Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download ""

Transkript

1 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk Hizmetleri

2 HAZIRLAYANLAR EDÝTÖR Prof. Dr. Ayþe Akýn YAZARLAR (Alfabetik Sýrayla) Prof. Dr. Þevkat Bahar Özvarýþ Dr. Meral Demirören Dr. Serap Þener Dr. Þehnaz Tumay T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü Ekim 2008 Bu kitabýn basým, yayýn, çoðaltým ve daðýtým hakký T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü ne aittir. Bu yayýn Avrupa Birliði desteði ile oluþturulmuþtur. Hiç bir þekilde Avrupa Birliði nin görüþlerini yansýtmamaktadýr.

3 3 Önsöz Kadýnlara yönelik aile içi þiddet, kadýnlarla erkekler arasýnda eþit olmayan güç iliþkilerinin sonucu meydana gelen, özel yaþam içinde olduðu için de genellikle gizli tutulan ve tespit etmenin zor olduðu önemli bir toplumsal problemimizdir. Aile içi þiddet günümüzde önemli bir halk saðlýðý sorunu olarak da deðerlendirilmektedir. Çünkü aile içi þiddet; yetersiz beslenmeye, kronik hastalýklarýn artmasýna, madde baðýmlýlýðýna, beyin travmalarýna, organ travmalarýna, geçici ve kalýcý çeþitli hastalýklara, kronik aðrýya, korunmadan cinsel iliþkiye girmeye, pelvik enflamatuar hastalýklara, jinekolojik problemlere, düþüklere, düþük aðýrlýklý çocuk doðumlarýna, anne ölümlerine, intiharlara neden olmaktadýr. Þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlarda depresyon, organik nedeni olmayan aðrýlar ve bayýlmalar, uykusuzluk, baþ aðrýsý, sýkýntýlý olma hali, yoðun korku, deðiþikliklerden kaygý duyma sýk rastlanan belirtiler olarak bildirilmektedir. Aile içi þiddet bir saðlýk sorunu olmasýnýn yaný sýra aile içindeki diðer bireyleri ve çevreyi de etkilediðinden ayný zamanda toplumsal bir sorundur. Saðlýk hizmeti sunanlar açýsýndan konunun önemli bir baþka yönü de þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlar için 'yardým' alabilecekleri hizmet alanlarý arasýnda en baþta saðlýk hizmetlerinin geliyor olmasý, en çok saðlýk sektöründe çalýþanlara güven duyabilmeleri ve en çok onlardan yardým talep etmeleridir. Oysa saðlýk sektöründe çalýþan doktor, hemþire, ebe ve diðer saðlýk personelinin þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlara hizmet götürmede yaþadýklarý bazý sorunlar mevcuttur.

4 4 Ýþte bu sorunlarýn çözülmesine yönelik olarak Bakanlýðýmýz ile Kadýn ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanlýðý arasýnda 03/01/2008 tarihinde "Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk Personelinin Rolü ve Uygulanacak Prosedürler Eðitimi" konulu protokol imzalanmýþtýr. Bu protokol kapsamýnda saðlýk personelinin kadýna yönelik þiddet konusunda duyarlýlýklarýnýn arttýrýlmasý, bilgi ve beceri kazandýrýlmasý için eðitim çalýþmalarýna baþlanmýþtýr. Ýlk aþamada Haziran - Kasým 2008 tarihleri arasýnda "Eðitici Eðitimleri" yapýlacaktýr. Ýkinci aþamada ise 81 ilde yaklaþýk saðlýk personeline ulaþýlarak eðitim verilmesi planlanmaktadýr. Ayný zamanda ulusal veri tabaný oluþturulmasý amacýyla "Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Tarama Formu" ve " Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu" hazýrlanmýþtýr. Sonuçta tüm bu çalýþmalarla aile içi þiddetle mücadelenin saðlýk teþkilatýnýn rutin saðlýk hizmetleri içinde yer almasý saðlanacaktýr. Þiddetten uzak sevgi dolu bir toplum olma yolundaki bu çalýþmada emeði geçen herkese teþekkür eder, baþarýlý çalýþmalarýn devamýný dilerim. Dr. Seraceddin Çom Temel Saðlýk Hizmetleri Genel Müdürü T.C. Saðlýk Bakanlýðý

5 ÝÇÝNDEKÝLER 5 Ýçindekiler BÖLÜM 1 BÖLÜM 2 BÖLÜM 3 BÖLÜM 4 BÖLÜM 5 BÖLÜM 6 BÖLÜM 7 BÖLÜM 8 BÖLÜM 9 BÖLÜM 10 BÖLÜM 11 BÖLÜM 12 SONSÖZ Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri 7 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Ortaya Çýkarýlmasýndaki Engeller 25 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Önlenmesi 35 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadele Programý 43 Aile Ýçi Þiddete Maruz Kalan Kadýna Saðlýk Hizmeti Sunan 51 Kurumlar ve Sunulan Hizmetler Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede 61 Saðlýk Personelinin Görev ve Sorumluluklarý Erken Taný 69 Týbbi Taný ve Tedavi 75 Aile Ýçi Þiddet Görüþmesi 107 Risk Deðerlendirme ve Güvenlik Planý Geliþtirme 115 Maðduru Bilgilendirme ve Yönlendirme 123 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kayýt ve Bildirimi EKLER EK 1 EK 2 EK 3 EK 4 EK 5 EK 6 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Tarama Formu Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kayýt Formu Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu (Saðlýk Kurumlarýndan Saðlýk Müdürlüðüne) Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Bildirim Formu (Saðlýk Müdürlüðünden Saðlýk Bakanlýðýna) Adli Rapor Formlarý Genel Adli Muayene Raporu Cinsel Saldýrý Muayene Raporu Ýletiþim Bilgileri

6

7 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 1 1

8 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 1 1 Bu bölümde kadýna yönelik aile içi þiddet in tanýmý, türleri, ortaya çýkmasýnýn ve sürdürülmesinin temel nedenlerinden biri olan toplumsal cinsiyet eþitsizliði ile iliþkisi, farklý geliþim dönemlerinde nasýl göründüðü ile kadýn ve çocuk saðlýðý üzerindeki etkileri ele alýnmýþtýr.

9 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 9 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri Kadýna yönelik aile içi þiddet çok uzun yýllar, mahrem ya da sadece aileyi ilgilendiren bir konu olarak deðerlendirilmiþtir. Günümüzde temel insan haklarý ihlali olarak kabul edilmektedir. Yaygýn olmasýnýn, akut ve kronik etkileriyle kadýn saðlýðýný olumsuz etkilemesinin yaný sýra, kadýnýn ölümüne kadar varabilen sonuçlarý nedeniyle önemli bir halk saðlýðý sorunu olarak nitelendirilmektedir. Kadýna Yönelik Þiddet Birleþmiþ Milletler Kadýnlara Yönelik Þiddetin Önlenmesi Bildirgesi, 1993 yýlýnda kadýnlara yönelik þiddeti; ister kamusal, isterse özel yaþamda meydana gelsin, kadýnlara fiziksel, cinsel veya psikolojik acý veya ýstýrap veren veya verebilecek olan cinsiyete dayanan bir eylemde bulunma veya bu tür eylemlerle tehdit etme, zorlama veya keyfi olarak özgürlükten yoksun býrakma þeklinde tanýmlamaktadýr (UN, 1993). Bu tanýma son zamanlarda kadýný ekonomik ihtiyaçlardan yoksun býrakmak da dâhil edilmiþtir (Coomaraswamy, UN, 2003). Dünya Saðlýk Örgütü de 2002 yýlýnda, konuyu özel ikili iliþkiler baðlamýnda ele alarak eþler arasý þiddet tanýmýný geliþtirmiþtir. Buna göre; özel bir iliþkide fiziksel saldýrganlýk, cinsel zorlama, psikolojik istismar ve kontrol etme davranýþý þeklindeki eylemlere baðlý olarak ortaya çýkan fiziksel, cinsel ve psikolojik zarara neden olan davranýþ þiddet olarak tanýmlanmaktadýr. Bu taným halen birliktelikleri süren ya da ayrýlmýþ bütün çiftleri kapsamaktadýr (WHO, 2002). Þiddet olarak tanýmlanan davranýþlarýn içinde þunlar yer almaktadýr: Tokat atma, vurma, tekmeleme ve dövme gibi fiziksel saldýrý fiilleri, Sindirme, sürekli küçük düþürme ve aþaðýlama gibi psikolojik taciz, Cinsel iliþkiye zorlama ve diðer cinsel zor kullanma biçimleri, Bir kimseyi ailesinden ve arkadaþlarýndan

10 10 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ uzaklaþtýrma, hareketlerini gözleme ve bilgi ya da yardýma ulaþmasýný kýsýtlama gibi çeþitli kontrol edici davranýþlar. Bir iliþkide kadýnýn erkeðe, erkeðin kadýna, ayný cinsiyetten çiftlerin birbirine þiddet uygulamasý olasýdýr. Ancak, araþtýrma sonuçlarýna göre eþler arasý þiddet sorununun en büyük bölümünü, erkeðin kadýna uyguladýðý þiddet olgularý oluþturmaktadýr (Altýnay ve Arat, 2007). Birleþmiþ Milletler Kadýnlara Yönelik Ayrýmcýlýðýn Önlenmesi Komitesi, kadýna yönelik toplumsal cinsiyete dayalý þiddet i; bir kadýna sýrf kadýn olduðu için yöneltilen ya da oransýz bir þekilde kadýnlarý etkileyen þiddet olarak tanýmlamaktadýr (UN, 1994). Bildirge, önsözünde kadýnlara yönelik þiddeti, erkekler ve kadýnlar arasýndaki eþitlikçi olmayan güç iliþkilerinin tarihsel bir göstergesi ve erkeklerle karþýlaþtýrýldýðýnda kadýnlarý zorla baðýmlý bir konuma sokmanýn çok önemli toplumsal mekanizmalarýndan biri olarak tanýmlamaktadýr. Kadýnlara yönelik þiddet ve ayrýmcýlýk birbirleriyle çok yakýndan baðlantýlýdýr. Nitekim Birleþmiþ Milletler Kadýnlara Yönelik Ayrýmcýlýðýn Önlenmesi Komitesi toplumsal cinsiyete dayalý þiddetin, kadýnlarýn insan haklarýndan yararlanmasýný aðýr þekilde etkileyen bir ayrýmcýlýk biçimi olduðunu belirtmektedir (UN, 1994). Kadýna Yönelik Þiddetin Görülme Sýklýðý Kadýna yönelik þiddet konusunda 1990 lý yýllardan itibaren artmaya baþlayan araþtýrmalar göstermiþtir ki, hemen hemen her ülkede, her yaþtaki, her gelir ve öðrenim düzeyindeki, evli, bekâr ya da boþanmýþ kadýnlar þiddet ile karþýlaþabilmektedir (Korkut - Owen ve Owen, 2008). Kadýna yönelik þiddet çok yaygýndýr. Sosyal bilimciler bu yaygýnlýðýn sebebini þiddetin, toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðýnýn sürdürülmesi için kullanýlan bir tehdit unsuru ve bir araç olmasýna baðlamaktadýr. Kadýnlar, kendilerine verilen rolleri yerine getirmedikleri düþünüldüðünde erkekler tarafýndan þiddet görerek cezalandýrýlmakta ve toplumdaki rolleri hatýrlatýlmaktadýr. Dünya Saðlýk Örgütü tarafýndan, Brezilya, Etiyopya, Bangladeþ, Japonya, Sýrbistan gibi 11 ülkede kadýnla görüþülerek yapýlan araþtýrmaya göre, Japonya ve Sýrbistan'da kadýnlarýn %13'ü, Peru'da %61' i fiziksel þiddete, Japon kadýnlarýn

11 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 11 %6' sý ile Etiyopyalý kadýnlarýn %59' u cinsel þiddete, Japon kadýnlarýn %15' i ile Etiyopyalý kadýnlarýn %71' i fiziksel ve cinsel þiddete maruz kalmaktadýr. Ülke rakamlarýndan da görüleceði gibi; kadýnlar arasýnda yaþam boyu fiziksel þiddet görme sýklýðý %13 ile %61 arasýnda, cinsel þiddet sýklýðý ise %6 ile %59 arasýnda deðiþmektedir. Bu çalýþmada, kadýnlarýn eþlerinden en fazla tokatlanmak þeklinde fiziksel þiddet gördüðü saptanmýþtýr. Ayrýca kadýnlara eþleri tarafýndan yumruklanma, tekmelenme, yerde sürüklenme, silahla tehdit edilme gibi aðýr þiddet þekillerinin uygulanmasý sýklýðý %4 ile %49 arasýnda deðiþmektedir. Kadýnlarýn %20 si ile %75 inin de duygusal ve psikolojik þiddet gördüðü belirtilmektedir (WHO, 2005). Son beþ yýlda dünyanýn pek çok yerinden elde edilen kadýna karþý uygulanan þiddet verileri, özellikle yakýn partner (eþ, erkek arkadaþ) þiddetinin görülme sýklýðýnýn arttýðýný göstermektedir. Tüm dünyada, kadýnlarýn %10 - %50 den fazlasý yaþamlarýnda yakýn partnerleri tarafýndan fiziksel istismara maruz kaldýklarýný bildirmiþlerdir (Türmen, 2003). Türkiye de kadýna yönelik aile içi þiddet ile ilgili sýnýrlý sayýda araþtýrma mevcuttur. Bu araþtýrmalardan, Baþbakanlýk Aile Araþtýrma Kurumu nun 1997 yýlýnda Türkiye yi temsil eden 2578 hanede yapmýþ olduðu Aile Ýçinde ve Toplumsal Alanda Þiddet araþtýrmasýna göre, evli ya da baþýndan evlilik geçmiþ kadýnlarýn %25 i, erkeklerin ise %6 sý eþlerinden fiziksel þiddet gördüðünü beyan etmiþtir. Sözel þiddet sýklýðý kadýnlarda %12 olarak belirtilmiþtir. Çocuðu olan eriþkinlerin %45 i çocuklarýna fiziksel þiddet uyguladýðýný bildirmiþtir. Araþtýrmaya katýlan 14 yaþ ve üzeri kiþilerin %70 inin çocukluðunda anne babasýndan fiziksel þiddet gördüðü belirlenmiþtir. Araþtýrmaya katýlan 7-14 yaþ grubu çocuklarýn yaklaþýk yarýsýnýn okulda ve okul dýþýnda þiddetin en az bir türüne maruz kaldýðý görülmüþtür (Baþbakanlýk Aile Araþtýrma Kurumu, 1997) da orta ve yüksek gelir gruplarýnda yer alan ailelerle yapýlan bir araþtýrmada, sorularýn baþlangýcýnda kadýnlarýn %23 ü kocalarýnýn kendilerine karþý þiddet uyguladýðýný söylemiþ, fakat belirli þiddet tipleriyle ilgili sorular sorulduðunda bu oran %71 e yükselmiþtir (Kadýn Dayanýþma Vakfý, 2001). Baþka bir araþtýrmada; kadýnlarýn %58 inin yalnýzca kocalarýndan, niþanlýlarýndan, erkek arkadaþlarýndan ve erkek kardeþlerinden deðil, kocalarýnýn ailesinden de þiddet gördüðü

