilerini dile getirmişlerdir. Yöre halkı genel itibariyle projenin yapılması taraftarıdır. Halkın katılım toplantısından fotoğraflar aşağıdaki şekillerde verilmektedir. Şekil 8.1. Halkın Katılımı Toplantısı, Katılımcılar 193

Şekil 8.2. Halkın Katılımı Toplantısı, Bilgilendirme Sunumu 194

BÖLÜM 9: SONUÇLAR: (Yapılan Tüm Açıklamaların Özeti, Projenin Önemli Çevresel Etkilerinin Sıralandığı Ve Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz Çevresel Etkilerin Önlenmesinde Ne Ölçüde Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir Değerlendirme) DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından, Ankara Göletleri ve Sulamaları kapsamında, Ankara İli, Ayaş İlçesine yaklaşık 6 km uzaklıkta, Başayaş Mahallesinin yaklaşık 3 km batısında Başayaş Göleti ve Sulaması Projesi ve Ankara İli, Ayaş ilçesine yaklaşık 18 km uzaklıkta, Gökler Mahallesi sınırları içerisinde yer alan Küçükler Deresi üzerinde Gökler Göleti ve Sulaması Projesi gerçekleştirilecektir. Söz konusu projeler kapsamında gölet ve sulama yapıları inşalarında kullanılmak üzere Malzeme Ocakları [A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı, B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı, D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı ve K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı] ve Kırma-Eleme Tesisi projesi planlanmaktadır. Başayaş Göleti ve Sulaması Projesi kapsamında inşa edilecek göletin maksimum depolama hacmi 631.879 m 3, tarımsal arazi sulama alanı 129 ha dır. Gökler Göleti ve Sulaması Projesi kapsamında ise inşa edilecek göletin maksimum depolama hacmi 481.856 m 3 ve tarımsal arazi sulama alanı 65 ha dır. Söz konusu planlanan gölet ve sulama alanları 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği ve 30.06.2011 tarih ve 27980 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Seçme Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler Listesi (Ek-II) nin Altyapı tesisleri başlıklı 31. Maddesi nin (n) bendi Su depolama tesisleri (göl hacmi 5 milyon m 3 ve üzeri baraj ve göletler) hükmü ve (ç) bendi Tarımsal amaçlı su yönetimi projeleri (1000 ha ve üzeri) hükmü uyarınca kapsam dışında değerlendirilmektedir. (Bkz. Ek 4 Gölet ve Sulama Alanları Kapsam Dışı Yazısı) Proje kapsamındaki gölet gövdesi ve sulama alanında gerekli yastık malzemesi imalatında gerekli olan kaya/taş malzeme (tüvenan, riprap), açılacak olan K-1 Kaya (IIa grubu) malzeme ocağından ayrıca Başayaş Göleti kaya, tüvenan, filtre ve beton agregası ihtiyacı özel sektör (Heltaş) firmasına ait taş ocağından temin edilecektir. Başayaş ve Gökler Göletlerinin doğal yapı ihtiyaçlarını karşılayacak olan 3 adet Ib grubu kil ocağı ve 1 adet IIa grubu kaya ocağı alanları toplamı 119,8 hektar olup ocakların alanları Tablo 1.1.1. de verilmiştir. Tablo 9.1. Malzeme Ocaklarının Allanları Malzeme Ocağı Adı Alan (ha) A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 8,6 B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 7 D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı 7 K-1 Kaya(IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı 97,2 Toplam 119,8 Gökler Göleti kapsamında ihtiyaç duyulacak kum-çakıl (geçirimli) malzeme (Elenmiş- Yıkanmış), yine DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından Ankara Göletleri kapsamında inşaa 195

