Diyabet Bak m : S n rlar Ötesi Stratejiler

Transkript

1 BÖLÜM 1 Diyabet Bak m : S rlar Ötesi Stratejiler Düyada her 20 kişide biri (151 milyo yetişki) diyabetlidir. Bu sayı so beş yıldır diyabet oraıda % 11 lik bir artış olduğuu gösterir. Yirmi beş yıl içide diyabetli sayısıı ikiye katlaacağı tahmi edilmektedir1. Güümüzde diyabet hastalarıı büyük bölümü (%50 de fazlası) yaş arasıdadır. Diyabet olduklarıı farkıda olmaya isaları oraı kaygı verici düzeydedir. Diyabet hastalarıı yaklaşık 1/3 üe taı koulmamıştır. Pek çok hasta diyabet oldukları alaşılmada öceki 6 yıl boyuca hiperglisemiktir. Geellikle ilk taıyı, retiadaki diyabetik değişiklikleri fark ede oftalmolojist koyar. Diyabet, yetişkilerde görüle yei körlük vakalarıı başlıca edeidir. Diyabeti so aşaması böbrek hastalıkları ve travmatik olmaya alt ekstremite ampütasyolarıdır. Ayrıca, diyabetlileri kalp-damar hastalıklarıa yakalama oraı ve ölüm oraı, diyabet olmaya kişilere göre 2-4 kat daha fazladır. Diyabetlileri % 65 i kalp ve damar komplikasyoları yüzüde ölür. Caroly ROBERTSON Çevire ve düzeleye: Sevgi OKTAY Diyabet hastalığı eski uygarlıklarca da bilidiği halde, hastalığa acak 1922 de bir tedavi bulumuştur. Ayı yıl Leoard Thomso a isüli uygulamış ve hastaı durumuu etkileye bu ciddi katabolik tablo hafiflemiştir. Başlagıçta bu yei tedavi hastalığı bir çaresi olarak görülmüştür. Ne yazık ki, düya ve tıp çevreleri isülii yeterli bir tedavi değil, yalızca kişii yaşamıı 15 yıl kadar uzata bir tedavi olduğuu öğredi. Nitekim isüli uygulaa ilk kişi ola Leoard Thomso 27 yaşıa varmada hastalığıı komplikasyolarıda öldü. Diyabette tedavi yötemlerii hasta tarafıda alaşılması çok iyi souç verir. Bu olgu başka hiçbir hastalık içi bu kadar öemli değildir. Diyabet hastaı karakterii, hastalığıı kavrama başarısıı, dürüstlüğüü, kedi-kedii deetleyebilme başarısıı ve cesaretii test ede bir hastalıktır. Dr. Elliot Josli, 1923 Uzu yıllar diyabeti tedavisi çok zordu. İsülii hazırlığı sağlıksızdı, hastalarda sepsis gelişiyordu, isüli üretimi zordu, kayaklar ise sıırlıydı. Hastaları isüli uygulamak içi kulladıkları araç-gereçler kullaışsızdı; evde kısa süreli ayrılmak bile plalama ve koordiasyo gerektire bir işti.

