INTERNATIONAL JOURNAL OF ECONOMIC STUDIES

INTERNATIONAL JOURNAL OF ECONOMIC STUDIES ULUSLARARASI EKONOMİK ARAŞTIRMALAR DERGİSİ March 27, Vol:3, Issue: Mar 27, Cl:3, Saı: e-issn: 249-8377 p-issn: 2528-9942 journal homepage: www.ekonomkarasrmalar.org Dış Borç ve Beşer Sermae İlşks: Eğm ve Sağlık Yaırımları Açısından Br Ugulama Eernal Deb Sock and Human Capal Relaonshp: An Applcaon n erms of Invesmen n Educaon and Healh Serve CEYLAN Doç. Dr., Gresun Ünverses, İksad ve İdar Blmler Faküles, İksa Bölümü, serve.celan@gresun.edu.r Mehme DURKAYA Doç. Dr., Gresun Ünverses, İksad ve İdar Blmler Faküles, İksa Bölümü, mehme.durkaa@gresun.edu.r MAKALE BİLGİSİ ÖZET Makale Geçmş: Gelş 3 Kasım 26 Düzelme Gelş 25 Aralık 26 Kabul 24 Şuba 27 Anahar Kelmeler: Ekonomk Büüme,Dış Borç, Beşer Sermae, Ko-enegrason, Sınır Tes 27 PESA Tüm hakları saklıdır ARTICLE INFO Çalışmada, dış borç soku le kamunun eğm ve sağlık aırımları arasındak uzun döneml lşkler ncelenmşr. 989-24 dönem ıllık zaman serlern çeren analzde uzun dönem lşkler esp emek çn ARDL modelne daalı sınır es kullanılmışır. Bulgular, Türke ekonomsnde dış borç le kamu sağlık aırımları ve dış borç le kamu eğm aırımları arasında uzun döneml pozf önlü lşknn olduğunu gösermşr. ABSTRACT Arcle Hsor: Receved 3 November 26 Receved n revsed form 25 December 26 Acceped 24 Februar 27 Kewords: Economc Growh, Eernal Deb, Human Capal, Co-negraon, Bound Tes 27 PESA All rghs reserved In he sud, he long run relaonshps beween eernal deb and publc nvesmens n educaon and healh are nvesgaed. In he analss, ncludng annual me seres daa for he perod 989-24, bound es based on ARDL model has been used o deermne he long run relaonshps. The fndngs have shown ha here s a posve long run relaonshp beween eernal deb and publc nvesmens n educaon and healh.

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Eernal Deb Sock and Human Capal Relaonshp: GİRİŞ Brelern blg, becer, nelk ve denemlern çeren beşer sermae kavramı, ekonomk kalkınma sürecnn çok öneml br belrlecs olarak görülmekedr. Söz konusu önem, beşer sermaenn pozf dışsallıklar sağlaması anında ekonomdek ürem ve gelr arırıcı boularından da kanaklanmakadır. Bu nedenle ksa azınında son dönemlerde beşer sermae ekonomk büüme lşksn analz eden çalışmalar oğunluk kazanmış ve pozf önlü lşklere vurgu apılmışır. Eğm ve sağlık gb beşer sermae donanımını güçlendren sosal sekör aırım harcamaları neredese ülkelern gelşmşlk düzeler açısından br mukaese ölçüü olarak kullanılmakadır. Zra, eğm ve sağlık düze üksek beşer sermae, başa vermllk arışı olmak üzere ürem fakörlernn de amamlaıcısı olmaka ve ekonomk gelşme sürecn hızlandırmakadır. Uzun döneml ekonomk büümenn br emnaı olarak da değerlendrlen bu süreçe, eğm ve sağlık aırımlarına ne kadar kanak akarıldığı emel sorusu her zaman güncellğn korumakadır. Bununla brlke, harcamaların fnansmanında hang kanakların kullanılacağı konusu çoğu zaman göz ardı edlmekedr. Özellkle büçe olanaklarının kısılı olması durumunda planlanan ve gerçekleşen aırımlar arasındak farklılıklar, fnansman önünden alernaf önemler de gündeme aşımakadır. Bu sürecn br parçası olarak görülen dış borçlar da, kullanım alanlarından beklenen ger dönüşüm süresnn uzunluğu ve çerdğ ödeme zorluklarından dolaı krk br konuma sahpr. Ülkelern aşırı borçluluk pozsonunda olup olmadığı, dış fnansmanda zorluklar aşaıp aşamadığı, borçların üreken alanlarda kullanılıp kullanılmadığı gb belrlecler sürecn önlendrcler olarak görüleblr. Ekonomk gelşmenn fnansmanı açısından çok öneml role sahp olarak göserlen dış borçlar, uzun dönem vermllk ve büümenn deseklecs olmasının anında beşer sermaenn gelşmnde de başvurulan br araçır. Borcun büüme önlü harcamalarda kullanılması sonucunda gerçekleşen ürem ve gelr arışı nedenle borç anapara ve faz ödemeler br sorun oluşurmaacakır. Dış borç kullanım nedenler açısından değerlendrldğnde se beşer sermae aırımları, dış borçların aırım kompozsonunu nasıl ekledğ le akından lşkldr. Ekonomk büüme ve gelr arırıcı alanlarda kullanım amacıla alınan dış borçlar, aırımların fnansmanı açısından k farklı önü oraa çıkarmakadır. Brncs alınan borçların kısa dönemde aırım ve üreme dönüşen alanlarda kullanılmasıdır. Bu sürecn devam edp emeeceğ ve alınan borçların sürekl br gelr arışı medana gerp germeeceğ se arışmalıdır. İkncs se, dış borçların eğm ve sağlık gb beşer sermae aırımları alanında kullanılmasıla uzun dönemde sürdürüleblr büümenn sağlanıp sağlanamaacağı konusuna odaklanmakadır. Bu kapsamda çalışmanın konusu, dış borcun aırım kompozsonunu nasıl ekledğ, beşer sermae aırımlarının fnansmanında, başka br açıdan refahla lgl alanlarda kullanılıp kullanılmadığı önündedr. Çünkü, eğm ve sağlık alanlarına apılan harcamalar, eğm ve sağlık sermae brkm (beşer sermae) üzernde pozf önlü ve anlamlı doğrudan