Bulanık Sürece Dayalı Faaliyet Tabanlı Maliyetleme Sistemi

Transkript

1 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 Bulaık Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetlee Sistei Muhsi ÇLİK ÖZT Faaliyet tabalı aliyet tasarıları aalizde ve değişkeleri tahiide hatalara büyük ölçüde duyarlı değildir. Geleeksel faaliyet tabalı aliyet odelii eksik ola öeli usurlarıı taalaak aacıyla Kapla ve Aderso (2004) Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyet olarak adladırıla ikici esil faaliyet tabalı aliyet sisteii öeriştir. Bu siste, aliyet havuzlarıda harcaa zaa yüklee ölçüleri esasıa dayaaktadır. Sürece dayalı faaliyet tabalı aliyet sistei; doğru ve güveilir zaa yüklee ölçülerii kullaılaaası, toplaa ve hesaplaa yötei üzeride veri gücellee zorluklarıı buluası ve büyük hacide verileri olası gibi tahsis edile aliyetleri hesaplaasıda bazı zorluklara sahiptir. Ayrıca, siste eydaa gelebilecek herhagi bir faaliyet değişikliğide yetersiz bilgiler dolayısıyla doğru karar vereye duyarlı değildir. Bulaık küe teorisi belirsiz çevre ortaıda karar alakta akıl yürüte ile ilgilee atıksal bir yaklaşıdır. Bu çalışa, aliyetlee kousuda bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyet adıyla yei bir çerçeve öerektedir. Çalışada, üçge bulaık sayı tekiği kullaılarak bulaıklaştıra yapılış ve sürece dayalı faaliyet tabalı aliyet sistei içi yei bir ekaiza öeriliştir. Aahtar Kelieler: Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyet, Bulaık Matık, Üçlü Bulaık Sayılar, Bulaık Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyet JL Sııfladırası: M4, C60. Fuzzy Tie-Drive Activity-Based Costig ABSTRACT Activity-based costig desigs are ot greatly sesitive to errors i estiatig of variables. Kapla ad Aderso (2004) suggested the secod geeratio of the activity based costig syste, called as Tie-Drive Activity-Based Costig i order to coplete iportat issig copoets of the covetioal activity based costig odel. This syste is aily based o the tie drivers spet o cost pools. Tie-drive activity-based costig has soe difficulties i calculatig of assiged cost such as lack of accurate ad reliable tie drivers, difficulties of collectig ad updatig data for calculatio procedure, ad huge volue of data. Furtherore, it is ot sesitive to give correct decisios because of weak iforatio whe there ight be ay chage o activity. The fuzzy sets theory is a logical approach is related to reasoig i aageet of ucertaity eviroets. This paper suggested a ew fraework o costig aed as fuzzy tie-drive activity. I the study, a fuzzificatio operatio was carried out by usig the triagular fuzzy uber echais ad suggested a ew fuzzificatio techique for the tie-drive activity-based costig systes. Key Words: Tie-Drive Activity-Based Costig, Fuzzy Logic, Triagular Fuzzy Nuber, Fuzzy Tie-Drive Activity-Based Costig Jel Classificatio: M4, C60. Doç. Dr. Muhsi ÇLİK, Paukkale Üiversitesi, İİBF, İşlete Bölüü, [email protected] 9

2 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206. GİRİŞ Maliyetlee, fiasal uhasebei derlediği verilerde topla ve biri aliyeti hesaplaa işleidir. (Büyükirza, 2009: 34). Maliyetlee, tü aliyet yöteleride ürüleri, işleleri, süreçleri ve hizetleri aliyetlerii tespit etek içi farklı yaklaşılar kulladığıda çoğu zaa bir tekik olarak adladırılır (Geçoğlu, 2008: ). Maliyetlee, ruti olarak gü gü aliyetleri belirleesi ve aliyet yüklee ölçülerie ataası dolayısıyla işle olarak da adladırılır. Diğer bir deyişle aliyetlee, bir firaı farklı operasyolarıda veya üretii çeşitli aşaalarıda harcaaları tahsisi, sııfladırılası ve kaydıı yapılasıdır (Mortaji vd., 203: 63). taıış aliyet sistei, farklı süreçleri dolaylı aliyetlerii al ve hizet gibi aliyet objelerie dağıtııda statik ve tek aliyet oraıı kullaıldığı geleeksel aliyet sisteidir. Sabit dolaylı giderleri küçük ve az olduğu, durağa ortalarda belirli searyolarda geleeksel aliyet sistei iyi çalışır. Acak daha karaşık ortalarda yalış ürü aliyeti tahilerie yol açar (Sigueza-Guza vd., 204: 77). Burada söz edile karaşık orta ile; farklı şekillerde hizet gerektire fazla sayıdaki üşteri, farklı şekillerde tasarlaa fazla sayıda ürü, farklı şekillerde kullaıla fazla iktarda kayak, farklı şekillerde tei gerektire fazla sayıda tedarikçi; farklı veri sisteleri ve fazla sayıda operasyoel veri kastedilektedir (Yükçü ve Göe, 2009: 2). Maliyetlee tekikleri arasıda e yaygı ola Faaliyet Tabalı Maliyet (FTM), yeilikçi yöeti uhasebesi uygulaalarıda biridir. FTM ilk kez açıkça 987 yılıda Willia J. Brus ve Robert S. Kapla ı Muhasebe ve Yöeti kitabıda bir bölü olarak taılaış ve yer alıştır. Robi Cooper ve Robert S. Kapla 988 yılıda Harvard Busiess Review de yayılaaya başladıkları bir dizi akaleleride faaliyet tabalı yöeti ve aliyet kavralarıa dikkat çekişlerdir (Mortaji vd., 203: 63). Geleeksel aliyet sisteleride işleteye ait geel üreti giderleri öcelikle üreti aliyet erkezlerie aktarılakta soraki adıda ise aliyet erkezleride toplaa aliyetler akie saati ve direkt işçilik saati gibi taşıyıcılar vasıtasıyla ürülere yükleektedir. FTM yöteide ise, kayak giderleri, aliyet erkezleri yerie işletede ortaya çıka faaliyetlere, farklı aliyet yüklee oraları yardııyla dağıtılakta, sorasıda ise buralarda toplaa aliyetler, faaliyetlerle ilgili çeşitli aliyet yüklee oraları vasıtasıyla ürülere, hizetlere ve üşterilere aktarılaktadır (Cooper ve Kapla, 992:, Özyürek ve Diç, 204: 348). Sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee, işleteleri aliyetlerii ve kârlılıklarıı; üşteri, ürü ve hatta sipariş gibi daha bir çok alt seviyede sürdürülebilir şekilde bölüleyip yöetelerii ükü kılakta, bu edele de kurusal perforası çok daha etki biçide yöetilebilesie olaak taıaktadır (Yükçü ve Göe, 2009: 2). Bu çalışada Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetleei (SDFTM) gelişii ve SDFTM hakkıda kısaca bilgi verildikte sora bulaık küe kavraıda bahsedilecek, ardıda bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee kousu bulaık üçge sayılar kullaılarak örek üzeride işleecektir. 92

