KT KARACA TUNA ELEKTRİK ÜRETİM LTD. ŞTİ.

Transkript

1 KT KARACA TUNA ELEKTRİK ÜRETİM LTD. ŞTİ. KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES (10,48 MW m /10,06 MW e ) BETON SANTRALİ KIRMA-YIKAMA-ELEME TESİSİ Kırıkkale İli, Merkez İlçesi, Hasandede Köyü ÇED RAPORU x NİHAİ ÇED RAPORU HAZIRLAYAN EKONORM ÇEVRE İSG ÖLÇÜM HİZMETLERİ MÜH. TAAH. SAN. TİC. LTD. ŞTİ. KIRIKKALE

2 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES PROJE SAHİBİNİN ADI ADRESİ TELEFON VE FAKS NUMARALARI KT Karaca Tuna Elektrik Üretim Ltd. Şti. Kaptanpaşa Mah. Piyalepaşa Bulv. No:73 Ortadoğu Plaza Kat: Okmeydanı/Şişli/ İSTANBUL Tel: 0 (212) Faks: 0 (212) PROJENİN ADI Kavak Regülatörü ve HES Beton Santrali Kırma-Yıkama- Eleme Tesisi PROJE BEDELİ PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İli, İlçesi, Mevkii) Kırıkkale İli, Merkez İlçesi, Hasandede Köyü PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE Proje alanına ait koordinatlar raporun b sayfasında verilmiştir. PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ (Sektörü, Alt sektörü) -ÇED Yönetmeliği Madde 24 b) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğine tabi olmayan veya Seçme Eleme Kriterlerine tabi projelere kredi almak ve benzeri finansal nedenlerle proje sahibinin talebi üzerine Bakanlığın uygun gördüğü projeler, NİHAİ ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN KURULUŞUN ADI Ekonorm Çevre İ.S.G. Ölçüm Hiz. Müh. Taah. San. Tic. Ltd. Şti. NİHAİ RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN ADRESİ, TELEFON VE FAKS NUMARALARI Yeşilyurt Sok. 3/4 Çankaya/Ankara Tel: 0 (312) Faks: 0 (312) NİHAİ RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN YETERLİK BELGE NO SU TARİHİ NİHAİ RAPORUN SUNUM TARİHİ (GÜN, AY, YIL) a

3 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİK ÜNİTE ZON : 36T ZON : - DOM : 33 DOM : - Ölçek Faktörü : 6 Derecelik Ölçek Faktörü : : : REGÜLATÖR : : : : : : : : SANTRAL : : : : : : : : : : SU ALMA YAPISI : : : : : : : : KAZI FAZLASI MALZEME ALANI (1.Alternatif) : : : : : : : : : : : : : : : : KAZI FAZLASI MALZEME ALANI (2.Alternatif) : : : : : : : : : : : : : : : : ŞANTİYE ALANI : : : : : : : : b

4 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER... I TABLOLAR DİZİNİ... IX ŞEKİLLER DİZİNİ... XI KISALTMALAR... XIII EKLER... XIV BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI...1 Proje konusu faaliyetin, proje kapsamındaki tüm ünitelerin, proje karakteristiklerinin tanımı (proje kapsamındaki iletim kanalının açık kanal olması, doğal hayat ve yaban hayatı açısından olumsuzluklara neden olabileceğinden alternatiflerin değerlendirilmesi, kanal üzerindeki geçit sistemleri ile ilgili bilgi), proje ömrü, hizmet amaçları, pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri (Rapor hazırlanırken proje kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından onaylanmış olan Fizibilite Raporuna uygun olarak hareket edilmesi ve buna ilişkin bilgi ve su kullanma anlaşması hakkında bilgi)...1 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU...10 II.1. Faaliyet Yeri (Proje yerinin ilgili İdaresince onanmış 1/50.000, 1/ , 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı, Nazım İmar Planı, Uygulama İmar Planı üzerinde gösterimi, lejandları ve plan notlarıyla birlikte sunulması, proje sahası ve yakın çevresinin ölçekli harita veya kroki üzerinde gösterimi, proje sahası ve yakın çevresinde bulunan yerleşimlerin harita üzerinde gösterilmesi, mesafelerin belirtilmesi, proje alanının hangi bölgesinde olduğu, etrafındaki tesislerin isim, yön ve uzaklıkları, tesise ulaşım için kullanılacak yol güzergahları (Varsa 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, 1/5.000 ölçekli Nazım İmar Planı ve 1/1.000 ölçekli Uygulama İmar Planının lejand ve plan notlarıyla birlikte sunulması, ayrıca söz konusu planda... tarih ve... sayılı karar ile... tarafından onaylanmıştır ve Aslının Aynıdır damgalarının bulunması) belirtilmelidir.)...10 II.2. Proje Kapsamındaki Faaliyet Ünitelerinin Konumu (Bütün idari ve sosyal ünitelerin, teknik alt yapı ünitelerinin varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının koordinatları ile birlikte ve varsa memba ve mansabındaki diğer projelerle birlikte vaziyet planı üzerinde gösterimi, Planlanan tesisin mevcut yapılar ile olan ilişkisi ve alana ve yakın çevresine ait 1/ ölçekli topografik haritanın eklenmesi, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, binaların kat adetleri ve yükseklikleri, temsili resmi, koordinatların harita üzerine işlenmesi)...13 II.3. Proje alanının hangi karayoluna ne kadar uzaklıkta olduğunun belirtilerek proje kapsamındaki tüm ünitelerin, beton santrali, kırma-yıkama-eleme tesisinin, kullanılacak yollar ile birlikte lejantlarıyla beraber 1/ ölçekli haritada gösterilmesi,...17 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI...18 III.1. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili Yatırım Programı ve Finans Kaynakları,...18 III.2. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili İş Akım Şeması veya Zamanlama Tablosu...18 III.3. Projenin Fayda-Maliyet Analizi...20 III.4. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşmesine Bağlı Olarak, Proje Sahibi veya Diğer Yatırımcılar Tarafından Gerçekleştirilmesi Tasarlanan Diğer Ekonomik, Sosyal ve Altyapı Projeleri...21 III.5. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşebilmesi İçin Zaruri Olan ve Proje Sahibi veya Diğer Yatırımcılar Tarafından Gerçekleştirilmesi Planlanan Diğer Ekonomik, Sosyal ve Altyapı Projeleri...21 III.6. Kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı...21 III.7. Diğer Hususlar...22 I