ve büüme üzernde se dolalı eklere sahpr (Baldacc vd., 24:27). Çalışmada kamu arafından apılan eğm ve sağlık aırımları le dış borç soku arasındak uzun dönem lşkler araşırılmışır. Bu amaçla devam eden bölümde dış borç le beşer sermae lşks arasındak eork çerçeve oluşurulmuş ve ugulamalı çalışmalardan örnekler sunulmuşur. Üçüncü bölümde çalışmada kullanılan önemlerle lgl anııcı blgler verlmşr. Dördüncü bölümde elde edlen bulgular sunulmuş, son bölümde se genel br değerlendrme apılmışır.. Teork Çerçeve ve Leraür Büümenn ana belrlecs konumuna aırımları erleşren Harrod-Domar modelne göre, asarruf hacmn dolaısıla aırımları arırmak büüme hızını arırmakla eş anlamlıdır. Karşı önden bakıldığında se, asarrufların düşüklüğü büüme önünde br engel olarak görülmekedr. Bu süreçe, dış borç kullanımı mevcu asarruflara br lave olarak büüme hızını arırmakadır (Tanrıkulu, 983:7). Dolaısıla Harrod Domar büüme model, urç asarrufların eerszlğ nedenle kend ç dnamkler le aırım ve büüme arışı 5 Inernaonal Journal of Economc Sudes, March 27, Vol:3, Issue:, pp.5-6

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Dış Borç ve Beşer Sermae İlşks: Eğm ve Sağlık Yaırımları Açısından sağlaamaan ekonomlern önüne dış kanak seçeneğn sunmakadır. Bu durumda ç asarruflara dış asarruf olanakları da eklenerek aırım ve gelr arışı sağlanablmekedr. Bu olgu dış borçlanma nedenlernden sadece brs olarak göserlen ç asarrufların eerszlğ le lşklendrleblr. Kuşkusuz, özellkle gelşmeke olan ekonomler açısından dış borçlanma, ç asarruflar le arzulanan aırım arasındak açığı kapamak anında, dış care açığını kapamak amacıla da kullanılmakadır (Bangura vd., 2:3). Bu durum, aırımların fnansmanındak dövz darboğazlarının gderlmes açısından öneml olduğu kadar, özellkle de halaa daalı hraca apısına sahp ekonomlerde, büümenn gerçekleşmes çn gerekl hammadde ve ara mal le makne ve sermae malları gb eknk donanımın sağlanablmesne de fırsa anımakadır. Gelşmeke olan ekonomlerde dış borçlanma hacı mevcu borçların sürdürüleblrlğn sağlamak (borç servs) çn de zorunlu br seçenek olarak göserlmekedr. Aşırı borçluluk olgusula da akından lşkl olan bu durumun mal ekler bakımından büüme önlü polkalara zarar vereceğ önünde agın aklaşımlar mevcuur. Son dönem çalışmalarda dış borçlanma le büüme lşksnn ana çerçeves, aşırı borçluluk model (deb overhang) ve borç Laffer eğrs kapsamında şekllenmekedr. Genel anlamda bu aklaşımlar, makul düzedek dış kanak kullanımının ekonomk büüme arırdığını, üksek borçların se büüme olumsuz ekledğn öne sürmekedr (Hameed vd., 28:33). Moss ve Chang (23:4), borç servs açısından büüme önlü polkalara zarar veren bu sürec üç önden oraa komakadır. Brncs, borç servs ödemelernn gerçekleşeblmes çn kamu aırımlarının ve dolaısıla oplam aırımların kısılmasıdır. İkncs, sosal harcamaların azalılmasına daalı olarak uzun dönem ekonomk büümenn belrlecs olan beşer sermae büümesnn azalmasıdır. Sonuncusu se, mal dsplnn okluğunda büçe açıklarının gerdğ özel aırımlara üklenlen olumsuzluklardır. Aşırı borçlanmanın büüme üzerndek azalıcı ekler daha çok kamu ve özel aırımların azalmasından, verg arışı beklenler nedenle özel harcamaların azalmasından ve kamu harcamaları bleşenler arasındak erchlern değşmesnden kanaklanmakadır [Hcks (989), Heller ve Damond (99), Calderón vd (23), Mahdav (24), Blav (26)]. Dış borçlanmanın uzun döneml ekonomk büüme üzerndek ekler se beşer sermae kavramını ön plana çıkaran çsel büüme modellernde er almakadır. P.Romer ve R.Lucas ın öncülüğünü apığı çsel büüme eorler, sermae fakörüne fzksel sermae anında emek grdsnn sahp olduğu blg, ecrübe ve becerlerden oluşan beşer sermae de eklemşr (Ünsal, 29:66). Eğm, sağlık ve eknolojk al apı aırımlarına apılan harcamalar beşer sermae oraa çıkarmaka bu da araşırma ve gelşrme faalelerne ol açmakadır (Berber, 26:74). Dolaısıla asarruf eerszlğne sahp ekonomlerde dış fnansman, hem fzksel hem de beşer sermae aırımlarının gerçekleşrlmesnde öneml br araç olarak görülmeke, bu önüle ekonomde oplam fakör vermllğn arırarak büüme deseklemekedr. Dış borçların beşer sermae aırımları üzerndek ekler k farklı aklaşım çersnde ele alınablr. Brncs, dış borçlar şddene ve ülkelern gelşmşlk düzelerne bağlı olarak harcama bleşenler arasında farklılık araarak alapı harcamaları erne daha çok car harcamaları fnanse eden br araç özellğne dönüşeblmekedr. Özellkle mal daralma sürecnde aırım harcamalarının aksne sosal harcamaların polk nedenler, refah ekler ve dış borçların sosal malelern mnmze emek gb amaçlarla korunduğu a da olumsuz eklenmedğ görülmekedr. Bu durum, üksek borçlu ülke açısından Hcks (989) arafından da doğrulanmışır. Yazar, harcama kısıcı sürecn başa üksek maleler gerekrmesnden dolaı alapı aırımları gb sermae oğun alanlara zarar verdğn, sosal refahın korunması ve borcun elafs zor sosal malelernn önleneblmes çn eğm ve sağlık gb sosal sekörlern se korunduğunu belrlemşr. Arıca Hcks (99), kamu harcamalarını azalmaa zorlaan çok saıda nedenlern var olduğunu öne sürdüğü 98 l ıllarda, 24 gelşmeke olan ülke çn hang harcama ürlernn kısılıp hanglernn korunduğunu belrlemşr. Mal kısılama sürecnde, aırım harcamalarının car harcamalardan daha fazla azaldığını göseren çalışma, kamu harcamalarının sekörel dağılımı açısından savunma ve sosal sekörlern nspeen Uluslararası Ekonomk Araşırmalar Dergs, Mar 27, Cl:3, Saı:, ss.5-6 5