12 12 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ belirtilmektedir (Kadýna Yönelik Þiddet ve Hekimlik Sempozyumu, 2002). Türkiye de TÜBÝTAK desteðinde 2007 yýlýnda yapýlan araþtýrmaya göre de, ülke genelinde her üç kadýndan biri (%35 i) hayatý boyunca en az bir kere eþinden fiziksel þiddet görmektedir. Bu sýklýk doðuda %40 olmaktadýr (Altýnay ve Arat, 2007). Türkiye de aile bireylerinin kadýnlara uyguladýðý þiddet, ekonomik ihtiyaçlarýndan yoksun býrakmaktan dayaða, cinsel þiddete ve cinayetlere kadar geniþ bir yelpaze içinde yer almaktadýr. Birçok þiddet eylemi, töre cinayetleri, küçük yaþta evlilik, berdel ve beþik kertmesi de dahil zorla evlendirme gibi geleneksel uygulamalardan da kaynaklanmaktadýr. Kadýnýn "toplumsal cinsiyet" baðlamýnda yaþadýðý eþitsizlikler ve ayrýmcý uygulamalar, onun yaþama hakkýný bile kullanamamasý ortamýný hazýrlamaktadýr. Bu açýdan ülkemizde, kadýna yönelik þiddetin en uç örneði olan namus adýna iþlenen cinayetler dikkat çekici düzeydedir. Resmi kayýtlara göre ülkemizde, tarihleri arasýnda namus cinayeti nedeniyle öldürülen yaklaþýk 500 kadýn olduðu bildirilmektedir (Meclis Araþtýrmasý Komisyonu Raporu, 2005). Ancak, bu suçu tanýmlamak pek de kolay olmadýðýndan gerçek rakamýn bundan daha fazla olduðu söylenebilir. Namus cinayetleri, Türkiye dýþýnda Pakistan, Ürdün ve Mýsýr gibi ülkelerde de görülmektedir (Türmen, 2003). Toplumsal Cinsiyet ve Saðlýk Toplumsal cinsiyet erkek ve kadýnýn biyolojik cinsiyetinden farklý olarak toplumda kadýn ve erkeðe verilmiþ roller bütünü olarak ifade edilmektedir (WHO, 1998). Bu rol daðýlýmýnda erkekler, sahip olduklarý gücü kötüye kullanarak kadýnlar aleyhine bir durumun oluþmasýný saðlamýþlardýr. Bu, toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðý olarak tanýmlanmýþtýr ve kadýnlarýn toplumda erkeklere göre ikincil varlýklar olarak görülmesine, toplumda var olan olanaklardan erkeklere göre daha az yararlanmasýna neden olan bir durumdur. Dünya Saðlýk Örgütü 1948 de saðlýðý, yalnýzca hastalýk ya da sakatlýðýn olmamasý deðil, kiþinin bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak tanýmlamýþtýr. Halen tüm dünyanýn kabul ettiði bu tanýma göre, dil, din, etnik köken, cinsiyet vb. ayrýmý olmadan her bireyin

13 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 13 eþit olarak saðlýklý olma hakký vardýr. Günümüzde 6.5 milyarý aþan dünya nüfusunun yarýsýný oluþturan kadýnlarýn saðlýk durumunu incelerken; sorunu hastalýk ve sakatlýk yönünden olduðu kadar, ruhsal ve sosyal yönden de tam bir iyilik halinin olup olmamasý ve kadýnlarýn tam iyilik durumlarýný etkileyen faktörler yönünden de irdelemek ve tanýmlamak gerekmektedir. Bu nedenle kadýnlarýn saðlýk hizmetlerinden yararlanmasýný etkileyen eðitim düzeyi veya sosyal olanaklarýn kullanýlmasýnda belirleyici olan toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðý da saðlýk kavramý içerisinde incelenmesi gereken bir konudur. Kadýn ve erkeklerdeki saðlýk ve hastalýk örüntüleri belirgin farklýlýklar gösterir. Kadýnlarýn doðumda beklenen yaþam süresi daha uzundur. Ancak pek çok toplumda, kadýnlarýn erkeklere göre daha fazla hastalýk ve stres yaþadýklarý bilinmektedir. Kadýnlar erkeklerden daha uzun yaþadýkça, bu uzun yaþamýn niteliði önem kazanmaktadýr. Daha zayýf cinsiyet olarak deðerlendirilen kadýnlarýn aslýnda bütün yaþlarda erkeklerden daha güçlü olduðu görülür. Tüm toplumlarda, erkek fetüs daha fazla spontan düþük ve ölü doðumla karþýlaþýr. Bu mortalite modeli yaþamýn ilk 6 ayýnda da belirgin þekilde devam eder. Eriþkin dönemde ise yine kadýnlar menopoz dönemine kadar biyolojik bir avantaja sahiptir. Çünkü cinsiyet hormonlarý kadýnlarý iskemik kalp hastalýklarýndan korumaktadýr (Türmen, 2003; Akýn ve Özvarýþ, 2006). Türkiye'de, kadýnlarýn beklenen yaþam süresi erkeklerinkinden daha uzun olduðundan yaþlý kuþaktaki kadýn sayýsý daha fazladýr. Nüfus projeksiyonunda, 2006 yýlýnda beklenen yaþam süresi erkeklerde 69.1 yýl, kadýnlarda 74.0 yýl olarak belirtilmektedir (TÜÝK, 2006). Yaþam süreci boyunca hem kadýnlar hem de erkekler cinsiyete özel hastalýklar açýsýndan risk taþýmaktadýrlar. Ancak kadýn ve erkeðin üreme ile ilgili hastalýk yükleri incelendiðinde; kadýnlarýn üreme saðlýðý sorunlarýný erkeklerden çok daha fazla yaþamakta olduðu ve bu duyarlýlýðýn üreme çaðýnda (15-49 yaþ) daha da arttýðý görülmektedir. Cinsiyete göre üreme saðlýðý hastalýk yükü incelendiðinde; kadýnýn hastalýk yükünün (%36.6), erkeðin yükünün (%12.3) üç katý olduðu görülür. Kadýn ve erkeðin biyolojik cinsiyeti, üremeye iliþkin fizyolojik

14 14 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ fonksiyonlarýnýn farklýlýðý ve getirdiði yüklerin yaný sýra, toplumun kendilerine biçtiði toplumsal cinsiyet rolünden kaynaklanan ve saðlýklarýný olumsuz etkileyen faktörler de mevcuttur. Bu olumsuzluklarýn boyutu toplumdan topluma deðiþmekle birlikte, özellikle geliþmekte olan ülkelerde kadýn yönünden olumsuzluklarýn boyutu daha da büyüktür (Türmen, 2003; Akýn ve Özvarýþ, 2006). Anne ölümlerini azaltmak ve önlemek artýk günümüzde bir sosyal adalet ve insan haklarý konusu olarak kabul edilmektedir. Dünya Saðlýk Örgütü ve UNICEF in 1990 tahminlerine göre, gebelik, doðum ya da loðusalýk döneminde yaþanan komplikasyonlara baðlý olarak yýlda anne ölümü meydana gelmektedir. Bu ölümlerin %99 u geliþmekte olan bölgelerdedir. Yine Dünya Saðlýk Örgütü tahminlerine göre, dünyada her yýl 20 milyondan fazla kadýnýn yaþamlarýnýn geri kalan kýsmýnda doðum ve gebeliðe baðlý yaralanma ve sakatlýk sorunlarý devam etmektedir. Bir kadýn, her gebelikte ölüm riski ile karþý karþýya gelmektedir. Geliþmiþ bölgelerde anne ölüm oranlarý, canlý doðumda ortalama olarak 50 nin çok altýndadýr (Doðu Avrupa için 8-50; pek çok Batý Avrupa ülkesi için 8 in altýndadýr). Geliþmekte olan bölgeler ise, anne ölümünü canlý doðum için olarak rapor etmektedir (UN, 2000). Türkiye de 1998 de 53 ilin 615 hastanesinde yapýlan, hastane verilerine dayalý bir çalýþmaya göre Anne Ölüm Hýzý canlý doðumda 49 bulunmuþtur. Bu araþtýrmanýn dikkat çekici noktasý, her 5 anne ölümünden 4 ünün önlenebilir ölüm olarak deðerlendirilmesidir (Akýn, Güçiz Doðan ve ark., 2000). Anne ölümleriyle ilgili daha sonra yapýlan araþtýrmada ise, anne ölüm oraný canlý doðumda 28.5 olarak bulunmuþtur (HÜNEE, 2005). Bu araþtýrmada da ölümlerin önlenebilirliði yüksek olup kanama, toksemi ve annenin sistemik hastalýklarý en sýk görülen anne ölüm nedenleri arasýndadýr. Kadýnlarý yaþ dönemlerine göre incelediðimizde, kadýn saðlýðýný etkileyen olumsuzluklar Tablo 1 de örneklendirilmiþtir (Akýn ve ark., 2006).

15 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 15 Tablo 1: Geliþim Dönemlerine Göre Toplumsal Cinsiyetin Kadýn Saðlýðýna Etkileri Çocukluk Dönemi Ergenlik (Adolesan) Dönemi (10-19 yaþ) Eriþkinlik Dönemi (15-49 yaþ) Menopoz ve menopoz sonrasý dönem (50+ yaþ) Cinsiyet seçimi (Bazý ülkelerde, intra-uterin dönemde cinsiyet tayini yaptýrýlarak fetüs kýz ise gebeliðin sonlandýrýlmasý) Gebeliðin istenmemesi Ýsteyerek düþükler Female Genital Mutilasyon (kadýn sünneti) Malnutrisyon ve enfeksiyonlar Ýhmal, hizmetten yararlanamama Morbidite ve mortalite hýzlarýnýn artmasý (özellikle 2-5 yaþta) Menarþ (adet görme) Toplumsal baský Cinsel taciz / istismar Ýstenmeyen gebelikler Ýsteyerek düþükler Cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar Anemi / malnütrisyon Madde baðýmlýlýðý (alkol, sigara, uyuþturucu) Paralý seks Þiddet Gebelik, doðum, doðum sonu komplikasyonlar Ýstenmeyen gebelikler Ýsteyerek düþükler Cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar Anemi / malnütrisyon Paralý seks Cinsel taciz istismar Þiddet Anne ölümleri Menopozal semptomlar Malignensiler Kardiyo Vasküler Hastalýklar Osteoporoz Desensüs prolapsus (genital organlarda sarkma) Þiddet Depresyon Yalnýzlýk Kaynak: Akýn ve Arýk, 2006 Tablo 2. Kadýnýn Öðrenim Düzeyine Göre Obstetrik Hizmetlerden Yararlanma Durumu, Türkiye, 1998 Kadýnýn Öðrenim Düzeyi Doðum Öncesi Bakým Saðlýklý Doðum Oraný (%) Alanlarýn Oraný (%) Yok/Ýlkokulu bitirmemiþ Ýlkokul mezunu/ Ortaokulu bitirmemiþ Ortaokul ve Kaynak: 1998 TNSA Ýleri Analiz Sonuçlarý [Bahar-Özvarýþ ve Akýn, 2002] Eðitim düzeyi çok düþük olanlar arasýnda doðum öncesi bakým alma %37.6, saðlýklý doðum oraný %54.8 iken; ortaokul ve üzerinde öðrenim görmüþ olanlarda bu oranlar sýrasý ile %96.0 ve %99.7'dir (Bahar - Özvarýþ ve Akýn, 2002). kontraseptif yöntem kullanma oraný %51 iken; ilkokul mezunu olanlarda bu oran %67.7 ye, ortaokul ve üzerinde %75.3 e yükselmektedir. Modern yöntem kullanma yüzdesi de buna benzer olup sýrasý ile %28.1, %38.6 ve %52.8 dir (Bahar -Özvarýþ ve Akýn, 2002). Tablo 3 te 2003 yýlý Türkiye Kadýnýn öðrenim düzeyi aile planlamasý hizmetlerine ulaþmasýnda da etkili olmaktadýr. Örneðin; eðitimsiz grupta Nüfus ve Saðlýk Araþtýrmasý verilerine göre bazý kadýn saðlýðý göstergeleri verilmiþtir (HÜNEE, 2003).

16 16 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Tablo 3. Türkiye de Seçilmiþ Bazý Kadýn Saðlýðý Göstergeleri, 2003 Kadýn Saðlýðý Göstergeleri Toplam Doðurganlýk Hýzý (binde)2,2 AP Yöntemi Kullanma (%)71,0 Modern Yöntem 42,5 Geleneksel Yöntem 28,5 AP nda Karþýlanmayan Gereksinim (%)6,0 Doðum Öncesi Bakým Alanlar (%)80,9 Saðlýklý Doðum Oraný (%)83,0 Kaynak: TNSA, 2003 [HÜNEE, 2003]. Ancak, burada ayrýntýlarý gösterilememiþ olsa da, bu deðerler kent-kýr ve batý-doðu bölgeleri arasýnda çok belirgin farklýlýk göstermektedir. bir kýsmý kalp hastalýklarýndan kaynaklanmaktadýr. Bu yalnýzca biyolojik duyarlýlýktan deðil, ayný zamanda erkeklerin risk alma davranýþlarýnýn fazla olmasýndan da kaynaklanmaktadýr. Örneðin; erkekler Toplumsal cinsiyet rolleri, kadýnlar kadar olmasa da, bazý konularda erkekleri de olumsuz etkilemektedir. Örneðin; ekmek parasý kazanmak amacýyla erkeklerin sigara içmekle birlikte, mesleki karsinojenlere daha fazla maruz kaldýklarý için akciðer kanserinden ölme riskleri de artmaktadýr (Türmen, 2003; Akýn ve Özvarýþ, 2006). daha fazla risk almalarýna ve mesleki nedenlere baðlý ölümlerden daha fazla etkilenmelerine neden olmaktadýr. Ayný zamanda erkeklerin kaynaklara ulaþma imkanlarýnýn daha fazla olmasý, tehlikeli maddelerle karþýlaþmalarý / kullanmalarý riskini de arttýrmaktadýr. Bu alýþkanlýklar erkeksi alýþkanlýklar olarak tanýmlanmaktadýr. Dünyanýn pek çok ülkesinde Saðlýk hizmeti sunanlarýn ve karar vericilerin, politika, strateji ve uygulamalara "toplumsal cinsiyet eþitliði" perspektifinden bakabilmesi gerekmektedir. Çoðu kez bu bakýþ açýsýnýn geliþmemiþ olmasý toplumsal olaylarda tanýyý ve korunma önlemlerini ve çözümleri geciktirmektedir. genç erkekler genç kadýnlardan daha fazla trafik kazasý (alkol baðlantýlý) ve þiddetten dolayý ölüm riskiyle karþýlaþmaktadýr. Yaþamýn ilerleyen evrelerinde erkekler arasýnda görülen erken ölümler in büyük Geleneksel olarak kadýn saðlýðý hizmetleri, kadýnlarýn özellikle üreme çaðýna ve öncelikle kontrasepsiyon ve güvenli-saðlýklý doðuma odaklanmýþtýr. Bu yaklaþým ana-