edilmesi planlanan, Tekke Göleti Projesi kapsamında açılacak kum-çakıl ocaklarından karşılanacaktır. Başayaş Göleti kapsamında ihtiyaç duyulan kaya dolgu, beton agregası, filtre malzeme ve kum-çakıl malzeme ihtiyacı ise bölgede faaliyet gösteren, Başayaş Göleti proje alanına yaklaşık 10 km mesafede HELTAŞ isimli firmaya ait taş ocağı ve konkasör tesislerinden satın alma yöntemi ile temin edilecektir. Malzeme ocakları dışında, proje kapsamında inşa edilecek olan yapılar için gerekli olan beton, proje alanında Başayaş Göleti şantiye alanında ve Gökler Göleti şantiye alanında olmak üzere 2 adet kurulacak beton santrallerinden karşılanacaktır. Söz konusu beton santrallerinin her ikisi de 15 m 3 /saat kapasiteli olarak planlanmaktadır. Beton santralinin yanı sıra, Gökler Göleti kapsamında ihtiyaç duyulacak kaya dolgu (tüvenan dışı kırılmış-elenmiş riprap, filtre ve dolgu malzemesi) malzemesinin kırılıp elenebilmesi için, şantiye alanına 1 adet kırma-eleme tesisi kurulacak olup söz konusu tesisin kapasitesi ise 90 ton/saat olarak planlanmaktadır. Proje kapsamında toplam 30 m 3 /saat kapasitede olacak Beton Santrali 1 ve Beton Santrali 2, 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, 30.06.2011 tarihli 27980 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Ek-II listesi madde 19 Üretim kapasitesi 100 m³/saat ve üzeri olan hazır beton tesisleri, çimento veya diğer bağlayıcı maddeler kullanılarak şekillendirilmiş malzeme üreten tesisler, ön gerilimli beton elemanı, gaz beton, betopan ve benzeri üretim yapan tesisler. hükmü gereği kapsam dışıdır. Başayaş ve Gökler Göletleri yapım aşamasında geçirimli (kum-çakıl), geçirimsiz (kil), yarı geçirimli ve filtre, riprap, agrega malzemesi için kaya dolgu malzemesi gibi doğal yapı gereçlerine ihtiyaç duymaktadır. Söz konusu doğal yapı gereçlerine paralel olarak kırmaeleme tesisi ve beton santraline de ihtiyaç duyulmaktadır. Kapsamında Malzeme Ocakları ve Kırma-Eleme Tesisi Projesi kapsamında açılacak malzeme ocakları, 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, 30.06.2011 tarihli 27980 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik Ek-1 Listesi, 28. Maddesi Madencilik projeleri; Ruhsat hukuku ve aşamasına bakılmaksızın, a) 25 hektar ve üzeri çalışma alanında (kazı ve döküm alanı toplamı olarak) açık işletmeler kapsamında yer almaktadır. Kırma-Eleme tesisi ise ÇED yönetmeliği Ek-II listesi 49. Maddesi Madencilik projeleri: Ruhsat hukuku ve aşamasına bakılmaksızın; d) Kırma-eleme-yıkama tesisleri (Ek- 1 de yer almayanlar) kapsamında yer almaktadır. Söz konusu malzeme ocakları ile gölet yapımı, gölet gövde üniteleri inşaatı ve sulamalarda iletim kanalları yapımı için gereken hammadde temini sağlanacak olup, proje maliyet açısından fayda sağlayacaktır. Ankara Göletleri (Başayaş ve Gökler) göletleri kapsamında malzeme temini amacıyla açılması planlanan malzeme ocakları 1/25.000 ölçekli topoğrafik haritada H28-C4, I28-B2 paftalarında yer almaktadır. Proje alanına ait yer bulduru haritası aşağıdaki şekilde 196

sunulmaktadır. Faaliyet alanını gösterir 1/25.000 ölçekli genel yerleşim planı Ek 1 de verilmiştir. Proje alanı koordinatları Bölüm 2.1. Tablo 2.1.1. de verilmiştir. Projenin yer aldığı Ankara İli için Çevre Düzenli Planı bulunmamakta olup, 1/25.000 Ölçekli Ankara ili 2023 Nazım İmar planı bulunmaktadır. Planlanan proje, Ankara ili 2023 Nazım İmar planına göre aşağıdaki tabloda değerlendirilmiştir. Tablo 9.2. Malzeme Ocaklarının Ankara 2023 Nazım İmar Planına Göre Değerlendirmesi Malzeme Ocağı / Tesis Arazi Kullanımları A Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Mutlak Tarım Alanları ve Diğer Tarım Alanları B Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Diğer Tarım Alanları D Geçirimsiz (Ib Grubu Kil) Malzeme Ocağı Diğer Tarım Alanları K-1 Kaya (IIa Grubu Andezit) Malzeme Ocağı Orman/Ağaçlık Alanlar ve Ağaçlandırılacak Alanlar Şantiye Alanı-1 Mutlak Tarım Alanları Şantiye Alanı-2 Ağaçlandırılacak Alan Arazi Hazırlık ve İşletme Aşamasında Faaliyetler İle İlgili Çevresel Etkiler Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve işletme aşamasında çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli atık su ile hazır beton santralinde beton üretim işlemleri aşamasında, beton santrali ekipmanlarının yıkanması sonucunda askıda katı madde içeren atık su oluşacaktır. İşletme aşamasında çalışacak işçilerden kaynaklanan evsel nitelikli atık su Sağlık Bakanlığının 1971 yılında yayımladığı Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Kullanılacak Çukurlara Dair Yönetmelik hükümlerine uygun olarak şantiye alanlarında inşa edilecek olan sızdırmaz fosseptik çukurda toplanacaktır. Şantiye alanlarında kurulacak olan fosseptikler dolduğunda yapılacak olan protokoller uyarınca vidanjörler ile çektirilerek, en yakın atıksu arıtma tesisine vidanjörle götürülerek bertarafı sağlanacaktır. Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve işletme aşamasında çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı atık oluşacaktır. Proje kapsamında oluşan katı atıkların bertarafı aşamasında, 14 Mart 1991 tarih ve 20814 Sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile 5 Nisan 2005 tarih ve 25777 sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren değişikliklere titizlikle uyulacaktır. Proje kapsamında oluşması muhtemel hafriyat atıkların bertarafı konusunda 18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. İş makinelerinin artık yağlarının ve yakıtlarının, insan sağlığı ve çevreye yönelik zararlı etkisini 30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ve 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik hükümlerine uygun olarak en aza düşürecek şekilde atık yönetimi sağlanacaktır. Özellikle inşaat aşamasında kullanılan makinelerden kaynaklı atık yağların taşınması, toplanması ve bertarafı konusunda Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği Madde 9 da (Atıkyağ Üreticisinin Yükümlülükleri) belirtilen hükümlere uyularak, oluşacak atık yağların söz konusu yönetmelik hükümlerine uygun şekilde bertarafı sağlanacaktır. Bu doğrultuda faaliyet süresince, ilgili yönetmelik hükümleri uyarınca, oluşacak atık yağları en az düzeye 197