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Eernal Deb Sock and Human Capal Relaonshp: korunduğunu, alapı sekörlernn se daraldığını oraa komuşur. Mahdav (24), gelşmeke olan 47 ülkede 972-2 dönemn kapsaan verlerle kamu dış borç ükünün kamu harcamaları kompozsonu üzerndek eklern araşırmışır. Çalışmanın bulguları, dış borç ükünün aırımlar ve car harcamalar üzernde negaf önlü eklernn bulunduğu, kamu çalışanlarına apılan maaş ve ücre ödemelernn se polk nedenlere de daalı olarak sürece karşı drençl olduğu önündedr. Çalışmanın kapsamındak üm ülkelerde kamu borç ükünün kamu çalışanlarının maaş ve ücreler üzernde anlamlı pozf eklernn gözlenmes, eğm ve sağlık alanlarında çalışanları da çerdğnden dolaı, sosal harcamaların dış borç ükünün olumsuz eklernden korunduğu aklaşımı le de uumludur. Hepp (25), gelşmeke olan ülkelerde, 998-2 dönem çn borcun sağlık harcamaları üzerndek eklern analz eğ çalışmasında, bazı gelşmeke olan ülkelerde borcun sağlık harcamalarını arırmada ekl olduğunu, aşırı borçlu oksul ülkeler sınıflandırmasına göre se bell br aralıka çok az vea eklemedğn belrlemşr. Yazar söz konusu farklılığın bazı nedenler olarak, aşırı borçlu oksul ülkelern ağır borçluluk şarlarından dolaı gerekl ger ödemelernden (borç servs) kanaklı zorlukları ve kamu kanaklarının savunma ve ükem harcamaları gb öncelklere ahss edlmesn gösermekedr. Dess ve Vencaachellum (27), 989-23 perodunda Afrka nın borçla elde eğ fonların kamu eğm ve sağlık alanlarına arılan kanakları pozf önde ekledğn oraa komuşur. Depers ve Kraa (25) se, borç le kamu harcamaları bleşenlern lşksz bulmuşlardır. Yazarlar arafından borç şeklnde sağlanan ardımların eğm ve sağlık harcamaları üzernde anlamlı br eksnn olmadığı oraa konulmuşur. Kamu borçlarının sağlık ve eğm gb sosal alanları sübvanse ederek oksulluğu azalableceğn öne süren lk aklaşım bazı kısılamaları da çermekedr. Eğer borç faz ödemeler üksek olup, ülke kolaca borç uzağına greblor ve borçlar öncek borçların ödemelernde kullanılıorsa kamu sosal programlarında daralma aşanacak, dolaısıla borç, oksulluğun arması anlamına gelecekr (Dua, 27:). Bu nedenle dış borç- beşer sermae aırımları açısından knc br aklaşım oraa konmaka, dış borçların beşer sermae aırımlarını dışlaarak dğer harcama kalemler lehne harcama bleşenlern değşrdğne önelk farklı br çerçeve çzlmekedr. Nekm Fosu (27), 35 Afrka ülkesn kapsaan çalışmasında dış borç kısıının eğm harcamalarını azalıcı önde ekledğn ancak dış borç servsnn eksnn se oldukça düşük olduğunu gösermşr. Anı ver sen çeren dğer br çalışmasında Fosu (28), benzer sonuçlara sağlık harcamaları açısından ulaşmışır. Thomas (26), 985-23 dönem verler le analz apmış, düşük gelrl ülkenn borç servs malelerndek azalışın sağlık ve eğm gb sosal harcamalardak arışla lşkl olduğunu oraa komuşur. Cashel-Cordo ve Crag (99), dış ardımlar eksennde kamu gelr ve harcamalarının analzne er verdğ çalışmalarında, beşer sermae aırımlarının br göserges olarak eğm fakörünü seçmşler ve borç servs değşkennn olumsuz eklerne vurgu apmışlardır. Lora ve Olvera (27), 5 gelşmeke olan ekonomde 985-23 dönem çn üksek borç oranlarının sosal harcamaları dışladığını esp emşr. Sereu and Sam (2), 53 gelşmeke olan ülkede, kamu borç ükünün kamu aırımlarını dışladığını, anı zamanda özel ve oplam aırımların mkarında ve vermllğnde azalışa neden olduğunu oraa komuşlardır. Aşırı borç ükünün büüme azalıcı eklernn, anı zamanda büçe kısıı nedenle beşer sermaenn azalmasına neden olduğunu belrlemşler, bu eknn sadece ora eğm düzende olduğunu gösermşlerdr. Clemens ve dğerler (23), 55 düşük gelrl ekonom çn doğrusal olmaan lşk bağlamında borç servsnn ekonomk büüme üzernde olumsuz eksnn olduğunu oraa komuşlardır. Yazarlar bu olumsuzluğun borç servsnn özel sekör aırımlarını dışlamasından vea kamu harcama bleşenlern değşrmesnden kanaklandığını ler sürmüşlerdr. Borç servsnn arması, daha fazla kanağın borç ödemelerne ahss edlmesne, dolaısıla sosal ve fzk aırımların azalmasına neden olduğu çalışmada vurgulanmakadır. Palo ve dğerler (24), gelşmeke olan 6 ülkenn 969-98 dönem verlerle apıkları analzde, üksek borç soklarının hem fzksel sermae brkm hem de oplam fakör vermllğ üzernden büüme negaf önde ekledğn, faka beşer sermae brkm üzerndek eksnn se çok küçük olduğunu öne sürmekedr. Durbarr ve dğerler (28), dış borcun ekonomk büüme üzerndek eklern 25 Afrka ülkes çn 98-23 dönem 52 Inernaonal Journal of Economc Sudes, March 27, Vol:3, Issue:, pp.5-6