17 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 17 çocuk saðlýðý sorunlarýnýn yoðun yaþandýðý ve anne ve bebek ölümlerinin yüksek olduðu bölgelere uygun bir yaklaþýmdýr. Ancak, geleneksel bakýþýn tersine, kadýn saðlýðýnýn yalnýzca üremeye / doðurganlýða iliþkin olmayýp, bundan çok daha fazlasý olduðunun kavranmasý önemlidir. Ayný zamanda cinsel ve üremeye iliþkin alanlar, belki toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðýnýn en fazla yapýldýðý yerlerdir ve kadýn-erkek iliþkisindeki eþitsizlik, kadýnýn cinsel ve üreme saðlýðý üzerinde en fazla olumsuz etkiye sahiptir. Ekonomik, sosyal ve kültürel nedenler sýklýkla kadýnlarý erkeklerle olan iliþkilerinde daha güçsüz yapmaktadýr. Bu güçsüzlük, kadýnlarýn istenmeyen cinsel iliþki, istenmeyen gebelik, cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar ve þiddete karþý kendilerini koruyamamalarýna neden olabilmektedir. Kadýn saðlýðýna çaðdaþ yaklaþým, yaþam boyu, bütün yaþ gruplarýný ve etkileyici bütün faktörleri göz önüne alan, kapsamlý bir yaklaþýmdýr. Türkiye de, doðumdan itibaren, erkek çocuðun tercih edilmesinin yaygýnlýðýndan baþlayan sorun, kýz çocuklarýnýn ihmal ve hizmetlerden yararlanamamasýndan kaynaklanan (özellikle 2-5 yaþ grubunda) morbidite ve mortalite hýzlarýndaki artýþla devam etmektedir. Ergenlik döneminde, özellikle kýrsal alanda ve doðu bölgelerinde erken evlilik, ergen gebeliði ve bunun yarattýðý sorunlarla karþýlaþýlmaktadýr. Sorunlar, doðurganlýk döneminde kadýnlar arasýnda riskli gebeliklerin yaygýn olmasýndan aþýrý doðurganlýk ve bunun yarattýðý saðlýk sorunlarýna, menopoz-menopoz sonrasý dönemde ve yaþlýlýk döneminde ise kadýnlarýn neredeyse yok sayýldýðý bir sorunlar yumaðý ile karþýlaþmaya kadar çeþitlilik göstermektedir. Kadýn saðlýðý / üreme saðlýðý konusunda hizmet sunumunda ilkesel olarak kabul edilmiþ olsa bile, ülke düzeyinde kadýn saðlýðý hizmetlerinde, bütüncül bir yaklaþým yerine, doðurganlýk dönemine odaklanmýþ geleneksel yaklaþým hakimiyetini sürdürmektedir. Bu konuda adolesanlar, menopoz-menopoz sonrasý dönemdeki kadýnlar ve yaþlý kadýnlar en fazla ihmal edilen gruplarý oluþturmaktadýr. Aile planlamasý ile ilgili bilgilendirme - eðitim -iletiþim ve klinik hizmetlerde erkekler hedef grup olarak ele alýnmamakta, bu hizmetler sadece kadýnlar üzerinden yürütülmektedir. Ülkemizde Cumhuriyet döneminde saðlanan tüm iyileþmelere raðmen, kadýnýn toplumsal statüsü, saðlýðýný ve saðlýk hizmetlerinden yararlanmasýný önemli ölçüde etkileyecek kadar düþüktür.

18 18 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Eðitim, hukuk, sosyal ve siyasal alanda cinsiyetler arasýndaki eþitsizlikler toplumda, özellikle aile içinde kadýn saðlýðýný olumsuz yönde etkilemektedir. Aile içinde bireyler arasýndaki iletiþim eksikliði, baþlýk parasý ve zorla evlendirme konularýndaki geleneksel uygulamalar ile kadýna yönelik þiddet sorunlarý halen varlýðýný sürdürmektedir. Medyada kadýnýn cinsel bir meta olarak ele alýnmasý da kadýnýn toplumsal statüsünü olumsuz olarak etkilemektedir. Ülkemizde, kentsel alanda yaþayan kadýnlara göre kýrsal alanda yaþayanlarýn, batý bölgesinde yaþayanlara göre doðu bölgesinde yaþayanlarýn içinde bulunduðu daha olumsuz sosyal ve ekonomik statü, bu kadýnlarýn saðlýk yönünden daha da olumsuz koþullarla karþý karþýya kaldýðýný göstermektedir. Yýllar içinde önemli geliþmeler kaydedilmesine raðmen, doðum öncesi bakým ve saðlýklý koþullarda doðum hizmetleri ve aile planlamasý konularýnda, kentte ve batýda yaþayan kadýnlara göre kýrsal alanda ve doðuda yaþayan kadýnlarýn; eðitim düzeyi yüksek olan kadýnlara göre eðitimsiz kadýnlarýn temel saðlýk hizmetlerine eriþebilirliði açýsýndan sorunlar mevcuttur. Topluma en yakýn mesafede ve sürekli olarak verilmesi gereken birinci basamak saðlýk hizmeti (saðlýk ocaðý-saðlýk evi kompleksi) ünitelerinin sayýsal yetersizliði, personel daðýlýmýndaki dengesizlik ve var olan personelin mesleki bilgi-beceri eksikliði, doðuda yaþayan eðitimsiz kadýnlar için dil sorunu gibi faktörler hizmetlerden yararlanmayý olumsuz yönde etkilemektedir. Kadýnýn eðitim durumu ve yerleþim yeri özelliði (kent-kýr, batý-doðu), doðurganlýk davranýþlarý, saðlýk hizmetlerinden yararlanma, özellikle doðum öncesi bakým alma ve doðumlarýn saðlýklý koþullarda yapýlmasý konularýnda, belirleyici faktörler olmaktadýr. Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Kadýn Saðlýðýna Etkisi Toplumsal cinsiyet ayrýmcýlýðýna baðlý kadýna yönelik aile içi þiddet, intra-uterin dönemde baþlayýp, yaþlýlýk dönemine kadar yaþamýnýn her döneminde kadýnýn karþýlaþacaðý potansiyel riskler arasýnda yer almaktadýr. Son yýllarda kaydedilen geliþmelere raðmen, ne yazýk ki, aile içi þiddet maðduru kadýnlara saðlýk hizmeti sunma konusunda yetersizlik yaþanmaktadýr. Saðlýk kurumlarýna giden kadýnlara, þiddet semptomlarý taþýmalarýna raðmen, genellikle konuyla ilgili sorular yöneltilmemektedir.

19 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 19 Bundan dolayý saðlýk kuruluþlarýnda aile içi þiddet maðduru kadýnlar uðraþmasý zor hastalar olarak damgalanmaktadýr. Bazý saðlýk personeli de bu konunun açýlmasý halinde þiddet maðdurlarýnýn ihtiyaçlarýnýn ve sorunlarýnýn kendilerinin iþ yükünü fazlasýyla artýracaðý endiþesini taþýmaktadýr. Saðlýk hizmeti sunan personel þiddetin etkilerini taþýyan hastalarla her gün karþý karþýya gelmektedir. Ancak, söz konusu durumlarla karþýlaþan saðlýk personeli ne yapacaðýný bilmediði için kendisini güçsüz ve hatta baþarýsýz olarak görebilmektedir. Ülkemizde saðlýk hizmetlerini sunanlar, þiddet vakalarýný tanýma ve kadýna yönelik aile içi þiddeti ele alma konusunda ne mezuniyet öncesi ne de mezuniyet sonrasý dönemde eðitim aldýklarý, kendilerine bu alanda destek sunacak kurumsal bir mekanizma olmadýðý ya da var olanýn farkýnda olmadýklarý için kendilerini konuya müdahalede bulunamayacak kadar çaresiz hissetmektedir. Oysa aile içi þiddet maðduru kadýnlarla yapýlan çalýþmalarda, özellikle üreme saðlýðý, ana çocuk saðlýðý, doðum öncesi ve sonrasý hizmetleri veren saðlýk personelinin hayati bir rol oynadýðý saptanmýþtýr. Yapýlan araþtýrmalar aile içi þiddet maðdurlarýnýn, þiddet deneyimleri hakkýnda konuþabilmeleri için, öncelikle saðlýk hizmeti sunanlara güvenmeye ihtiyaç duyduklarýný göstermektedir. Personelin konuyla ilgili duyarlýlýðýnýn artýrýlmasý bu sürecin baþlamasýný kolaylaþtýracaktýr. Saðlýk hizmeti sunanlar, kadýnlar için birçok özel konularýný paylaþtýklarý insanlar konumundadýr (UNFPA, 2001). Bu özel iliþkiye ek olarak, geliþmekte olan ülkelerde, kadýnlarýn üreme saðlýðý hizmetleri için birinci basamak kuruluþlara yaptýklarý ziyaretler ayný zamanda herhangi bir saðlýk kurumuna yaptýklarý yegâne ziyaret niteliði de taþýyabilmektedir. Bu nedenle söz konusu ziyaretler maðdurlarýn aile içi þiddet açýsýndan deðerlendirilmeleri için önemli bir fýrsattýr. Bunun yaný sýra pek çok farklý araþtýrmacý acil servislerde aile içi þiddet maðduru kadýnlarla karþýlaþma olasýlýðýnýn yüksek olduðunu; ayný zamanda bu kadýnlarýn tekrar þiddete maruz kalma olasýlýðýnýn da yüksek olduðunu ortaya koymuþtur (UNFPA, 2001). Sonuçta aile içi þiddet her kadýnýn baþýna gelebileceði için her hastanýn bu açýdan deðerlendirmeye tabi tutulmasý çok önemlidir. Elbette, saðlýk personelinin de onlarý anlamalarý ve kadýnlarýn yapacaklarý açýklamalara uygun yönlendirmeler geliþtirebilmeleri gerekmektedir.

20 20 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Aile içi þiddet maðduru kadýnlar çoðu zaman yaþadýklarýný doðrudan ifade edemeyebilirler. Ancak kadýnlar konuþamasalar bile, adeta vücutlarýyla öykülerini ortaya koyar ya da farklý davranýþlar aracýlýðýyla, saðlýk hizmeti sunanlara aile içi þiddet deneyimlerini dolaylý biçimde anlatýrlar. Geçmiþte ya da þu anda yaþanan aile içi þiddet deneyimleri, davranýþlar ve kiþiler arasý iliþkiler üzerinde son derece büyük etki yaratabilir. Örneðin; çocukluk döneminde cinsel istismara maruz kalan kadýnlar bu olaydan dolayý suçluluk ve utanç duyabilirler. Kendileri hakkýnda taþýdýklarý bu olumsuz duygular sonucunda kadýnlar, gençliklerinde ve yetiþkinlik dönemlerinde korunmasýz cinsel iliþkiye girme ve cinsel açýdan daha fazla risk alma eðilimi taþýyabilirler. Bu nedenle istenmedik gebelikler ve HIV/AIDS dahil cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar karþýsýnda daha savunmasýz hale gelirler. Bu alanda yapýlan çalýþmalar söz konusu riskleri alan kadýnlarýn, bir genç ya da yetiþkin olarak yeniden maðdur olma tehlikesi karþýsýnda da savunmasýz olduklarýný ve bu durumun travmanýn þiddetini ve saðlýk sonuçlarýný daha da kötü hale getirdiðini göstermektedir (UNFPA, 2001). Tecavüz maðdurlarýnýn bedenleri, saðlýk personeline yapýlan ziyaretlerin sayýsýndaki artýþla konuþmayý deniyor olabilir. Tecavüz maðduru olan kadýnlarda, tecavüzü takip eden bir sene içerisinde saðlýk hizmeti sunanlara yapýlan ziyaretlerde %50 oranýnda artýþ gözlemlenmiþtir. Ancak söz konusu kadýnlarýn çoðu yaþadýklarý cinsel travmayý saðlýk hizmetlerini sunanlarla paylaþmamakta ve ayný þekilde hizmet sunucularý da kendilerine bu sorularý yöneltmemektedir. Birçok tecavüz maðduru, travma sonrasýnda son derece ciddi yaralanma, ruh hastalýðý ve ölüm gibi olaylarla sonuçlanan sorunlar yaþamaktadýr. Tecavüz maðdurlarýnýn diðer kiþilere oranla intihara teþebbüs etme ihtimalleri dokuz kat daha fazladýr (UNFPA, 2001). Kadýna yönelik aile içi þiddet kadýn mortalitesini ve morbiditesini etkileyen önemli sorunlara neden olmaktadýr. Bu sorunlar doðrudan kadýna yönelik aile içi þiddetin neden olduðu ölümler, yaralanmalar ve sakatlýklar olduðu gibi, psikolojik veya fiziksel birçok saðlýk sorununun ortaya çýkýþýný kolaylaþtýran, iyileþmeyi geciktiren, tedaviye uyumu bozan etkilere de sahiptir.

21 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 21 Kadýna yönelik aile içi þiddetin saðlýk sonuçlarý þu þekilde gruplanabilir (PAHO, 2003): 1. Öldürücü sonuçlar Cinayet Ýntihar Anne ölümü HIV / AIDS 2. Öldürücü olmayan sonuçlar a. Fiziksel saðlýk Aðrý Kalýcý fonksiyonel bozukluk Kendini iyi hissetmeme Obezite b. Kronik durumlar Kronik aðrý sendromu Ýrritabl barsak sendromu Gastrointestinal düzensizlikler Somatik þikayetler Fibromiyalji c. Üreme saðlýðý Ýstenmeyen gebelikler Cinsel yolla bulaþan enfeksiyonlar/hiv Jinekolojik problemler Saðlýksýz düþükler Gebelik komplikasyonlarý Erken doðum Düþük doðum aðýrlýklý bebek Pelvik inflamatuar hastalýklar d. Ruh saðlýðý Post-travmatik sendrom Depresyon Anksiyete Fobi-panik atak Yeme düzensizlikleri Uyku bozukluklarý Cinsel disfonksiyonlar Benlik saygýsýnýn yitimi Madde kullanýmý e. Olumsuz saðlýk davranýþlarý Sigara içme Alkol ve madde kullanýmý Cinsel risk alma Fiziksel aktivite azlýðý Oburluk/aþýrý yemek yeme Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Çocuk Saðlýðýna Etkisi Aile içi þiddet, çocuklarýn saðlýðýný da olumsuz etkiler. Ailede þiddete tanýk olan veya þiddete uðrayan çocuklarda, anksiyete, depresyon, öðrenme güçlüðü, duygu ve davranýþ bozukluklarý sonraki yaþamlarýnda daha fazla þiddete maruz kalma ve kendilerinin de þiddet uygulamasý, okul baþarýsýzlýðý, post travmatik stres bozukluðu, somatik yakýnmalar, anti-sosyal davranýþ, fobi, uyum sorunlarý, içe kapanma gibi sorunlar görülmektedir.

22 22 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ Sonuç olarak, uygulamalar göstermektedir ki, saðlýk personeli genellikle, ortaya çýkan olumsuz sonuçlarýn taný ve tedavisine, yani nedenden çok sonuca yönelmektedir. Ancak bu süreçte o olumsuz sonucun hazýrlayýcýsý ya da doðrudan nedeni olan þiddet in de mutlaka hatýrlanmasý ve buna yönelik gerekenlerin yapýlmasý da ihmal edilmemelidir. Asýl sorunun bu kadýnlarýn aile içi þiddeti ortaya koymalarýnda engellerle karþýlaþmalarý ve ihtiyaç duyduklarý yardýmý alamamalarýndan kaynaklandýðý unutulmamalýdýr.