5 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI*...23 (*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri verilirken etki alanı dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üniversitelerden veya benzeri diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan ve kaynaktan alındığı raporun notlar bölümünde belirtilir veya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince kendi araştırmalarına dayalı bilgiler verilmek istenirse, bunlardan kamu kurum ve kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum ve kuruluşlardan bu bilgilerin doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir IV.1. Projeden Etkilenecek Alanın Belirlenmesi (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek)...23 IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve Biyolojik Çevrenin Özellikleri ve Doğal Kaynakların Kullanımı...23 IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler; bölgenin genel iklim şartları, basınç, sıcaklık, yağış dağılımı, ortalama nispi nem, sayılı günler dağılımı, maksimum kar kalınlığı, buharlaşma, rüzgar dağılımı, (meteorolojik verilerin güncelleştirilmiş ve uzun yıllar gözlem kayıtları, meteorolojik parametrelerin dağılımlarının tablo, grafikler, detaylı anlatımı),...23 IV.2.2. Jeolojik Özellikler...35 IV Bölgesel jeoloji, sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası, stratigrafik kolon kesitleri,...35 IV Proje alanı jeolojisi, inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5000 ya da varsa 1/1000 ölçekli) jeoloji haritası ile proje kapsamındaki ünitelerin kesitleri, harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak hazırlanması jeolojik bilgilerin formata uygun olarak detaylandırılması),...37 IV Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan risk haritası, heyelan yağış ilişkisi...40 IV Proje sınırları içerisindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması durumunda da uygulanmalıdır), jeolojik riskler ve alınacak önlemler,...41 IV Depremsellik ve doğal afet potansiyeli...41 IV Jeoteknik Etüt Raporu (proje kapsamındaki tüm ünitelerin detaylı jeoteknik etütleri)...43 IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yeraltı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri),...45 IV.2.4. Hidrolojik özellikler (yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m3/sn), akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait aylık akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, projenin üzerinde gerçekleştirilen suyun herhangi bir su kaynağı (dere, göl, çay vs.) ekosistemini besleyip beslemediği hakkında bilgi,...47 IV.2.5 Yüzeysel Su Kaynaklarının Mevcut ve Planlanan Kullanımı, varsa havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi II

6 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu derenin herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu dereden içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı, 1/ lik topografik haritada gösterimi...48 IV.2.6. Toprak Özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.),...49 IV.2.7. Tarım Alanları (tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri...50 IV.2.8. Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Meşcere Haritası, orman inceleme değerlendirme formu) ve orman alanlarına olabilecek etki ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması,...52 IV.2.9. Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu Kapsamındaki Alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ ölçekli haritada gösterilmesi...54 IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alandaki bulunuş yerleri, bölgedeki dağılımları, endemizm durumları, bolluk miktarları, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) Her bir türün kim tarafından ve ne zaman, hangi yöntemle (literatür gözlem vs.) tespit edildiği, Collins Bird Guide, Türkiye nin Önemli Kuş Alanları Kitabı, Türkiye nin Önemli Doğa Alanları Kitabı, IUCN, Bern Sözleşmesi, MAK Kararları, CITES gibi uluslararası anlaşmalara göre durumu, türlerin projeden ne şekilde etkileneceği, proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi. Projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, flora için Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması, (flora ve fauna elemanlarının tespiti alanlarında uzman iki ayrı biyolog tarafından arazi çalışmaları yapılarak belirlenmeli, literatür çalışmaları ile doğrulanmalı).59 IV Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları),...63 IV Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli optimum su yükseklikleri, miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi,...65 IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri),...66 IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri),...67 IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları...68 IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (askeri yasak bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.)...69 IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü...69 III

7 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES IV Diğer Özellikler...70 IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri...71 IV.3.1. Ekonomik Özellikler (Yörenin Ekonomik Yapısını Oluşturan Başlıca Sektörler, Yöresel İş gücünün Bu Sektörlere Dağılımı, Sektörlerdeki Mal Ve Hizmet Üretiminin Yöre Ve Ülke Ekonomisi İçindeki Yeri Ve Önemi, Diğer Bilgiler)...71 IV.3.2. Nüfus (Yöredeki Kentsel Ve Kırsal Nüfus, Nüfus Hareketleri; Göçler, Nüfus Artış Oranları, Ortalama Hane Halkı Nüfusu, Diğer Bilgiler)...71 IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir)...72 IV.3.4. İşsizlik (Yöredeki İşsiz Nüfus Ve Faal Nüfusa Oranı)...73 IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu)...73 IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (Yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.) 74 IV.3.7. Diğer Özellikler...75 BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER...76 (Bu Bölümde; Projenin Fiziksel Ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri, Bu Etkileri Önlemek, En Aza İndirmek Ve İyileştirmek İçin Alınacak Yasal, İdari Ve Teknik Önlemler V.1 Ve V.2 Başlıkları İçin Ayrı Ayrı Ve Ayrıntılı Bir Şekilde Açıklanır)...76 V.1. Arazinin Hazırlanması, İnşaat ve Tesis Aşamasındaki Projeler, Fiziksel Ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri Ve Alınacak Önlemler...76 V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, arazinin hazırlanması sonrasında yapılacak hafriyat çalışmalarının ayrı ayrı yerlerinin 1/1000 lik haritada gösterimi, toplam hafriyat miktarı, hafriyatın nerede kullanılacağı, kullanılmayacak hafriyat artığı toprak, taş, kum vb. maddelerin nerelere taşınacakları, nakliye güzergahları, nerelerde depolanacakları (varsa alternatif hafriyat döküm alanları) veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm sahalarının alanlarının koordinatları sahaların özellikleri, hafriyat sırasında kullanılacak malzeme ve ekipmanların sayıları ve teknik özellikleri, olası etkiler, alınacak önlemler ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak izinler, görüşler,...76 V.1.2. Arazinin hazırlanması sırasında ve ayrıca ünitelerin inşasında kullanılacak maddelerden parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli, toksin ve kimyasal olanların taşınışları, depolanmaları ve kullanımları, bu işler için kullanılacak aletler ve makineler,...81 V.1.3. Proje kapsamında varsa kırma-eleme tesisinin kapasitesi, üniteler ile ilgili bilgi, teknolojisi, iş-akım şeması, koordinatları, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili bilgiler ve işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, 1/ ölçekli topoğrafik haritada gösterimi,...81 V.1.4. Proje kapsamında varsa hazır beton tesisi kapasitesi, üniteler ile ilgili bilgi, teknolojisi, iş-akım şeması, koordinatları, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili bilgiler ve işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, 1/25000 ölçekli topoğrafik haritada gösterimi,...84 V.1.5. Proje kapsamında inşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının açılıp açılmayacağı, açılacak ise sayısı, ruhsat hukuku, ocakların alan büyüklükleri ve koordinatları, üretim miktarları (gün-ay-yıl), iş-akım şemaları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşaası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi,...89 IV

