A.Özgür Karagülle Tarık Birgören HAVAYOLU TAŞIMACILIĞINDA UÇUCU EKİP YÖNETİMİ Beta
Yay n No : 2858 İşletme-Ekonomi Dizisi : 566 1. Baskı Şubat 2013 - İSTANBUL ISBN 978-605 - 377-879 - 0 Copyright Bu kitab n bu bas s n n Türkiye deki yay n haklar BETA Bas m Yay m Da t m A.fi. ye ait tir. Her hak k sak l d r. Hiç bir bö lü mü ve pa rag ra f k s men ve ya ta ma men ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya baflka herhangi bir flekilde ço alt lamaz, da t lamaz. Normal ölçüyü aflan iktibaslar yap lamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi : Beta Bas m A.fi. Bask -Cilt : Net K rtasiye Tan. ve Matbaa San. Tic. Ltd. fiti. Taksim Cad. Yo urtçu Faik Sok. No: 3 Taksim Beyo lu/ ST. Tel: (0-212) 249 40 60 (Sertifika No. 13723) Kapak Tasar m : Gülgonca Çarpık Beta BASIM YAYIM DA ITIM A.fi. Narl bahçe Sokak Damga Binas No: 11 Ca alo lu - STANBUL Tel : (0-212) 511 54 32-519 01 77 Fax: (0-212) 511 36 50 www.betayayincilik.com
SUNUŞ Ulaştırma ve Lojistik Yüksekokulu nun kuruluşundan bu yana birlikte olduğum öğretim üyesi iki meslektaşım kitabın sunuş yazısını benden istediler. Yazarlardan biri kırk yıllık dostum, Türk Hava Yolları nın eski üst düzey yöneticilerinden konunun uzmanı Dr. Tarık Birgören, diğeri ise eski öğrencim ve meslektaşım Dr. A. Özgür Karagülle. Öncelikle bu eseri Havayolu İşletmeciliği yazınına kazandırdıkları için kendilerine teşekkür etmek isterim. Ulaştırma ve lojistik sektörü nde Hava Taşımacılığı son yıllarda ciddi bir ivme kazandı. Nitekim, özel havayolu şirketlerinin artması rekabeti arttırırken, işletmeciliğin temel kuralı olan etkinlik ve verimlilik yanı sıra, uçak ve sefer sayılarının artması, hizmet kalitesinin ön plana çıkması, ayrıca sektörün ulusal ve uluslararası sivil havacılık kurallarına tabi olması bu konuda eğitimin, özellikle havayolu taşımacılığında uçucu ekip yönetiminin önemini arttırmıştır. Uçucu ekip, havayolu taşımacılığında müşteri ile doğrudan muhatap olan kişilerdir. Uçucu ekibin her türlü koşulda uçuş güvenliğine etkisi tartışılmaz. Ayrıca uçucu ekibin vermiş olduğu hizmet ile havayolu şirketinin yolcu üzerindeki izlenimi ve şirket imajı arasında doğrudan bir ilişki vardır. Uçucu ekibin yolcu isteklerine yakınlığı müşteri memnuniyetini doğrudan etkiler. Havayolu şirketinin neredeyse tüm sorunlarında yolcu ile doğrudan muhatap olan uçucu ekip üyeleridir. Bu nedenle uçucu ekibin, önce planlanması, kadrolaması ve eğitimi, daha sonra da operasyonel yönetimi ve denetimi sivil havacılık kuralları kapsamında bilimsel olarak yapılmalıdır. Havayolu Taşımacılığında Uçucu Ekip Yönetimi başlıklı bu çalışma ile alanında önemli bir boşluğu dolduracak olan bu eserin yazarları Sayın Yard. Doç Dr. Tarık Birgören ve Sayın Yard. Doç.Dr. A. Özgür Karagülle yi tekrar kutlar, bundan sonraki çalışmalarında da başarılar dilerim. Prof.Dr. Hayri ÜLGEN İstanbul Üniversitesi Ulaştırma ve Lojistik Yüksekokulu Müdürü