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Dış Borç ve Beşer Sermae İlşks: Eğm ve Sağlık Yaırımları Açısından verlerle araşırmışlardır. Çalışmanın sonuçları, dış borç le büüme arasında negaf ve k önlü nedensel lşklern varlığını oraa koması anında, söz konusu ülkelerde aşırı borçluluk eklernn oluşuğunu ve borcun beşer sermae negaf önlü ekledğn de gösermekedr. 2. Ver Se Çalışmanın verler 989-24 dönem ıllık kamu eğm aırımları (e), kamu sağlık aırımları (s), oplam kamu dış borç soku (b) ve reel gar saf mll hasıla () değerlernden oluşmakadır. Çalışmadak üm değşkenlern doğal logarmaları alınmışır. Verler, Kalkınma bakanlığı web safasından derlenmşr. Değşkenlern önündek l harf lgl değşkenn doğal logarmasının alındığını, şare se lgl değşkenn brnc devresel farkının alındığını gösermekedr. 3.Yönem 3. Brm Kök Tes Çalışmada brm kök sınaması Dcke ve Fuller (979) arafından gelşrlen genşlelmş Dcke-Fuller (ADF) es ve Ello, Rohenberg ve Sock (996) arafından gelşrlen DF-GLS (ERS) es le gerçekleşrlmşr. Genşlelmş Dcke-Fuller sınaması çn () ve (2) numaralı denklemler (sabl ve sabl+rendl versonlar) ahmn edlmşr (Enders, 24:8). k () Trend 2 k (2) Yukarıdak regreson denklemlernde; X ele alınan ser, k denkleme lave edlen bağımlı değşken geckme saısını, le paramereler, Trend doğrusal zaman rendn ve haa ermn emsl emekedr. Tahmn edlen () ve (2) numaralı regreson denklemlernde ele alınan sernn durağan olup olmadığını belrlemek çn parameres kullanılır. Tahmn edlen denklemde şeklnde fade edlen sıfır hpoeznn reddedldğ düzede lgl sernn durağan olduğuna hükmedlr. Ello, Rohenberg ve Sock (996) arafından gelşrlen ve sandar ADF esne göre daha ekn sonuçlar veren DF-GLS (ERS) es, ADF es öncesnde serlern rendden arındırılması şlemne daanmakadır. Trendden arındırma şlem sonucunda aşağıdak (3) numaralı regreson denklem en küçük kareler önem le ahmn edlmekedr. d d k (3) d d Yukarıdak regreson denklemlernde genelleşrlmş en küçük kareler önemne göre rendden arındırılmış ser gösermekedr. DF-GLS (ERS) esnde sernn durağanlığını belrlemek çn ADF esnde olduğu gb parameres kullanılır. Sıfır hpoeznn reddedldğ düzede lgl sernn durağan olduğuna hükmedlr. 3.2. Ko-enegrason Tes Engle-Granger (987) ve Johansen (988) gb eş-büünleşm esler değşkenler arasındak uzun dönem lşknn araşırılması amacıla oluşurulan sandar aklaşımları oluşurur. Bu Uluslararası Ekonomk Araşırmalar Dergs, Mar 27, Cl:3, Saı:, ss.5-6 53

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Eernal Deb Sock and Human Capal Relaonshp: 54 Inernaonal Journal of Economc Sudes, March 27, Vol:3, Issue:, pp.5-6 eslern kullanılablmes, lgl değşkenlern en az brnc devresel farkında ve anı sevede durağan olması emel koşuluna bağlıdır. Osa Pesaran vd (2) arafından gelşrlen geckmes dağıılmış oo regreson (ARDL) modelne daalı sınır es (Bound es) aklaşımı bu emel şarın oraa çıkmaması durumunda eş-büünleşm lşksnn araşırılmasına olanak sağlaablmekedr. Yönem, herhang br değşkenn knc devresel farkında durağan olmaması koşulula, farklı sevelerde durağan olan değşkenler arasında uzun dönem lşksnn araşırılmasına zn vermekedr. Sınır es aklaşımının br dğer özellğ de küçük örnek saılarında sandar eş-büünleşme eslerne göre daha ekn sonuçlara sahp olablmesdr. Çalışmada kullanılan değşkenlern hçbrnn knc farkında durağan olmaması ve farklı derecelerde durağan esp edlmes dolaısıla uzun dönem lşksnn araşırılması sınır es aklaşımıla gerçekleşrlmşr. Sınır es aklaşımında değşkenler arasında eş-büünleşme olup olmadığı öncelkle (4) numaralı denklemn ahmn edlmes le başlar. ), / ( F z se; k n m z z 3 2 (4) Yukarıdak modelde Y,X,Z eş-büünleşm lşksnn araşırıldığı değşkenler,,, ve sab ve kasaıları, haa ermn emsl emekedr. Değşkenler arasında eş-büünleşm lşksnn olup olmadığının araşırılması boş hpoezn ( : 3 2 H ) F es le sınanmasını gerekrr. Eğer hesaplanan F sasğ Pesaran vd (2) arafından belrlenmş al krk sınırın alında kalırsa serler arasında eş büünleşm lşks olmadığını ler süren boş hpoez reddedlememekedr. Ancak hesaplanan F sasğ, üs sınır değern aşıorsa serler arasında uzun dönem lşk olduğu sonucuna ulaşılmakadır. Hesaplanan F sasğnn al ve üs krk sınırlar arasında kalması durumunda se uzun dönem lşk hakkında herhang br karar verlememekedr. Değşkenler arasında eş büünleşm lşks mevcu se uzun dönem denklem ARLD (n,m,k) model (5) numaralı denklem arafından, haa düzelme model se (6) numaralı denklem arafından emsl edlr. k n m z (5) ec z n, n m ve n m k n m z ec e (6) Yukarıdak denklemlerde n, m, k, en ugun geckme uzunluklarını ec haa düzelme kasaısını ve uzun dönem kasaıları fade emekedr.