8 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES V.1.6. Proje kapsamında faaliyet alanında ve/veya malzeme ocakları açılması durumunda patlatma işleminin yapılıp yapılmayacağı, yapılacak ise her bir patlatma alanı için patlatma değerlendirme raporunun hazırlanması,...89 V.1.7. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, ulaşım için kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler (regülatör önünde birikecek olan suyun Tüpraş Rafineri köprüsüne etkisi vs.) ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler),...89 V.1.8. Proje aşamasında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün araç cinsi ve sayısı şeklinde detaylandırılarak % artış olarak hesaplanarak etkilerinin değerlendirilmesi (bağlantı yolu veya mevcut yollarda genişletme yapılıp yapılmayacağı, yapılacak ise kim tarafından yapılacağı hakkında bilgi verilmeli, su altında kalacak karayolu, köprü, tarihi köprü ve diğer sanat yapıları olacaksa, yeni yol alternatiflerinin (relokasyon) belirtilmesi ve ilgili Karayolları Bölge Müdürlüğünün görüşü alınmalıdır)...91 V.1.9. Zemin emniyetinin sağlanması için yapılacak işlemler,...92 V Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı,...95 V Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla kazı, dip taraması, vb. işlemlerin yapılıp yapılmayacağı, yapılması durumunda yapılacak işlemler ayrıntılı olarak açıklanmalıdır. Ayrıca, kazı, dip taraması, vb. işlemlerin yapılması durumunda çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb.)...97 V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler,...97 V Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler,...98 V Arazinin hazırlanması döneminde karasal ve sucul flora/fauna üzerine olası etkiler ve alınacak tedbirler,...99 V Yeraltı suyuna etkiler,...99 V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu, 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanun kapsamında değerlendirilmesi, olası etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, kümülatif değerler, V

9 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES V İnşaat esnasında tüm ünitelerden kaynaklanacak toz yayıcı işlemler, emisyon dağılım modellemesi, kümülatif değerler, V Proje kapsamında (inşaat ve işletme aşamalarında) su temini sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atık su hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atık suların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, mevcut su kalitesini korumaya yönelik alınacak tedbirler, [projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi, Tüpraş Rafinerinden kaynaklı atık sular ile göl alanının etkileşimi, (Burada gerekli izinler alınmalı ve izin belgeleri rapora eklenmelidir.)] V Arazinin hazırlanmasından ünitelerin açılmasına kadar meydana gelecek katı atıklar, atık kodları (Atık Yönetimi Genel esaslarına İlişkin Yönetmelik Ek-4), miktarı ve atıkların yönetimi, [tesis içerisindeki toplanması, geçici depolanması, atıkların taşınması, atıkların gönderileceği (toplama-ayırma, geçici depolama, ara depolama, geri kazanım veya bertaraf) tesisler] V Proje alanı içindeki kara/su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı ve dolgu işlemleri sonucu meydana gelecek katı atık maddeler, inşaat artığı malzemeler, bu kazıların nerelerde, ne kadar alanda, nasıl yapılacağı ve bu işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanacakları, meydana gelecek katı atık cins miktarı, ne şekilde bertaraf edileceği, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler,(gürültü hesaplamalarında en yakın yerleşimlerin de dikkate alınması, hesaplamalara yerleşimlere olan etkilerinde eklenmesi) V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, V Çevre ve Sağlık, arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar, sağlık koruma bandı mesafesi, V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, ekolojik peyzaj onarım planının hazırlanarak Rapora eklenmesi, V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, V Ekosistem Değerlendirme Raporuna ilişkin değerlendirme, V /27 sayılı Başbakanlık Genelgesi kapsamında değerlendirme, V Diğer özellikler V.2. Projenin İşletme Aşamasındaki Projeler, Fiziksel Ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri ve Alınacak Önlemler V.2.1. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri ve etkileri, projenin memba ve mansap kısmında yer alan projeler ile birlikte değerlendirilmesi, V.2.2. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular VI

10 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo-şekiller, (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10 u olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı yazısı uyarınca HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu Formatı doğrultusunda hazırlanacak Raporun, ÇED Raporu ekinde sunulması, Raporda belirlenen miktara mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın % 10 undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, balık çiftlikleri vs.) rapor içerisinde yer almalıdır. İlgili kurum ve kuruluşlar ile irtibata geçilerek ve arazide gerekli çalışmalar/araştırmalar yapılarak Su Hakları Raporunun hazırlanması ve ilgili bölgesine müracaat edilerek Raporun onaylatılması.) [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] V.2.3. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, alınacak izinler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile asansörleri ile ilgili bilgi ve buna ait çizim, mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim, V.2.4. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, V.2.5. Ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, V.2.6. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler V.2.7. Orman alanlarına olabilecek etki ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V.2.8. Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V.2.9. Karasal ve sucul flora/fauna üzerine olası etkiler ve alınacak tedbirler, V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları ve kontrolü için alınacak önlemler, (Gürültü hesaplamalarında en yakın yerleşimlerin de dikkate alınması, hesaplamalara yerleşimlere olan etkilerinde eklenmesi) V İşletme esnasında tüm ünitelerden kaynaklanacak toz yayıcı işlemler, emisyon dağılım modellemesi, kümülatif değerler, V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atık su hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atık suların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, mevcut su kalitesini korumaya yönelik alınacak tedbirler, V Arıtma Tesisi kurulması durumunda oluşması muhtemel çamurların miktarı, bertaraf yöntemleri V Konut, sosyal ve idari tesislerde oluşacak katı atıklar, atık kodları (Atık Yönetimi Genel esaslarına İlişkin Yönetmelik Ek-4), miktarı ve atıkların yönetimi (tesis içerisindeki VII