2 Bugü diyabet hastasıı daha az egeli var. İsüli, geetik mühedisliği tarafıda üretiliyor; isüli ejektör, kalem ejektör, jet ejektör ya da isüli pompasıyla uygulaabiliyor. Ka şekerii izlemek içi artık idrar testi gerekmiyor; kapiller ka ya da hücre arası sıvısı alıarak yapılabiliyor. Gelecekte sürekli, kaatıcı olmaya ya da e az kaatıcı ola yöetmelerle bireysel glikoz kotrolü yapmak mümkü olacaktır. Çalışmalar diyabet komplikasyoları ve glikoz kotrolü arasıdaki ilişkiye açıklık getirmiştir (2, 3, 4). Gelişmelere karşı, diyabet hâlâ ciddi komplikasyolarla karşı karşıyadır. Pek çok soru cevaplamamıştır. Niçi diyabet hastalarıı büyük bölümü hastalıklarıyla başa çıkmada çok yetersiz kalmaktadır? Nede bazı problemleri oluşabileceği bilidiği halde metabolizma degesizliklerii oluşmasıa fırsat verilmektedir? Hastalık hastaya ede meyda okur? Buu birçok açıklaması vardır. Bugükü tedavi yötemleri bedei ormal fizyolojik işlevii eski halie getiremeyebilir. Hasta rejim yapmalıdır ama rejim metabolizmayla ilgili işlev bozukluğuu tamame gidermez. Gerçek fizyolojik replasma (yerie koyma) olmada diyabet hastasıı yalızca isteee uyması ve belirli ilaçları alması yeterli değildir. Hasta gülük besi tüketimii, ilaç kullaımıı ve yaşam stresi ile faaliyetlerii dege içide tutmalıdır. Bu değişkelerde herhagi biride görüle değişiklik öteki değişkeleri de değişmesie ede olur. Fiziksel (soğuk algılığı ya da başka bir hastalık), fizyolojik (mestruasyo, edoje depresyo) ya da kimyasal (ilaçlar) bazı değişkeler birkaç değişkei ayı ada etkileyebilir (6). Bir hasta e kadar çaba harcarsa harcası, eylemlerii soucu etkileyebileceği garatisi yoktur. Tüm istemlere uya hastalar dahi, hastalığı komplikasyolarıa maruz kalma riski altıdadır. Diyabetle başa çıkmada başarılı oluamaz ise risk artar. E iyi ka glikoz kotrolü başarılamadığıda, e yazık ki pek çok hasta güçte düşme ve hayatı tehdit ede komplikasyolar gibi ciddi tehlikelerle karşılaşır. Ayrıca, hastalar sürekli olarak hem durumsal, hem de potasiyel olarak yeide oluşa kayıplara maruz kalır. HbA1c deki her % 1 lik azalma ile birlikte komplikasyo ora da da %30-35 lik bir azalma olur Diyabetle bafla ç kmak içi Hasta kedi kedie bak m becerilerie; Hastal k hakk da pek çok bilgiye; Sa l a ve kedie bak m kousuda pozitif tutum almas a; gereksiim vard r. Diyabet hastay düflümeye zorlar. Hasta hastal a verile öceli i belirler. Hastal kla bafla ç kmada eyi öemli oldu u, e yapmas ve hagi hareketlerde kaç mas gerekti i gibi koularda karar vermek zorudad r. 2 SEVGİ OKTAY

3 Bular, bağımsızlığı kaybı, spotalığı kaybı, sağlık durumuu kaybı, ve tüm çabaları daha da kötüye gitmesie ede olacak kotrol kaybıdır. Bazı hastalar diyabeti bir meyda okuma olarak görür; etkili davraışlara ve hastalık ile başa çıkma becerilerie sahip olabilirler. Öte yada bazıları da daha pasif bir rol beimserler; bu, hastalığı ciddiyetii reddetme ve kedi kedie bakım sorumluluğuda kaçıma biçimide olabilir. Hastaı kedi kedie bakım yeteeğii etkileyebilecek birçok dış etke vardır. Diyabet ayı zamada masraflı bir hastalıktır. Hastaları etki olarak hastalıklarıyla başa çıkabilmeleri içi birçok malzemeye ihtiyaçları