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Dış Borç ve Beşer Sermae İlşks: Eğm ve Sağlık Yaırımları Açısından 4. Bulgular 4. Durağanlık Analz Çalışmada kullanılan değşkenlern brm kök aşııp aşımadıklarını esp emek çn kullanılan sabl ve sabl+rendl genşlelmş Dcke Fuller ve DF-GLS (ERS) es sonuçları Tablo de sunulmuşur. Bulgular ncelendğnde,. önem düzene göre dış borç değşkennn hem ADF hem de DF-GLS (ERS) esnde brm kök aşıdığı, devresel farkını fade eden büüme oranının se durağan olduğu görülmekedr. Kamu eğm aırımları ve reel garsaf mll hasıla değşkenler se DF-GLS (ERS) esnn rendl versonuna göre durağan belrlenmşken, kamu sağlık aırımları hem ADF hem de DF-GLS (ERS) esnn rendl versonuna göre durağan esp edlmşr. Değşkenler Tablo :ADF ve DF-GLS(ERS) Brm Kök Sonuçları ADF DF-GLS (ERS) Sabl Trendl Sabl Trendl lb ()-.32 (2)-2.679 -.969 () (2)-2.77 le ()-.89 ()-3.75 -.45 () ()-3.32 ** ls ()-.59 (2)-4.244 ** -.644 () ()-3.9 * l ()-.57 ()-2.968.478 () ()-3.75 *** lb ()-4.366 * ()-4.26 ** -4.6 * () ()-4.286 * le ()-4.57 * ()-4.39 ** -4.589 * () ()-4.634 * ls ()-4.737 * (5)-3.43 *** -5.485 * () ()-5. 937 * l ()-5.629 * ()-5.54 * -5.275 * () ()-5.559 * No: Tabloda verlen paranez ç değerler Akake blg krerne göre belrlenen geckme saılarını gösermekedr. ***,**,* şareler sırasıla lgl sasğn.,.5 ve. önem düzende sasksel olarak anlamlı olduğunu gösermekedr. ADF esnde.,.5 ve. anlamlılık sevesndek ek önlü Mcknnon ablo krk değerler aklaşık olarak sırasıla sabl çn -2,6, -2.9 ve -3.7; rendl çnse -3.2, -3.6 ve -4.4 dür. DF-GLS es çn sabl.,.5 ve. Mcknnon değerler aklaşık olarak -.6,.9 ve -2.6; rendl çnse Ello, Rohenberg ve Sock (996) dan alınan krk değerler (5 gözlem çn) -2.8, -3. ve-3.7 dr. Farklı sevelerde durağan olan değşkenler arasındak muhemel eş büünleşme lşksnn varlığının esp sandar önemlerle belrlenemeeceğ çn uzun dönem lşksnn araşırılmasında ARLD aklaşımına daalı sınır es kullanılmışır. Sınır es konrol değşkennn modelde er alıp almaması ve bağımlı değşken arımına göre dör versonda ahmn edlmşr. En ugun geckmenn Akake Blg Krer vasıasıla elde edldğ ARDL modeller ve bu modellerden elde edlen sınır es sonuçları Tablo 2 de sunulmuşur. İlk dör saırda farklı versonlara göre dış borç soku le kamu eğm aırımları arasındak eş büünleşme lşksn esp emek çn belrlenen F sask değerlernn amamının ablo üs sınır değernden üksek olduğu görülmekedr. Dolaısıla, dış borç soku le kamu eğm aırımları arasında,. önem düzene göre uzun dönem lşks olduğu esp edlmşr. Dış borç soku le kamu sağlık aırımları arasında se bağımlı değşkenn dış borç soku olduğu ve konrol değşkenn er aldığı modelde ko-enegre lşks esp edlemezken dğer üç versona göre. önem düzene göre uzun dönem lşks esp edlmşr. Tabloda verlen dğer bulgular se lgl düşük gözlem değer nedenle araşırılan normallk sınaması ve ardışık bağını sınamasıdır. Elde edlen bulgular üm ARDL modellernde haa ermlernn normal dağılıma sahp olduğu ve brnc derece ardışık bağını problem aşımadıkları önündedr. Dış borç ve kamu eğm aırımları le dış borç ve kamu sağlık aırımları kllern çeren modellerde çsel-dışsal değşken arımı apılmamış ve konrol değşken olarak reel gar saf urç hasıla değerler kullanılmışır. Uluslararası Ekonomk Araşırmalar Dergs, Mar 27, Cl:3, Saı:, ss.5-6 55

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Eernal Deb Sock and Human Capal Relaonshp: F le F ls le) Tablo 2: Sınır Tes Sonuçları Model F Al sınır Üs LM() JB sasğ Sınır ARDL(3,4) 5.59 4.5 4.49.873.76 le, ARDL(4,,3) 6.426 3.38 4.2.423.33 F le ( le/ lb) ARDL(2,4) 5.47 4.45 4.49.558.35 ( le/ lb, ARDL(3,4,4).823 3.7 4.4 2.368.85 ls) ARDL(4,) 8.44 4.5 4.49.7.36 ls, ARDL(3,,3) 2.375 3.38 4.2.348.48 F ls ( ls/ lb) ARDL(4,4) 7.823 4.5 4.49.967.586 ( ls/ lb, ARDL(,3,3) 8.54 3.38 4.2.238.274 No: Tabloda ARDL paranez ç değerler Akake blg krerne göre belrlenen geckme en ugun geckme saılarını, Al ve Üs değerler. önem düzene göre ablo değerlern, LM(), brnc derece ardışık bağını problem çn ahmn edlen Breusch-Godfre es k-kare değerlern ve JB, haa ermlernn normallğ çn apılan Jarque-Berra es sasğn gösermekedr. Çalışmada ARDL modelnden elde edlen kasaıların skrarlı olup olmadığını belrlemek amacıla CUSUM ve CUSUM 2 esler apılmışır. Şekl ve Şekl 2 de sunulan grafklerde hçbr ARDL modelnn,95 güven aralığını aşmadığı dolaısıla paramerelern skrarlı olduğu sonucuna ulaşılmışır. Şekl : ARDL Modellernn (Dış borç Kamu Eğm Yaırımları) CUSUM ve CUSUM 2 Grafkler le). 