23 BÖLÜM 1: KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN KADIN SAÐLIÐINA ETKÝLERÝ 23 Kaynakça 1. Akýn, A., Doðan, B., Mýhçýokur, S. (2000).Türkiye de Hastane Kayýtlarýndan Anne Ölümleri ve Nedenleri Araþtýrmasý Raporu. Ankara: Saðlýk Bakanlýðý AÇSAP Genel Müdürlüðü 2. Akýn, A., Üner, S., Aslan, D., Esin, Ç., Coþkun, A. (2003). Türkiye de Toplumsal Cinsiyet ve Saðlýk. A. Akýn (Ed.). Ankara: Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü, HÜKSAM, UNFPA 3. Akýn, A., Özvarýþ, ÞB. (2006). Dünyada ve Türkiyede Kadýn Saðlýðýnýn Durumu. Ç. Güler, L. Akýn (Ed.), Halk Saðlýðý Temel Bilgiler. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayýnlarý 4. Altýnay, AG., Arat, Y. (2007). Türkiye de Kadýna Yönelik Þiddet. Ýstanbul 5. Bahar Özvarýþ, Þ., Akýn, A. (2002). Türkiye de Doðum Öncesi Bakým. A. Akýn (Ed.)Türkiye de Ana Saðlýðý, Aile Planlamasý Hizmetleri ve Ýsteyerek Düþükler: Türkiye Nüfus ve Saðlýk Araþtýrmasý 1998 Ýleri Analiz Sonuçlarý. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, TAP Vakfý ve UNFPA 6. Baþbakanlýk Aile Araþtýrma Kurumu. (1997). Aile Ýçinde ve Toplumsal Alanda Þiddet. Ankara: Baþbakanlýk Aile Araþtýrma Kurumu 7. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü ve Sorunlarý Genel Müdürlüðü. (2001). Türkiye de Kadýn (s.113). Ankara: Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü ve Sorunlarý Genel Müdürlüðü 8. Coomaraswamy, R. (Kadýnlara Yönelik Þiddet Özel Raportörü) (2003). Ýnsan Haklarý Komisyonu na Rapor (UN Doc. E/CN.4/2003/75) 9. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. (2004). Türkiye Nüfus ve Saðlýk Araþtýrmasý, Ankara: Hacettepe Nüfus Etütleri Enstitüsü, Saðlýk Bakanlýðý Ana Çocuk Saðlýðý ve Aile Planlamasý Genel Müdürlüðü, Devlet Planlama Teþkilatý ve Avrupa Birliði 10. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, ICON-Institute Public Sector GmbH ve BNB Danýþmanlýk. (2006). Ulusal Anne Ölümleri Çalýþmasý, Ankara: SB- AÇSAP GMd. ve Avrupa Komisyonu Türkiye Delegasyonu 11. Kadýna Yönelik Þiddet ve Hekimlik Sempozyumu. (16-17 Kasým 2002). Ankara Tabip Odasý 12. Meclis Araþtýrmasý Komisyonu.(2006). Töre ve Namus Cinayetleri ile Kadýnlara ve Çocuklara Yönelik Þiddetin Sebeplerinin Araþtýrýlarak Alýnmasý Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Meclis Araþtýrmasý Komisyonu Raporu

24 24 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ 13. PAHO. (2003). Violence Against Women: The Health Sector Responds (Occ. Pub. No: 12). Washington D.C: Pan American Health Organization 14. TÜÝK. (2006) Türkiye Ýstatistik Yýllýðý. Ankara: Türkiye Ýstatistik Kurumu 15. Türmen, T. (2003). Toplumsal Cinsiyet ve Kadýn Saðlýðý. A. Akýn (Ed.). Toplumsal Cinsiyet, Saðlýk ve Kadýn. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Kadýn Sorunlarý Araþtýrma ve Uygulama Merkezi (HÜKSAM), HÜ yayýnlarý 16. UNFPA. (2001). A Practical Approach to Gender-Based Violence: A Programme Guide for Health Care Providers & Managers, Pilot Edition. New York: UNFPA 17. United Nations. (1993). The UN General Assembly Declaration on the Elimination of Violence Against Women, General Assembly Resolution 48/104, (Supp. (No. 49) at 217, U.N. Doc. A/48/49) 18. United Nations. (1994). Kadýnlara Yönelik Ayrýmcýlýðýn Önlenmesi Komitesi, 19 sayýlý Genel Tavsiye, Kadýnlara Yönelik Þiddet (Onbirinci Oturum, 1992), Compilation of General Comments and General Recommendations Adopted by Human Rights Treaty Bodies (U.N. Doc. HRIGEN1Rev.1 at 84, para. 6) 19. United Nations. (2000). The World s Women 2000 Trends and Statistics, Social Statistics and Indicators Series (K 16) 20. World Health Organization (1998). Gender and Health, Technical Paper. Geneva, Switzerland: World Health Organization publication 21. World Health Organization. (2002). World Report on Violence and Health. Cenevre: 22. World Health Organization. (2005). Multi-country Study on Women s Health and Domestic Violence Against Women, Initial Results on Prevalence, Health Outcomes and Women s Responses

25 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Ortaya Çýkarýlmasýndaki Engeller KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 2 2

26 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Ortaya Çýkarýlmasýndaki Engeller KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ BÖLÜM 2 2 Bu bölümde her yaþtaki, her gelir ve eðitim düzeyindeki kadýnlarýn yaygýn olarak maruz kaldýðý aile içi þiddetin toplumda gizli kalmasýnýn nedenleri ve buna katkýda bulunan taraflar ele alýnmaktadýr.

27 BÖLÜM 2 : KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ORTAYA ÇIKARILMASINDAKÝ ENGELLER 27 Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Ortaya Çýkarýlmasýndaki Engeller Kadýna yönelik aile içi þiddet, önemli bir toplum saðlýðý ve insan haklarý sorunudur. Ancak, özel alanda meydana geldiði için çoðu zaman gizli kalmakta ve gerçek boyutlarý tespit edilememektedir. Gerek uluslararasý yükümlülüklerimiz, gerekse ulusal mevzuatýmýzdaki düzenlemeler, kadýna yönelik aile içi þiddetle mücadeleyi devletin öncelikli sorumluluklarýndan biri olarak tanýmlamaktadýr. Bu sorumluluðun yerine getirilmesinde saðlýk hizmetleri önemli bir yere sahiptir. Saðlýk kuruluþlarý, aile içi þiddet maðduru ve risk altýndaki kadýnlarýn hizmet alabilecekleri temel ve öncelikli kuruluþlardýr. Bu nedenle de aile içi þiddetin ortaya çýkarýlmasýna öncülük etmeleri gerekmektedir. Ülkemizde her üç kadýndan biri fiziksel þiddet yaþamaktadýr (Altýnay ve Arat, 2007). Son yýllarda kaydedilen geliþmelere raðmen, saðlýk hizmet göstergeleri, saðlýk kurumlarýnda kadýna yönelik aile içi þiddetin bir saðlýk sorunu olarak ele alýnma ve müdahale edilme düzeyinin çok düþük olduðunu göstermektedir. Kadýna yönelik aile içi þiddetin toplum içindeki yaygýnlýðýný ortaya koyan araþtýrma bulgularý ile saðlýk hizmet göstergeleri arasýndaki tutarsýzlýk, kadýna yönelik aile içi þiddetin gizli kaldýðýnýn önemli bir göstergesidir. Kadýna yönelik aile içi þiddeti engellemek için, öncelikle bu sorunun gizli kalmasýnýn nedenleri, diðer bir ifade ile ortaya çýkarýlmasýnýn önündeki engeller tanýmlanmalýdýr. Toplumdan Kaynaklanan Engeller Aile içi þiddet (AÝÞ) genellikle toplum tarafýndan mahrem bir konu olarak kabul edilmekte; erkeklerin kadýnlara þiddet uygulamasý, belirli koþullar altýnda ve gerekçelendirilebilir durumlarda kabul edilebilir bir davranýþ olarak algýlanmaktadýr. Bunun nedeni, toplumun sahip olduðu deðer yargýlarýdýr. Deðer yargýlarý, birçok

28 28 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ kadýnýn destek ve koruma hizmetlerine ulaþmasýný engelleyerek, aile içi þiddetin gizli kalmasýna yol açabilmektedir. Aile içi þiddet olaylarýna dýþarýdan birinin müdahale etmesi, hatta bu konunun tartýþýlmasý toplumca hoþ görülmeyebilmektedir. Sonuç olarak, þiddet yaþayan kadýnlar þiddeti bir suç olarak görmemekte; yaþadýðý aile içi þiddeti önemli ya da ciddi olarak algýlamamakta ve bu durumla kendisinin baþ etmesi gerektiðine inanmaktadýr. Toplum üyeleri kadýnlara þiddete katlanmasý ve ailenin daðýlmasýna izin vermemesi yönünde baský yapabilir. Ayrýca, kadýnlara þiddetin kendi suçlarý olduðu, mutlaka hak edecek bir þeyler yapmýþ olduklarý ve anlatsalar bile kimsenin inanmayacaðý mesajýný da verebilir. Kadýndan Kaynaklanan Engeller Kadýnlarýn büyük kýsmý sorulmadýkça yaþadýklarý aile içi þiddet hakkýnda açýklama yapmaz ya da konuþmaz. Ýçinde yaþadýklarý toplumun deðer yargýlarý açýklama yapmamasý konusunda baský unsuru oluþtursa bile, bazý kadýnlar yaþadýklarý þiddet hakkýnda konuþabilir. Bazýlarý ise, evden dýþarý çýkmalarýna dahi izin verilmediði için þiddete iliþkin konuþma fýrsatýna sahip deðildir. Bir kadýnýn aile içi þiddete maruz kalmasý, kendine ve diðer insanlara olan inancýný etkileyebilmekte ve çeþitli nedenlerle þiddet hakkýnda konuþmaktan çekinmesine neden olabilmektedir (Tablo 4). Tablo 4: Aile Ýçi Þiddet Deneyiminin Maðdurda Yarattýðý Etkiler Þiddet Uygulayanýn Maðdura Mesajý Seni sevdiðim için dövüyorum. Þiddet senin suçun. Kimse seni benim gibi sevemez. Bu senin iyiliðin için, Vücudun senin deðil, ona ben sahibim. Anlatsan bile kimse inanmaz. Kaynak: UNFPA, 2001 Maðdurun Mesajý Yorumlama Biçimi Aþk böyle bir þey. Ben kötüyüm ve suçluyum. O olmadan sonsuza kadar yalnýz kalýrým. Benim için neyin iyi olduðunu o daha iyi biliyor. Ýnsanlarýn bana yaptýklarý üzerinde hiç kontrolüm yok. Yalnýzým ve kimse beni umursamýyor. Maðdur Üzerindeki Etkisi Kafa karýþýklýðý, tekrar maðdur olma. Kendi kendini suçlama, kafa karýþýklýðý, çaresizlik. Baðýmlýlýk, ayrýlma korkusu. Yargýlarýnda þüpheye düþme. Sýnýrlarý yeterince iyi çizememe, tekrar maðdur olma. Suskunluk.

29 BÖLÜM 2 : KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ORTAYA ÇIKARILMASINDAKÝ ENGELLER 29 Aile içi þiddete uðradýðý için utanç duyan, þiddeti hak ettiðini, yardým almayý hak etmediðini düþünen, yaþadýðý þiddeti açýklamanýn kendi güvenliðini riske atacaðýndan korkan, þiddetin neden olduðu fiziksel ve ruhsal semptomlarýn farkýnda olmayan, gördüðü þiddeti yeterince ciddi bulmayan ve önemsemeyen ve saðlýk personelinin kendi problemleri ile ilgilenmeyeceðini düþünen kadýnlar, yaþadýklarý þiddet hakkýnda açýklama yapmak istemeyebilir. Pek çok kadýn, bütün evliliklerde kavgalarýn ve beraberinde þiddetin yaþanabileceði algýsýna sahip olabilir ve bu nedenle yaþadýðý þiddeti ciddiye almayabilir veya küçümseyebilir. Þiddete uðramak onur kýrýcý ve küçük düþürücü olduðu için, kadýn onu ciddiye almayan ve deðer vermeyen kiþilerle þiddeti konuþmak konusunda isteksiz olabilir. Kadýn, içinde bulunduðu durumun düzeleceðini umut ederek iliþkisini sürdürmek isteyebilir, eþi her zaman þiddet uygulamýyorsa, eþinin deðiþeceðini umut edebilir ve bu nedenle açýklama gereði duymayabilir. Kadýnýn ekonomik özgürlüðünün olmamasý, kendini ve çocuklarýný þiddet yaþadýðý ortamdan uzaklaþtýracak maddi olanaðýnýn bulunmamamasý þiddete katlanmayý sürdürmesindeki bir diðer etkendir. Bu durum, þiddetle mücadele gücünü de olumsuz etkileyerek kadýný kýsýr döngüye sokabilir. Yapýlan çalýþmalar, kadýn þiddet ortamýndan uzaklaþamadýðý veya þiddeti engelleyemediði zaman çaresizlik duygusu yaþadýðýný, þiddet ortamýnda uzun süre kalmasý durumunda ise, bu duygunun kronikleþtiðini göstermiþtir. Aile içi þiddete maruz kalan kadýnýn kendisine destek olacak ve koruyacak hizmetleri ve bu hizmetleri almak için nereye baþvuracaðýný bilmiyor olmasý da þiddeti açýklamasýný engelleyebilir. Saðlýk personelinin aile içi þiddet konusunda bilgisi olmadýðýný, bu konu ile ilgilenmeyeceðini veya konuþmaya vakti olmayacaðýný düþünebilir. Saðlýk Personelinden Kaynaklanan Engeller Þiddet semptomlarý taþýmalarýna raðmen, saðlýk kurumlarýna baþvuran kadýnlara genellikle þiddetle ilgili sorular yöneltilmemektedir. Oysa yapýlan araþtýrmalar, þiddet maðdurlarýnýn yaþadýklarý travmayý atlatmalarýnda en önemli faktörün, kendisine ve anlattýklarýna deðer veren duyarlý ve bilgili kiþilerin varlýðý olduðunu göstermiþtir. Bir maðdurun danýþmanlýk, korunma ve yasal destek gibi çok farklý ihtiyaçlarý olabilir. Ancak, dinlenmek ve

30 30 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ inanýlmak ilk ihtiyacýdýr. Bu baþlangýç olmadan kadýnýn yardým basamaðýndaki diðer süreçlere geçmesi mümkün olmayabilir. Aile içi þiddete maruz kalan kadýnýn karþýlaþtýðý ve yaþadýðý þiddeti paylaþtýðý ilk kiþiler olmasý nedeniyle, saðlýk personelinin þiddete karþý tutumu çok önemlidir. Saðlýk personelinin þiddete karþý tutumu, þiddeti sorgulamasýný engellememelidir. Öncelikle bu engelleri tanýmak ve ortadan kaldýrmak için çaba göstermek, aile içi þiddetle mücadele çabalarýnýn ilk adýmýný oluþturmalýdýr. Saðlýk personeli, þiddetin yaþandýðý toplumla ayný kültürel deðerleri paylaþtýðýndan, bazý kadýnlarýn, þiddeti hak ettiðini veya þiddeti sadece belli bir grup insanýn yaþadýðýný düþünebilir. Saðlýk personeli aile içi þiddetin ortaya çýkarýlmasýnda ve müdahalesinde çeþitli nedenlerle engelleyici bir tutum gösterebilir. Tablo 5 te saðlýk personelinin bu tutumlarýna örnekler verilmiþtir. Tablo 5: Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Gizli Kalmasýnda Saðlýk Personelinden Kaynaklanan Engeller Engeller Yanýtlarý Bu olaylar dünyanýn baþka yerlerinde baþka insanlarýn baþýna gelmektedir. Benim hastalarýmýn baþýna gelmez. Bu vakalarý gördüðüm zaman kabul etmek istemem. Benim baþýma geldi ve kabul etmek istemiyorum. AÝÞ, mahrem bir konudur. Benim iþim deðil. Zamaným yok. Maðdur bu konuda konuþmak istemez. AÝÞ hakkýnda soru sormam hastalarýmý sinirlendirir. Kadýn, mutlaka kýþkýrtacak bir þey yapmýþtýr. Zaten yapabileceðim bir þey yok. Yadsýma Gerekçelendirme AÝÞ, dünyanýn her yerinde her insanýn baþýna gelmektedir. AÝÞ e yaklaþým zor olabilir, ancak eðitimle ihtiyacýnýz olan becerileri kazanabilirsiniz Þiddete uðramayý kabullenmek oldukça zor bir süreçtir ve profesyonel yardým alma ihtiyacý duyabilirsiniz. Ancak, bu sayede, baþkalarýna yardým edebileceðinizi unutmamalýsýnýz. AÝÞ, bir insan haklarý sorunudur. AÝÞ, bir halk saðlýðý sorunudur. Sizin de sorumluluk alanýnýza girmektedir. AÝÞ konusunu ele almak biraz daha fazla zaman gerektirebilir, ancak bu çaba gelecekte zaman kazanýlmasýný saðlar. Araþtýrmalar maðdurlarýn AÝÞ deneyimlerini saðlýk personeli ile paylaþmak istediklerini ortaya koymuþtur. Hiç kimse dayak yemeyi ya da cinsel istismara uðramayý hak etmez. Yapabileceðiniz çok þey var ve AÝÞ hakkýnda soru sormakla baþlayabilirsiniz.