vardır (glikometre, çubuk, laset, ejektör, isüli ve ağızda alıa ilaçlar vb.). Pek çok hastaya verile yıllık reçete ortalaması 31,5 tir. Ruti tıbbi bakım, farklı disiplilerdeki sağlık çalışalarıı ( hekim, eğitme hemşire, diyetisye ve çoğulukla bir ruh sağlığı uzmaı) katılımlarıyla yapıla çok sayıda muayeede oluşur. Diyabet komplikasyolarıa sahip hastalar içi bu listeye 3-4 tıbbi uzmaı daha eklemesi gerekir. Bu durumda sigortaı kapsamı sık sık yetersiz kalır ve pek çok örekte olduğu gibi hastalar masrafları ödemede güçlük çekerler. Gerekli malzemeyi ya da ilaçları alacak paralarıı olmaması ya da bakımları içi gerekli uzmalara gidememeleri yüzüde bazı hastaları rahatsızlıklarıı artması ya da hastaede bakıma ihtiyaç duymaları çok üzücüdür. Hastalık diyabet hastasıa baka sağlık görevlilerii de zorlar. Kroik hastalığı ola hastaları tedavisi, tedaviye ilk karar vere hekimde bir eğiticiye kadar bir çok kişii öemli roller üstlemesii gerektirir. Diyabet bakımıı % 90 da fazlası diyabetlii kedisi tarafıda yapıldığı içi, sağlık bakımı vereler souçta ve girişimleri başarısıda sorumlu değildir. Bir profesyoel, direktifler yerie getirilse de arzu edile souca ulaşılacağıı garatisii veremez. Buu yerie profesyoel başarıı kesi olmayacağıı ve çabalara karşı soucu pozitif olmayabileceğii kabul etmelidir. Hastada gülük yaşamı güçlükleri yaı sıra yoğu terapii birçok Bireyleri iaç sistemleri ile ailelerii ve toplumu iaç ve öyarg lar, hastal a karfl tutum üzeride çok etkilidir. Toplum, hastal bir ceza ya da bir zay fl k iflareti olmad beimsememifltir. Diyabetli ile çal fla bir sa l k görevlisi, baflar l olabilmek içi, hasta eksikliklerii ve zay fl klar vurgulamak yerie, olumlu yaklafl mlar vurgulayarak iliflkii oda de ifltirmeyi ö remelidir. Uygulamadaki temel presip, itaate odakl bir iliflki yerie iflbirli ie ve alaflmaya dayal bir iliflki kurmak olmal d r. DİYABET BAKIMI: SINIRLAR ÖTESİ STRATEJİLER 3

4 parçasıı birbiri ile uyumlaştırmasıı istemek çok yıldırıcı ve çoğulukla kişiyi başta başarısızlığa mahkum etmek olur. Başarı, bir strateji gerektirir; bu strateji hastaı yalızca hastalıkta kurtulmasıa değil, ayı zamada esek bir yaşam biçimie olaak verecek tekikleri geliştirmesi ve öğremesie yardımcı olabilir 7. Stratejilerde biri "Diyabeti Ekip ile Yöetimi" dir. Diyabeti Ekip ile Yöetimi Diyabeti, ekip tarafıda yöetilmesi, değişimi kolaylaştırır ve pozitif bir souç olasılığıı geliştirir (8, 9). Ekip hastaya bakım sağlayacak hekimler, hemşireler, diyetisyeler, sosyal hizmet görevlileri ve diğer sağlık bakım profesyoelleri, ayı zamada hastaı ailesi ve arkadaşlarıda oluşur. E öemlisi, hasta merkezli bir ekip oluşturulmasıdır (Şekil 1.1). R SKLER N ALGILANMASI kedilik imaj kayaklar sosyal gruplar OLANAKLAR Eczac Diyabet Ekibi medya Egzersiz Fizyolo u DOKTOR Psikolog Psikiyatrist D YABETL D YET SYEN t bbi sistem ifl Diyabet E itimcisi HEMfi RE Edokriolog Diyabet Uzma *GEÇM fi DENEY MLER aile egeller okul YARARLARIN ALGILANMASI fiekil 1.1 Diyabet ekibi Ekip, destek, daışmalık, eğitim ve uzmalık sağlamak üzere birlikte çalışırke, seçimi hasta yapar, karar verme aşamasıda so söz hastaıdır. Üyeleri