11 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES toplanması, geçici depolanması, atıkların taşınması, atıkların gönderileceği toplamaayırma, geçici depolama, ara depolama, geri kazanım veya bertaraf tesisleri) V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, V Diğer Özellikler V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. (Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması) V.3.2. Çevresel Fayda- Maliyet Analizi V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi (Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) Bölüm VI: İşletme Proje Kapandıktan Sonra Olabilecek Ve Süren Etkiler Ve Bu Etkilere Karşı Alınacak Önlemler VI.1. Arazi Islahı ve Reklamasyon Çalışmaları, VI.2. Mevcut Su Kaynaklarına Etkiler VI.3.Olabilecek hava emisyonları BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji, Alınacak Önlemler, Alternatiflerin Karşılaştırılması Ve Tercih Sıralaması Belirtilecektir.) BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin İnşaatı İçin Önerilen İzleme Programı, Faaliyetin İşletmesi ve İşletme Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı ve Acil Müdahale Planı, Çevre Yönetim Ekibi VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program Bölüm IX: Yukarıdaki Başlıklar Altında Verilen Bilgilerin Teknik Olmayan Bir Özeti (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması,) Bölüm X: Halkın Katılımı (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamalar) BÖLÜM X: SONUÇLAR (Yapılan Tüm Açıklamaların Teknik Olmayan Bir Özeti, Projenin Önemli Çevresel Etkilerinin Sıralandığı ve Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz Çevresel Etkilerin Önlenmesinde Ne Ölçüde Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir Değerlendirme, Proje Kapsamında Alternatifler Arası Seçimler ve Bu seçimlerin Nedenleri) NOTLAR VE KAYNAKLAR EKLER VIII

12 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1 Ulusal Enerji Sisteminin Orta ve Uzun Dönem Güç ve Enerji Talebi...6 Tablo 2 Türkiye Hidroelektrik Enerji Potansiyelinin Mevcut Durumu...8 Tablo 3 Uzun Dönem ( ) Elektrik Arz-Talep Dengesi...8 Tablo 4 Yerleşim Yerlerinin Proje Alanına Göre Konumu ve Mesafeleri...10 Tablo 5 Proje Kapsamında İnşa Edilecek Ünitelerin Kapladığı Alanlar...13 Tablo 6 Proje Uygulama Programı...19 Tablo 7. Uzun Yıllar Basınç Değerleri (hpa)...24 Tablo 8. Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu Sıcaklık Değerleri...25 Tablo 9 Uzun Yıllar Yağış Değerleri (mm)...25 Tablo 10 Uzun Yıllar Nispi Nem Değerleri (%)...26 Tablo 11 Uzun Yıllar Buharlaşma Değerleri (mm)...27 Tablo 12 Uzun Yıllar Sayılı Günler Dağılımı...27 Tablo 13 Maksimum Kar Kalınlığı Değerleri...28 Tablo 14 Yönlere Göre Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı Değerleri...29 Tablo 15 Mevsimlere Ait Yönlere Göre Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı...30 Tablo 16. Yönlere Göre Rüzgârın Ortalama Hız Değerleri (m-sec)...32 Tablo 17 Mevsimlere Ait Yönlere Göre Rüzgârın Ortalama Hızı (m_sec)...33 Tablo 18 Uzun Yıllar Ortalama Rüzgâr Hızı...33 Tablo 19 Uzun Yıllar Maksimum Rüzgarın Yönü ve Hızı Değerleri...34 Tablo 20 Uzun Yıllar Ortalaması Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı Gün Sayısı Değerleri...35 Tablo 21 Gölet Yerinde Açılan Sondajların Yeraltı Suyu Seviyesi (YASS) Bilgileri...46 Tablo 22 Regülatör Yerini Temsil Eden Uzun Yıllara Ait Aylık Akım Değerleri (m 3 /s)...48 Tablo 23 Kırıkkale İli Toprak Özellikleri ve Alan Miktarları...50 Tablo 24 Kırıkkale İli ve İlçeleri Arazi Kullanım Biçimleri...51 Tablo 25 Kırıkkale İli Büyükbaş Hayvan Sayıları ve Üretim Yönleri...67 Tablo 26 Kırıkkale İli ne Ait Büyükbaş Hayvan Varlığı...67 Tablo 27 Kırıkkale İli Küçükbaş Hayvan Sayıları ve Üretim Yönü...67 Tablo 28 Kırıkkale İli Küçükbaş Hayvan Varlığı...67 Tablo 29 Kırıkkale İli ne Ait Yıllara Göre Kümes Hayvanları Varlığı...68 Tablo 30 Türlerine Göre Tatlı Su Ürünleri...68 Tablo 31 Kırıkkale İli Hava Kirliliği Verileri...69 Tablo 32 Kırıkkale İli Su Kirliliği Verileri...69 Tablo 33 Kırıkkale İli Toprak Kirliliği Verileri...70 Tablo 34 Kırıkkale İli ve İlçelerine Ait Nüfus Bilgileri...72 Tablo 35 Kırıkkale İli Göç İstatistikleri...72 Tablo 36 Kırıkkale İli Sağlık Kuruluşları...73 Tablo 37 Kentsel Arazi Kullanımı...75 Tablo 38 Arazi Hazırlık ve İnşaat Aşamasında Her Bir Tesiste Oluşacak Hafriyat Miktarı, Hafriyatın Kullanılacağı Yerler ve Bertaraf Yöntemi...77 Tablo 39 Hafriyat İşlemlerinde Kullanılacak Ekipmanlar...81 Tablo 40 Kırma Eleme Yıkama Tesisi Koordinatları...83 Tablo 41 Beton Santrali Ekipmanlar...86 Tablo 42 Hazır Beton Santrali Koordinatları...87 Tablo 43 SKHKKY Tablo 12.6: Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri...90 Tablo 44 Proje Alanına En Yakın Taşınabilir Taşıt Sayım Ve Sınıflandırma İstasyonu Verileri...91 Tablo 45 BST Deney Sonuçları...93 Tablo 46 Permeabilite deney sonuçları...94 Tablo 47 En Çok Heyelan Tehlikesine Maruz İller...98 Tablo 48 Tüpraş-404 Dizel Yakıtının Genel Özellikleri Tablo 49 Diesel Araçlardan Yayılan Kirlenmenin Yayın Faktörleri(kg/t) Tablo 50. Kirletici Tahmin Değerleri IX