3 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/ SÜRC DAYALI FAALİYT TABANLI MALİYTLM Kuru veya kuruluşlarda belirli faaliyetlere odaklaak ve faaliyetlere ait aliyetleri düşürülesi, yöeticiler içi oldukça öeli bir koudur. So yıllarda faaliyet tabalı aliyetleei yöeti aaçlı olarak kullaılası ile bu problei çözülebileceği vurgulaaktadır. Faaliyet tabalı yöetide bilgiler sadece uhasebe sisteleride geleektedir. Üreti kotrol sisteleri, satış eri sisteleri ve ühedislik sisteleride de alıa verilerle işlete geelide etegre bir bilgi sistei oluşturulaktadır. Bu etegre bilgi sistei kuru veya kuruluşlara ürü-hizet hattı, üşteri ilişkileri, işleleri geliştirilesi, pazar bölülediresi, ürü, üşteri karışıı gibi birbiride farklı, verililiği ve kârı arttıracak stratejik ve operasyoel kararları alıasıa yardıcı olaktadır (Özyürek ve Diç, 204: ). Buu içi işletei bütü faaliyetleri çok detaylı ve dikkatli bir şekilde iceleekte, faaliyet souçları aaliz edilekte ve e iyi souçları sağlaya birilerle veya diğer işletelerle karşılaştıralar yapılaktadır. Ayrıca çalışaları işletei üreti sürecide daha etki olaları destekleekte, üreti süreci ile ilgili görüşleri öeseekte ve bu doğrultuda değişiklikler yapılabilektedir. Böylece üreti sürecide iyileştireler yapılakta, kayakları optial kullaıı ve aliyetlerde düşüş sağlaabilektedir (Karğı, 203: 28). Faaliyet aalizide işlete, kata değeri ola ya da olaya faaliyetleri belirler ve üreti sürecide kata değeri olaya faaliyetleri ortada kaldırır. Maliyete yol aça faktörleri bir aalizii yaparak, yapıla işi daha iyi durua getirilesie dair fırsatlar elde edebilir. Ayı zaada faaliyet aalizi sayeside, her bir faaliyeti taalaası içi e kadar süre gerektiği, faaliyetleri verililiği ve faaliyet süreçleri ile ilgili bilgilere de ulaşabilir (Özyürek ve Diç, 204: 349). Çalışaları zaalarıı, faaliyetler üzeride asıl harcadıkları kousu, aslıda birçok aliyet sisteii araştıra kousu oluştur. Zaa tahileri, aliyet yöetiide kayak aliyetlerii faaliyetlere aktarılası oktasıda kullaıla öeli süreç etkeleri olarak karşııza çıkar (Çapuk, 202: 73). Faaliyet tabalı aliyet yöteii faydalarıı yaıda, uygulaada bazı zorluklarla karşılaşılıştır. Bu zorluklar; persoel görüşeleri ve aket çalışalarıı zaa alıcı olası ve ayı zaada yötei kuruluuu pahalı olası, aulleri, üşterileri ve faaliyetleri değiştiği ortalarda odeli gücelleesii zaa alası, FTM teelli aliyet yöeti sisteleri ile işletei diğer bilgi sisteleri arasıda etegrasyo veya eşgüdü eksikliği, büyük işletelerde bu sistei uygulaasıı karaşık olası, yöeti desteğii yeterli olayışı, yötei uygulaası sürecide tü persoeli eğitilesii zorlukları şeklide sıralaabilir. Faaliyet tabalı aliyet yöteii eksikliklerii ortada kaldırak aacıyla sistei özelliklerii kaybetede yei bir siste geliştiriliştir (Karğı, 203: 30, Özyürek ve Diç, 204: 349). Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyet (SDFTM) adıı ala bu yei yötei kolay ve hızlı uygulaabile, RP (terprise Resource Plaig-kurusal kayak plalaa) ve CRM (Custoer Relatioship Maageet-üşteri ilişkileri yöetii) sisteleride veri 93

4 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 beslee ve bu sistelerle etegrasyo sağlayabile, sürdürülebilirliği ve düşük aliyetli ve hızlı gücelleesi, İşlete çapıda odelleebile, belirli siparişler, süreçler, tedarikçiler ve üşteriler içi belirli özellikleri kolay dahil edilebilesi, verililik ve kapasite kullaı işlerliği açısıda şeffaflık, ögörüle sipariş iktarı ve karaşıklığıa dayalı gelecekteki kayak taleplerii ögörebile kabiliyeti gibi bir çok avatajı söz kousudur (Kapla ve Aderso, 2003:-6). İşlete faaliyetleride harcaa zaaı dikkate ala ve işletede oluşa boş zaaı aliyet hesaplaalarıa kata yei bir yöte ola SDFTM sisteii (Tie-Drive Activity-Based Costig) kullaılasıı daha doğru bilgi elde edilesii sağlayacağı düşüülektedir. Bu çerçevede, faaliyet tabalı aliyet sistei yerie atıl kapasitei ede olduğu farklılıkları da alaşılasıı sağlayacak SDFTM sisteii kullaılasıı aaliz soucuu olulu etkileyeceği düşüülektedir. Zaaı verili kullaılası, işlete kayaklarıı kapasitelerii iyi yöetilesie bağlıdır. İşletelerde operasyoel süreçleri verililiğide, faaliyetleri etkiliğide, persoel ve doaı perforas ölçüleride, kapasite ve aliyet yöetiide başarı sağlaasıda ve bu başarıı devalı olasıda, zaa, öeli bir usur olarak karşııza çıkaktadır (Kırlıoğlu ve Atalay, 204: 02). Doğruya e yakı souçları verek üzere tasarlaış ve geliştirileye deva ede aliyet sisteleride elde edile göreceli doğru aliyet bilgisi, aliyet sisteide sebepsouç ilişkisiyle taılaa aliyet etkelerii itelik ve icelik olarak iyileştirilesie bağlıdır. Doğruluk seviyesi yüksek kabul edile bir aliyetlee sisteide beklee hayati özellikler, aliyet etki, yalı ve esek olasıdır. İşleteleri bu ihtiyacıı karşılaak üzere geliştirile sürece dayalı faaliyet tabalı aliyet, geleeksel faaliyet tabalı aliyetleri çizgiside deva ederke, bahsedile bu ek özellikleri de kapsaaktadır (Çapuk, 202: 68). Zaaa dayalı aliyetlee süreci bir bölü tarafıda gerçekleştirile bütü faaliyetleri aaliz eder ve faaliyetler içi gerekli ola topla zaa ile bölüü çalışaları içi evcut bulua topla zaa arasıdaki farkı otoatik olarak ortaya çıkartır. Bu da daha iyi bir kapasite yöetiii bir aaç olarak ediildiği FTM prograları içi SDFTM sisteii daha uygu bir etot halie getirir. SDFTM atıl kapasite ile fiili kapasiteyi ayırdığı içi firalara işgücü zaa etkiliği hakkıda düzeli bilgi suar (Çapuk, 202: 70). Faaliyet tabalı aliyetlee yöteii; veri toplaa ve hazırlaa sürelerii uzuluğu, siste gücelleştirelerii karaşıklığı, faaliyetleri e kadar sürede yapılacağıa ilişki çalışa persoelle yapıla aketleri her faaliyet değiştiğide tekrar yapılası zorululuğu, faaliyet sayısıı çokluğu ile birlikte bu faaliyetleri karaşıklığı, atıl kapasiteyi göstereye zaa ifadeleri gibi eksiklikleri buluaktadır. Bu eksiklikleri giderek aacıyla FTM i tasarıcıları Kapla ve Aderso SDFTM yi geliştirişlerdir (Mortaji vd., 203: 64). 94