7.5 5. 2.5.6.2.8. -2.5.4-5. -7.5. -. 4 5 6 7 8 9 2 3 4 -.4 4 5 6 7 8 9 2 3 4 CUSUM 5% Sgnfcance CUSUM of Squares 5% Sgnfcance F le ( le/ lb) 2.6 8 4.2.8-4.4-8. -2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 -.4 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 CUSUM 5% Sgnfcance CUSUM of Squares 5% Sgnfcance 56 Inernaonal Journal of Economc Sudes, March 27, Vol:3, Issue:, pp.5-6

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Dış Borç ve Beşer Sermae İlşks: Eğm ve Sağlık Yaırımları Açısından le,. 7.5 5. 2.5.6.2.8. -2.5.4-5. -7.5. -. 25 26 27 28 29 2 2 22 23 24 -.4 25 26 27 28 29 2 2 22 23 24 CUSUM 5% Sgnfcance CUSUM of Squares 5% Sgnfcance F le ( le/ lb, 8 6 4 2.6.2.8-2.4-4 -6. -8 28 29 2 2 22 23 24 -.4 28 29 2 2 22 23 24 CUSUM 5% Sgnfcance CUSUM of Squares 5% Sgnfcance Şekl 2: ARDL Modellernn (Dış borç Kamu Sağlık Yaırımları) CUSUM ve CUSUM 2 Grafkler ls) 2.6 8 4.2.8-4.4-8. -2 2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 -.4 2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 CUSUM 5% Sgnfcance CUSUM of Squares 5% Sgnfcance F ls ( ls/ lb) Uluslararası Ekonomk Araşırmalar Dergs, Mar 27, Cl:3, Saı:, ss.5-6 57

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Eernal Deb Sock and Human Capal Relaonshp:. 7.5 5. 2.5.6.2.8. -2.5.4-5. -7.5. -. 25 26 27 28 29 2 2 22 23 24 -.4 25 26 27 28 29 2 2 22 23 24 CUSUM 5% Sgnfcance CUSUM of Squares 5% Sgnfcance ls, 2.6 8 4.2.8-4.4-8. -2 2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 -.4 2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 CUSUM 5% Sgnfcance CUSUM of Squares 5% Sgnfcance F ls ( ls/ lb, 2.6 8 4.2.8-4.4-8. -2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 -.4 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 CUSUM 5% Sgnfcance CUSUM of Squares 5% Sgnfcance Ko-enegre olan dış borç soku le kamu eğm aırımları ve dış borç soku le kamu sağlık aırımları arasındak lşknn önünün ve büüklüğünün belrlenmes amacıla uzun dönem denklem ahmn edlmşr. Tablo 3 de sunulan ahmn sonuçları kamu eğm aırımlarındak değşmn borç sokunda anı önlü değşme neden olduğunu gösermşr. Dğer arafan bağımlı değşkenn kamu eğm aırımları olduğu modellerde dış borcun kamu eğm aırımları üzernde anlamlı br eks bulunamamışır. Kamu sağlık aırımları le dış borç arasında ahmn edlen uzun dönem denklemlernde se dış borcun hem kamu sağlık aırımları üzerne hem de kamu sağlık aırımlarının dış borç soku üzernde anlamlı pozf eks esp edlmşr. 58 Inernaonal Journal of Economc Sudes, March 27, Vol:3, Issue:, pp.5-6

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Dış Borç ve Beşer Sermae İlşks: Eğm ve Sağlık Yaırımları Açısından Tablo 3: Uzun Dönem Kasaıları ve Haa Düzelme Kasaısı Değşkenler lb ls le l Trend EC- F le F ls le) - -.32* -.47 ** -.58 * le, -.34 ** -3.272**.26 ** -.868 * F le ( le/ lb) -.48 - - -.53 * -.545 * ( le/ lb,.28 - -.6 * - -.92 * ls) -.36 ** - - -.52*** -.669 * ls, - - - - - - F ls ( ls/ lb).257 - - -.47 * -.524 * ( ls/ lb,.6 ** - - 5.758 *** -.92 ** -.94 * No: Tabloda verlen LM() ve LM(4) değerler. ve 4. dereceden Breusch-Godfre ardışık bağını es sonuçları çn elde edlen K-kare sask değerlern gösermekedr. Tablo 3 de arıca ko-enegre olan ARDL modellernn kısa dönem eklernn ncelendğ haa düzelme modelne a sadece haa düzelme kasaıları (EC -) sunulmuşur. Bulgular haa düzelme kasaılarının negaf ve sasksel olarak anlamlı olduğu önündedr. Sonuçlar genel olarak ncelendğnde sınır esne göre