çeşitliliği edeiyle, rollerii esek ve değişebilir olması içi ekibi diamik olması gerekir. Ekibi her üyesi kedisie özgü uzmalık bilgisii ortaya koyar. Uzmalık bilgisii başkasıyla kesiştiği çeşitli alalar vardır. Ortak iş yapmak içi uzma üyeler, her üyei eşit ilişkiler içide olduğu bir ekip çalışmasıa göüllü olduklarıı göstermelidirler. İlişkiler, yarışmacı ve birbirie zıt de Diyabet ekibideki bir uygulay c ekibi di er üyeleriyle koordiasyoa yaaflm yorsa, çok parlak biri de olsa, ou ekibe katmak yeterli de ildir. Ekibi diyabete yaklafl m, bütüleflmifl bir program kapsam da olmal d r. 4 SEVGİ OKTAY

5 ğil, karşılıklı saygıyla birlikte ortak çalışmaya yöelik olmalıdır. Grubu her üyesi kedi rolüü kapsamı kadar diğer üyeleri rollerii kapsamıı da alamaya ihtiyaç duyar. Bu bilgi grubu çabuk hareket etmesie ve iletişimle problemleri azaltmaya olaak verir. Sorumluluklarda hemfikir olmak, ekip içeriside görevleri, sorumlulukları ve karar almayı paylaşmak so derece öemlidir. Ekip yöetimi sorusuz olmaz. Daha öce belirtildiği gibi, hastaı ailesi, okulu, işi ve hatta içide yaşadığı topluluğu da kapsaya pek çok dış faktör başarıyı etkiler. Hagi çevre faktörlerii yardımcı olduğuu ve hagilerii ekibi etkiliğii bozabilecek egeller olduğuu belirlemek olumlu souçları gelişmesie yardımcı olur. Ekip daha sora bu bilgiyi, eylem plalarıda değişiklik yapmak içi kullaabilir. Diyabet tedavisi metabolizmayı yeilemede başarısızdır; yalızca ormal fizyolojiyi taklit eder. Bir hastaı metabolizması ormale yaklaşabilir, ama e uyumlu ve e ilgili hasta bile mükemmele ulaşamaz. Sistemlerimiz heüz o kadar yeterli değildir. Başka bir deyişle, tam bir başarıya ulaşmak mümkü değildir. Bu yüzde ekip alçak göüllü ve gerçekçi bekletiler içide olmalıdır. Hastaları isa olduğuu, uygu olmaya seçimler yapabileceğii ve hatalar yapacağıı uutmamalıdır. Ekip, belli bir hedefe ulaşamamaı ya da davraışı değiştirememei bir yetersizlik olmadığıı kabullemeyi öğremelidir. Yalışlar, çözülmeyi bekleye problemler olarak görülmelidir. Özürler değil, çözümleri üzeride durulmalıdır. Zayıflıklar değil güçlü yöler vurgulamalıdır. Hedefler kousuda alaşmaya varmak ve oları gerçekçi ve uyumlu değişikliklere yöeltmek çok öemlidir. Küçük değişikliklerde alaşmaya varılması başarı olasılığıı arttırır. Hastaı yaşadıklarıda ve sağlıklı ya da sağlıksız olsu yaptığı seçimlerde, haberdar olmaya hakkı olduğu bilimelidir. İletişim becerileri eğitim, davraış değiştirme tekikleri ve stratejileri, hastaı seçim yapmasıa ve gülük hayattaki uygulamayla teori arasıdaki farkı kapatmasıa yardımcı olur. Etkili değişim, "daışmalık, akra desteği, hedef belirleme ve yaşam biçimii değiştirme tekikleri ile" daha da gelişir. Bireysel ya da grup etkilikleri aktif katılımı ve yetkileşmeyi artırır. Daha çok ve devamlı destek vermek daha etkili bir ekibi oluşmasıa yardımcı olur. Diyabet Hemflireli ii Rolü Hemşireler diyabet ekibide çok öemli bir role sahiptir. Hemşirelik uygulaması bütücü bakıma öem verir. Aile ve toplumu etkisii kabul eder; hasta eğitimi, desteği ve daışmalığı yoluyla hemşirelik, hasta ve DİYABET BAKIMI: SINIRLAR ÖTESİ STRATEJİLER 5