31 BÖLÜM 2 : KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETÝN ORTAYA ÇIKARILMASINDAKÝ ENGELLER 31 Tablo 5 devam: Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetin Gizli Kalmasýnda Saðlýk Personelinden Kaynaklanan Engeller Engeller Yanýtlarý Bu olay geçmiþte meydana gelmiþ ve artýk hastamý etkiliyor olamaz. Vücudunda çok fazla iz yok, dolayýsýyla o kadar da kötü olamaz. Küçümseme Özdeþleþtirme Geçmiþ yaþantýlar, özellikle AÝÞ, kadýnýn þu andaki ruh saðlýðýný etkileyebilir. AÝÞ, kadýnýn ruh saðlýðýný ve davranýþlarýný olumsuz yönde etkileyebilir. AÝÞ in izleri görünür olmayabilir, ancak çok ciddi boyutta olabilir. Bu asla benim baþýma gelmez, dolayýsýyla benim gibi bir kadýnýn da baþýna gelemez. Eþinin onu neden dövdüðü açýkça ortada. Her ne kadar bir kadýnýn savunmasýz olabileceðini düþünmek güç olsa da, AÝÞ herkesin baþýna gelebilir. Unutmayýn, erkekler ve kadýnlar kendilerini faille özdeþleþtirebilir. Dayak yiyen kadýn eþini terk etmelidir. Ýnsanlar böyle olaylarý çabuk atlatýrlar. Biz sadece týbbi sorunlarla ilgileniriz. Akýl Yürütme Durum karmaþýk olabilir ve kadýnýn eþini terk etmesi kendisi için tehlikeli olabilir. Ancak, bu kararý kadýnýn kendisi almalýdýr, onun yerine biz alamayýz. Fiziksel yaralar kapansa da, etkileri devam eder. AÝÞ bir halk saðlýðý problemidir. AÝÞ maðdurlarýnda genellikle baþ aðrýsý, pelvik aðrý, gastrointestinal problemler gibi fiziksel semptomlar görülür. Bu semptomlarýn altýnda yatan neden AÝÞ tir. Kaynak: UNFPA, 2001 Yadsýma Yadsýma, AÝÞ e karþý geliþtirilen en yaygýn tepkilerden biridir. AÝÞ moral bozucu bir konudur ve saðlýk personelinin kendisini çaresiz hissetmesine neden olabilir. Bu tür duygular yaþayan insanlarýn gösterdikleri tepkilerden biri, hiçbir þey olmamýþ gibi kendilerini konudan uzak tutmaya çalýþmalarýdýr. Saðlýk personelinin yadsýma tepkisi, maðdurun þiddetin sadece kendi baþýna gelen bir olay olduðunu düþünmesine ya da kendi söylediklerinden þüpheye düþmesine neden olabilir. Saðlýk personelinin kendisi

32 32 KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELE PROJESÝ KADINA YÖNELÝK AÝLE ÝÇÝ ÞÝDDETLE MÜCADELEDE SAÐLIK HÝZMETLERÝ de þiddete maruz kalmýþ, bu yaþantýsýný paylaþmamýþ ve ihtiyaç duyduðu yardýmý almamýþsa, hastalarýyla þiddet konusunu ele almasý daha da zor hale gelebilir. Gerekçelendirme Saðlýk hizmeti sunan personel, þiddetin etkilerini taþýyan hastalarla sýklýkla karþý karþýya gelmektedir. Nasýl davranacaðýný bilmeyen saðlýk personeli kendisini güçsüz ve hatta baþarýsýz olarak görebilmektedir. Gerekçelendirme, saðlýk personelinin þiddet maðdurlarýna nasýl müdahale edeceðini bilmemesinden kaynaklanabilir. Vücudunda belirgin yaralanma izleri olan kadýna müdahale konusunda yeterli olmadýðýný düþünen saðlýk personeli, yaralanmanýn nasýl oluþtuðunu öðrenme konusunda kendini rahat hissetmeyebilir. Bu nedenle, þiddetle ilgilenmemek için gerekçeler yaratabilir ve bu konunun kendi iþi olmadýðýný ifade edebilir. Saðlýk personelinin bu yaklaþýmý, þiddete uðrayan kadýnýn umutsuzluða düþmesine ve þiddeti normal bir olguymuþ gibi algýlamasýna neden olabilir. Saðlýk personeli þiddet maðduru kadýný uðraþmasý zor hasta olarak görebilir. Bazý saðlýk personeli de bu konunun açýlmasý halinde iþ yükünün artacaðý endiþesini taþýyabilir. Saðlýk personeli þiddet maðduru hastalara daha fazla zaman ayýrmak zorunda kalabilir. Ancak, AÝÞ in araþtýrýlmasý ve müdahale edilmesi sonucunda, maðdurun AÝÞ den kaynaklanan semptomlar nedeniyle sürekli saðlýk kurumuna gelmeyecek olmasý, uzun vadede zaman kazandýracaktýr. Ayrýca, AÝÞ hakkýnda yöneltilen sorularla, bir kadýnýn hayatýnýn kurtarýlabileceði de unutmamalýdýr. Küçümseme Küçümseme yaklaþýmý, saðlýk personelinin çok güç olarak algýladýðý durumlarý ve vakalarý önemsiz olarak nitelemesine neden olabilir. Saðlýk personeli, AÝÞ in ciddiyeti ve maðdurun geçmiþ þiddet yaþantýlarý ile þimdiki semptomlarý arasýndaki iliþkileri göz ardý edebilir. Þiddet sonucu yaþadýðý acý ve sorunlarýný küçümseyen bir saðlýk personeli ile karþýlaþan maðdur hayal kýrýklýðýna uðrayabilir ve kafasý karýþabilir. Oysa AÝÞ den kaynaklanan semptomlarý olan maðdurlarýn, þiddet yaþantýlarý ve þimdiki semptomlarý arasýndaki baðlantýlar hakkýnda bilgilendirilmeye ve yardýma ihtiyaçlarý vardýr. Özdeþleþtirme Özdeþleþtirme, bir insanýn yaþadýðý benzer deneyimler nedeniyle diðer bir insanla arasýnda bir bað hissetmesidir. Ancak, bazý durumlarda özdeþleþtirme rahatsýz

Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri. Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Projesi

Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri. Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Projesi Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri 1 Öğrenim Hedefleri Toplumsal cinsiyet ayrımcılığının, yaşam dönemlerine göre kadın sağlığına olan etkilerini açıklar, Toplumsal cinsiyet ayrımcılığı ile kadına

Detaylı

Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk Hizmetleri 1. Basamak Saðlýk Kuruluþlarý ve Hastane Acil Servislerinde Çalýþan Saðlýk Personeli Ýçin Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddetle Mücadelede Saðlýk

Detaylı

TOPLUMSAL SAÐLIK DÜZEYÝNÝN DURUMU: Türkiye Bunu Hak Etmiyor

TOPLUMSAL SAÐLIK DÜZEYÝNÝN DURUMU: Türkiye Bunu Hak Etmiyor TOPLUMSAL SAÐLIK DÜZEYÝNÝN DURUMU: Türkiye Bunu Hak Etmiyor Türkiye'nin insanlarý, mevcut saðlýk düzeyini hak etmiyor. Saðlýk hizmetleri için ayrýlan kaynaklarýn yetersizliði, kamunun önemli oranda saðlýk

Detaylı

Toplumsal Cinsiyet Eþitliði Toplumsal Cinsiyet Eþitliði Hazýrlayan Dr. Sarp Üner T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü Ekim 2008 Bu kitabýn basým, yayýn, çoðaltým ve daðýtým hakký T.C. Baþbakanlýk

Detaylı

TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi Açýldý TOHAV'ýn mülteci ve sýðýnmacýlara yönelik devam ettirdiði çalýþmalar kapsamýnda açtýðý SURUÇ MÜLTECÝ DANIÞM

TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi Açýldý TOHAV'ýn mülteci ve sýðýnmacýlara yönelik devam ettirdiði çalýþmalar kapsamýnda açtýðý SURUÇ MÜLTECÝ DANIÞM MD Mülteci Danýþma M TOHAV e-bülten n S AYI: 1 TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi Ýletiþim Bilgileri Adres: Yýldýrým Mah. Ziyademirdelen Sok. N0: D: 1 Suruç/ÞANLIURFA Tel: 0 (414) 611 98 02 TOHAV Suruç

Detaylı

Merkezi Finans ve Ýhale Birimi'nin sözleþme makamý olduðu bu araþtýrma, Avrupa Komisyonu'nun mali destekleriyle ICON Institut Public Sector Gmbh, Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü ve BNB

Detaylı

17a EK 17-A ÖYKÜ KONTROL LÝSTESÝ. ² Rahim Ýçi Araçlar - Ek 17-A²

17a EK 17-A ÖYKÜ KONTROL LÝSTESÝ. ² Rahim Ýçi Araçlar - Ek 17-A² EK 17-A RÝA ÝÇÝN DEÐERLENDÝRME KONTROL LÝSTESÝ ÖYKÜ KONTROL LÝSTESÝ Hizmet verenin sorularý: Hizmet alana aþaðýdaki sorularý sorun: Hizmet veren için kurallar: Eðer yanýtlar evet sütununda ise aþaðýdaki

Detaylı

Larson'un 1960'larda veciz olarak belirttiði gibi,

Larson'un 1960'larda veciz olarak belirttiði gibi, 5 Prof. Dr. Semih KESKÝL Larson'un 1960'larda veciz olarak belirttiði gibi, yaþlýlarýn acil hastalýklarý diye bir durum yoktur. Bizimde burada söz konusu edeceðimiz yaþlýlar arasýndaki acil týbbi durumlardýr.

Detaylı

Kadýn Sýðýnmaevleri Kýlavuzu Kadýn Sýðýnmaevleri Kýlavuzu HAZIRLAYANLAR Sultan KARATAÞ Ülker ÞENER Nur OTARAN Kadýn Sýðýnmaevleri Kýlavuzu, Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü tarafýndan Birleþmiþ

Detaylı

ÇEVRE VE TOPLUM. Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum

ÇEVRE VE TOPLUM. Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum ÇEVRE VE TOPLUM 11. Bölüm DOÐAL AFETLER VE TOPLUM Konular DOÐAL AFETLER Dünya mýzda Neler Oluyor? Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum Volkanlar

Detaylı

KADINLAR AÇISINDAN SAVUNMASIZLIK/ÖRSELENEBİLİRLİK. Prof. Dr. Şevkat BAHAR ÖZVARIŞ

KADINLAR AÇISINDAN SAVUNMASIZLIK/ÖRSELENEBİLİRLİK. Prof. Dr. Şevkat BAHAR ÖZVARIŞ KADINLAR AÇISINDAN SAVUNMASIZLIK/ÖRSELENEBİLİRLİK Prof. Dr. Şevkat BAHAR ÖZVARIŞ HÜKSAM Hacettepe Üniversitesi Kadın Sorunları Araştırma ve Uygulama Merkezi Cinsiyetle ilgili savunmasızlık UNESCO Uluslar

Detaylı

Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Hazýrlayanlar Prof. Dr. Fidan Korkut-Owen Prof. Dr. Dean W. Owen T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü Ekim 2008 Bu kitabýn basým,

Detaylı

TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi'nden Haberler *1 Þubat 2016 tarihinde faaliyetlerine baþlayan Suruç Mülteci Danýþma Merkezi; mülteci, sýðýnmacý ve

TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi'nden Haberler *1 Þubat 2016 tarihinde faaliyetlerine baþlayan Suruç Mülteci Danýþma Merkezi; mülteci, sýðýnmacý ve MD Mülteci Danýþma M TOHAV e-bülten n S AYI: 2 TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi Ýletiþim Bilgileri Adres: Yýldýrým Mah. Ziyademirdelen Sok. N0: D: 1 Suruç/ÞANLIURFA Tel: 0 (414) 611 98 02 TOHAV Suruç

Detaylı

Türkiye de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet

Türkiye de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet T.C. BAÞBAKANLIK Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü Türkiye de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet Türkiye de Kadýna Yönelik Aile Ýçi Þiddet T.C. Baþbakanlýk Kadýnýn Statüsü Genel Müdürlüðü Ziya Gökalp Cad. No:

Detaylı

Türkiye'de evli erkeklerin aile planlamasý yöntemlerini kullanmalarýný etkileyen faktörler

Türkiye'de evli erkeklerin aile planlamasý yöntemlerini kullanmalarýný etkileyen faktörler Gülhane Týp Dergisi 2006; 48: 63-69 Gülhane Askeri Týp Akademisi 2006 ARAÞTIRMA Türkiye'de evli erkeklerin aile planlamasý yöntemlerini kullanmalarýný etkileyen faktörler Levent Akýn (*), Nilüfer Özaydýn

Detaylı

Konular 5. Eðitimde Kullanýlacak Araçlar 23. Örnek Çalýþtay Gündemi 29. Genel Bakýþ 7 Proje Yöneticilerinin Eðitimi 10