kamu eğm aırımları le dış borç ve kamu sağlık aırımları le dış borç kller arasında uzun dönem lşknn esp edldğ, bu lşknn bağımlı-bağımsız değşken ve modelde konrol değşkennn er alıp almamasına göre öneml değşklğe uğramadığı görülmüşür. Uzun dönem lşkler ncelendğnde se değşken kller arasında pozf önlü ve anlamlı lşknn er aldığı modellerde daha çok kamu eğm ve sağlık aırımlarının açıklaıcı değşken olduğu görülmekedr. Dolaısıla elde edlen bulgular kamu eğm ve sağlık aırımları açısından dış borçlanmanın br engel oluşurmadığını aksne bu ür aırımların fnansmanında br seçenek olarak kullanıldığını gösermşr. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Dış borçların ekonomdek kullanım alanları, ksa azının öneml arışma alanlarından brsdr. Genellkle, alınan borçların ekonomk gereklere ugun olarak kullanılıp kullanılmadığı ve ne düzede kullanıldığı önünde öne çıkan krerler, borç Laffer eğrs ve aşırı borçluluk (deb overhang) gb eork emellerle lşklendrlmekedr. Bu eorlern orak önermes, üreken alanlarda kullanılmaan ve/vea aşırı düzede olan borçlanmanın ekonomk değşkenler üzernde olumsuz eksnn olacağı önündedr. Özellkle aşırı düzedek borçlanma, harcama kompozsonunu da değşreblmeke ve harcama kalemler çersnde aırım harcamaları gb esneklğ düşük olan kalemlern dışlanmasına neden olablmekedr. Bu anlamda dışlama, kısılı harcama kanaklarının öneml br kısmının borç servs çn kullanılması ve dğer harcama gruplarına daha az kanak akarılması olarak nelendrlmekedr. Yaırım harcamaları çersnde, beşer sermae arıran eğm ve sağlık aırımları gb bleşenler sürdürüleblr ve uzun döneml ekonomk büüme açısından oldukça öneml alanlardır. Faka, çoğu zaman borçların bu ür aırımlara dönüşmes; ger dönüşüm sürecnn uzunluğu, rsk ve belrszlklerden dolaı mümkün olmamaka, borçlar daha çok car harcamaların fnansmanı çn kullanılmakadır. Dğer arafan aşırı borçluluk durumunda bu ür aırımların dışlanablmes hmal oraa çıkablmekedr. Çalışmada, Türke ekonomsnde uzun süren ve aşırı borçluluğa da daanan dış borç denemnn kamu eğm ve sağlık aırımlarını dışlaıp dışlamadığı ve bu harcamaların fnansmanında kullanılıp kullanılmadığı araşırılmışır. 989-24 dönem ıllık zaman serlernn kullanıldığı çalışmada, uzun dönem lşkler esp emek çn ARDL aklaşımına daalı sınır es kullanılmışır. Sınır esnden elde edlen Uluslararası Ekonomk Araşırmalar Dergs, Mar 27, Cl:3, Saı:, ss.5-6 59

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Eernal Deb Sock and Human Capal Relaonshp: bulgular Türke ekonomsnde dış borç soku le kamu eğm aırımları ve dış borç le kamu sağlık aırımları arasında uzun dönem lşknn olduğunu oraa komuşur. Uzun dönem lşks çnde olan bu kllern uzun dönem denklemnde se k değşken arasında doğru önlü br lşk esp edlmşr. Dolaısıla elde edlen bulgular kamu eğm ve sağlık aırımları çn dış borçlanmanın dışlamaa neden olmadığı blaks kamu eğm ve sağlık aırımlarının fnansmanında kullanıldığını gösermşr. Bu bulgu, dış borcun kanak dağılımını ekleerek harcama kompozsonunu değşrdğ ve bu sürecn ekonomk büüme üzernde olumsuz eksnn olacağını öne süren aklaşımı reddemekedr. Dış borcun uzun dönem büümenn öneml kanaklarından brs olan eğm ve sağlık harcamalarının fnansmanında kullanılması, lgl dönemde sınırlı dış kanakların verml kullanıldığının öneml br gösergesdr. KAYNAKÇA Baldacc, E., Clemens, B., Gupa, S. ve Cu., Q. (24), Socal Spendng, Human Capal, and Growh n Developng Counres: Implcaons for Achevng he MDGs, IMF Workng Paper, WP/4/27. Bangura, S., Kabre, D. ve Powell, R. (2), Eernal Deb Managemen n Low-Income Counres, IMF Workng Paper, WP//96. Berber M. (26), İksad Büüme ve Kalkınma, Dera Kapev, 3. Baskı, Trabzon. Blav, R. (26), Publc Deb and Producv: The Dffcul Ques for Growh n Jamaca, IMF Workng Paper, WP/6/235. Calderón, C., Easerl, W. ve Servėn, L. (23), Lan Amerca s Infrasrucure n he Era of Macroeconomc Crss, The Lms of Sablzaon: Infrasrucure, Publc Defcs, and Growh n Lan Amerca, Ed:Wllam Easerl