6 ailesii sadece gerçekleri ve psikomotor becerileri değil, ayrıca bilgiyi davraışa döüştürmelerii sağlayacak yötemleri ve stratejileri öğremelerie yardımcı olur. Öte yada hemşireliği rolüü, sürekli olgulaşmayla yükselmesii sağlamak öemlidir. Diyabet hemflireli ii profesyoel itelikleri Özerklik; Hemşirelik uygulamasıı e olduğu ve asıl yapıldığıı taımlama yeteeği" olarak açıklaır. Hemşirelik isiyatif almalı, uygulama stadartları geliştirmeli ve tüm üyelerle ortak olarak çalışmalıdır. Yeterliliği aşamaları taımlamalıdır. Hemşirelik üyelerii güveli uygulama yapacağıı bilmek yeterli değildir. Hemşireliği performas kriterlerie ihtiyacı vardır; bu, uygulamaı başlagıç aşamasıda öteye geçmesi içi hemşirelik uzmalarıa cesaret verecek teşvik ve fırsatlara olaak sağlar. Yeterlilik temelli stadartlar, acemide uzmaa kadar uygulayıcıda beklee performası açıkça ortaya koyacaktır. Bu kriterler her beklee davraışı açık biçimde saptayacak ve sürekli gelişmeyi besleyecek bir modeli oluşmasıı sağlayacaktır. Diyabet hemflireli ii profesyoel itelikleri; özerklik (otoomi), bilgiye ba l l k, uzmal k becerisi yükümlülük. Özerklik diyabet hemşireliğii bağımsız olarak çalışması gerektiği alamıa gelmez. Hemşireliği hasta bakım ekibii diğer üyeleriyle etki bir ortaklık kurmaya gereksiimi vardır. Diyabet hastasıı bakımıa katıla ekibi etkili olması birlikte uyum içeriside çalışmaı öteside bir çabayı gerektirir. Bağımsız uygulama, diyabeti çok sayıda faktörü karşılıklı ilişkileride etkilee karmaşık bir hastalık olduğu gerçeğii göz ardı eder. Bakımı bir yöüde yapıla değişiklikler bakımı öteki yölerii etkileyecektir. Hemşireler bağımsız olarak çalıştığıda, hasta bakımıı bütülüğü bozulur. Bakımı bütülüğüü garati etmek içi, hemşirelik öteki uzmalarla işbirliği yapmasıı öğremelidir. Hasta bakım ekibii tüm üyeleri plalama, karar verme, problem çözme ve hedef belirlemede işbirliği yaparlar. Karar ve eylemleri souçlarıı sorumluluğu da paylaşılır. Bu işbirliğii soucuda hastalar da kazaçlı çıkar çükü bakımları daha kapsamlı olacaktır. Hemşirelik de kazaır, çükü daha iyi hasta bakımıa ulaşılacaktır. Hemşireler becerilerie, uzmalıklarıa ve uygulamalarıa yasıya bilimsel ve profesyoel bilgiyi paylaştıkları zama, işbirliğie daha kolay ulaşılabilir. Buu içi diğer disiplileri, oları işlevlerii, sıırlarıı ve güçlü yölerii temel düzeyde alamak gereklidir. Ekibi her üyesi diğerlerii alayacaktır daha da öemlisi karşıdakie saygıyı öğreecektir. Roller, rekabetçi değil övgüye- desteklemeye yöelik olacaktır. Bilgiye ba l l k; hemşireler bilgiye (kaıta) bağlı olduklarıı göstermelidir. Diyabet hemşirelerii hastaya asıl eğitim vereceğii bilmesi yeterli değildir. Hemşirelik daha geiş bir uzmalık yapısıı elde etmeye ve hakim olmaya çalışmalıdır. Hemşirelik diyabeti tıbbi ve psikolojik 6 SEVGİ OKTAY