5 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 Şekil : Maliyetlee Modellerii Gelişii Geleeksel Maliyetlee (Haci Bazlı Maliyetlee) Faaliyet Tabalı Maliyetlee Cooper ve Kapla (988) Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetlee Kapla ve Aderso (2004) Bulaık Faaliyet Tabalı Maliyetlee Nachta ve Needy (200) Kayak: Chasaad vd., 202. Bulaık Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetlee SDFTM odeli faaliyeti taılaa aşaasıı ortada kaldırır. Böylece çok aaçlı faaliyetleri aliyetlerii biri aliyeti bulak içi uygulaaya ihtiyaç kalaz. Faaliyete Dayalı Maliyet yöteide iş süreçlerideki değişilerde ve iş diaizide kayaklaa gücellee çalışaları içi şirket çalışalarıa zaalarıı hagi faaliyetlere ve asıl kulladıklarıa dair aket yapılır ve faaliyetleri kayak kullaıı hesaplaası tekrar yapılır. Tablo : Faaliyet Tabalı Maliyetlee ve Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetlee Yötelerii Karşılaştırılası Faaliyet Tabalı Maliyetlee.Adı Geel üreti giderlerie faaliyetlere uygu farklı aliyet havuzları belirler ve sııfladırır. 2.Adı Bir kayak yüklee ölçüsü kullaarak aliyet havuzua kayak aliyetlerii tahi ve tahsis eder. 3.Adı Her aliyet havuzu içi aliyet yüklee ölçüleri tespit eder. 4.Adı Faaliyet yüklee ölçüsüü pratik haci olarak topla faaliyet giderlerii bölerek her bir havuz içi aliyet yüklee ölçüsü oraıı belirler..adı Faaliyet yüklee ölçüsü tüketii ile faaliyet yüklee ölçüsü oraı çarpılarak ürülere kayak aliyetlerii atar. Sürece Dayalı Faaliyete Tabalı Maliyetlee.Adı Bölüleri (kayak grupları) taılar. (öreği bakı departaı, üreti departaları) 2.Adı Her bölüü topla kayak aliyetii tahi eder. 3.Adı Her bölüü pratik zaa kapasitesii tahi eder. 4.Adı Pratik zaa kapasitesi ile topla kayak aliyetii bölerek her bölü içi bir kapasite aliyeti oraı hesaplar..adı Bir zaa deklei kullaarak her bir faaliyet içi gerekli zaaı belirler. 6.Adı Faaliyeti gerçekleştirek içi gerekli zaa ile kapasite aliyet oraıı çarpar. Kayak: veraert vd., 2008; Chasaad vd.,

6 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 SDFTM odeli, FTM yöteide yürütüle asraflı, gereksiz, zaa alıcı ve sübjektif ola aket ve faaliyetleri kayak kullaıı işlelerii öler. SDFTM odeli, kayakları aliyetlerii faaliyet ve işlelere doğruda tahsis edildiği dekle kullaır. SDFTM odeli buu içi sadece iki paraetre tahi eder (Kapla ve Aderso, 2003: 7). Bular: Faaliyet ya da işlei yürüte departaı kapasite aliyet oraı: Departalardaki kayak kapasitesii sağlaası içi gerekli ola aliyeti fiili kapasiteye bölüesiyle buluur (fiili kapasite üretke iş gücüü teşkil ettiği zaa diliii ifade eder). Departada yürütüle faaliyetleri kapasite kullaı zaaları: departalar ya da süreçler tarafıda ürü ya da üşteri işlelerii gerçekleşesi içi ihtiyaç duyula kapasite (zaa). Kapasite Maliyetii Oraı Tedarik dile Kayak (Kapasite) Maliyeti Tedarik dile Kayakları Pratik Kapasitesi Sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleeyi tarif ve bu kouda daha fazla bilgi ediek içi, güde 8 saat, ayda 2 iş güü ve 6 çalışaı olduğu bir bölü varsayalı. Bu faaliyetleri fiili (veya tahii) çalışa iktarları aşağıdaki gibidir: adet sipariş alıası 280 adet şikâyeti işleesi 00 adet üşterii kredibilite kotrolü Uzaları (yöetii) tahileri üşterilerle ilgili faaliyetler içi aşağıdaki ortalaa biri süreleri gerekli olduğuu varsayalı: Siparişleri alıası 40 dakika Şikâyetleri işleesi 220 dakika Müşteri kredibilite kotrolü 20 dakika Ayrıca bölüü (persoel, deeti, bilgi tekolojisi, telekoüikasyo ve doluluk gibi) faaliyetleri gerçekleştirek içi döe kayak aliyeti TL dir. Sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee ile bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleei bir faaliyet döeide bölüü pratik kapasiteside yararlaa ve bölüü topla giderii üşterilere yasıtılasıdaki farkı görebilek içi, Kapla ve Aderso (2003) tarafıda kullaıla bu veriler üzeride öcelikle teorik kapasiteyi hesaplayalı. Bu bilgilere göre, erişilebilir kapasite Aylık saat (6 * 8 * ), ya da dakika (3.000 * ) olur. Bu saat, dakika bölüü aylık teorik kapasitesidir. İşlete ve uhasebede, kapasite geellikle üst sıır alaıa gele bir kısıtlaa dır. Teorik kapasite, tü üreti hatlarıı her zaa ta verile çalıştığı, aksaaı oladığı kapasite seviyesidir. Teorik kapasite, üreti hatları üzerideki herhagi 96

