İREM YAYVAK İstanbul Üniversitesi İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Anabilim Dalı Araştırma Görevlisi TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ (Türk-Alman Hukuku Karşılaştırmalı) İSTANBUL 2014 Beta
Yayın No : 3031 Hukuk Dizisi : 1486 1. Baskı - Ocak 2014 - İSTANBUL ISBN 978-605 - 333-057 - 8 Copyright Bu kitab n bu bas s n n Türkiye deki yay n haklar BETA Bas m Yay m Da t m A.fi. ye ait tir. Her hak k sak l d r. Hiç bir bö lü mü ve pa rag ra f k s men ve ya ta ma men ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya baflka herhangi bir flekilde ço alt lamaz, da t lamaz. Normal ölçüyü aflan iktibaslar yap lamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi : Beta Bas m A.Ş. Bask -Cilt : Net Kırtasiye Tan. ve Matbaa San. Tic. Ltd. Şti. Taksim Cad. Yoğurtçu Faik Sok. No: 3 Taksim Beyoğlu/İST. (Sertifika No. 13723) (0-212) 249 40 60 Kapak Tasar m : Gökhan Ayrancı Beta BASIM YAYIM DA ITIM A.Ş. (Sertifika No: 12028) Narl bahçe Sokak No. 11 Ca alo lu - STANBUL Tel : (0-212) 511 54 32-519 01 77 Fax: (0-212) 513 87 05-511 36 50 www.betayayincilik.com
İÇİNDEKİLER iii Canım Anneme, Babama ve Kardeşime...
iv TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ
ÖNSÖZ v SUNUŞ Diğer sözleşme türlerinden farklı ve kendine özgü niteliği ile toplu iş sözleşmesi çağdaş iş hukukunun normlar hiyerarşisi içinde önemli bir işleve sahiptir. Anayasal bir hak olarak sendika hakkı ancak etkin bir toplu iş sözleşmesi, grev hakkı ve lokavtla amaca ulaşır. Ülkemizde kırk yıllık toplu iş sözleşmesi uygulamasında önce 275 sayılı ardından 2822 ve halen 6356 sayılı Yasalarda bir hukuk kaynağı olarak toplu iş sözleşmesi ayrıntılı düzenlemelere konu olmuş, bu konuda kapsamlı bir yargı içtihadı oluşmuştur. Toplu iş sözleşmesi taraflarının Anayasal özerklik kapsamında kural koyma yetkisi, toplu iş sözleşmesinin niteliği, toplu sözleşme hükümlerinin etkisi karmaşık sorunları barındırmaktadır. Toplu iş sözleşmesinin ard etkisi de toplu sözleşme sisteminin kendine özgü düzenleme alanlarından birini oluşturur. Tipik borçlar hukuku sözleşmelerinden tümüyle ayrılan bu düzenleme 275 sayılı Yasa döneminden beri mevzuatımızda yer almakla birlikte ayrıntılı bir incelemeye konu olmamıştır. Kürsümüzün genç araştırma görevlisi İrem Yayvak ın yüksek lisans tez konusu olarak bu zorlu konuya talip olması bir cesaret örneği oluşturmuştur. Yayvak, esasen bir doktora tez konusu ağırlığındaki konuyu Alman Hukuku ile karşılaştırmalı olarak, titizlikle incelemiş, bilimsel tartışmaları mümkün olduğunca kendi değerlendirmeleri ile birlikte ortaya koymuştur. Jüri tarafından oybirliği ile başarılı bulunan bu tezin, kuşkusuz ilk bilimsel çalışma olarak eleştirilebilecek noktaları bulunacaktır. Bu eleştirilerin de gelecek çalışmaları için yol gösterip, ışık tutacağına, sevgili İrem in çalışmalarına aynı şevk ve azimle devamını sağlayacağına inanıyorum. Prof. Dr. Gülsevil ALPAGUT
vi TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ
ÖNSÖZ vii ÖNSÖZ Toplumların belki de sayıca en kalabalık bölümünü oluşturmasına ve en ağır işlerde çalışmasına rağmen haklarını en geç elde edebilen kesimidir işçiler. İşte bu nedenle, modern ülkelerde yüzyıllar boyunca süren mücadeleler sonucunda asgari düzeyde de olsa sahip olunan haklar, Anayasa ve kanunlar yoluyla yine asgari düzeyde korunmaktadır. Bu düzeyin üstünde haklar sağlanması ise tarafların aralarında yapacakları iş sözleşmesine ve toplu iş sözleşmesine bırakılmıştır. Türk Hukuku bakımından da işçinin hem bireysel hem de kollektif düzeydeki hakları Anayasa ile koruma altına alınmış olup, kanunla düzenlemeler yapılmıştır. Anayasal korumaya sahip toplu iş sözleşmesi yapma hakkı, en son olarak 07.11.2012 tarihinde Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile düzenleme alanı bulmuştur. Fakat kimi zaman grev ve lokavt gibi mücadele araçlarına başvurularak uzun bir süreçten geçildikten sonra meydana çıkan toplu iş sözleşmesinin sona ermesinden sonra, işçinin yine kanunda veya iş sözleşmesinde yer alan asgari haklara dönmesinin beklenmesi isabetli olmayacaktır. İşte bu durum göz önünde bulundurularak toplu iş sözleşmesi sona erdikten sonra, işçilerin yeni bir sözleşme yapılıncaya kadar çalışma koşulları bakımından daha aleyhlerine olan kanuni düzenlemelere veya iş sözleşmelerine dönmesinin önlenmesi amacıyla art etki kavramı ortaya atılmıştır. Türk Hukuku nda art etki kavramı, çoğu Avrupa ülkesinde olduğu gibi kanuni bir düzenlemeye konu olmuştur. En son olarak ise uzun yıllardır beklenen ve nihayet tezin yazımı sırasında yürürlüğe giren 6356 sayılı Kanun m.36/2 de düzenlenmiştir. Çalışmamızın konusu, Türk Hukuku bakımından birçok açıdan tartışmaya kaynaklık eden art etki kavramının, Yargıtay kararları ile de desteklenerek etraflıca incelenmesidir. Bunun yanı sıra söz konusu kavrama ilişkin olarak Türk Hukuku na nispeten oturmuş bir sisteme sahip olan Alman Hukuku ile yeri geldiğince karşılaştırmalar da yapılmıştır. Bu çalışma Mayıs 2013 de İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı yüksek lisans tezi olarak danışmanım Prof. Dr.
viii TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ Gülsevil ALPAGUT, Prof. Dr. A. Can TUNCAY, Prof. Dr. Ömer EKMEKÇİ, Prof. Dr. Haluk N. NOMER ve Yard. Doç. Dr. Ender GÜLVER den oluşan jüri önünde savunularak oybirliği ile başarılı bulunmuştur. Asistan olarak akademik hayatının daha en başında olan biri için yüksek lisans tezi ilk emek, ilk önemli yazılı eser ve ilk varoluş çabasıdır belki de. Bu ilklerin vücut bulması için en önemli şey ise destektir, güvendir. İlklerin kendi adıma gerçekleşmesi bakımından, tez danışmanlığımı üstlenen, yazdığım konunun tüm zorluklarına rağmen bana güvenerek devam etmem ve yayımlamam konusunda her tür desteği veren, bana rahat ve huzur dolu bir çalışma ortamı sağlayan çok değerli Hocam Prof. Dr. Gülsevil ALPAGUT a ne kadar teşekkür etsem az olacaktır. Çok yakın bir zamanda emekli olan ve son asistanı olma şerefine nail olduğum; ancak değerli görüşlerinden her zaman yararlanmaktan büyük mutluluk duyacağım çok değerli Hocam Prof. Dr. Fevzi ŞAHLANAN a, hem satır aralarında verdiği hayat dersleri hem de tez konumla ilgili her görüşmemde hissettiğim öğretme heyecanının tezimin yazımı sırasında verdiği itici güç için müteşekkirim. Kürsümüzün, gerek