13 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 51 Kavak Regülatör Alanı Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Tablo 52 Su Alma Yapısı Alanı Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Tablo 53 Santral Binası Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Tablo 54 Kuyruksuyu Tarama İşleminde Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Tablo 55 Kazı Fazlası Malzeme Alanı Arazi Hazırlık Aşaması Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Tablo 56. F,f,G,g Parametrelerinin Belirlenmesi Tablo 57. Yayılma Sınıflarının Tespiti Şeması Tablo 58. Rüzgar Hızları Tespiti Tablo 59. Yayılma Sınıfları Tablo 60. Kırıkkale İli On Altı Yönde Aylık Ortalama Rüzgar Hızları (m/s) Tablo 61. Yayılma Sınıfları ve Uh Değerleri Tablo 62. Çöken Toz Partiküllerin Dağılımı (mg/m 2 gün) Tablo 63. Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı (μg/m 3 ) Tablo 64. Çöken Toz Partiküllerin Dağılımı (mg/m 2 gün) Tablo 65. Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı (μg/m 3 ) Tablo 66. Çöken Toz Partiküllerin Dağılımı (mg/m 2 gün) Tablo 67. Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı (μg/m 3 ) Tablo 68. Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Genelgesi Ek-I, Limit Değerlerinde Kademeli Azaltım Değerleri Tablo 69 Proje Kapsamında Kullanılacak Su Miktarları Tablo 70 Evsel Nitelikli Atık Sularda Kirleticiler Ve Ortalama Konsantrasyonları Tablo 71 Evsel Nitelikli Atık Su İçerisindeki Kirletici Yükleri Tablo 72 İnşaat Aşamasında Kullanılacak Gürültü Kaynakları İçin Belirlenen Gürültü Seviyeleri Tablo 73 Gürültü Kaynaklarının Ses Gücü Düzeylerinin Oktav Bantlarına Dağılımı Tablo 74 Gürültü Kaynaklarının Ses Basınç Düzeyleri Tablo 75 Mesafeye Bağlı Olarak Hesaplanan Atmosferik Yutuş Değerleri Tablo 76 Düzeltme faktörleri Tablo 77 Faaliyet Alanında Kullanılacak Her Bir Gürültü Kaynağının Mesafeye Bağlı Net Ses Düzeyleri Tablo 78 Faaliyet Alanında Kullanılacak Tüm Gürültü Kaynaklarının Mesafeye Bağlı Net Ses Düzeyleri Tablo 79 Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri (ÇGDYY EK-VII Tablo 5). 132 Tablo 80 Kavak Regülatör Yeri Aylık Ortalama Doğal Akım Değerleri Tablo 81. Proje İzleme Programı X

14 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 1 Yıllar İtibari İle Hidrolik Enerji Kurulu Gücü...2 Şekil 2 Türkiye nin Kaynaklara Göre Üretim Dağılımı...7 Şekil 3 Türkiye nin Hidroelektrik Potansiyelinin Projelere Göre Dağılımı...8 Şekil 4 Proje Alanını Gösterir Google-Earth Görüntüsü...11 Şekil 5 Yerbulduru Haritası...12 Şekil 6 Kavak Regülatörü Su Alma Yapısı Santral Binası Yerinden Görünüm...14 Şekil 7 Rafineri Yolundan Görünüm...15 Şekil 8 İş Akım Şeması...20 Şekil 9 Uzun Yıllar Basınç Değerleri Grafiği (hpa)...24 Şekil 10. Sıcaklık Dağılımları Grafiği...25 Şekil 11 Uzun Yıllar Yağış Değerleri Grafiği (mm)...26 Şekil 12 Uzun Yıllar Nispi Nem Değerleri Grafiği (%)...26 Şekil 13 Uzun Yıllar Açık Yüzey Buharlaşması Değerleri Grafiği (mm)...27 Şekil 14. Yağışlı, Sisli, Dolulu, Kırağılı, Orajlı Günler Dağılımı Grafiği...28 Şekil 15 Maksimum Kar Kalınlığı Grafiği...28 Şekil 16 Rüzgârın Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Yıllık)...29 Şekil 17 Mevsimlere ve Esme Sayılarına Göre Rüzgar Diyagramları...30 Şekil 18 Rüzgârın Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramları (Aylık)...31 Şekil 19 Ortalama Rüzgâr Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Yıllık)...32 Şekil 20 Mevsimlere ve Ortalama Rüzgar Hızına Göre Rüzgar Diyagramları...33 Şekil 21 Uzun Yıllar Aylık Ortalama Rüzgâr Hızı Grafiği (m_sec)...34 Şekil 22 Maksimum Rüzgâr Hızı Grafiği (m_sec)...34 Şekil 23. Uzun Yıllar Ortalaması Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı Gün Sayısı Değerleri...35 Şekil 24 Genelleştirilmiş stratigrafik kesit...36 Şekil 25 Proje Alanına Ait Heyelan Risk Haritası...40 Şekil 26 Türkiye Diri Fay Haritası, MTA...42 Şekil 27 Kırıkkale İli Deprem Haritası...43 Şekil 28 Proje Alanı ve Çevresinin Mevcut, Planlanan Su Kullanımı Haritası...49 Şekil 29 Proje Alanı Ve Yakın Çevresinin Orman Kullanımını Gösterir Harita...52 Şekil 30 Proje Alanı Ve Yakın Çevresinin Orman Kullanımını Gösterir Harita...53 Şekil 31 Orman İşletme Müdürlükleri İtibariyle Yangın Risk Haritası...53 Şekil 32 Proje Sahası Ve Yakın Çevresinin Korunan Alanlar Haritası...55 Şekil 33 Kırıkkale İli Av Haritası...56 Şekil 34 Kavak HES 1. Örnekleme Alanı...64 Şekil 35 Kavak HES 2. Örnekleme Alanı...64 Şekil 36 Kırıkkale İli Maden Haritası...66 Şekil 37 Kırma Eleme Yıkama Tesisi İş Akım Şeması...82 Şekil 38 Kırma Eleme Yıkama Tesislerinde Bantların Kapalı Konuma Getirilmesi Şematik Gösterimi...83 Şekil 39 Hazır Beton Tesisi İş Akım Şeması...87 Şekil 40 Proje Alanını Kapsayan Bölümündeki Trafik Yükü...92 Şekil 41 Lugeon Deneyinin Yapılışı (Şekercioğlu, 2007)...93 Şekil 42 Permeabilite Deneyinin Yapılışı (Şekercioğlu, 2007)...94 Şekil 43 Gövde Enjeksiyon Boy Kesiti...95 Şekil 44 Meşcere Tipleri Haritası Şekil 45 Çöken Tozların Dağılımı Grafiği Şekil 46 Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı Grafiği Şekil 47 Çöken Tozların Dağılımı Grafiği Şekil 48 Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı Grafiği Şekil 49 Çöken Tozların Dağılımı Grafiği Şekil 50 Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı Grafiği Şekil 51 Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği XI