7 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 bir bakı edeiyle kesiti veya üretide çeşitli edelerle duraklaa oladığıı varsayar. Teorik kapasite seviyelerie gerçek iş düyasıda ulaşılaaz. Acak, kapasite kullaııda ideal hedefi tesil eder. Pratik kapasite kaçıılaaz bakı oarı, üreti duraklaaları ve tatil gibi kesitileri dikkate alarak teorik kapasitede düşülerek hesaplaa kapasite seviyesidir (Horgre vd., 202: 336, Büyükirza, 2009: 27-29). Ayrıca, TMS-2 Stoklar stadardı uhasebe uygulaalarıda ta aliyet yötei yerie oral aliyet yöteii kullaılasıı isteektedir. Bu yöte, sabit geel üreti giderlerii üreti kapasitesi yarata giderleride hareket edilerek; bu giderleri sadece döe içide kullaıla kapasiteye ait ola kısıı üretile ürüleri aliyetie katılasıı, kullaılaya kapasiteye ait kısı ise döe giderie alıasıı beiseiştir (Akgü, 202: 229). Noral kapasite kullaıı evsilik, devresel ve iki üç yıllık eğilileri içere bir döede ortalaa üşteri talebii karşılaya kapasite kullaı düzeyidir. (Horgre vd., 202: 336, Büyükirza, 2009: 27-29). Noral kapasite; plalaa bakı oarı çalışalarıda kayaklaacak kapasite düşüklüğü de dikkate alıarak, oral koşullarda bir veya birkaç döe veya sezoda elde edilesi beklee ortalaa üreti iktarıı ifade etektedir. Sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleede ise kapasite, çoğulukla teorik kapasitei yüzde oraları arası pratik kapasite olarak kullaılaktadır (Kapla ve Aderso, 2003:6). Bu örekte, pratik kapasite % 90 da (3.000 * % * dakika) olarak hesaplaır. olur. Faaliyeti her dakikası içi aliyet oraı: TL / dakika 0,8 TL/dk Tablo 2: Bölüü Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Faaliyet ve Maliyetleri Faaliyet Her bir ürü içi gerekli zaa (dakika) () Faaliyet (yüklee ölçüsü) haci (iktar) (2) Kullaıla topla süre (3) (3) ()*(2) Faaliyeti topla aliyeti (4) (4) (3) *0,8 Siparişleri alıası Şikâyetleri işleesi Müşteri kredibilite Kotrolü Kullaıla kapasite Kullaılaya kapasite Topla

8 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetlee ile faaliyet döeide bölüü pratik kapasiteside %82,6 (78.600/ ) oraıda yararlaılış, bölüü topla TL tutarıdaki giderii %82,6 i üşterilere yasıtılıştır. 3. BULANIK KÜM TORİSİ Bulaık küe teorisi uygulaaları ekooi ve fiasta seraye bütçeleesi, tedarik ziciri plalaa, akit akış aalizi ve tekoloji yatırılarıa ilişki bilgiyi değerledirekte kullaılaktadır. Maliyet aalizleride, bulaık küe teorisi ilk olarak Nachta ve Needy (200) tarafıda FTM sisteide paraetreleri tahi yötei olarak kullaılıştır. FTM sisteleride belirsiz giriş paraetresi işleek içi dört odel öeriliştir. Bular; i) aralık hesaplaa, ii) üçge dağıtılış giriş paraetreleri ile Mote Carlo siülasyou, iii) oral dağılı giriş paraetreleri ile Mote Carlo siülasyou ve iv) bulaık küe teorisidir (Chasaad vd., 202:92). Basit ve yalıtılış doğal çevrelerde çok iyi souçlar vere klasik yöteler, karaşık, etkileşili ve sübjektif özellikler taşıya probleleri çözüüde her zaa o derece iyi souçlar vereeyebilir. Bili ve tekolojideki gelişeleri, güüüz yaşaıı karaşık hale getiresi soucu, karar süreçleri belirsiz ve iceleesi zor bir özellik kazaıştır. Belirsizliği iceleek içi kullaıla olasılık teorisii kavra ve yöteleri 960 lı yıllarda tekrar gözde geçiriliş ve eleştiriliştir. Bu eleştiriler doğrultusuda olasılık teorisii yerie kullaılabilecek yöteleri geliştire çalışaları yoğulaşıştır (Tuş, 2006:). Bulaık atık, belirsizlikleri atıksal acak kesi olaya ifadelere ilişki bilgiyi iceleek değerledirek içi farklı yöteler öerektedir (Sarokolaei vd., 203: 339). Bulaık atığı teeli bulaık küe ve alt küelere dayaır. Klasik yaklaşıda bir varlık, ya küei eleaıdır ya da değildir. Mateatiksel olarak ifade edildiğide varlık küe ile ola üyelik ilişkisi bakııda küei eleaı olduğuda, küei eleaı oladığı zaa 0 değerii alır. Bulaık atık klasik küe gösteriii geişletilesidir. Bulaık varlık küeside her bir varlığı üyelik derecesi vardır. Varlıkları üyelik derecesi, f [0, ] aralığıda herhagi bir değer olabilir ve üyelik foksiyou A ~ (x) ile gösterilir. Bulaık bir küe, değişik üyelik yai ait ola derecelerie sahip eleaları ola bir küe türüdür. Böyle bir küe, elealarıı her birie 0 ile arasıda üyelik değeri atayabile bir üyelik foksiyou ile karakterize edilebilir. Bulaık küeleri bu taıı, bulaık küelerle ilgili ilk çalışaları yapa ve bu kouu teorisyei olarak kabul edile Lotfi A. Zadeh tarafıda 96 yılıda yayıladığı fuzzy sets adlı orijial akaleside yapılaktadır. Küeye dâhil olaya eleaları üyelik değerleri 0, küeye ta dâhil olaları üyelik değerleri de olarak ataaktadır. Küeye dâhil olup oladıkları belirsiz ola elealara ise belirsizlik duruua göre 0 ile arasıda değerler ataır. Oysa kesi küe teoriside belirsiz elea diye bir şey söz kousu değildir. Bir elea ya küeye dâhildir ya da taaı ile küei dışıdadır. Dolayısıyla kesi küelerde bir eleaı alabileceği üyelik değeri ya 0 ya da dir (Altaş, 999). 98