çalışma saatleri içinde gerekse öğle yemeklerinde bile sağladığı akademik tartışma ortamı ile ufkumuzu genişleten, bana yüksek lisans tezi olarak böylesine özgün ve önemli bir konuyu öneren çok değerli Hocam Prof. Dr. Ömer EKMEKÇİ ye teşekkürü borç bilirim. Mensubu olmaktan gurur duyduğum İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi nin emekli öğretim üyelerinden çok değerli Hocam Prof. Dr. A. Can TUN- CAY a tez savunma jürimde bulunmayı kabul ettiği ve tezimin yayımlanması konusunda verdiği değerli önerileri için ayrıca teşekkür ederim. Yine savunma jürimde bulunmayı kabul eden ve yapıcı eleştirileri ile bana yol gösteren değerli Hocam Prof. Dr. Haluk N. NOMER e ve Anabilim dalına adım attığım ilk günden itibaren her tür yardımı ve anlayışı için çok değerli Hocam Yard. Doç. Dr. Ender GÜLVER e çok teşekkür ederim. Tez çalışmalarım sırasında, görev paylaşımında bana kolaylık sağlayan tüm çalışma arkadaşlarıma da teşekkürlerimi belirtmek isterim. Tez çalışmalarımı gerçekleştirmek için burslu olarak gittiğim Almanya da, gerekli kaynaklara ulaşmam konusunda yardımlarını esirgemeyen Eberhard Karls Universität Tübingen, Juristisches Seminar çalışanlarına ayrıca teşekkür etmek isterim. Öğrencisi olamadığım ama tanışma ve tavsiyelerinden yararlanma şansı bulduğum, Tübingen de bulunduğu kısa sürede dâhi benimle ilgilenen İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi nin emekli öğretim üyelerinden değerli Hocam Prof. Dr. Rona SEROZAN a; akademik hayatına İş Hukuku alanında
ÖNSÖZ ix çalışma yaparak başlayan ve yurtdışı çalışmalarına verdiği önem nedeniyle Tübingen Üniversitesi ile bağlantı kurmamı sağlayan değerli Hocam Doç Dr. Mustafa AKSU ya ve yine Rona Hoca nın ricası ile Tübingen de bulunduğum tüm süre boyunca bana her konuda yardımcı olan Hasan Tahsin ERSOY a ne kadar teşekkür etsem az olacaktır. Kitabın basımını sağlayan başta Sn. Seyhan SATAR olmak üzere, dizgiyi gerçekleştiren Sn. Gökhan AYRANCI ya ve BETA Basım ın diğer tüm çalışanlarına özverili çalışmaları ve tüm emekleri için teşekkür ederim. Tezimin ortaya çıkmasında en büyük paya sahip olan, hayat boyu bana attığım her adımda destek veren, her konuda güvenen, bütün sıkıntılarımda ve mutluluklarımda yanımda olan canım annem Gülden YAYVAK a, canım babam Nüvit YAYVAK a ve biricik kardeşim Berk YAYVAK a sonsuz teşekkür ve minnetlerimi belirtmek isterim. Sona sakladığım ve en özel teşekkürüm ise akademik hayatın zorlu yolları da dâhil hayatın her anını paylaştığımız, her konuda bana destek olup beni daima cesaretlendiren, zorlandığım zamanlarda varlığı ile güç veren, kimi zaman hayatın güzelliklerini kimi zaman ise sıkıntılarını birlikte yaşadığımız Mert NAMLI ya ait olacaktır. İrem YAYVAK İstanbul, 01.01.2014
x TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ
İÇİNDEKİLER xi İÇİNDEKİLER Sunuş...v Önsöz...vii İçindekiler...xi Kısaltmalar...xvii Giriş...1 BİRİNCİ BÖLÜM ART ETKİYE İLİŞKİN GENEL BİLGİLER I. ART ETKİYE İLİŞKİN DÜZENLEMELERİN TARİHİ GELİŞİMİ...5 A. Türk Hukuku nda...5 1. Cumhuriyet in İlanından 1961 Anayasa sına Kadarki Dönem...6 2. 1961 Anayasası ve 275 Sayılı Kanun Dönemi...8 3. 1982 Anayasası ve 2822 sayılı Kanun Dönemi...9 4. 6356 Sayılı Kanun Dönemi...11 B. Alman Hukuku nda...12 1. 1918 tarihli Tüzük ten Önceki Dönem...13 2. 1918 tarihli Tüzük Dönemi...14 3. Nasyonal Sosyalist Rejim Dönemi...16 4. 1949 tarihli Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Dönemi...16 II. ART ETKİ TERİMİ VE ART ETKİ HÜKMÜNÜN AMACI...17 A. Art Etki Terimi...17 B. Art Etki Hükmünün Amacı...18
xii TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ III. ART ETKİYE SAHİP TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİ HÜKÜMLERİNİN HUKUKİ NİTELİĞİ...22 A. Art Etkiye Sahip Hükümlerin Hukuki Niteliğine Yönelik Tartışma...22 1. Bütünleşme (Incorporation) Teorisi...23 2. İş Sözleşmesi Hükmü Değerinde Geçici Etkiye Sahip Oldukları Görüşü...25 3. Kanaatimiz...27 B. Art Etki Hükmünün Emredici Nitelikte Olup Olmadığına Yönelik Tartışma...28 C. Bir Hükmün Toplu İş Sözleşmesi Yürürlükteyken Uygulanmasının Art Etkinin Hukuki Niteliği ile İlişkisi...31 IV. ART ETKİ HÜKMÜNÜN KİŞİ BAKIMINDAN KAPSAMI...34 A. Art Etkiden Yararlanabilen İşçiler...34 B. Art Etkiden Yararlanamayan İşçiler...38 V. ART ETKİ İÇİN ARANAN ŞART: TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN SONA ERMESİ...44 A. Genel Olarak...44 B. Toplu İş Sözleşmesinin Süresi ve Sürenin Dolması Halinde Art Etki...47 1. Toplu İş Sözleşmesinin Süresine İlişkin Kural ve Aykırılığın Sonucu...47 2. Toplu İş Sözleşmesinde Süreye İlişkin Hüküm Yer Almaması Hali...50 3. Toplu İş Sözleşmesinin Süresine İlişkin İstisna Hükmü...51 4. Toplu İş Sözleşmesinin Süresinin Kesinliği...52 5. Toplu İş Sözleşmesinin Süresinin Bitmesinden Sonra Yenilenmesi...53 6. Sürenin Dolması İle Sona Erme ve Haklı Nedenle Feshe İlişkin Tartışma...55 C. 6356 Sayılı Kanun un Art Etki Hükmüne İlişkin Getirdiği Değişiklik...59 D. Toplu İş Sözleşmesini Sona Erdirmeyen Haller...61 1. Genel Olarak...61 2. İşyeri Devrine İlişkin Madde ile İşveren Değişikliğine İlişkin Maddenin ilişkisi...66 a. Devralan ve Devralınan İşyerinde Yürürlükte Toplu İş Sözleşmesi Bulunması Hali...66 b. Sadece Devralınan İşyerinde Yürürlükte Toplu İş Sözleşmesi Bulunması Hali...71
İÇİNDEKİLER xiii c. Sadece Devralan İşyerinde Yürürlükte Toplu İş Sözleşmesi Bulunması Hali...72 d. İşyeri Devrine İlişkin Madde ile İşveren Değişikliğine İlişkin Madde Arasındaki İlişki...73 3. İşkolu Değişikliği...75 a. 2822 sayılı Kanun Döneminde İşkolu Değişikliği...75 b. 6356 sayılı Kanun Döneminde İşkolu Değişikliği...78 İKİNCİ BÖLÜM TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN HÜKÜMLERİ VE BU HÜKÜMLERİN ART ETKİSİ I. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN HÜKÜMLERİ...81 A. Genel Olarak...81 B. Toplu İş Sözleşmesi Hükümlerinin Sınıflandırılması...83 C. Toplu İş Sözleşmesinin İçeriğine İlişkin Anayasal Düzenlemenin Kanuni Düzenleme ile İlişkisi...86 D. Toplu İş Sözleşmesinin Normatif Hükümleri...87 1. İş Sözleşmesinin Yapılmasına İlişkin Hükümler...89 a. İş Sözleşmesinin Şekline İlişkin Hükümler...90 b. İş Sözleşmesinin Yapılmasını Yasaklayan Hükümler...92 c. İş Sözleşmesinin Yapılmasını Emreden Hükümler...94 2. İş Sözleşmesinin İçeriğine İlişkin Hükümler...96 a. İş Sözleşmesi İle Doğrudan Doğruya İlgili Hükümler...98 (1) Genel Olarak...98 (2) Nötr Hükümler...100 (3) Rıza Hükümleri...102 (4) Tahkimle İlgili Düzenlemeler...102 b. İşçi ve İşveren İlişkilerini İlgilendiren Hükümler...104 (1) Genel Olarak...104 (2) Hukuki Niteliğe Yönelik Tartışma...106 (3) Hukuki Niteliğe İlişkin Kanaatimiz...110