ÖNSÖZ Küresel boyutta büyüyen havacılık sektörünün ülkemizin ulaştırma politikalarına paralel olarak son yıllarda Türk sivil havacılık sektöründe gözlenen atılım ve bu sektörde yer alan işletmeler ile bu işletmelerde özellikle yönetim kademelerinde görev almayı hedefleyen çalışan adayları için ufuk açıcı fırsatlar yaratmaktadır. Türk sivil havacılık sektöründe gözlemlenen gelişimin sonucu olarak da söz konusu alanda bilimsel çalışmalara olan talep artmış, operasyonel uygulamalar yönetim, ulaştırma ve lojistik perspektifinden yeniden değerlendirilir hale gelmiştir. Bu noktadan hareketle yazım fikri oluşan bu kitap, sivil havacılık alanında havayolu yönetimini etkileyen iç ve dış faktörler çerçevesinde, havacılığın vazgeçilmez ilkesi olan uçuş emniyetinin en önemli bileşenleri içinde yer alan uçucu ekiplerin yönetiminin havayolu işletmelerinin verimlilik, etkinlik ve rekabetçiliği üzerindeki etkisini vurgulamaktadır. Üç bölümden oluşan kitabın birinci bölümünde havayolu taşımacılığı yönetimine ilişkin bilgilere sivil havacılığın dinamikleri çerçevesinde, stratejik yönetim bakış açısıyla yer verilmiştir. Sivil havacılık sektöründe faaliyet gösterecek işletmelerin planlama ve operasyonlarında uymak zorunda oldukları uluslararası ve ulusal sivil havacılık kurallarına ilişkin bilgilerin yer aldığı ikinci bölümde ayrıca uluslararası ve ulusal sivil havacılık organizasyonlarına yer verilmiştir. Uçucu ekip yönetiminin, yönetimin fonksiyonları boyutunda incelendiği üçüncü bölümde ise uçucu ekip planlamasına etki eden faktörler ve başarılı bir ekip yönetiminin bir havayolu işletmesinin stratejik hedeflerine ulaşmasına ne şekilde katkı sağlayacağı üzerinde durulmuştur. Bu kitabın yazılmasında bizi motive eden İstanbul Üniversitesi Ulaştırma ve Lojistik Yüksekokulu Müdürü Sayın Prof.Dr.Hayri Ülgen e, uzun çalışma süreleri boyunca bize desteklerini esirgemeyen ailelerimize teşekkür ederiz. Yrd.Doç.Dr.A.Özgür KARAGÜLLE & Yrd.Doç.Dr.Tarık BİRGÖREN İstanbul, 2013
VII İÇİNDEKİLER SUNUŞ... III ÖNSÖZ... V GİRİŞ...1 I. BÖLÜM HAVAYOLU TAŞIMACILIĞI YÖNETİMİ 1.1. HAVAYOLU TAŞIMACILIĞINDA YÖNETSEL BAKIŞ AÇISI VE YAPISAL ÖZELLİKLER...12 Tarife Yapısı... 13 Zamanında Kalkış... 15 Koltuk Kapasitesi - Fiyat... 17 Konfor... 18 Havalimanı Hizmet Kalitesi ve Erişilebilirliği... 19 Sık Uçan Yolcu Programları... 20 1.1.1. Havayolu Taşımacılığında Sektör ve Şirket Yapıları... 21 1.1.2. Havayolu Taşımacılık Sektörünün Etkilendiği Dış Çevre Faktörleri... 24 Doğal Çevre Faktörleri... 24 Ekonomik Çevre Faktörleri... 25 Teknolojik Çevre Faktörleri... 27 Sosyo-Kültürel Çevre Faktörleri... 27 Yasal Politik Çevre Faktörleri... 28 Uluslararası Çevre Faktörleri... 29 1.1.3. Havayolu Taşımacılığında Rekabet Avantajına Yönelik Stratejiler... 30 Maliyet Liderliği Stratejisi... 31