9 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 Bu üyelik derecesi belirsizliği taılaaya çalışa bir foksiyola ölçülebilir. Bu foksiyo bir A ~ bulaık küesii elaalarıı [0,] aralığıdaki reel bir değere döüştürür f ve A ~ (x)ϵ [0,] x boş olaya bir küe olarak taılı varsayılaktadır. x deki bir bulaık A ~ küesi üyelik foksiyou A ~ : X [0,] ile özelleştiriliştir. Ɐx ϵ x içi; x i üyelik f derecesi A ~ (x) olarak belirleiştir. Bulaık Küe Teorisii e büyük katkısı, hatalı bilgi iktarıı çokluğuda belirsiz bilgiyi tesil yeteeğidir. Karar vericiler tutarsız ve belirsiz veri olası duruuda bulaık küe teoriside yararlaabilir. Ayrıca, bulaık verileri kullaıı yoluyla aalitik odelleride potasiyel riski tesil edebilirler (Nachta ve Needy, 200: 246). Bulaık sayılar dışbükey, oralleştiriliş, sıırlı sürekli üyelik foksiyou ola ve gerçel sayılarda taılaış bir bulaık küe olarak ifade edilir. Bulaık küeler üyelik foksiyolarıyla taıladıkları içi bulaık sayılar da kedi üyelik foksiyoları ile ayı kavralardır. Bu edele üyelik foksiyou çeşidi kadar bulaık sayı çeşidi vardır (Karakaşoğlu, 2008: 8). Üçge bulaık sayılar, üç reel sayı ile taılaış bulaık sayıları f özel bir çeşididir. A ~ ( s ) i, i, li şeklide ifade edilir. ( s ) i, i, li paraetreleri sırasıyla e küçük olası değeri, e olası değeri ve e büyük olası değeri gösterektedir (rtuğrul ve Karakaşoğlu, 2008: 0, Sarokolaei vd., 203: 34). ( ) i 99 sayısı e olası değer ( ) s i ve ( l ) i paraetreleri arasıda e uygu değer olarak ele alıacaktır. Bu çalışada üçge bulaık sayılarda, sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleei girdi paraetrelerii ifade etekte yararlaılacaktır. Nedei; üçge bulaık sayıları, yauk veya ça gibi diğer bulaık sayıları karaşık türlerie göre uygulaa kousuda doğal olarak daha üstü olasıdır (Nachta ve Needy, 200: 247, Sarokolaei vd., 203: 34). Bulaık atıkta, üçge sayıları kullaarak süreçleri iyileştirilesiyle aliyet verilerii çıkartılabilesi ve ateatiksel hesaplaaları yapılasıda bu öeli avataj zorulu gibi görülektedir. İşi yapılasıa ilişki süre, iktar tahileride ögörü hata katsayısıı düşürek ve süreyi, iktarı tahi etekte üçge bulaık sayıları kullaarak daha doğru hesaplaalar yapak içi geel olarak uzu süreli tahilerde üçge bulaık sayılar şeklide delphi bulaık yöte kullaılır. Bulaık delphi yötei geellikle geleceğe yöelik uzu döe tahileride kullaıla bir yötedir. Bu yötei teeli aşağıdaki gibidir: Kouu uzalarıda ükü ola e küçük olası değeri, e olası değeri ve e büyük olası değeri (üçge sayılar ile ilgili) tahi eteleri isteir. İstatistiksel olarak hesaplaabilir ola bu soyut bilgilere ilişki ortalaalar ve souçlar diğer uzalara kotrol ettirilir. Tü uzaları souçları ve yei tahileri sııfladırılır istatistiksel aalizleri tekrar kullaaları içi ayı uzalara bu veriler tekrar geri göderilir.

10 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 Bu işle karar alıcaya ve uzlaşa gerçekleşiceye kadar deva eder (çoğulukla 2 veya üç kez tekrarlaak yeterlidir). Bulaık sistei geel yapısı aşağıdaki aşaalarda oluşaktadır. Bulaıklaştıra Tüde geli Durulaştıra Bulaıklaştıra işlei sayısal değişkeleri bulaık yapa işleidir. Bulaıklaştıra (fuzzy akig) sayısal veya kestirilebilir olarak görüle bazı değişkeler, aslıda ta alaıyla sayısal veya kestirilebilir değillerdir. Bazı belirsizlikler taşırlar. Kesilik, alalılık ve doğruluğu azaldıkça belirsizlik artarsa, değişke bulaık olabilekte ve bir üyelik foksiyou ile tesil edilebilektedir. Bulaık değerlere foksiyo ataaı birçok yolu evcuttur. Bu ataa işleleri sezgisel veya algoritik tabalı veya atık işleleri şeklide olabilektedir (Karataş, 20: 70). Bulaık çıkarı ekaizası (Tüde geli), veri tabaıdaki girişleri çıkış değişkelerie bağlaya atıksal, ĞR İS ( IF THN), türüde yazılabile bütü kuralları içerektedir. Bu kuralları yazılasıda sadece girdi verileri ile çıktılar arasıda olabilecek tü aralık bağıtıları kural tabalı (rule base) olarak düşüülektedir. Böylece, her bir kural, girdileri çıktılara atıksal olarak bağlaya araçlardır deek üküdür (Karataş, 20: 70). Durulaştıra işlei bulaık sistei e so işleidir. Durulaştıra (defuzzificatio), bulaık ola bilgileri kesi sayılar halie döüştürülüp kesi souçlar elde edilesi içi yapıla işleleri tüüdür (Karataş, 20: 7). 3.. Bulaık Sayılar Bulaık sayılar dışbükey, oralleştiriliş, sıırlı sürekli üyelik foksiyou ola ve gerçel sayılarda taılaış bir bulaık küedir. Bulaık sayı, gerçel r sayısıı geelleştiriliş şekli ola bulaık bir A ~ iceliğidir. Burada A ~ (x), A ~ (x) i r ye e kadar yaklaşık değerler aldığıı bir ölçüsüdür. Bu duruda A ~ (r) olacaktır (Karakaşoğlu, 2008: 8). kseriya, gerçek düyada karşılaşıla ese sııflarıı üyeliklerie ilişki kesi olarak taılaış ölçüler buluaaktadır (Zadeh, 96: 338). Sayısal bilgileri hassas bir şekilde taılaaadığı durularda; yaklaşık 60, 0 a yakı,.000 de büyük şeklide ifadeler gülük hayatta sık sık kullaılaktadır. Bular bulaık sayılara birer örektir. Bulaık sayı olağa sayılara göre belirsiz bir değerdir. Bulaık alt-küeler teorisi kullaarak, söz kousu bulaık sayılar reel sayılar küesii bir bulaık alt-küesi olarak taılaabilir. İşle kolaylığı sağlaası ve sezgisel olarak oluşturulabilesi edeiyle e çok kullaıla bulaık sayı türüü üçge bulaık sayılar olduğu ifade edilektedir. Buula birlikte işle verililiği ve veri kazaı kolaylığı edeiyle yauk bulaık sayıları da sıklıkla kullaıldığı belirtilektedir (cer, 2007: 63). Kousua göre değişik bulaık sayılar 00

11 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 kullaakla birlikte, geel olarak uygulaalarda kullaıla üçge ve yauk olak üzere iki tae bulaık sayı söz kousudur (Karakaşoğlu, 2008: 8) Üçge Bulaık Sayılar Üçge bulaık sayılar, üç tae gerçek sayılarla taılaış bulaık sayıları özel bir çeşididir. ( s ) i, i, li şeklide ifade edilir. s i, i ve li paraetreleri sırasıyla e küçük olası değeri, e olası değeri ve e büyük olası değeri gösterektedir. Üçge bulaık A ~ sayısıı grafik gösterii Şekil 2 de veriliştir (Karakaşoğlu, 2008: 8, Chasaad vd., 202: 92, Mortaji vd., 203: 6). Şekil 2: Üçge bulaık sayı, A ~ 0 s i ve l i ; bulaık küe desteğii alt ve üst sıır değerleri ve i, ta üyelikli tek sayı olak üzere üçge bulaık sayıı üyelik foksiyou şu şekilde taılaır: f A ~ 0, (x si ) (i si ), (li x) (li i ), 0, x < si, si x i, i x li, x > l Üçge bulaık sayılarda işlete yöetiice belirsizlik altıda yöetsel karar verede yararlaılabilir. Ayrıca, az bilgi olası duruuda da kolaylıkla oluşturulabilirler (Karakaşoğlu, 2008: 86) Üçge Bulaık Sayılarda İşleler Üçge bulaık sayılarla işle yaparke göz öüde buludurulası gereke hususlar: Üçge bulaık sayıları toplaa ve çıkara işleleri soucu yie bir üçge bulaık sayı çıkar. Üçge bulaık sayılarla çarpa, böle ve ters işle, souç olarak her zaa üçge bulaık sayı verez. Üçge bulaık sayılarla aksiu veya iiu işleleri de souç olarak her zaa üçge bulaık sayı verez. 0