15 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Şekil 52 Kavak Regülatörü ve HES Projesi Memba Sulama Suyu İhtiyaçları Yıllara Göre Dağılımı Şematik Planı Şekil 53 Kavak Regülatör Yeri Mevcut Durum Debi Süreklilik Eğrisi Şekil 54 Kavak Regülatör Yeri 2050 Yılı Projeksiyonu Debi Süreklilik Eğrisi Şekil 55 Acil Eylem Planı Şekil 56 Acil Durum Organizasyon Şeması Şekil 57 Acil Durumda Hareket Tarzı Akış Diyagramı Şekil 58 Halkın Katılımı Toplantısından Görünüm Şekil 59 Halkın Katılımı Toplantısından Görünüm Şekil 60 Halkın Katılımı Toplantısı Sonrası Arazi Gezisinden Görünüm XII

16 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES KISALTMALAR AB ÇED DSİ DKMPGM EİE EPDK GPS MW km m sn (s) Hz db TEİAŞ TM BOİ KOİ TUİK AGİ -Avrupa Birliği -Çevresel Etki Değerlendirmesi -Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü -Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü -Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü -Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu -Küresel Yer Belirleme Sistemi -Mega watt -Kilometre -Metre -Saniye -Herz (frekans) -Desibel -Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi -Trafo Merkezi -Biyolojik Oksijen İhtiyacı -Kimyasal Oksijen İhtiyacı -Türkiye İstatistik Kurumu -Akım Gözlem İstasyonu XIII

17 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES EKLER EK-1 FİZİBİLİTE UYGUNLUK YAZISI ONAYLI YÖNETİCİ BİLGİLENDİRME FORMU EK-2 1/ ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTALAR EK-3 1/ ÖLÇEKLİ KIRIKKALE İLİ ÇEVRE DÜZENİ PLANI LEJANTI VE HÜKMÜ EK-4 GENEL YERLEŞİM PLANI EK-5 PROJE ETKİ ALANINI GÖSTERİR HARİTA EK-6 KIRIKKALE İLİ METEOROLOJİK BÜLTENİ EK-7 JEOLOJİ HARİTASI VE KESİTLERİ EK-8 ONAYLI AKIM DEĞERLERİ EK-9 ARAZİ VARLIĞI HARİTASI EK-10 ÇED İNCELEME DEĞERLENDİRME FORMU EK-11 KIRIKKALE ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ İLE ANKARA II NOLU KÜLTÜR VARLIKLARINI KORUMA BÖLGE KURULU MÜDÜRLÜĞÜ KURUM GÖRÜŞLERİ EK-12 EKOSİSTEM DEĞERLENDİRME RAPORU EK-13 PEYZAJ ONARIM PLANI EK-14 KARAYOLLARI 4. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ KURUM GÖRÜŞÜ EK-15 BİYOLOJİK ARITMA SİSTEMİNİ GÖSTEREN AKIM ŞEMASI EK-16 KIRIKKALE KATI ATIK YÖNETİMİ BELEDİYELER BİRLİĞİ BAŞKANLIĞI İZİN YAZISI EK-17 KAZI FAZLASI MALZEME ALANLARINA AİT DSİ 5. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ UYGUNLUK YAZISI İLE 1/1000 ÖLÇEKLİ HALİHAZIR HARİTA EK-18 SU KULLANIM HAKLARI RAPORU EK-19 BALIK GEÇİDİ TEKNİK ÇİZİMLER EK-20 PROJENİN TEKNİK ÜNİTELERİNE AİT PLAN VE KESİTLER EK-21 SU ANALİZİ EK-22 KUYRUKSUYU TARAMA İŞLEMİ TEKNİK GEREKÇE RAPORU VE ÇİZİMLER XIV