xiv TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ 3. İş Sözleşmesinin Sona Ermesine İlişkin Hükümler...112 a. Genel Olarak...112 b. Fesih Bildirim Sürelerine İlişkin Düzenlemeler...114 c. Disiplin Kuruluna İlişkin Düzenlemeler...117 (1) Genel Olarak...117 (2) Disiplin Kurulu na İlişkin Hükümlerin Hukuki Niteliği...121 d. Cezai Şarta İlişkin Düzenlemeler...123 E. Toplu İş Sözleşmesinin Tarafların Hak Ve Borçlarına İlişkin Hükümleri...126 1. Tarafların Karşılıklı Hak Ve Borçlarına İlişkin Hükümler...128 2. Toplu İş Sözleşmesinin Uygulanması, Denetimi Ve Uyuşmazlıkların Çözümüne İlişkin Hükümler...132 II. ART ETKİYE SAHİP TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİ HÜKÜMLERİ...133 A. Genel Olarak...133 B. Toplu İş Sözleşmesi Hükümleri Bakımından Art Etki...134 1. Toplu İş Sözleşmesinin Normatif Hükümleri Bakımından Art Etki...134 a. İş Sözleşmesinin Yapılmasına Dair Hükümlerin Art Etkisi...135 (1) Genel Olarak...135 (2) Kanaatimiz...137 b. İş Sözleşmesinin İçeriğine Dair Hükümlerin Art Etkisi...139 (1) Ücret Zammına İlişkin Düzenlemelerin Art Etkisi Bakımından İnceleme...141 i. Art Etkiyi Reddeden Görüş...142 ii. Art Etkiyi Kabul Eden Görüş...146 iii. Hükmün Yorumunu Dikkate Alan Görüş...147 iv. Kanaatimiz...150 (2) Kıdem Zammına İlişkin Düzenlemelerin Art Etkisi Bakımından İnceleme...151 c. İş Sözleşmesinin Sona Ermesine İlişkin Hükümlerin Art Etkisi...153 (1) Genel Olarak...153 (2) Disiplin Kurulu Hükümlerinin Art Etkisi Bakımından İnceleme...155 2. Toplu İş Sözleşmesinin Tarafların Hak Ve Borçlarına İlişkin Hükümleri Bakımından Art Etki...158
İÇİNDEKİLER xv ÜÇÜNCÜ BÖLÜM BAZI ÖZEL DURUMLAR BAKIMINDAN ART ETKİ VE ART ETKİNİN SONA ERMESİ I. İŞÇİ YARARINA ŞART İLKESİNİN ART ETKİ KAVRAMI İLE İLİŞKİSİ...161 A. İşçi Yararına Şart İlkesi...161 B. Eski - Yeni Toplu İş Sözleşmesi İlişkisi ve İşçi Yararına Şart İlkesi...166 C. İlkenin Art Etki Kavramı İle İlişkisi...168 II. KAZANILMIŞ HAK KAVRAMININ ART ETKİ KAVRAMI İLE İLİŞKİSİ......170 A. Kazanılmış Hak ve Beklenen Hak Kavramları...170 1. Kazanılmış Hak...171 2. Beklenen Hak...173 B. Kazanılmış Hak Kavramı ile Art Etki Kavramı Arasındaki İlişki...175 C. Yeni Toplu İş Sözleşmesinde Yer Almayan Hükümler Bakımından Kazanılmış Hak Kavramı...178 1. Genel Olarak...178 2. Kazanılmış Hakkın Saklı Tutulacağına İlişkin Kayıt...180 III. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN YÜRÜRLÜĞÜNÜN GERİYE GÖTÜRÜLMESİ VE ART ETKİ...182 A. Toplu İş Sözleşmesinin Yürürlüğe Girme Anı...182 1. Yürürlüğe Girme Anına İlişkin Genel Kural...184 2. Geriye Etkili Yürürlük Kararlaştırılmasına İlişkin İstisna Hali...186 a. Genel Olarak...186 b. Geriye Etkili Yürürlük Kararlaştırılmasına Yönelik Sınır...188 c. Geriye Etkili Yürürlüğün Kararlaştırılma Şekli...190 d. Geriye Etkili Yürürlüğe Sahip Olabilecek Hükümler...191 B. Geriye Etkili Yürürlük ve Art Etkiye Sahip Hükümler...193 1. Kanunun Lafzını Dikkate Alan Görüş...194 2. Yeni Toplu İş Sözleşmesinin İmza Tarihini Dikkate Alan Görüş...196 3. İşçi Yararına Şart İlkesinin Uygulanmasını Öngören Görüş...197 4. Kanaatimiz...199