Konular 5. Eðitimde Kullanýlacak Araçlar 23. Örnek Çalýþtay Gündemi 29. Genel Bakýþ 7 Proje Yöneticilerinin Eðitimi 10 Proje Yönetimi ÝÇÝNDEKÝLER Konular 5 Genel Bakýþ 7 Proje Yöneticilerinin Eðitimi 10 Eðitimde Kullanýlacak Araçlar 23 Araç 1: Araþtýrma sorularý Araç 2: Belirsiz talimatlar Araç 3: Robotlar 28 Örnek

Detaylı

1. Nüfusun Yaþ Gruplarýna Daðýlýmý

1. Nüfusun Yaþ Gruplarýna Daðýlýmý Köylerden (kýrsal kesimden) ve iþ olanaklarýnýn çok sýnýrlý olduðu kentlerden yapýlan göçler iþ olanaklarýnýn fazla olduðu kentlere olur. Ýstanbul, Kocaeli, Ýzmir, Eskiþehir, Adana gibi iþ olanaklarýnýn

Detaylı

Aile Hekimliðinde Genogram

Aile Hekimliðinde Genogram Aile Hekimliðinde Genogram Prof. Dr. Ýsmail Hamdi KARA, Düzce Üniversitesi Týp Fakültesi Aile Hekimliði AD, Düzce Aile Hekimliði Dersleri - 02.06.2010 15:30 1 I. Tanýmlar Hastalarý yalnýz bir birey olarak

Detaylı

Çocuk Gelinler ve Beklenen Olumsuz Sonuçlarý

Çocuk Gelinler ve Beklenen Olumsuz Sonuçlarý Saðlýk ve Toplum Yýl:20, Sayý: 1 Ocak-Mart 2010 MAKALELER / Articles Çocuk Gelinler ve Beklenen Olumsuz Sonuçlarý Child Brides and Expected Negative Results 1 2 3 Sare MIHÇIOKUR, Feryal ERBAÞ, Ayþe AKIN

Detaylı

BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ

BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ IPA Cross-Border Programme CCI No: 2007CB16IPO008 BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ SINIR ÖTESÝ BÖLGEDE KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLÝ ÝÞLETMELERÝN ORTAK EKO-GÜÇLERÝ PROJESÝ Ref. ¹ 2007CB16IPO008-2011-2-063, Geçerli sözleþme

Detaylı

Türkiye: Gelecek Nesiller için Fýrsatlarýn Çoðaltýlmasý 11. Çocuk Geliþimi ve Çocuklarýn Karþýlaþtýðý Riskler Eþitsizliðin nesiller arasý geçiþinin bugün Türkiye nin en genç neslini ciddi ölçüde etkilediði

Detaylı

2006 cilt 15 sayý 10 179

2006 cilt 15 sayý 10 179 Ankara'da Bir Lisenin 9 ve 10. Sýnýf Öðrencilerinin Kiþisel Hijyen Konusunda Davranýþlarýnýn Belirlenmesi Determination of the Behaviours of Ninth and Tenth Grade High School Students About Personal Hygiene

Detaylı

M2 S1. Üreme Sağlığı. Tanım, Üreme Hakları, Bütüncül Yaklaşım. Doç. Dr. Günay SAKA 12 Mayıs 2011

M2 S1. Üreme Sağlığı. Tanım, Üreme Hakları, Bütüncül Yaklaşım. Doç. Dr. Günay SAKA 12 Mayıs 2011 M2 S1 Üreme Sağlığı Tanım, Üreme Hakları, Bütüncül Yaklaşım Doç. Dr. Günay SAKA 12 Mayıs 2011 M2 S6 Üreme Sağlığına Yönelme Bükreş konferansı (1974) II. Nüfus Konferansı (1984 Meksika) Kadın ve çocuklara

Detaylı

konularýnda servis hizmeti sunan Sosyal Hizmetler Dairesi bir devlet kuruluºu olup, bu kuruluº ülkede yaºayan herkese ücretsiz hizmet vermektedir.

konularýnda servis hizmeti sunan Sosyal Hizmetler Dairesi bir devlet kuruluºu olup, bu kuruluº ülkede yaºayan herkese ücretsiz hizmet vermektedir. 1/7 AMT FÜR SOZIALE DIENSTE FÜRSTENTUM LIECHTENSTEIN Sosyal Hizmetler Dairesi Çocuk ve gençlik hizmetleri Sosyal hizmetler Terapi hizmetleri Ýç hizmetler konularýnda servis hizmeti sunan Sosyal Hizmetler

Detaylı

Araþtýrma Hazýrlayan: Ebru Kocamanlar Araþtýrma Uzman Yardýmcýsý Gýda Ürünlerinde Ambalajýn Satýn Alma Davranýþýna Etkisi Dünya Ambalaj Örgütü nün açýklamalarýna göre dünyada ambalaj kullanýmýnýn %30 unu

Detaylı

ALPER YILMAZ KIZILCAÞAR MAHALLESÝ MUHTAR ADAYI

ALPER YILMAZ KIZILCAÞAR MAHALLESÝ MUHTAR ADAYI Kýzýlcaþar Geleceðe Hazýrlanýyor Gelin Birlikte Çalýþalým ALPER YILMAZ KIZILCAÞAR MAHALLESÝ MUHTAR ADAYI Mart 2014 ALPER YILMAZ Halkla Bütünleþen MUHTARLIK Ankara Gölbaþý Kýzýlcaþar Köyünde 4 Mart 1979

Detaylı

Simge Özer Pýnarbaþý

Simge Özer Pýnarbaþý Simge Özer Pýnarbaþý 1963 yýlýnda Ýstanbul da doðdu. Ortaöðrenimini Kadýköy Kýz Lisesi nde tamamladý. 1984 yýlýnda Ýstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü nü bitirdi.

Detaylı

ÇALIÞMA YAÞAMI VE KADIN SAÐLIÐI

ÇALIÞMA YAÞAMI VE KADIN SAÐLIÐI M. Nihal ESÝN Yrd. Doç. Dr., Ýstanbul Üniv. Florence Nightingale Hemþirelik Yüksekokulu Nilüfer ÖZTÜRK Ýstanbul Üniv. Florence Nightingale Hemþirelik Yüksekokulu ÇALIÞMA YAÞAMI VE KADIN SAÐLIÐI Özet Kadýnlar

Detaylı

ARAÞTIRMALAR / Researches. Kezban ÇELÝK, Ayþegül ESÝN, Gözde DAÐDELEN

ARAÞTIRMALAR / Researches. Kezban ÇELÝK, Ayþegül ESÝN, Gözde DAÐDELEN Saðlýk ve Toplum Yýl:20, Sayý: 1 Ocak-Mart 2010 ARAÞTIRMALAR / Researches Ankara Ýlinde Ýlköðretim ve Lise Son Sýnýfa Devam Eden ve Gençlik Danýþmanlýk ve Saðlýk Hizmet Merkezi Hizmetlerine Baþvuran Gençlerin

Detaylı

Bakým sigortasý - Sizin için bilgiler. Türkischsprachige Informationen zur Pflegeversicherung. Freie Hansestadt Bremen.

Bakým sigortasý - Sizin için bilgiler. Türkischsprachige Informationen zur Pflegeversicherung. Freie Hansestadt Bremen. Gesundheitsamt Freie Hansestadt Bremen Sozialmedizinischer Dienst für Erwachsene Bakým sigortasý - Sizin için bilgiler Türkischsprachige Informationen zur Pflegeversicherung Yardýma ve bakýma muhtaç duruma

Detaylı

Genelevde Çalýþan Kadýnlarýn ve Ev Kadýnlarýnýn Cinsel Yolla Bulaþan Hastalýklar Konusundaki Bilgi Düzeylerinin Anksiyete ile Ýliþkisi

Genelevde Çalýþan Kadýnlarýn ve Ev Kadýnlarýnýn Cinsel Yolla Bulaþan Hastalýklar Konusundaki Bilgi Düzeylerinin Anksiyete ile Ýliþkisi ARAÞTIRMALAR (Research Reports) Reports) Genelevde Çalýþan Kadýnlarýn ve Ev Kadýnlarýnýn Cinsel Yolla Bulaþan Hastalýklar Konusundaki Bilgi Düzeylerinin Anksiyete ile Ýliþkisi The Relation Between Anxiety

Detaylı

Toplumsal cinsiyet, kad n ve sa l k

Toplumsal cinsiyet, kad n ve sa l k DERLEME Hacettepe T p Dergisi 2008; 39:168-174 Toplumsal cinsiyet, kad n ve sa l k fievkat Bahar Özvar fl 1 1 Prof. Dr., Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Hacettepe Üniversitesi

Detaylı

1. Böleni 13 olan bir bölme iþleminde kalanlarýn

1. Böleni 13 olan bir bölme iþleminde kalanlarýn 4. SINIF COÞMAYA SORULARI 1. BÖLÜM 3. DÝKKAT! Bu bölümde 1 den 10 a kadar puan deðeri 1,25 olan sorular vardýr. 1. Böleni 13 olan bir bölme iþleminde kalanlarýn toplamý kaçtýr? A) 83 B) 78 C) 91 D) 87

Detaylı

Rapor edilen iðne batma yaralanmalarýnýn %56 sý güvenlikli ürünler kullanýlarak önlenebilir den fazla patojen bulaþabilir.

Rapor edilen iðne batma yaralanmalarýnýn %56 sý güvenlikli ürünler kullanýlarak önlenebilir den fazla patojen bulaþabilir. Rapor edilen iðne batma yaralanmalarýnýn %56 sý güvenlikli ürünler kullanýlarak önlenebilir. 7 20 den fazla patojen bulaþabilir. 8 En büyük tehlike Hepatit B, Hepatit C ve HIV dir. Yaralananlarýn %40 ý

Detaylı

Dr. Emel Ege**, Msc. Sermin Timur***, Msc. Handan Zincir**** yeterince hizmet götürülemeyen kesimdir

Dr. Emel Ege**, Msc. Sermin Timur***, Msc. Handan Zincir**** yeterince hizmet götürülemeyen kesimdir Ebelik Son Sýnýf Öðrencilerinin Aile Planlamasý Eðitimi Etkinliðinin Deðerlendirilmesi* The Evaluation of the Educational Activitres of Pregraduate Midwifery Students on Family Planning Methods Dr. Emel

Detaylı

Önsöz Birleþmiþ Milletler Ortak Programýnýn uygulandýðý altý þehirde kadýnlarýnýn durumunu, ihtiyaçlarýný ve taleplerini belirlemek üzere yapýlan kamuoyu araþtýrmasýnýn sonuçlarýný sizlerle paylaþmaktan

Detaylı

T.C. MÝLLÎ EÐÝTÝM BAKANLIÐI EÐÝTÝMÝ ARAÞTIRMA VE GELÝÞTÝRME DAÝRESÝ BAÞKANLIÐI KENDÝNÝ TANIYOR MUSUN? ANKARA, 2011 MESLEK SEÇÝMÝNÝN NE KADAR ÖNEMLÝ BÝR KARAR OLDUÐUNUN FARKINDA MISINIZ? Meslek seçerken

Detaylı

2 - Konuþmayý Yazýya Dökme

2 - Konuþmayý Yazýya Dökme - 1 8 Konuþmayý Yazýya Dökme El yazýnýn yerini alacak bir aygýt düþü XIX. yüzyýlý boyunca çok kiþiyi meþgul etmiþtir. Deðiþik tasarým örnekleri görülmekle beraber, daktilo dediðimiz aygýtýn satýlabilir

Detaylı

TEMÝZLÝK ÝÞÝNDE ÇALIÞAN KÝÞÝLERÝN TEMÝZLÝK VE SAÐLIK DAVRANIÞLARININ DEÐERLENDÝRÝLMESÝ

TEMÝZLÝK ÝÞÝNDE ÇALIÞAN KÝÞÝLERÝN TEMÝZLÝK VE SAÐLIK DAVRANIÞLARININ DEÐERLENDÝRÝLMESÝ ARAÞTIRMALAR (Research Reports) TEMÝZLÝK ÝÞÝNDE ÇALIÞAN KÝÞÝLERÝN TEMÝZLÝK VE SAÐLIK DAVRANIÞLARININ DEÐERLENDÝRÝLMESÝ The evaluation of hygiene and health attitudes of cleaning workers Elçin Balcý 1,

Detaylı

Týp Fakültesi öðrencilerinin Anatomi dersi sýnavlarýndaki sistemlere göre baþarý düzeylerinin deðerlendirilmesi

Týp Fakültesi öðrencilerinin Anatomi dersi sýnavlarýndaki sistemlere göre baþarý düzeylerinin deðerlendirilmesi 1 Özet Týp Fakültesi öðrencilerinin Anatomi dersi sýnavlarýndaki sistemlere göre baþarý düzeylerinin deðerlendirilmesi Mehmet Ali MALAS, Osman SULAK, Bahadýr ÜNGÖR, Esra ÇETÝN, Soner ALBAY Süleyman Demirel

Detaylı

MALÝYE DERGÝSÝ ULAKBÝM ISSN 1300-3623

MALÝYE DERGÝSÝ ULAKBÝM ISSN 1300-3623 MALÝYE DERGÝSÝ ISSN 1300-3623 Temmuz - Aralýk 2007, Sayý 153 YAZI DANIÞMA KURULU Prof. Dr. Güneri AKALIN Prof. Dr. Abdurrahman AKDOÐAN Prof. Dr. Figen ALTUÐ Prof. Dr. Engin ATAÇ Prof. Dr. Ömer Faruk BATIREL

Detaylı

Yükseköðretimin Finansmaný ve Finansman Yöntemlerinin Algýlanan Adalet Düzeyi: Sakarya Üniversitesi Paydaþ Görüþleri..64 Doç.Dr.

Yükseköðretimin Finansmaný ve Finansman Yöntemlerinin Algýlanan Adalet Düzeyi: Sakarya Üniversitesi Paydaþ Görüþleri..64 Doç.Dr. MALÝYE DERGÝSÝ Temmuz - Aralýk 2011 Sayý 161 Sahibi Maliye Bakanlýðý Strateji Geliþtirme Baþkanlýðý Adýna Sorumlu Yazý Ýþleri Müdürü Yayýn Kurulu Baþkan Füsun SAVAÞER Üye Ali Mercan AYDIN Üye Nural KARACA

Detaylı

ünite1 Sosyal Bilgiler

ünite1 Sosyal Bilgiler ünite1 Sosyal Bilgiler Ýletiþim ve Ýnsan Ýliþkileri TEST 1 3. Ünlü bir sanatçýnýn gazetede yayýnlanan fotoðrafýnda evinin içi görüntülenmiþ haberi olmadan eþinin ve çocuklarýnýn resimleri çekilmiþtir.