12 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 Acak, bu işleleri souçları, yaklaşık üçge bulaık sayı olarak kabul edilebilir. İki pozitif bulaık sayı A ve B, A ~ (s,,l), B ~ (s2,2,l2) şeklide taılaacak olursa, bulaık toplaa işleii, Θ bulaık çıkara işleii, bulaık çarpa işleii ve φ bulaık böle işleii gösterek üzere aşağıdaki gibidir. Toplaa işlei: A ~ B ~ (s,,l) (s2,2,l2) ( s + s2, + 2, l + l2) Çıkara işlei: A ~ Θ B ~ (s,,l) Θ(s2,2,l2) ( s s2, 2, l l2) Çarpa işlei: A ~ B ~ (s,,l) (s2,2,l2) ( s.s 2,. 2, l.l 2) Sabit sayıyla çarpa işlei: A ~ k (s,,l) k ( s.k,.k,l.k ) Böle işlei: A ~ φ B ~ (s,,l) φ(s2,2,l2) ( s / s2, / 2, l / l2) Ters işle: A ~ (s,,l) ( l,, s) 4. BULANIK SÜRC DAYALI FAALİYT TABANLI MALİYTLM Kapla ve Aderso u (2004) sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleeside pratik kapasite ve her faaliyet içi gerekli zaa, öeli iki kritik paraetre olduğu halde bu paraetrelere asıl tahi yapılacağıa ilişki açık bilisel yöergede bahsedileektedir. Ayrıca bu tahileri yalış yapılası duruuda, al ve hizetleri aliyetlerie yapıla ataalar gibi souçlar üzeride, sapaı iktarıı artası şeklide öeli etkilere ede olaktadır. Bu sapalar yöeticileri uygu olaya kararlar alalarıa yol açabilecektir (Mortaji vd., 203: 66). Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetleede yöeti; öreği depoda haaddei taşıası, iş eirlerii düzeleesi ve aulleri depoda yerlerie yerleştirilesi gibi herhagi bir faaliyeti gerçekleştirek içi gereke süreyi ögörür. Yöeti bu tahilerii gerçek faaliyet ve işleleri yasıtacak şekilde olasıa dikkat etelidir. Bu tahiler çoğulukla Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetlee sisteii doğruluğu ve güvecesie ilişki eksiklikleri oluşturaktadır. Bulaık atık, sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleedeki veri güvecesii eksikliğide veriyi değiştirek içi sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee sistei ile karşılaştırıldığıda bulaık sürece dayalı 02

13 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 faaliyet tabalı aliyetlee daha doğru ve uygu souçlar üretebile e etkili yötelerde biridir (Sarokolaei vd., 203: 34). Bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleede, yöeti her faaliyeti uygulaasıda gerekli süreyi tahi etekte delphi bulaık foruda üçge bulaık sayılar kullaır. Yöeti; ükü ola e küçük değer, e olası değer ve e büyük değer şeklide üç sayı içere bir aralık içide pratik kapasite tahileri ile bir iş erii yapak gibi her faaliyeti gerçekleştirek içi gerekli tahileri ögörür. (Sarokolaei vd., 203: 34). Delphi bulaık foruda üçge bulaık sayıları kullaaı e öeli avatajı, e uhteel olası değer şeklide sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee stadart sisteii ve her bölüdeki uzaları yeterliliklerie güveerek sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee sisteide aliyet aalizleri yapılabilecek olasıdır. Bu şekilde sağlaa bulaık veri girişi, bilgileri hiçbirii kaybolada SDFTM sisteide stadartlaştırılış ilave bilgiler oluşturulasıa ve güvece kazaasıa ede olacaktır. Böylece, bulaık atık kullaarak doğal yalışlıkla ilgili öğeleri dikkate alabilir ve verileri uygusuzluğu ve sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleei güvece eksikliğii üsteside gelerek, güvecesi daha yüksek souçlar üretir ve aliyet hesaplaaları yapılabilir (Sarokolaei vd., 203: 34). Daha iyi karar verebilek içi üçge bulaık sayıları durulaştırılası gerekir. Mevcut durulaştıra tekikleride bir kısı; e büyük üyelik ilkesi yötei, cetroid yötei, ağırlıklı ortalaa yötei, ortalaa e büyük üyelik yötei, toplaları erkezi yötei, e büyük ala erkezi yötei şeklide sıralaabilir (Chasaad vd., 202: 92, Chou ve Chag, 2008: 2246). Durulaştıra yöteleride toplaları erkezi yötei durulaştıra yötei, e hızlı yöte olduğuda çalışada bu yöte kullaılıştır. Yötede cebirsel toplalar kullaılır. Durulaştıra ile elde edilecek sayılarla pratik kapasite ve her faaliyeti süresi hesaplaacak ve bu şekilde bulua rakalar bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee olarak adladırılacaktır. Sistei aşaaları aşağıda açıklaacaktır: a) Bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetleede pratik kapasiteyi belirleek içi bulaıklaştırılış rakalar durulaştırılır. Tablo 3: Bölüü Durulaştırılış Pratik Kapasitesi küçük olası pratik kapasite olası pratik kapasite büyük olası pratik kapasite Durulaştırılış pratik kapasite %84 %90 %93 %89 Her faaliyeti aliyet oraı; * %89.70 * dakika TL / ,8066 TL/dk. b) Siparişleri alıası faaliyetii yapak içi gerekli zaaı belirleek içi; 03

14 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 Tablo 4: Siparişleri Alıası Faaliyeti İçi Gerekli Zaa Tahileri i A i (ilk sipariş) küçük as tahii olası a tahii büyük a l tahii Süreç A Siparişleri alıası 2 A Siparişleri alıası 3 A Siparişleri alıası 4 A Siparişleri alıası A Siparişleri alıası Öcelikle karar verici veya uzalarda e küçük, e olası ve e büyük tahide buluaları isteir. Bu tahiler bulaık üçge sayılar şeklide gösterilir. i : Karar verici veya uza, i,2,..., karar verici veya uza sayısıı gösterek üzere; as i 92 Toplalar ; as i 38,4 a i 203 ; a l i 222 a i 40,6 a l i 44,4 a Ortalaalar s a i ; a i ; l i Toplalar ve ortalaalar hesapladıkta sora karar verici veya uzaları tahilerii ortalaalarda sapaları hesaplaır. Tablo : Zaa Tahileri Sapa Tablosu as - a s a - a al - a l 38, ,6 40,6 40 0,6 44,4 44 0,4 2 38,4-37,4 40,6 39,6 44,4 43,4 3 38,4-38 0,4 40,6 4-0,4 44,4 4-0,6 4 38,4-4 -2,6 40,6 43 2,4 44,4 46 -,6 38,4-37,4 40,6 40 0,6 44,4 44 0,4 a s Yöetii bu ortalaalar ( 38,4 ; 40,6 ve 44,4) üzeride alaştığı varsayılsı. Bu sapalar yeide iceleesi içi tekrar karar verici veya uzalara göderilir. Buu soucu karar verici veya uzaları öerdiği üçge sayılar şöyle olur; a a l 04