indirecek şekilde gerekli tedbirler alınacak, atık yağların aynı yönetmeliğin Ek-1 de verilen parametrelere göre analizlerini yaptırılarak kategorisi belirlenecek, oluşacak atık yağların lisanslı taşıyıcı firmalar ile taşınması sağlanacak ve lisanslı bertaraf tesislerine verilecektir. İşletme aşamasında iş makineleri dolayısıyla gaz emisyonlarının hesabı yapılmış ve hesaplanan gaz debileri SKHKKY de verilen sınır değerlerle karşılaştırılmıştır. Projeye konu faaliyet kapsamında toz yayıcı işlemler söz konusudur. Faaliyetler kapsamında oluşacak toz emisyonları Bölüm 5.1 de hesaplanmış olup, yapılacak faaliyetler sırasında meydana gelecek toz değeri, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği "Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler" değerini (1 kg/saat) aşmaktadır. Bu nedenle çevre atmosferinde meydana gelecek toz emisyonu için Hava Kalitesi Dağılım Modelleme çalışması yapılmıştır (Bkz. Ek 17 Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Raporu). Bu modeleleme çalışmasında yine aynı bölgede ve aynı etki alanı içerisinde yer alan Ankara Göletleri (Tekke) ve Sulamaları Projesi Kapsamında Malzeme Ocakları ve Kırma-Eleme-Yıkma Tesisi Projesi yer almakta olup, maksimum etkiyi hesaplamak için her iki proje kapsamındaki malzeme sahalarının aynı anda işletildiği varsayılmış ve hava kalitesi modelleme çalışması buna göre yapılmıştır. Modelelme çalışması ile elde edilen değerler iki projenin aynı anda çalışması ile ortaya çıkacağı hesaplanan değerlerdir. Bu sonuçlara göre en yakın alıcı olan Tekke Mahallesi, Gökler Mahallesi ve Küçükler Mahallesi nde bütün noktalarda tesisin kontrollü ve kontrolsüz çalışma şartlarını belirten Senaryo 1 ve Senaryo 2 de sınır değerler sağlanmaktadır. Bu değerler iki proje kapsamındaki malzeme sahalarının aynı anda işletilmesi varsayımına göre hesaplanmış değerlerdir. Bu iki projenin aynı anda işletilmemesi durumunda bu değerler azalacaktır. Toz emisyonlarının yüksek çıktığı alanlarda faaliyet sahibi tarafından tüm önlemler alınacak olup, proje alanı sıcaklığa bağlı olarak sulanacak ve çalışma alanındaki iş makinelerine hız sınırlaması getirilecektir. Gaz emisyonlarının yüksek çıktığı alanlarda yine faaliyet sahibi tarafından önlemler alınacak olup, inşaat aşamasında çalışan araçların egzoz ölçümleri düzenli olarak yaptırılacak ve izin verilen egzoz emisyonu sınır değerlerinin aşılmamasına dikkat edilecektir. Arazinin hazırlanması ve işletme aşamasında yapılacak çalışmalardan kaynaklı meydana gelecek gürültü seviyeleri hesaplanmış olup, hesaplanan gürültü seviyeleri ÇGDDY nde verilen sınır değerlerle karşılaştırılmıştır. Arazinin hazırlanması ve işletme aşamalarında çalışanların sağlık ve güvenliklerini korumak için 4857 sayılı İş Kanununa istinaden hazırlanıp yayımlanmış olan ve yürürlükte bulunan yönetmeliğe göre işin yürütülmesi, faaliyet sahibi tarafından sağlanacaktır. Malzeme alınacak yerlerde Hammadde Üretim İzni, GSM Ruhsatı, Mülkiyet İzni alınmadan, Teknik Nezaretçi ataması yapılmadan çalışılmayacak, çalışmlarda SEVK FİŞİ kullanılacaktır. Söz konusu işletmede 2872 sayılı Çevre Kanunu ve 5491 sayılı Çevre Kanunu nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun ilgili maddeleri uyarınca hazırlanarak yürürlüğe girmiş ve girecek olan tüm yönetmelikler ile diğer mevzuat kapsamında çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi için gerekli her türlü izinler alınacak 2872 sayılı Çevre Kanununa ve bu 198