ve Lus Serven, Sanford Unvers Press, and The World Bank, 2762, Washngon DC. Cashel-Cordo, P. ve Crag, S. G. (99), The Publc Secor Impac of Inernaonal Resource Transfers, Journal of Developmen Economcs, 32(), 7 42. Depers Chauvn, Ncolas ve Kraa, Aar (25), Wha has Bllon Dollars Worh of Deb Relef Done for Low-Income Counres? (hps://ssrn.com/absrac=8854 or hp://d.do.org/.239/ssrn.8854,.9.25. Clemens, B., Bhaachara, R. ve Nguen, T. Q. (23), Eernal Deb, Publc Invesmen, and Growh n Low-Income Counres, IMF Workng Paper, WP/3/249. Dess, S.E. ve Vencaachellum, D. (27), Deb Relef and Socal Servces Ependure: The Afrcan Eperence, 989-23, Afrcan Developmen Revew, 9(), 2-26. Dcke, D. ve Fuller, W. A. (979), Dsrbuon of he Esmaors for Auoregressve Seres wh a Un Roo, Journal of he Amercan Sascal Assocaon, 74, 427-43. Durbarr, R., Seeanah, B. ve Padach, K. (28), An Emprcal Assessemen of Eernal Deb on Economc Growh: The Case of Afrca n a Panel Var, Journal of Inernaonal Fnance & Economcs. Dua, I. (27), The Burden of Governmen Deb n he Indan Saes; Implcaons for he MDG Pover Targe, Unoned Naons Unvers, World Insue for Developmen Economcs Research Paper, No: 27/4. Ello, Graham, Thomas J. Rohenberg ve James H. Sock (996), "Effcen Tess for an Auoregressve Un Roo", Economerca, 64(4), 83-836. Enders, W. (24), Appled Economerc Tme Seres,2nd Edon, John Wlle&Sons, USA. Engle, Rober F. and C.W.J. Granger; (987), Conegraon and Error-Correcon: Represenaon, Esmaon and Tesng, Economerca, 55(2), 25-276. 6 Inernaonal Journal of Economc Sudes, March 27, Vol:3, Issue:, pp.5-6

S.CEYLAN, M.DURKAYA / Dış Borç ve Beşer Sermae İlşks: Eğm ve Sağlık Yaırımları Açısından Fosu, A. K. (27), Fscal Allocaon for Educaon n Sub-Saharan Afrca: Implcaons of he Eernal Deb Servce Consran, World Developmen, 35 (4), 72-73. Fosu, A. K. (28), Implcaons of he Eernal Deb-Servcng Consran for Publc Healh Ependure n Sub-Saharan Afrca, Oford Developmen Sudes, 36(4), 363-377. Hameed, A., Ashraf, H. ve Chaudhar, M.A. (28), Eernal Deb and s Impac on Economc and Busness Growh n Paksan, Inernaonal Research Journal of Fnance and Economcs, 2(2), 32-4. Heller, P.S. ve Damond, J. (99), Inernaonal Comparsons of Governmen Ependure Revsed: The Developng Counres 975-86, IMF Occasonal Paper, 69. Hepp, R. (25), Healh Ependures Under he HIPC Deb Inave, hp://ssrn.com/absrac=89665,.9.25 Hcks, N. L. (989), Ependure Reducons n Hgh-Deb Counres, Fnance and Developmen, 26, 35-37. Hcks, N. L. (99), Ependure Reducons n Developng Counres Revsed, Journal of Inernaonal Developmen, 3(), 29-37. Johansen, S. (988), Sascal Analss of Conegraon Vecors, Journal of Economc Dnamcs and Conrol, 2, 23-254. Lora, E.ve Olvera, M. (27), Publc Deb and Socal Ependure: Frends or Foes? Emergng Markes Revew, 8(4), 299 3. Mahdav, S. (24), Shfs n he Composon of Governmen Spendng n Response o Eernal Deb Burden, World Developmen, 32(7), 39-57. Moss, T. J. ve Chang, H. S. (23), The Oher Coss of Hgh Deb n Poor Counres: Growh, Polc Dnamcs, and Insuons, Cener for Global Developmen, Issue Paper on Deb Susanabl, 3, 4427, Washngon DC. Pallo, C., Porson, H. ve Rcc, L., (24), Wha are he Channels Through Whch Eernal Deb Affecs Growh?, IMF Workng Paper, WP/ 4/5. Peseran, Hashem M., Yongcheol Shn ve Rchard Smh (2), Bounds Tesng Approaches o he Analss of Level Relaonshps, Journal of Appled Economercs, 6(3), 289-326. Sereu, J. ve Sam, Y. (2), The Deb Servce Burden and Growh: Evdence From Low Income Counres, The Norh-Souh Insue, Canada, hp://webse.wder.un.edu/ confarance/confarance- 2.2/parallel%2papers/4_2_Sereu.pdf,.9.25 Tanrıkulu, K. (983), Türke de Ekonomk Büüme ve Dış Borç İlşksnn Değerlendrlmes, DPT, Yaınlanmamış Uzmanlık Tez, Ankara. Thomas, A. (26), Do Deb-Servce Savngs and Grans Boos Socal Ependures?, IMF Workng Paper, WP/6/8. Ünsal, E. M. (29), Makro İksa, İmaj Yaınev, 8. Baskı, Ankara. Uluslararası Ekonomk Araşırmalar Dergs, Mar 27, Cl:3, Saı:, ss.5-6 6