15 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 Tablo 6: Siparişleri Alıası Faaliyeti İçi Gerekli Zaa Tahileri i B i (ilk sipariş) küçük bs tahii olası b tahii büyük tahii bl Süreç B Siparişleri alıası 2 B Siparişleri alıası 3 B Siparişleri alıası 4 B Siparişleri alıası B Siparişleri alıası Toplalar b 94 ; b 203; b 2 s i i l i Ortalaalar bs i b s i 38,8 b i b 40,6 ; i bl i b 43 ; li lde edile her iki ortalaa birbirie yakı olduğu içi yöetici, belirli bir kaaate bs b ulaşıştır. Dolayısıyla bulaık delphi işleii durdurur ve ( 38,8 ; bl 40,6 ; 43) bulaık sayıları karar verici veya uzaları fikirlerii ortak soucu olarak kabul eder. Şikayetleri işleesi faaliyetii yapak içi gerekli zaaı belirleek aacıyla; Tablo 7: Şikâyetleri İşleesi Faaliyeti İçi Gerekli Zaa Tahileri i A i (ilk sipariş) küçük as tahii olası a tahii büyük a l tahii Süreç A Şikâyetleri işleesi 2 A Şikâyetleri işleesi 3 A Şikâyetleri işleesi 4 A Şikâyetleri işleesi A Şikâyetleri işleesi Toplalar a.06 ; a.20 ; a.220 s i i l i Ortalaalar a s i a s i 23 ; a i a i 224 ; a l i a l i 244 0

16 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 Sora karar verici veya uzaları tahilerii ortalaalarda sapaları hesaplaır. i as - a s Tablo 8: Zaa Tahileri Sapa Tablosu a - a al - a l a a Yöetii bu ortalaalar ( s 23 ; al 224 ve 244) üzeride alaştığı varsayılsı. Bu sapalar yeide iceleesi içi tekrar karar verici veya uzalara göderilir. Buu soucu karar verici veya uzaları öerdiği B i i üçge sayılar; Tablo 9: Şikâyetleri İşleesi Faaliyeti İçi Gerekli Zaa Tahileri B i (ilk sipariş) küçük bs tahii olası b tahii büyük bl tahii Süreç B Şikâyetleri işleesi 2 B Şikâyetleri işleesi 3 B Şikâyetleri işleesi 4 B Şikâyetleri işleesi B Şikâyetleri işleesi Toplalar b.068 ; b. ; b. 9 s i i l i Ortalaalar bs i b s i 23,6 b i b 223 ; i bl i b 239 ; li lde edile her iki ortalaa birbirie yakı olduğu içi yöetici, belirli bir kaaate bs b ulaşıştır. Dolayısıyla bulaık delphi işleii durdurur ve ( 23,6 ; bl 223 ; 239) bulaık sayıları karar verici veya uzaları fikirlerii ortak soucu olarak kabul eder. Ayı işleleri üşteri kredibilite kotrolü içi yapıldığıı varsayalı. 06

17 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 Tablo 0: Bölüü Bulaık Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Faaliyet Zaaları Faaliyet Her bir ürü içi gerekli e uzu süre (dakika) Her bir ürü içi gerekli e olası süre (dakika) Her bir ürü içi gerekli e az süre (dakika) Her bir ürü içi gereke durulaştıra sorası süre (dakika) Siparişleri alıası Şikâyetleri işleesi Müşteri kredibilite Kotrol 43,0 40,6 38,8 40, ,6 22, ,3 Faaliyet Tablo : Bölüü Bulaık Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Faaliyet ve Maliyetleri Her bir ürü içi gerekli süre (dakika) Yüklee ölçüsü haci (iktar) Tüketile topla süre (dakika) Topla faaliyet aliyeti (TL) Siparişleri alıası 40, Şikâyetleri işleesi 22, Müşteri kredibilite Kotrol 23, Kullaıla kapasite Kullaılaya kapasite Topla Tablo de görüleceği gibi faaliyet döeide bölüü pratik kapasiteside %84,22 (89.46/ ) oraıda yararlaılış, bölüü topla TL tutarıdaki giderii %84,92 si üşterilere yasıtılıştır. Bu rakalar bilgii kesi olaası durularıda bulaık SDFTM sisteide akul aliyet verileri soucua ulaşaya yardıcı olacaktır.. SONUÇ Bu çalışada, sürece dayalı faaliyet tabalı aliyet sisteideki utlak verii eksikliğide kayaklaabilecek yalışlıkları telafi içi bulaık atık üçge sayılar kullaılarak katsayıları hataları e aza idirile sürecii ifade ede bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyet sistei alatılıştır. Sürece dayalı faaliyet tabalı aliyet sistei büyük ölçüde zaa tahilerie dayaır ve esase soyut veya sübjektiftir. Sürece dayalı faaliyet tabalı aliyet sisteide faaliyetleri zaaıa ilişki tahilerde hatalar oluşursa bu siste hasar verici etkilere ede olabilir. Bu edele, daha yüksek güvece düzeyleride kararlar gerekir ki, doğru zaa tahileri ile yöeticilere hataları e aza idirek içi bulaık atık kullaaları öerilektedir. 07