7 yölerii iyice alaşılmasıı gerektirir. Hemşireler diyet, egzersiz, stres, komplikasyolar, ilaçlar ve buları asıl olduğu hakkıda ileri bilgiye sahip olmalı, kişiyi fizyolojik, psikolojik ve fiziksel düzeyde bireysel olarak etkileye (diyabet ve ka şekeri kotrolüe etki ede) bütü diğer değişkeleri de bilmelidir. Uygulamaı öemli bir yaı araştırma olmalıdır. Her gü hastalarla görüştükleri ve hasta davraışlarıı kavradıkları içi hemşireler bu yeterliliğe sahiptir; çükü hastaları gereksiimlerii saptamak ve buları karşılamak içi etkili yolları belirlemekle yükümlüdür. Hemşirelik, araştırma yaparak, etkili bakım ve eğitim içi gerekli ola, (eğitim, daışmalık ya da duyarlılık geliştirme amaçlı) hasta toplatı yötemlerie geçerlilik kazadırabilir ve etkiliğii artırabilir. Başlagıçta hemşirelik, araştırmaya ola desteğii sadece okuyarak ve çalışmaları belli bir uygulama alaıa uyguluğuu ve geçerliliğii değerledirerek gösterebilir. Bir dergi kulübüü yapabileceklerii düşüelim. Dergi kulübü kişiye meslektaşlarıyla karşılaşma ve makaleleri okuyup tartışma fırsatı verebilir. Araştırma projelerii plalaması, yürütülmesi ve değerledirilmeside disipliler arası ortaklık (işbirliği), bilimsel kliik araştırmalar düyasıa hemşireliği girişii kolaylaştıracaktır. Kalite güvecesi çalışmaları ve icelemeleri bir araştırma projesi içi temel olarak kullaılabilecek iyi bir veri kayağı olabilir. Başka hasta grupları üzeride çalışılarak yayımlamış araştırmalarda da yararlaılabilir. Diğer diyabet eğitimcileriyle ortak çalışmalar düşüülebilir. Bu, araştırma popülasyouu geişletebilir ve elde edile bulguları öemii artırır. Araştırmaı çok büyük bir proje olmasıa gerek yoktur, araştırmayı gülük faaliyetler içi bir problem çözme tekiği olarak düşümek yararlı olabilir. Diyabet hemşireliği, sadece araştırma ve yayı yaparak diyabet bakımıa kedisii adadığıı (bağlılığıı) kaıtlayabilir. Sadece araştırma yaparak hemşirelik, sağlık bakım sistemie etki biçimde katkıda buluma yeteeğii ortaya çıkarabilir ve kullaabilir. Uutulmamalıdır ki, değişimi etkilemeye çalışırke, araştırma ile ulaşıla gerçek bulgular, fikirlerde daha ika edicidir. Uzmal k; Profesyoelliği bir başka yöü de uzmalık bilgisidir. Bir meslek uzmalık bilgisii asıl geliştirir? Acemi uygulamacıya öğretmek içi kullaıla geleeksel yötemlerde biri rol modeli olmadır; bu bir kişii başka birii değer ve davraışlarıı öğremesi sürecidir. Özdeşleşme yoluyla bilgi ve değerler edilge biçimde aktarılır. Rol modeli olma, az deeyimi ola uygulamacılar (öreği yeterli becerisi olmaya ya da Hemflirelik, sadece diyabet ekibii olufltura profesyoeller ile yapt araflt rmalarla yetimemelidir. Etki bak m sa layacak yei yötemleri test ede ve hemflirelik giriflimlerii etkili ii ka tlaya araflt rmalar, plalamas ve yürütülmeside de aktif olmal d r. DİYABET BAKIMI: SINIRLAR ÖTESİ STRATEJİLER 7

8 kedi başıa profesyoel değer üretecek deeyime sahip olmaya, yei başlaya bir diyabet eğitmei) üzeride çok etkili olur. Bu yötem, zama ile sıırlıdır ve davraışları model alıa uzmada daha ileri bir düzeye ulaşmaya olaak sağlamaz. Rehberlik (metor) ise, deeyimli bir kişi ile acemi bir kişii etkileşim içide olduğu uzu döemli aktif bir süreçtir. Rehber, bir daışma, öğretme, destekleye ve yol gösteredir. Rehberler rol modeli olarak hizmet verirke, davraış şekilledirmei öteside, profesyoel sosyalleşmeyi cesaretledirir ve kariyerde ilerlemeye teşvik eder. Rehber, acemii gelişmesi içi ou harekete geçirir. Bu etki yavaş gelişir ve zama geçtikçe bireyi yei öğrediklerii özümsemesii