VIII Farklılaştırma Stratejisi... 32 Odaklanmış Stratejiler... 33 Birleşik Rekabet Stratejileri... 33 Uzun Dönemli Sürdürülebilir Gelişim... 34 Üç Adımlı Büyüme Stratejisi... 35 Elektronik Dönüşüm ve Tarafların Pazarlık Güçlerine Etkisi... 36 1.2. HAVAYOLU TAŞIMACILIĞI YÖNETİMİNDE TEMEL YAKLAŞIMLAR...37 1.2.1. Geleneksel Havayolları... 37 Tarifeli Tarifesiz Seferler... 41 Havayolu Yük Taşımacılığı... 44 1.2.2. Düşük Maliyetli Havayolları... 48 Uçuşlarda İkram Olmaması... 49 İkincil Havaalanlarının Kullanılması... 50 Bilet Satışlarının Yalnızca İnternet Üzerinden Yapılması... 51 Tek Tip Uçaktan Oluşan Filolar... 51 Kısa ve Orta Menzil Uçuşlar... 52 Koltuk Numarası Olmaması ve Diğer Uygulamalar... 52 1.2.3. Bölgesel Havayolları... 53 1.2.4. Havayolu Taşımacılığında Dış Kaynaklardan Yararlanma... 55 1.2.5. Havayolu Taşımacılığında Stratejik İşbirlikleri... 57 1.3. HAVAYOLU TAŞIMACILIĞINDA YÖNETİMİN FONKSİYONLARI...60 1.3.1. Havayolu Taşımacılığında Planlama... 60 Havayolu Taşımacılığında Stratejik Düzeyde Planlama... 61 Havayolu Taşımacılığında Fonksiyonel Düzeyde Planlama... 62 Havayolu Taşımacılığında Operasyonel Düzeyde Planlama... 63 1.3.2. Havayolu Taşımacılığında Organizasyon... 64 1.3.3. Havayolu Taşımacılığında Yürütme ve Koordinasyon... 67 1.3.4. Havayolu Taşımacılığında Denetim... 69
IX II. BÖLÜM ULUSLARARASI VE ULUSAL SİVİL HAVACILIK KURALLARI VE ORGANİZASYONLARI 2.1. ULUSLARARASI VE ULUSAL SİVİL HAVACILIK KURALLARI...80 2.1.1. Uluslararası Sivil Havacılık Kuralları... 81 2.1.1.1. Çok Taraflı Sivil Havacılık Anlaşmaları... 82 Paris, Madrid ve Havana Konvansiyonları... 82 Varşova Konvansiyonu... 83 Lahey Protokolü... 84 Diğer Sözleşmeler... 84 Şikago Konferansı (Şikago Konvansiyonu 1944)... 85 Trafik Hakları... 86 2.1.1.2. İkili Hava Ulaştırma Anlaşmaları... 88 2.1.1.3. Açık Semalar... 89 2.1.2. Ulusal Sivil Havacılık Kuralları... 90 2.1.2.1. Kanunlar... 91 Türk Sivil Havacılık Kanunu (TSHK-2920)... 91 Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun... 97 Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname... 97 2.1.2.2. Yönetmelikler... 98 Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği (SHY-6A).. 98 Genel Uçak İşletme Yönetmeliği (SHY-6B)... 100 Çok Hafif Hava Araçları Yönetmeliği (SHY-6C)... 100 Havaalanları Yer Hizmetleri Yönetmeliği (SHY-22).. 101 Havaalanı Yapım, İşletim ve Sertifikalandırma Yönetmeliği (SHY-14A)... 101
X Heliport Yapım ve İşletim Yönetmeliği (SHY-14B). 101 Sivil Hava Araç Kazaları Soruşturma Yönetmeliği (SHY-13)... 102 Uçak Pilotu Lisans Yönetmeliği (SHY-1)... 103 Sivil Havacılık İstatistiki Bilgiler Yönetmeliği (SHY-25)... 103 Sürekli Uçuşa Elverişlilik ve Bakım Sorumluluğu Yönetmeliği (SHY-M)... 103 Onaylı Bakım Kuruluşları Yönetmeliği (SHY-145-01)... 104 Sivil Havacılık İşletmeleri Yetkili Denetim Kuruluşları Yönetmeliği (SHY-YDK)... 104 Havayolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik (SHY-Yolcu)... 105 Sivil Havacılıkta Emniyet Yönetim Sistemi Yönetmeliği (SHY-SMS)... 105 Diğer Yönetmelikler... 106 2.1.2.3. Talimatlar... 107 2.2. ULUSLARARASI VE ULUSAL SİVİL HAVACILIK ORGANİZASYONLARI...109 2.2.1. Uluslararası Sivil Havacılık Organizasyonları... 109 Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı (ICAO)... 110 Uluslararası Hava Taşımacıları Birliği (IATA)... 111 Ortak Havacılık Otoriteleri (JAA)... 112 Avrupa Sivil Havacılık Konferansı (ECAC)... 113 Avrupa Havacılık Güvenliği Ajansı (EASA)... 113 Avrupa Hava Seyrüseferi Güvenliği Teşkilatı (EUROCONTROL)... 114 2.2.2. Ulusal Sivil Havacılık Organizasyonları... 115 Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı... 115 Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü... 118 Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü... 119