kanuna istinaden çıkarılan tüm mevzuat hükümlerine uyulacaktır. Faaliyet süresince aşağıdaki tüm yönetmeliklere uygun olarak çalışılacaktır. 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve ilgili yönetmelikleri (3386 ve 5226 sayılı yasalarla değişik) 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 3213 Sayılı Maden Kanunu (5995 sayılı kanunla değişik) 4342 sayılı Mera Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 6831 sayılı Orman Kanunu ve ilgili yönetmelikleri Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği (24.08.2011 tarih ve 28035 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği (31.08.2004 tarih ve 25569 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği (30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik (05.07.2008 tarih ve 26927 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (19.12.2007 tarih ve 26735 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (09.09.2009 tarih ve 27344 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği (19.04.2005 tarih ve 25791 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevre Denetimi Yönetmeliği (21.11.2008 tarih 27061 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevre Denetimi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (16.08.2011 tarih 28027 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevre Düzeni Planlarına Dair Yönetmelik (11.11.2008 tarih 27051 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevre Düzeni Planlarına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (17.02.2009 tarih 27144 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik (29.04.2009 tarih 27214 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (14.09.2012 tarih ve 28411 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) 199

Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği (17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (30.06.2011 tarih ve 27980 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği (04.06.2010 tarih ve 27601 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair (27.04.2011 tarih ve 27917 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik (06.03.2007 tarih ve 26454 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik (03.05.2007 tarih ve 26511 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği (04.04.2009 tarih ve 27190 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Geçici veya Belirli Süreli İşlerde İş Sağlığı ve İşçi Güvenliği Hakkında Yönetmelik (15.05.2004 tarih ve 25463 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği (18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği (06.06.2008 tarih ve 26898 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (05.05.2009 tarih ve 27219 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (09.12.2003 tarih ve 25311 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü (11.01.1974 tarih ve 7/7583 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konmuştur.) Karayolları Trafik Yönetmeliği (18.07.1997 tarih ve 23053 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Karayolları Trafik Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (25.05.2012 tarih ve 28303 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (14.03.1991 tarih ve 20814 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (26.03.2010 tarih ve 27533 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Dair Yönetmelik (13.03.1971 tarih ve 13783 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Madencilik Faaliyetleri İle Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği (23.01.2010 tarih ve 27471 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Mera Yönetmeliği (31.07.1998 tarih ve 23419 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği (25.11.2006 tarih ve 26357 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) 200

Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (03.07.2009 tarih ve 27277 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (10.11.2012 tarih ve 28463 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (31.12.2004 tarih ve 25687 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (25.03.2012 tarih ve 28244 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Su ürünleri Yönetmeliği (10.03.1995 tarih ve 22223 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği (17.05.2005 tarih ve 25818 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Sulak Alanların Korunması Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (26.08.2010 tarih ve 27684 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması Ve Arazi Toplulaştırmasına İlişkin Tüzük (24.07.2009 tarih ve 27298 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (14.03.2005 tarih ve 25755 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik (30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (22.07.2005 tarih ve 25883 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde değişiklik yapılmasına dair yönetmelik (03.12.2011 tarih ve 28131 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik (08.06.2010 tarih ve 27605 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Toprak Koruma Ve Arazi Kullanımı Kanunu Uygulama Yönetmeliği (15.12.2005 tarih ve 26024 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği (23.12.2003 tarih ve 25325 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) 201