18 BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI Proje konusu faaliyetin, proje kapsamındaki tüm ünitelerin, proje karakteristiklerinin tanımı (proje kapsamındaki iletim kanalının açık kanal olması, doğal hayat ve yaban hayatı açısından olumsuzluklara neden olabileceğinden alternatiflerin değerlendirilmesi, kanal üzerindeki geçit sistemleri ile ilgili bilgi), proje ömrü, hizmet amaçları, pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri (Rapor hazırlanırken proje kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından onaylanmış olan Fizibilite Raporuna uygun olarak hareket edilmesi ve buna ilişkin bilgi ve su kullanma anlaşması hakkında bilgi) KT Karaca Tuna Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından Kırıkkale İli, Merkez İlçe, Hasandede Köyü sınırları içerisinde Kavak Regülatörü ve HES projesinin yapılması ve işletilmesi planlanmaktadır. Söz konusu proje ile ilgili olarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın tarih ve 4291 sayılı izni ile ÇED Başvuru Dosyası hazırlanarak süreç başlatılmış, ancak projede gerçekleştirilen yer değişikliği sebebi ile tarihinde yapılan Kapsam ve Özel Format Belirleme Toplantısı sonrasında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın tarih ve 3221 sayılı yazısı ile ÇED Başvuru Dosyası iade edilerek süreç sonlandırılmıştır. Proje kapsamında yapılan değişiklikleri içeren revize fizibilite raporu DSİ Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı yazısı (Bkz. EK-1) ile onaylanmış ve yeni formülasyon üzerinden ÇED Başvuru Dosyası hazırlanarak Bakanlığa sunulmuştur. Enerji ve elektrik enerjisi tüketimi, ekonomik gelişmenin ve refahın bir göstergesidir. Elektrik enerjisinin günlük hayatta yaygın kullanım ihtiyacından dolayı ülkelerdeki elektrik enerjisi kullanım miktarı ülkelerin kalkınmışlık ve yaşam standardının önemli bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Ülkemizde gelişmeye bağlı olarak enerji ihtiyacı sürekli artmaktadır, dolayısıyla bu ihtiyacı karşılamak bir zorunluluktur. Bu zorunlu ihtiyacı karşılamakta temiz, doğal, çevreye en az zarar veren enerji kaynağı olarak, yenilenebilir enerji kaynaklarımızın en üst düzeyde değerlendirilmesi açısından hidroelektrik enerji üretimi önem arz etmektedir. Enerji ve elektrik enerjisi tüketimi, ekonomik gelişmenin ve refahın bir göstergesidir. Elektrik enerjisinin günlük hayatta yaygın kullanım ihtiyacından dolayı ülkelerdeki elektrik enerjisi kullanım miktarı ülkelerin kalkınmışlık ve yaşam standardının önemli bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Ülkemizde gelişmeye bağlı olarak enerji ihtiyacı sürekli artmaktadır, dolayısıyla bu ihtiyacı karşılamak bir zorunluluktur. Bu zorunlu ihtiyacı karşılamakta temiz, doğal, çevreye en az zarar veren enerji kaynağı olarak, yenilenebilir enerji kaynaklarımızın en üst düzeyde değerlendirilmesi açısından hidroelektrik enerji üretimi önem arz etmektedir. Ülkemizin yenilenebilir enerji potansiyeli içinde en önemli yeri tutan hidrolik kaynaklarımız bakımından incelendiğinde Türkiye de teorik hidroelektrik potansiyel 433 milyar kwh, teknik olarak değerlendirilebilir potansiyel 216 milyar kwh olarak ve ekonomik hidroelektrik enerji potansiyel 140 milyar kwh/yıl dır. Türkiye hidrolik enerji potansiyelinin % 37 lik kısmı işletmede, % 15 lik kısmı (özel teşebbüs tarafından yapımı sürdürülen 1

19 projeler dâhil) ise inşa halindedir (2010 yılı itibarıyla). Türkiye nin teorik hidroelektrik potansiyeli dünya teorik potansiyelinin %1 i, ekonomik potansiyeli ise Avrupa ekonomik potansiyelinin %16 sıdır yılına kadar; MW olan hidroelektrik potansiyelimizin tamamını kullanmayı, - Rüzgâr enerjisi santrallerinde MW, - Jeotermal santrallerde 600 MW, - Güneş enerjisi santrallerinde 600 MW kurulu güce ulaşmayı ve - Elektrik arzındaki yenilenebilir enerji payını % 30 un üzerine çıkarmayı hedeflemektedir. Ülkemizde yıllar itibari ile hidrolik kurulu gücü gösterir grafik Şekil 1 de verilmiştir. Şekil 1 Yıllar İtibari İle Hidrolik Enerji Kurulu Gücü Kaynak: Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü Resmi İnternet Sitesi, Bu bağlamda Kavak Regülatörü ve HES Projesi, 3 Mart 2001 tarihinde Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu (Söz konusu kanun, elektriğin yeterli, kaliteli, sürekli, düşük maliyetli ve çevreye uyumlu bir şekilde tüketicilerin kullanımına sunulması için rekabet ortamında özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösterebilecek, mali açıdan güçlü, istikrarlı ve şeffaf bir elektrik enerjisi piyasasının oluşturulması ve bu piyasada bağımsız bir düzenleme ve denetimin sağlanması amaçlanmıştır. Kanun; elektriğin üretimi, iletimi, dağıtımı, toptan ve perakende satışı, ithalat ve ihracatı gibi faaliyetlerle ilişkili tüm gerçek ve tüzel kişilerin hak ve yükümlülüklerini belirlemektedir) kapsamında üretim şirketi statüsündeki KT Karaca Tuna Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından yapılıp işletilecek olup, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu ndan Çevresel Etki Değerlendirmesi ile ilgili yasal prosedür yerine getirildikten 2