III. BÖLÜM HAVAYOLU TAŞIMACILIĞINDA UÇUCU EKİP YÖNETİMİ 3.1. HAVAYOLU TAŞIMACILIĞINDA UÇUCU EKİPLERİN YERİ VE ÖNEMİ...125 3.1.1. Uçucu Ekiplerin Uçuş Emniyetine Etkisi... 125 3.1.2. Uçucu Ekiplerin Hizmet Sunumu ve Şirket İmajı Üzerindeki Etkisi... 126 3.1.3. Uçucu Ekiplerin Müşteri Taleplerine Yakınlık Avantajı... 127 3.2. UÇUCU EKİP YÖNETİMİ VE FONKSİYONLARI...128 3.2.1. Uçucu Ekip Planlaması... 135 3.2.1.1. Uçucu Ekip Oluşumu... 137 3.2.1.2. Görevlendirme ve Dinlenme Kuralları... 141 3.2.1.3. Ekip Planlama İlkeleri... 148 3.2.1.4. Ekip Planlama Süreci... 150 Açılış ve Veri Giriş İşlemleri... 155 Tarife İşlemleri... 156 Atama İşlemleri... 156 Senaryo Analizleri... 156 Takvim İşlemleri... 156 Günlük İşlemler... 157 Çevre Bilgileri... 157 Personel Bilgileri... 157 Listeleme Seçenekleri... 158 Görüntüleme / Yayınlama... 158 İstatistik Sorgulamaları... 158 Değerlendirme ve Analiz... 159 3.2.2. Uçucu Ekiplerde Kadrolama... 159 3.2.2.1. Temin ve Seçim Süreçleri... 162 3.2.2.2. Eğitim ve Oryantasyon... 163 3.2.2.3. İnsan Kaynakları Politikaları... 165 XI
XII 3.2.3. Uçucu Ekiplerin Operasyonel Yönetimi... 167 3.2.3.1. Günlük Ekip Tahsis Uygulaması... 168 3.2.3.2. Ekip Kaynakları Yönetimi (CRM)... 168 3.2.4. Uçucu Ekip Denetimi (Planlanan Gerçekleşen Karşılaştırması)... 173 3.2.4.1. Tarife Bazında Planlamaların Değişimi... 175 3.2.4.2. Uçak Tahsis Bazında Planlamaların Değişimi... 176 3.2.4.3. Uçucu Ekip Sorunlarının Planlamaya Etkisi... 176 3.2.4.4. Uçucu Ekip İstatistiklerine Erişim... 178 3.3. UÇUCU EKİP YÖNETİM SİSTEMİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ...179 Uçucu Ekip Yönetim Sisteminin Kullanıcı İhtiyaçlarını Karşılama Düzeyi... 180 Uçucu Ekip Yönetim Sisteminin Havayolu İşletmesinin Etkinlik ve Verimliliğine Katkısı... 181 Uçucu Ekip Yönetim Sisteminin Gelecekteki İhtiyaçları Karşılama Düzeyi... 183 Uçucu Ekip Yönetim Sisteminin Güçlü ve Zayıf Yönleri... 184 Uçucu Ekip Yönetim Sisteminin İşletme ve Sektöre Sağladığı Katma Değer... 184
XIII TABLOLAR LİSTESİ Tablo-1: Tablo-2: Tablo-3: Tablo-4: Tablo-5: Tablo-6: Tablo-7: Tablo-8: Dinlenme ve Görev Sürelerinde Tanımlar...143 Azami Uçuş Süreleri...143 Azami Uçuş Görev Süreleri...144 Günlük Azami Uçuş Görev Süreleri...144 Uzun Menzil Uçuşlarda Azami Uçuş Süreleri...144 Asgari Dinlenme Süreleri...147 Asgari Boş Günler...148 Örnek Ekip İhtiyacı Belirleme Tablosu...161 ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil-1: Şekil-2: Şekil-3: Şekil-4: Havayolu Taşımacılığında Başarı Kriterleri...13 Havacılığı Etkileyen Dış Çevre Faktörleri...24 Uluslararası ve Ulusal Sivil Havacılık Düzenlemeleri...81 Ekip Planlama Süreci...153
XIV