Detaylı

Dr. Ünal Ayrancý*, Dr. Nedime Köþgeroðlu**, Dr. Çýnar Yenilmez***, Fatma Aksoy****

Dr. Ünal Ayrancý*, Dr. Nedime Köþgeroðlu**, Dr. Çýnar Yenilmez***, Fatma Aksoy**** Eskiþehir'de Yaþlýlarýn Sosyoekonomik Özellikleri ve Saðlýk Durumlarý Socio-economical Characteristics and Health Status of Elderly People in Eski ehir Dr. Ünal Ayrancý*, Dr. Nedime Köþgeroðlu**, Dr. Çýnar

Detaylı

Huzurevinde Yaþayan Bireylerde Depresyon Düzeyi, Ölüm Kaygýsý ve Günlük Yaþam Ýþlevlerinin Belirlenmesi

Huzurevinde Yaþayan Bireylerde Depresyon Düzeyi, Ölüm Kaygýsý ve Günlük Yaþam Ýþlevlerinin Belirlenmesi ARAÞTIRMA Huzurevinde Yaþayan Bireylerde Depresyon Düzeyi, Ölüm Kaygýsý ve Günlük Yaþam Ýþlevlerinin Belirlenmesi Depression, Death Anxiety and Daily Life Functioning in the Elderly Living in Nursing Home

Detaylı

GÝRÝÞ. Bu anlamda, özellikle az geliþmiþ toplumlarda sanayi çaðýndan bilgi

GÝRÝÞ. Bu anlamda, özellikle az geliþmiþ toplumlarda sanayi çaðýndan bilgi GÝRÝÞ Ýnsanoðlu günümüzde dünya tarihinde belki de bilginin en kýymetli olduðu dönemi yaþamaktadýr. Çaðýmýzda bilgiye sahip olmanýn ya da bilgi kaynaðýna kolaylýkla ulaþabilmenin önemi her geçen gün artmaktadýr.

Detaylı

Dr. Sevim Buzlu*, Nihal Bostancý**, Derya Özbaþ***, Sevil Yýlmaz****

Dr. Sevim Buzlu*, Nihal Bostancý**, Derya Özbaþ***, Sevil Yýlmaz**** Ýstanbul'da Bir Saðlýk Ocaðýna Baþvuran Kadýnlarýn Genel Saðlýk Anketine Göre Ruhsal Durumlarýnýn Deðerlendirilmesi Assessment of the Psychological Status of Women Who Applied to a Primary Care Unit in

Detaylı

ÝÞÇÝ SAÐLIÐI SAÐLIK HÝZMETLERÝ SAÐLIK POLÝTÝKALARI. Türkiye'de Çocuk Politikalarý... 402-408 Nilay ETÝLER

ÝÞÇÝ SAÐLIÐI SAÐLIK HÝZMETLERÝ SAÐLIK POLÝTÝKALARI. Türkiye'de Çocuk Politikalarý... 402-408 Nilay ETÝLER Kuruluþ: 1978 ÝKÝ AYDA BÝR YAYINLANIR ISSN 1300-4387 Kasým - Aralýk 2007 Cilt: 22 Sayý: 6 Toplum ve Hekim Yayýn Kurulu'ndan... 401 ÇOCUK VE SAÐLIK Türkiye'de Çocuk Politikalarý... 402-408 Nilay ETÝLER

Detaylı

MedYa KÝt / 26 Ýnsan Kaynaklarý ve Yönetimi konusunda Türkiye nin ilk dergisi HR DergÝ Human Resources Ýnsan Kaynaklarý ve Yönetim Dergisi olarak amacýmýz, kurulduðumuz günden bu yana deðiþmedi: Türkiye'de

Detaylı

BÝR KAMU KURULUÞUNDA ÇALIÞAN KADINLARLA ÇALIÞMAYAN KADINLARIN GEBELÝK SORUNLARI YÖNÜNDEN KARÞILAÞTIRILMASI

BÝR KAMU KURULUÞUNDA ÇALIÞAN KADINLARLA ÇALIÞMAYAN KADINLARIN GEBELÝK SORUNLARI YÖNÜNDEN KARÞILAÞTIRILMASI BÝR KAMU KURULUÞUNDA ÇALIÞAN KADINLARLA ÇALIÞMAYAN KADINLARIN GEBELÝK SORUNLARI YÖNÜNDEN KARÞILAÞTIRILMASI Dr. Çiðdem ÇAÐLAYAN Yrd. Doç. Kocaeli Üniversitesi Týp Fakültesi Halk Saðlýðý A.D. Özet Bu çalýþmanýn

Detaylı

Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz!

Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz! Asýlsýz iddia neden ortaya atýldý? Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz! 19 Haziran 2004 tarihinde, Ovacýk Altýn Madeni ile hiçbir ilgisi olmayan Arsenik iddialarý ortaya atýlarak madenimiz

Detaylı

Dövize Endeksli Kredilerde KKDF

Dövize Endeksli Kredilerde KKDF 2009-10 Dövize Endeksli Kredilerde KKDF Ýstanbul, 12 Mart 2009 Sirküler Sirküler Numarasý : Elit - 2009/10 Dövize Endeksli Kredilerde KKDF 1. Genel Açýklamalar: 88/12944 sayýlý Kararnameye iliþkin olarak

Detaylı

AMAÇ VE ÖÐRENÝM HEDEFLERÝ Ã aråÿamba, 26 Kasım 2008

AMAÇ VE ÖÐRENÝM HEDEFLERÝ Ã aråÿamba, 26 Kasım 2008 AMAÇ VE ÖÐRENÝM HEDEFLERÝ Ã aråÿamba, 26 Kasım 2008 TTB Genel Pratisyenlik Enstitüsü Amaà : Bu eðitim programý sonunda genel pratisyenler kadýn ve erkekte üreme saðlýðýnýn yaþam boyunca temel saðlýk

Detaylı

Türk Tabipleri Birliði Yöneticilerinde Sigara Ýçme Alýþkanlýðý

Türk Tabipleri Birliði Yöneticilerinde Sigara Ýçme Alýþkanlýðý Türk Tabipleri Birliði Yöneticilerinde Sigara Ýçme Alýþkanlýðý Tobacco Smoking Among the Executives of the Turkish Medical Association Dr. Özen Aþut*, Dr. Sibel Kalaça** Özet Sigara içme alýþkanlýðý; yaygýnlýðý

Detaylı

ULUSAL AÝLE PLANLAMASI HÝZMET REHBERÝ

ULUSAL AÝLE PLANLAMASI HÝZMET REHBERÝ ULUSAL AÝLE PLANLAMASI HÝZMET REHBERÝ T.C.SaðlýkBakanlýðý AnaÇocukSaðlýðýveAilePlanlamasý GenelMüdürlüðü BirleþmiþMiletlerNüfusFonu Aile Planlamasý ve Üreme Saðlýðý ULUSAL AÝLE PLANLAMASI HÝZMET REHBERÝ

Detaylı

Birinci Basamakta Çalýþan Saðlýk Personelinin Aile Hekimliði Mevzuatýnda Yer Alan Bazý Konularý Benimseme Durumu

Birinci Basamakta Çalýþan Saðlýk Personelinin Aile Hekimliði Mevzuatýnda Yer Alan Bazý Konularý Benimseme Durumu ARAÞTIRMALAR (Research Reports) Birinci Basamakta Çalýþan Saðlýk Personelinin Aile Hekimliði Mevzuatýnda Yer Alan Bazý Konularý Benimseme Durumu Opinions of Primary Care Health Workers on Family Medicine

Detaylı

Giriþ Yaþlanma kaçýnýlmaz sosyal, biyolojik, bir yaþam sürecidir. Altmýþ beþ yaþ üzeri kiþiler geriatrik yaþ grubu olarak tanýmlanmaktadýr

Giriþ Yaþlanma kaçýnýlmaz sosyal, biyolojik, bir yaþam sürecidir. Altmýþ beþ yaþ üzeri kiþiler geriatrik yaþ grubu olarak tanýmlanmaktadýr Karamürsel Ýlçesi nde Yaþayan Yaþlýlarýn Sosyal Yaþama Ýliþkin Özellikleri Characteristics of the Elderly People Residing in Karamursel District, Regarding Social Life Dr. M. Eþber Özkömür*, Dr. Nüket

Detaylı

TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi'nden Haberler 1 Þubat 2016 tarihinde faaliyetlerine baþlayan Suruç Mülteci Danýþma Merkezi; mülteci, sýðýnmacý ve

TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi'nden Haberler 1 Þubat 2016 tarihinde faaliyetlerine baþlayan Suruç Mülteci Danýþma Merkezi; mülteci, sýðýnmacý ve MD Mülteci Danýþma M TOHAV e-bülten n S AYI: 3 TOHAV Suruç Mülteci Danýþma Merkezi Ýletiþim Bilgileri Adres: Yýldýrým Mah. Ziyademirdelen Sok. N0: D: 1 Suruç/ÞANLIURFA Tel: 0 (414) 611 98 02 TOHAV Suruç

Detaylı

Örgütsel Davranýþýn Tanýmý, Tarihsel Geliþimi ve Kapsamý

Örgütsel Davranýþýn Tanýmý, Tarihsel Geliþimi ve Kapsamý NOT : Bu bölüm önümüzdeki günlerde Prof.Dr. Hüner Þencan ýn incelemesinden sonra daha da geliþtirilerek son halini alacaktýr. Zaman kaybý olmamasý için büyük ölçüde- tamamlanmýþ olan bu bölüm web e konmuþtur.

Detaylı

ÝÞ KAZALARI VE MESLEK HASTALIKLARI 2010 YILI GENEL SONUÇLARI

ÝÞ KAZALARI VE MESLEK HASTALIKLARI 2010 YILI GENEL SONUÇLARI ÝÞ KAZALARI VE MESLEK HASTALIKLARI 2010 YILI GENEL SONUÇLARI Ankete Cevap Veren MESS Üyesi Ýþyeri Sayýsý 154 Toplam Çalýþan Sayýsý Erkek Çalýþan Sayýsý Kadýn Çalýþan Sayýsý Mavi Yakalý Çalýþan Sayýsý Beyaz

Detaylı

ÝÞ GÜVENLÝÐÝ KONUSUNDA BÝLGÝ-TUTUM VE DAVRANIÞLARININ DEÐERLENDÝRÝLMESÝ *

ÝÞ GÜVENLÝÐÝ KONUSUNDA BÝLGÝ-TUTUM VE DAVRANIÞLARININ DEÐERLENDÝRÝLMESÝ * Dr. Elçin BALCI Uzm., Erciyes Üniv. Týp Fak. Halk Saðlýðý AD. Dr. Ýskender GÜN Yrd. Doç., Erciyes Üniv. Týp Fak. Halk Saðlýðý AD. Dr. Alper KAYA Kayseri H.M. Güldüoðlu Saðlýk Ocaðý Baþ Tbb. KTO-Ýþçi Saðlýðý

Detaylı

Edirne Merkezinde 15-49 Yaþ Evli Kadýnlarýn Aile Planlamasý Yöntemleri Konusundaki Bilgi Düzeyleri ve Yöntem Kullaným Oranlarý*

Edirne Merkezinde 15-49 Yaþ Evli Kadýnlarýn Aile Planlamasý Yöntemleri Konusundaki Bilgi Düzeyleri ve Yöntem Kullaným Oranlarý* Edirne Merkezinde 15-49 Yaþ Evli Kadýnlarýn Aile Planlamasý Yöntemleri Konusundaki Bilgi Düzeyleri ve Yöntem Kullaným Oranlarý* Dr. Burcu Tokuç**, Dr. Muzaffer Eskiocak***, Dr. Galip Ekuklu***,Dr. Ahmet

Detaylı

Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý

Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý Spor Bilimleri Derneði, üyeler arasýndaki haberleþme aðýný daha etkin hale getirmek için, akademik çalýþmalar yürüten bilim insaný, antrenör, öðretmen, öðrenci ve ilgili

Detaylı

Güvenliðe Açýlan Sosyal Pencere Projesi ODAK TOPLANTISI SONUÇ RAPORU

Güvenliðe Açýlan Sosyal Pencere Projesi ODAK TOPLANTISI SONUÇ RAPORU Güvenliðe Açýlan Sosyal Pencere Projesi ODAK TOPLANTISI SONUÇ RAPORU 13 OCAK 2011 Bu program, Avrupa Birliði ve Türkiye Cumhuriyeti tarafýndan finanse edilmektedir. YENÝLÝKÇÝ YÖNTEMLERLE KAYITLI ÝSTÝHDAMIN

Detaylı

Mardin ili ilköðretim okullarýnda 6-15 yaþ grubu öðrencilerde kilo fazlalýðý ve obezite prevalansý

Mardin ili ilköðretim okullarýnda 6-15 yaþ grubu öðrencilerde kilo fazlalýðý ve obezite prevalansý Týp Araþtýrmalarý Dergisi 2007: 5 (1): 31-35 ARAÞTIRMA Mardin ili ilköðretim okullarýnda 6-15 yaþ grubu öðrencilerde kilo fazlalýðý ve obezite prevalansý Uz. Dr. Ayfer Gözü Dicle Üniversitesi Týp Fakültesi,

Detaylı

SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU

SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi 2012-2013 Eğitim Öğretim Yılı SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU Dersin adı Üreme Sağlığı Anabilim dalı Sorumlu öğretim üyesi E-posta adresi Halk Sağlığı Prof.Dr.Haldun SÜMER

Detaylı

DÜ ÜK GEL R. Kötü konut ko ulları. Kötü çevre ko ulları Sa lıksız içme suyu Sa lıksız tuvalet Kapalı ortam hava kirlenmesi.

DÜ ÜK GEL R. Kötü konut ko ulları. Kötü çevre ko ulları Sa lıksız içme suyu Sa lıksız tuvalet Kapalı ortam hava kirlenmesi. Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Dergisi 2003; 46: 251-260 Yorum Yoksulluk ve çocuklar üzerine etkileri Þükrü Hatun 1, Nilay Etiler 2, Erdem Gönüllü 3 Kocaeli Üniversitesi Týp Fakültesi 1 Pediatri Profesörü,

Detaylı

BASIN AÄIKLAMASI TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTSİZLİĞİ KADIN SAĞLIĞINA ZARARLI

BASIN AÄIKLAMASI TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTSİZLİĞİ KADIN SAĞLIĞINA ZARARLI Cuma, 07 Mart 2008 12:11 BugÄn, altı buçuk milyarı aşan dänya näfusunun yarısı kadındır. Kadınlar, ne yazık ki sadece "kadın" olmaktan kaynaklı, sosyal, siyasal ve ekonomik olarak, her dñnem ve pek Çok

Detaylı

0 KLÝNÝK ARAÞTIRMA Romatolojik Sorunu Olan Hastalarda Yaþam Kalitesi ve Bazý Semptomlarla Ýliþkisi Quality Of Life Patients With Rheumatologic Problems And Its Correlates With Some Symptoms Arþ.Gör. Seda

Detaylı

KKMM, maliyetsiz, her zaman uygulanabilen ve kadýnlarýn mahremiyetinin korunduðu, evinde tek baþýna rahatlýkla uygulayabileceði bir muayenedir. Bu ned

KKMM, maliyetsiz, her zaman uygulanabilen ve kadýnlarýn mahremiyetinin korunduðu, evinde tek baþýna rahatlýkla uygulayabileceði bir muayenedir. Bu ned DERLEME Kadýnlarýn Kendi Kendine Meme Muayenesi (KKMM) Ýle Ýlgili Bilgi, Tutum ve Davranýþlarýnýn Belirlenmesi Determination Of Women s Knowledge, Attitude And Behaviours About The Self Examination Of

Detaylı

Halkla Ýliþkiler ve Cinsiyet

Halkla Ýliþkiler ve Cinsiyet Halkla Ýliþkiler ve Cinsiyet Damla YILDIRIM, Selin METÝN Ýzmir Ekonomi Üniversitesi Ýletiþim Fakültesi Özet Literatürde öðrenciler üzerinde yapýlan çalýþmalar cinsiyete göre ileriye dönük mesleki algýlarý