ve değişikliklerle bütüleşmesii sağlar. Geçmişte rehberlik, daha çok iş düyası ile ilgili meslekler arasıda yaygıdı. Hukuk alaıda, yei başlaya avukatları deeyimli avukatlarla birlikte çalışmasıa olaak vere stajyerlik yötemi vardır; iş yaşamıdaki bu "ağabey- kardeş ilişkisi", hami olmayı ve rehberlik etmeyi sağlar. Resmi ya da gayrı resmi ola bu ilişkiler, heüz acemi ola profesyoeli sosyalizasyouu artırır. Ayrıca bular mesleği imajıı gelişmesie yardımcı olur. "Rehber yetiştirile modeli", kolayca diyabet hemşireliğie de uygulaabilir. Baflar l Bir Rehberi Özellikleri Verici ile uzu süreli bir iliflkii kurulmas içi göüllü olmak Sa l kl bir görüfle ve uygulama felsefesie sahip olmak Kedi ala da uzma olmak ve liderlik yapabilmek Yükümlülük; Profesyoelliği bir başka yöü ola yükümlülük, hemşireliği topluma karşı ola sorumluluğu alamıa gelir. Hemşirelik, hastaları güveliğii tehlikeye atmamak içi, "akra değerledirmesi süreci"de yararlaarak üyelerii performasıı güvece altıa alabilir. Hemşirelikte "akra değerledirmesi"i yapılabilmesi, (soucu olumsuz da olsa) hemşireleri birbirlerii performasıı değerledirmeye istekli olduklarıı gösterir. Akra değerledirmesii e basit şekli krediledirmedir. Sertifikaladırarak ve sertifika yeileyerek hemşirelik, hemşireleri güveli ya da miimal düzeyde uygulama yapacak kadar yeterli bilgiye sahip olduklarıa güvece verebilir. Bu yie de bir hemşirei uygulamasıı bu temelde olacağıı garati edemez. Ayı zamada bu uygulamacıları ileri düzeyde bilgi ya da beceriye sahip olduklarıı taımlamaz. Hemşirelik, akra değerledirmesie tek katkı olarak sertifikaladırma ile yetiemez. Buda daha fazlasıa istekli olumalıdır. Disipli içi (meslek içide) işbirliği ilk adımdır. Resmi ya da gayrı resmi olarak, belli bir hasta ya da hasta problemi hakkıda tartışmak içi meslektaşlarııza daışmalık yaptığıızı düşüü. Tartışma grupları, bilgi ve 8 SEVGİ OKTAY

9 becerileri bir havuzda toplamak ve hasta bakımıdaki gelişmeleri arttıracak yei ya da farklı stratejileri öermek üzere vaka suumu değerledirmesi şeklide olabilir. Souç olarak hemşirelikte profesyoel uygulamaları resmi olarak değerledirmek içi kalite güvecesi komiteleri geliştirilmelidir. Bu komiteler, miimal stadartları karşılamada başarısız ola üyeleri tespit etme yetkisie sahip olacaklardır. Çabaları, başarıları ve başarısızlıkları iletişimi yükümlülüğü öemli bir parçasıdır. Hemşirelik daha sık yayı yapmaya başlamalıdır. Yayı yapmaksızı rolümüzü etkililiği belgeleemez ve öermelerde öte gidemez, kaybolur. Yayılar diyabet dergileriyle sıırlamamalıdır. Dergileriizi ya da meslektaşlarımızı özel olarak ilgilediği dergileri bir düşüü. Yerel gazeteize yazmayı öeri, kedi haber bülteiizi çıkardığıızı düşüü. Başarılı yazı gerçek yazma sürecie bağlı değildir. Kou hakkıdaki bilgiye ve üzeride düşüce geliştirmeye bağlıdır. Hepimiz gülük ilgiç problemler ve olaylarla ilgiliyiz. Tüm gerekli ola şey zama ayırarak oturup yazmaktır. Eğer yazmak mümkü değilse o zama bilgiizi doğruda halkla, hastalarla, mesleki kouşmalarla paylaşı. Fırsat bulduğuuzda kouşmaya göüllü olu, yoksa da fırsatları yaratı. Bu davraışlar hastalara ve diğer sağlık profesyoellerie