xvi TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ IV. TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN TEŞMİL EDİLMESİ VE ART ETKİ...203 A. Genel Olarak Teşmil Kavramı...203 B. Teşmilin Sona Ermesi Ve Art Etki...209 1. Teşmilin Sona Ermesi...209 a. Bakanlar Kurulu Kararı İle Yürürlükten Kaldırılması...210 b. Teşmil Edilen Toplu İş Sözleşmesinin Sona Ermesi...211 (1) Genel Olarak...211 (2) Teşmil Edilen Toplu İş Sözleşmesinin Kısmen Değiştirilmesi Hali...211 c. Teşmil Uygulanan İşyeri/İşletmede Toplu İş Sözleşmesi Yapılması Nedeniyle Sona Erme...214 2. Teşmil Uygulamasının Sona Ermesi Halinde Art Etki...215 a. Bakanlar Kurulu Kararı İle Yürürlükten Kaldırma Halinde Art Etkiyi Reddeden Görüş...216 b. Her Halde Art Etkinin Var Olduğunu Savunan Görüş...216 c. Altmış Günlük Dava Açma Süresini Dikkate Alan Görüş...218 d. 2822 sayılı Kanun Döneminde Yargıtay ın Görüşü...219 e. Alman Doktrininde İleri Sürülen Görüş...220 f. 6356 sayılı Kanun un Dikkate Alınması ile Vardığımız Sonuç...221 V. ART ETKİNİN SONA ERMESİ...223 A. Yeni Toplu İş Sözleşmesinin Yürürlüğe Girmesi Dolayısıyla Sona Erme...224 B. Yeni Bir Sözleşme Yapılması Dolayısıyla Sona Erme...230 C. Toplu İş Sözleşmesi Yürürlükteyken Art Etkinin Ortadan Kaldırılması...232 D. Yeni Toplu İş Sözleşmesinin Kapsamına Girmeyen İşçilerin Durumu...233 SONUÇ...235 KAYNAKÇA...241
İÇİNDEKİLER xvii KISALTMALAR AOG : Gesetz zur Ordnung der nationalen Arbeit AP : Arbeitsgerichtliche Praxis ArbGG : Arbeitsgerichtsgesetz BAG : Bundesarbeitsgericht BetrVG : Betriebsverfassungsgesetz BGB : Bürgerliches Gesetzbuch BK : Borçlar Kanunu Bkz. : Bakınız BVG : Bundesverfassungsgericht C. : cilt Çimento İşv. D. : Çimento İşveren Dergisi dn. : dipnotu E. : Esas f. : Fıkra İHD : İş Hukuku Dergisi İHU : İş Hukuku Uygulaması İşK. : İş Kanunu İşveren D. : İşveren Dergisi K. : Karar Kamu-İş : Kamu İşletmeleri İşverenleri Sendikası Dergisi Karş. : Karşılaştırınız LAG : Landesarbeitsgericht Legal İHSGHD : Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi m. : madde Mercek Der. : Mercek Dergisi
xviii TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİNİN ART ETKİSİ MK : Medeni Kanun MMTD. : Millet Meclisi Tutanak Dergisi No. : numara NZA : Neue Zeitschrift für Arbeitsrecht RG. : Resmi Gazete Rn. : Randnummer s. : Sayfa S. : Sayı SK. : Sendikalar Kanunu SprAuG : Sprecherausschussgesetz T. : Tarih TBK : Türk Borçlar Kanunu TDK : Türk Dil Kurumu Tekstil İşveren : Türkiye Tekstil Sanayiî İşverenleri Sendikası Dergisi Tis : Toplu İş Sözleşmesi TİSGLK : Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu TÜHİS : Türkiye Ağır Sanayi ve Hizmet Sektörü Kamu İşverenleri Sendikası Dergisi TVG : Tarifvertragsgesetz Y.9.H.D. : Yargıtay Dokuzuncu Hukuk Dairesi Y.HGK. : Yargıtay Hukuk Genel Kurulu YKD : Yargıtay Kararları Dergisi vd. : ve devamı vs. : ve sair