18 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 Belirsiz bir ortada veri değişii olduğuda SDFTM sistei sadece ortalaa bilgilere dayaır. Bulaık SDFTM sistei üyelik foksiyou sayeside değişi durularıda ağırlıkları dağıtarak aliyet hesaplaalarıda tü olası, e küçük, e olası ve e büyük vakaları dikkate alır. Bulaık SDFTM sistei veri eksikliğide de akul aliyet tahileri yapakta yarar sağlayabilir. Sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee ile faaliyet döeide bölüü pratik kapasiteside %82,6 (78.600/ ) oraıda yararlaılış, bölüü topla TL tutarıdaki giderii %82,6 i üşterilere yasıtılıştır (Tablo 2). Bua karşılık, bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee ile faaliyet döeide bölüü pratik kapasiteside %84,22 (89.46/ ) oraıda yararlaılış ve dolayısıyla bölüü topla TL tutarıdaki giderii %84,92 si üşterilere yasıtılıştır (Tablo ). Daha güveilir aliyet bilgisi sağlaak aacıyla kullaılabilecek ola bulaık sürece dayalı faaliyet tabalı aliyetlee, belirsizliği oldukça yüksek olduğu iş çevreleride faaliyet göstere ve doğru aliyet tahilerie ihtiyaç duya işlete yöeticilerie karşılaştıkları karar vere problelerie çözü bulabilek içi uygulaabilir bir aliyet hesaplaa yaklaşıı olabilir. KAYNAKLAR Akgü, Ali İhsa (202), TMS-2 Stoklar Stadardı Kapsaıda Ta Maliyet ve Noral Maliyete Göre Düzelee Gelir Tabloları Karşılaştırası, Süleya Deirel Üiversitesi İktisadi ve İdari Bililer Fakültesi Dergisi, Cilt 7, Sayı 2, ss Altaş, İsail H. (999), Bulaık Matık: Bulaıklılık Kavraı, erji, lektrik, lektroekaik-3e, Bileşi yayıcılık A.Ş., İstabul, Teuz, Sayı 62, ss Brus, Willia J. - Kapla, Robert S. (987), Accoutig ad Maageet: A Field Study Perspective, Harvard Bussiess School Press. Bosto, Massachusetts. Büyükirza, H. Kail (2009), Maliyet ve Yöeti Muhasebesi,. Baskı, Gazi Kitabevi, Akara. Chasaad, Aarueo Phoosiri - Rattaaaee, Waida - Chaiprapat, Supapa - Yeradee, Pisal (202), A Fuzzy Tie-Drive Activity-Based Costig Model İ A Ucertai Maufacturig viroet, Proceedigs of the Asia Pacific Idustrial gieerig & Maageet Systes Coferece, pp Chou, Shuo-Ya Chag, Yao-Hui (2008), A Decisio Support Syste For Supplier Selectio Based O A Strategy-Aliged Fuzzy SMART Approach, xpert Systes With Applicatios, Vol. 34, No. 4, pp Cooper, Robi - Kapla, Robert S. (988), Measure Costs Right: Make The Right Decisios, Harvard Busiess Review, Vol.66, No., pp Cooper, Robi - Kapla, Robert S. (99), Profit Priorities Fro Activity-Based Costig, Harvard Busiess Review, May - Ju, Vol. 69, No. 3,pps

19 Muhasebe ve Fiasa Dergisi Nisa/206 Cooper, Robi - Kapla, Robert S. (992), Activity-based Systes: Measurig the Costs of Resource Usage, Accoutig Horizos, Vol. 6, No. 3, pp. -3. Çapuk, Selçuk (202), Bir Havayolu Şirketide Zaa tkeli Faaliyet Tabalı Maliyet Uygulaası, Marara Üiversitesi Sosyal Bililer stitüsü, İstabul. cer, Fatih (2007), Üyelik Foksiyou Olarak Üçge Bulaık Sayılar ı Yauk Bulaık Sayılar ı?, Gazi Üiversitesi İktisadi ve İdari Bililer Fakültesi Dergisi Cilt. 9. Sayı 2, ss rtuğrul, İrfa - Karakaşoğlu, Nilse (2008), Bulaık PRT Yaklaşılarıı Makie Üreti Sürecide Karşılaştırılası, Dokuz ylül Üiversitesi İktisadi ve İdari Bililer Fakültesi Dergisi, Cilt 23, Sayı, ss veraert, Patricia- Bruggea, Werer - Sares, Gerrit - Aderso, Steve R. - Levat, Yves (2008), Cost Modelig İ Logistics Usig Tie-Drive ABC: xperieces fro a Wholesaler, Iteratioal Joural of Physical Distributio & Logistics Maageet, Vol 38, No 3, pp Geçoğlu, Üit Gücee (2008), Türkiye Muhasebe Stadartları ile Uyulu Maliyet Muhasebesi, MKM Yayıcılık, Bursa. Horgre, Charles T. - Datar, Srikat M. - Raja, Madhav V. (202), Cost Accoutig A Maagerial phasis, Fourteeth ditio, Pearso, Global ditio. Kapla, Robert S. - Aderso, Steve R. (2003), Tie-Drive Activity Based Costig, Workig Papers Series, Noveber, pp. -8. Kapla, Robert S. - Aderso, Steve R. (2004), Tie-Drive Activity-Based Costig, Harvard Busiess Review, Vol.82, No., pp Karakaşoğlu, Nilse (2008), Bulaık Çok Kriterli Karar Vere Yöteleri ve Uygulaa Paukkale Üiversitesi Sosyal Bililer stitüsü, Deizli. Karataş, Özle Nilüfer (20), Bulaık Faaliyet Tabalı Maliyetlee Yaklaşıı ve Bir Uygulaa, Süleya Deirel Üiversitesi Sosyal Bililer stitüsü, Isparta. Karğı, Sibel (203), Faaliyet Tabalı Maliyetlee Yöteii Yükselişi ve Düşüşü, Muhasebe ve Fiasa Dergisi, Sayı. 8, Nisa, ss Kırlıoğlu, Hili - Atalay, Bedia (204), Sürece Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetleei Kapasite Yöetii Açısıda Değerledirilesi ve Bir Hastae Uygulaası, Uluslararası Yöeti İktisat ve İşlete Dergisi, Cilt 0, Sayı 23, ss Mortaji, Seyed Taha Hossei - Bagherpour, Morteza Mazdeh, Mohaad Mahdavi (203), Fuzzy Tie-Drive Activity-Based Costig, gieerig Maageet Joural, Vol. 2, No 3, pp Nachta, Heather - Needy, Ki LaScola (200), Fuzzy Activity Based Costig: A Methodology For Hadlig Ucertaity İ Activity Based Costig Systes, The gieerig cooist, Vol. 46, No 4, pp

20 The Joural of Accoutig ad Fiace April/206 Özyürek, Haide - Diç, Yusuf (204), So Yıllarda Maliyet Dağıtııda Kullaıla Yöteler ve Zaaa Dayalı Faaliyet Tabalı Maliyetlee Olay Çalışası, C.Ü. İktisadi ve İdari Bililer Dergisi, Cilt, Sayı, ss Sarokolaei, Mehdi Aliezhad. - Saviz, Mohse - Moradloo, Mehdi Fathi - Dahaj, Najeh. Soleiai (203), Tie Drive Activity Based Costig by Usig Fuzzy Logics, Procedia-Social ad Behavioral Scieces, 7, pp Sigueza-Guza, Lorea - Va de Abbeele, Alexadra - Vadewalle, Joos - Verhaare, Heri - Cattrysse, Dirk (204), Usig Tie-Drive Activity-Based Costig to Support Library Maageet Decisios: A Case Study For Ledig Ad Returig Processes, The Library Quarterly, Vol 23, No 3, pp Tuş, Ayşegül (2006), Bulaık Doğrusal Progralaa ve Bir Üreti Plalaasıda Uygulaa Öreği, Paukkale Üiversitesi Sosyal Bililer stitüsü, Deizli. Yükçü, Süleya - Seçki Göe (2009), Zaa saslı Faaliyete Dayalı Maliyetlee Yaklaşııı Otoobil Parçaları Ürete Bir İşletede Uygulaası, Muhasebe ve Deetie Bakış, Nisa 2, ss Zadeh, Lotfi A. (96), Fuzzy sets, Iforatio ad cotrol, Vol.8, No.3,pp