rolüüzü açıkça yasıtacaktır. Bular güveilirliği destekler ve diyabet hemşiresii davraışlarıdaki sorumluluğu arttırır. ÖZET So beş yıldır tip 1 ve tip 2 diyabetlileri taı, epidemiyoloji ve kliik yöetimide köklü değişiklikler olmuştur. Güümüzü tedavi plaları hastaya daha çok seçeek suarke diyabet karmaşık bir rahatsızlık olmaya devam etmektedir. Diyabetik olmaya bireyi ka şekerii taklit etmek hala zordur. Hastaı e yediği e zama yediği, e kadar yediği, aktivitesi (yoğuluğu ve süresi), isüli uygulamasıı zamalaması, dozu ve tipi, ayrıca hastaı biliç düzeyi ka şeker düzeyii etkileyebilir. Souç olarak hastalığı alamada öemli gelişmeler ve yei tedaviler olmasıa karşı, diyabet hastaı yüksek düzeyde katılımıı talep ede bir hastalık olma durumuu sürdürür. Hastaı her zamakide fazla bakıma katılmaya ve komplikasyoları ölemek ya da sıırlamak ormal glisemiye yaklaşmak içi çok sayıda bileşele başa çıkmaya gereksiimi vardır. Hasta tedavi ve bakımıa katılırsa, hastalık süreci ve tedavisii alarsa, hedeflee düzeyleri altıdaki ya da üzerideki glikoz seviyesii öemii kavrarsa bu başarılabilir. Hastalar bilgileri e şekilde bir araya Diyabet ala da çal fla hemflireler e az temel bilgi düzeyide sertifikalad r lmal ve sertifikalar yeileerek yeterlilikleri ve sorumluluklar güvece alt a al mal d r. Diyabet hemflireli ide meslek içi iflbirli i ilk ad md r. DİYABET BAKIMI: SINIRLAR ÖTESİ STRATEJİLER 9

10 getirildiği kadar asıl alamladırıldığıı bilmeye de ihtiyaç duyarlar. Tedavii başarısıda bilgiyi asıl toplayacakları, bilgiyi asıl yorumlayacakları ve istemeye souçları değiştirilmesi içi bir pla yapmayı öğreme gereksiimleri vardır. Başka bir deyiş ile hastalar problem çözme tekiklerii kullamada beceri kazamayı gereksiirler. Eğer bir başarı elde edilecekse diyabet ekibi hayati öem taşır. KAYNAKLAR 1. Amos AF; McCarty DJ; Zimmet P, The risig global burde of diabetes ad its complicatios: estimates ad projectios to the year Diabet Med ; 14 Suppl 5: S Farkas-Hirsch R, Itesive Diabetes Maagemet. 2d ed. Alexadria, Va: America Diabetes Associatio, Hirsch IB. Diabetes Mellitus ad the Use of flexible isuli regimes. Am Fam Physicia 1999;60(23): Ohkubo Y et al. Diabetes Res Cli Pract. 1995;28: Rater, R Log Term Health Care Outcomes i Daibetes: Ecoomic ad Political Implicatios. Edocriol Metab Cli North Am (3): Skyler JS. Isuli treatmet. I Lebovitz HE, ed. Therapy for Diabetes mellitus ad related disorders. 3d ed. Alexadria, VA.: America Diabetes Associatio, 1998: The Diabetes Cotrol ad Complicatios Trial Research Group: Implemetatio of treatmet protocols i the Diabetes Cotrol ad Complicatios Trial. Diabetes Care : , 8. The Diabetes Cotrol ad Complicatios Trial/Epidemiology of Diabetes Itervetios ad Complicatios Research Group. DCCT ad cotiuig beefits despite icreasig A1C Retiopathy ad ephropathy i patiets with type 1 Diabetes for years after a trial of itesive therapy. N Egl J Med 2000;342(6): UK Prospective Diabetes Study Group: Itesive blood-glucose cotrol with sulphoylureas or isuli compared with covetioal treatmet ad risk of complicatios i patiets with type 2 Diabetes (UKPDS 33). Lacet : , 10 SEVGİ OKTAY