Detaylı

ünite1 Sosyal Bilgiler Verilenlerden kaçý sosyal bilimler arasýnda yer alýr? A. 6 B. 5 C. 4 D. 3

ünite1 Sosyal Bilgiler Verilenlerden kaçý sosyal bilimler arasýnda yer alýr? A. 6 B. 5 C. 4 D. 3 ünite1 Sosyal Bilgiler Sosyal Bilgiler Öðreniyorum TEST 1 3. coðrafya tarih biyoloji fizik arkeoloji filoloji 1. Ali Bey yaþadýðý yerin sosyal yetersizlikleri nedeniyle, geliþmiþ bir kent olan Ýzmir e

Detaylı

Alzheimer Hastalarý. P r o f. D r. Ý s m a i l T u f a n

Alzheimer Hastalarý. P r o f. D r. Ý s m a i l T u f a n Alzheimer Hastalarý D u r u m - Ö n g ö r ü - Ö n e r i P r o f. D r. Ý s m a i l T u f a n Alzheimer hastalarý örneðinde bakýma muhtaçlýk sorunu ele alýnacak, gelecek üzerine öngörüler ortaya konulacak

Detaylı

Yrd. Doç. Dr.. Faruk F

Yrd. Doç. Dr.. Faruk F Yrd. Doç. Dr.. Faruk F SAPANCALI ANCALI Dokuz Eylül Üniversitesi, Ýktisadi ve Ýdari Bilimler Fakültesi F Öðretim Üyesi. 1969 yýlýnda Sorgun da doðdu. Ýlk ve orta öðrenimini Ýzmir de tamamladýktan sonra

Detaylı

21-23 Kasým 2011 Çeþme Ýzmir www.tgdfgidakongresi.com organizasyon Ceyhun Atýf Kansu Caddesi, 1386. Sokak, No: 8, Kat: 2, 06520 Balgat / Ankara T:+90 312 284 77 78 F:+90 312 284 77 79 Davetlisiniz Ülkemiz

Detaylı

Eðitim Baþvurularý Hakkýnda; -Eðitim katýlýmcý sayýsý ve eðitim tarih deðiþiklikleri Odamýz tarafýndan belirlenmektedir. -Eðitimlerimizle ilgili tüm güncel bilgiler www.corlutso.org.tr internet adresindeki

Detaylı

Mart 2010 Otel Piyasasý Antalya Ýstanbul Gayrimenkul Deðerleme ve Danýþmanlýk A.Þ. Büyükdere Cad. Kervan Geçmez Sok. No:5 K:2 Mecidiyeköy Ýstanbul - Türkiye Tel: +90.212.273.15.16 Faks: +90.212.355.07.28

Detaylı

Aşırı doğurganlığın anne ve çocuk sağlığına etkileri İstenmeyen gebelikler ve isteyerek düşükler

Aşırı doğurganlığın anne ve çocuk sağlığına etkileri İstenmeyen gebelikler ve isteyerek düşükler Aşırı doğurganlığın anne ve çocuk sağlığına etkileri İstenmeyen gebelikler ve isteyerek düşükler Doç. Dr. Günay SAKA DÜTF HSAD 10.05.2010 1 Amaç : Tıp Fakültesi Dönem III öğrencileri, aşırı doğurganlık,

Detaylı

Cezaevi Müdürleri ve Politika Yapýcýlar için Kadýnlar ve Hapsedilme Üzerine El Kitabý CEZA ADALETÝ EL KÝTAPLARI SERÝSÝ BÝRLEÞMÝÞ MÝLLETLER UYUÞTURUCU MADDELER VE SUÇ OFÝSÝ Viyana Cezaevi Müdürleri ve Politika

Detaylı

SSK Affý. Ýstanbul, 21 Temmuz 2008 Sirküler Numarasý : Elit /75. Sirküler

SSK Affý. Ýstanbul, 21 Temmuz 2008 Sirküler Numarasý : Elit /75. Sirküler 2008-75 SSK Affý Ýstanbul, 21 Temmuz 2008 Sirküler Numarasý : Elit - 2008/75 Sirküler Sosyal Güvenlik Kurumu'na Olan Prim Borçlarýnýn Ödeme Kolaylýðýndan Yararlanmamýþ Olanlara, Tekrar Baþvuru Ýmkâný Ge

Detaylı

makale (7). Kiþinin saðlýðý ile yaptýðý iþ arasýnda birbirini etkileyen dinamik

makale (7). Kiþinin saðlýðý ile yaptýðý iþ arasýnda birbirini etkileyen dinamik BÝR TEKSTÝL FABRÝKASI ÇALIÞANLARINDA RUHSAL BELÝRTÝLERÝN DEÐERLENDÝRÝLMESÝ Ayþe Berrin YÜCEL*, Zeynel SÜTOLUK **, Ferdi TANIR ***, Muhsin AKBABA **** Çalýþma hayatýnda stres ve sebep olduðu saðlýk problemleri

Detaylı

Ýlknur Menlik TGDF Kurumsal Ýletiþim Direktörü TGDF 24 sektörel üye dernek Türkiye Gýda ve Ýçecek Sanayisinin Üretim, Ýstihdam, Ýhracat ve ithalatýnýn %95 ni temsil etmekte Food Drink Europe TGDF 2006

Detaylı

Birinci Basamakta Çocuk Ýstismarý ve Önlenmesi Child Abuse and Prevention In Primary Care

Birinci Basamakta Çocuk Ýstismarý ve Önlenmesi Child Abuse and Prevention In Primary Care Birinci Basamakta Çocuk Ýstismarý ve Önlenmesi Child Abuse and Prevention In Primary Care Dr. Ebru Turhan*, Dr. Özlem Sangün**, Dr. Tacettin Ýnandý*** Öz Yasalarýmýza göre 18 yaþ altýndaki herkesin çocuk

Detaylı

7. SINIF SOSYAL BiLGiLER

7. SINIF SOSYAL BiLGiLER 7. SINIF SOSYAL BiLGiLER KAZANIM ODAKLI SORU BANKASI Tudem Eğitim Hiz. San. ve Tic. A.Ş 1476/1 Sokak No: 10/51 Alsancak/Konak/ÝZMÝR Yazarlar: Tudem Yazý Kurulu Dizgi ve Grafik: Tudem Grafik Ekibi Baský

Detaylı

Erciyes Üniversitesi Öðrencilerinde Sigara Ýçme Durumunun 1985 2005 Yýllarý Arasýndaki Deðiþimi

Erciyes Üniversitesi Öðrencilerinde Sigara Ýçme Durumunun 1985 2005 Yýllarý Arasýndaki Deðiþimi ARAÞTIRMALAR (Research Reports) Erciyes Üniversitesi Öðrencilerinde Sigara Ýçme Durumunun 1985 2005 Yýllarý Arasýndaki Deðiþimi Change of Smoking Prevalence among Erciyes University Students between 1985

Detaylı

T.C. MÝLLÎ EÐÝTÝM BAKANLIÐI EÐÝTÝMÝ ARAÞTIRMA VE GELÝÞTÝRME DAÝRESÝ BAÞKANLIÐI HANGÝ OKULDA OKUMAK ÝSTEDÝÐÝNE KARAR VERDÝN MÝ? Genel Liseler Fen Liseleri Sosyal Bilimler Anadolu Spor Güzel Sanatlar Askeri

Detaylı

2003 ten 2009 a saðlýkta dönüþüm þiddet le sürüyor

2003 ten 2009 a saðlýkta dönüþüm þiddet le sürüyor TD 161.qxp 28.02.2009 22:11 Page 1 C M Y K 1 Mart 2009 Sayý:161 Sayfa 6 da 2003 ten 2009 a saðlýkta dönüþüm þiddet le sürüyor Saðlýkta Dönüþüm Programý nýn uygulanmaya baþladýðý 2003 yýlýndan bu yana çok

Detaylı

4 trilyon 565 milyarý tedavi gideri olmak üzere toplam 99 trilyon 689 milyar TL (8), yaklaþýk

4 trilyon 565 milyarý tedavi gideri olmak üzere toplam 99 trilyon 689 milyar TL (8), yaklaþýk Uzm. Dr. Erol ARMAÐAN Uludað Üniversitesi Týp Fakültesi Acil Yardým AD. Yrd. Doç. Dr. Kayýhan PALA Arþ. Gör. Dr. Neriman AYDIN Doktora Öðr. Alpaslan TÜRKKAN Prof. Dr. Hamdi AYTEKÝN Uludað Üniversitesi

Detaylı

ünite1 Kendimi Tanıyorum Sosyal Bilgiler 1. Resmî kimlik belgesi Verilen kavram ile aþaðýdakilerden hangisi iliþkilendirilemez?

ünite1 Kendimi Tanıyorum Sosyal Bilgiler 1. Resmî kimlik belgesi Verilen kavram ile aþaðýdakilerden hangisi iliþkilendirilemez? ünite1 Sosyal Bilgiler Kendimi Tanıyorum TEST 1 3. 1. Resmî kimlik belgesi Verilen kavram ile aþaðýdakilerden hangisi iliþkilendirilemez? A) Nüfus cüzdaný B) Ehliyet C) Kulüp kartý D) Pasaport Verilen

Detaylı

Ergen Etiði. Dr. Selda Hýzel Bülbül*

Ergen Etiði. Dr. Selda Hýzel Bülbül* Ergen Etiði Dr. Selda Hýzel Bülbül* Çocuk Haklarý Bildirgesi nin kabülünün 15. yýlýndayýz, ancak 1990 yýlýnda öne koyulan hedeflerden çoðuna bugün eriþilememiþtir. Tüm dünyada beþ yaþ altý ölüm hýzý, yalnýzca

Detaylı

KADIN ERKEK FIRSAT EÞÝTLÝÐÝ KOMÝSYONU YAYINLARI NO: 6 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBİNG) VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ KOMÝSYON RAPORU

KADIN ERKEK FIRSAT EÞÝTLÝÐÝ KOMÝSYONU YAYINLARI NO: 6 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBİNG) VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ KOMÝSYON RAPORU KADIN ERKEK FIRSAT EÞÝTLÝÐÝ KOMÝSYONU YAYINLARI NO: 6 İŞYERİNDE PSİKOLOJİK TACİZ (MOBBİNG) VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ KOMÝSYON RAPORU NİSAN 2011 TÜRKÝYE BÜYÜK MÝLLET MECLÝSÝ KADIN ERKEK FIRSAT EÞÝTLÝÐÝ KOMÝSYONU

Detaylı

Depresyon, Pratisyen Hekimler ve Depresyon Eðitimi

Depresyon, Pratisyen Hekimler ve Depresyon Eðitimi Depresyon, Pratisyen Hekimler ve Depresyon Eðitimi Dr. Sema Ýlhan Akalýn* Dr. Can Cimili**, Dr. Esma Kuzhan*** Giriþ: Depresyon birinci basamakta en yaygýn görülen ruh saðlýðý sorunudur, çok azýnýn ikinci

Detaylı

Hemþirelerin Genel Ruhsal Durumlarýnýn Ýncelenmesi

Hemþirelerin Genel Ruhsal Durumlarýnýn Ýncelenmesi Hemþirelerin Genel Ruhsal Durumlarýnýn Ýncelenmesi The Analysis of the General Psychological Conditions of Nurses Dr. Serpil Yýlmaz*, Rabia Hacýhasanoðlu**, Zeynep Çiçek** Öz Hemþirelik, insanlarla iliþkiye

Detaylı

3. Çarpýmlarý 24 olan iki sayýnýn toplamý 10 ise, oranlarý kaçtýr? AA 2 1 1 2 1. BÖLÜM

3. Çarpýmlarý 24 olan iki sayýnýn toplamý 10 ise, oranlarý kaçtýr? AA 2 1 1 2 1. BÖLÜM 7. SINIF COÞMAYA SORULARI 1. BÖLÜM DÝKKAT! Bu bölümde 1 den 10 a kadar puan deðeri 1,25 olan sorular vardýr. 3. Çarpýmlarý 24 olan iki sayýnýn toplamý 10 ise, oranlarý kaçtýr? 2 1 1 2 A) B) C) D) 3 2 3

Detaylı

Yaþlanma ile birlikte deri ve saçlarda görülen

Yaþlanma ile birlikte deri ve saçlarda görülen 9 Prof. Dr. Selçuk BÖLÜKBAÞI Yaþlanma ile birlikte deri ve saçlarda görülen deðiþiklikler gibi vücut duruþunda ve yürüyüþünde de deðiþiklikler meydana gelir. Kas-iskelet sistemi vücudun destek ve temelidir.

Detaylı

O baþý baðlý milletvekili Merve Kavakçý veo refahlý iki meczup milletvekili þimdi nerededirler?

O baþý baðlý milletvekili Merve Kavakçý veo refahlý iki meczup milletvekili þimdi nerededirler? 28 Þubat Bildirisi MGK'nun 28 Þubat 1997 TARÝHLÝ BÝLDÝRÝSÝ Aþaðýdaki bildiri, o günlerdeki bir çok tehdidin yolunu kapatmýþtý. Ne yazýk ki, þimdiki Akepe'nin de yolunu açmýþtýr. Hiç bir müdahale, darbe

Detaylı

Kentsel Alanlarda Kadýn Sorunlarý

Kentsel Alanlarda Kadýn Sorunlarý GÝRÝÞ Ýçinde yaþadýðýmýz yýllarýn en önemli toplumsal olgulardan biri olan ve Türkiye açýsýndan çok önemli deðiþimleri beraberinde getiren göç, halen gerek toplumsal, gerekse siyasi deðerlendirmelerde

Detaylı

Sivas Numune Hastanesi Acil Servisine Baþvuran Ýntihar Giriþimlerinin Deðerlendirilmesi

Sivas Numune Hastanesi Acil Servisine Baþvuran Ýntihar Giriþimlerinin Deðerlendirilmesi ARAÞTIRMA Sivas Numune Hastanesi Acil Servisine Baþvuran Ýntihar Giriþimlerinin Deðerlendirilmesi Evaluation of Suicide Attempts Referring to Sivas Numune Hospital Emergency Department Etem Erdal Erþan

Detaylı

Kayseri il merkezinde çalýþan hekimlerin hasta haklarý konusundaki bilgi düzeyleri

Kayseri il merkezinde çalýþan hekimlerin hasta haklarý konusundaki bilgi düzeyleri ARAÞTIRMALAR (Research Reports) Kayseri il merkezinde çalýþan hekimlerin hasta haklarý konusundaki bilgi düzeyleri Knowledge levels of physicians working in Kayseri on patient rights Ali Özer, Dr., MD.

Detaylı

Özay Çelen (*), Turgut Karaalp (*), Sýdýka Kaya (**), Cesim Demir (*), Abdulkadir Teke (*), Ali Akdeniz (*)

Özay Çelen (*), Turgut Karaalp (*), Sýdýka Kaya (**), Cesim Demir (*), Abdulkadir Teke (*), Ali Akdeniz (*) Gülhane Týp Dergisi 2007; 49: 25-31 Gülhane Askeri Týp Akademisi 2007 ARAÞTIRMA Gülhane Askeri Týp Fakültesi Eðitim Hastanesi Yoðun Bakým Ünitelerinde görev yapan hemþirelerin uygulanan hizmet içi eðitim

Detaylı