20 sonra üretim lisansı alınacaktır. Projeye ait fizibilite raporu DSİ Genel Müdürlüğü nce onaylanmış olup, Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalanmıştır (Bkz Ek-1). Proje konusu faaliyet Kırıkkale İli, Merkez İlçesi sınırları içerisinde Kızılırmak Nehri üzerinde, 10,48 MW m /10,06 MW e kurulu güçte HES tesisi yapılması amacıyla gerçekleştirilecektir. Proje alanı, 1/ ölçekli Kırşehir İ30-b3 numaralı paftada yer almakta olup, faaliyet alanına ait 1/ ölçekli genel yerleşim planını gösterir topoğrafik harita Ek- 2'de verilmektedir. Proje kapsamında yapımı önerilen tesisler için inşaat süresi 2 yıl olarak planlanmaktadır. Bu süre sonunda sistemin devreye girmesi ile 26,77 GWh enerji üreterek ulusal gelişime katkı sağlayacaktır. Proje kapsamında; regülatör, balık geçidi, santral binası, kuyruk suyu kanalı ile ilgili tesisler ve ulaşım yolları gibi ünitelerin inşa edilmesi planlanmaktadır. Kavak Regülatörü çevre düzenleme kotu 683,00 m, savak eşik kotu 676,50 m olan beton gövdeli, kontrollü dolu savaktan, 2 büyük 1 küçük olmak üzere toplam 3 gözlü, kapak boyutları 10,20 m x 6,00 m x 2 adet, 3,20 x 6,00 x 1 adet olan su alma yapısından, toplam 10,48 MWm / 10,06 MWe kurulu gücünde 3 adet Bulb türbin barındıran bir santral binasından ve yaklaşık m kuyruksuyu taramasından meydana gelmektedir. Söz konusu kuyruksuyu taraması ile nehir kotu düşü sağlandıktan m sonra normal kotuna ulaşacaktır. Kavak HES de üretilip 34.5 kv gerilime yükseltilen enerjinin, tek devre 3/0 AWG hatla 4 km mesafedeki Hacılar Trafo Merkezi nin OG barasına bağlanarak ulusal şebekeye aktarılması planlanmaktadır. Bu proje kapsamında hazırlanan ÇED Raporu nda enerji nakil hatları ile ilgili çevresel değerlendirmeler bulunmamakta olup, konuyla ilgili çalışmalar TEİAŞ bünyesinde gerçekleşecek ayrı bir proje ile yürütülecek ve ÇED Yönetmeliği kapsamındaki yükümlülükler ayrıca yerine getirilecektir. Projenin fiziksel özellikleri aşağıda verilmiştir. Kavak Regülatörü Amacı :Enerji Üretimi Hidroloji Regülatör Yeri Yağış Alanı : ,50 km 2 Yıllık Ortalama Doğal Akım : 2.162,21 hm 3 (Mevcut Durum) Yıllık Ortalama Doğal Debi : m 3 /s (Mevcut Durum) Yıllık Ortalama Doğal Akım : 1.603,48 hm 3 (Gerçekleşen) Proje Taşkın Debileri (Q 500 ) : 716,00 m 3 /s (Q 100 ) : 602,10 m 3 /s (Q 50 ) : 550,90 m 3 /s (Q 25 ) : 501,70 m 3 /s (Q 10 ) : 441,20 m 3 /s 3

21 (Q 5 ) : 434,70 m 3 /s (Q 2 ) : 431,40 m 3 /s Dolusavak, Düşü Havuzu, Çakıl Geçidi Savak Tipi :Kontrollü, Dolu Gövdeli Savak Eşik Kotu :676,50 m Çakıl Geçidi Eşik Kotu :674,50 m Talveg Kotu :674,50 m Temel Kotu :671,50 m Talvegden Yükseklik :2,00 m Temelden Yükseklik :5,00 m Regülatör Çevre Düzenleme Kotu :683,00 m Taşkın Su Kotu :681,50 m Dolu Savak Dizayn Debisi (Q 500 ) :716,00 m 3 /s Gövde Uzunluğu :50,90 m Kapak Adedi :6 adet Kapak Ebatları :5,50x6,40 (4 adet) 7,50 x 6,40 (2 adet) Düşü Havuzu Taban Kotu :670,00 m Su Alma Yapısı Su Alma Girişi Taban Kotu :675,50 Su Alma Yapısı Tasarım Debisi :168,00 m 3 /s Kapak Ebatları :6,00mx10,20m (2 adet) 6,00mx3,20 m (1adet) Santral Binası Santral Tipi Boyutları Temelden Yükseklik Kurulu Güç Kuyruk Suyu Kotu :Açıkta İnşa Edilmiş :26,60 m x 18,00 m x 17,25 m :19,25 m :10,48 MWm / 10,06 MWe :674,00 m Kuyruksuyu Taraması Kesiti :Trapez Taban genişliği :110 m Şev eğimi :1D / 2Y Başlangıç kotu :671,00 m Bitiş kotu :671,00 m Kazı uzunluğu :7.400 m Kazı kübajı : m 3 Enerji Üretimi Güvenilir enerji üretimi Sekonder enerji üretimi Toplam enerji üretimi :7,92 GWh :18,85 GWh :26,77 GWh Türbin Adedi :3 Tipi :Yatay eksenli, Bulb türbini 4

22 Kurulu Gücü :4,555 MWm+4,555 MWm+1,372 MWm =10,48 MWm Tasarım Debisi :22,00+73,00+73,00 = 168,00 m 3 /s Brüt Düşü :7,50 m Net Düşü :6,91 m Senkron (Dönüş) Hızı :111,1 d/dak (Büyük Üniteler için) 200 d/dak Maksimum Debide Verim :0,92 Generatör Adedi :3 Tipi :Yatay eksenli senkron generatör Çalışma Şekli :Devamlı Normal Gücü :5000 kva kva kva Uç Gerilimi :6,3 kv Güç Faktörü :0,90 (endüktif büyük) 0,85 (endüktif küçük) Frekansı :50 Hz Dönüş Hızı :1000 d/dak Tahrik Şekli :Türbin miline direkt akuple İkaz Şekli :Fırçasız döner diyotlu Kısa Devre Oranı :0,75 ten büyük İzolasyon Sınıfı :F Verimi :0,97 Transformatör Ünite Transformatörleri Adedi :3 Tipi :Harici tip üç fazlı yağ izoleli Normal Gücü :5.000 kva kva kva Anma Gerilimi :6,3 kv / 34,5 ± %2x2,5 kv Frekansı :50 Hz Bağlantı Vektör Grubu :YNd 11 Soğutma Şekli :ONAN Nötr Bağlantısı :20 Ohm üzerinden topraklı Verimi :0,99 İç İhtiyaç Transformatörleri Adedi :1 Tipi :Dâhili tip, hermetik Normal Gücü :250 kva Anma Gerilimi :34,5 / 0,4 ± %2x2,5 kv Frekansı :50 Hz Bağlantı Vektör Grubu :Dyn11 Soğutma Şekli :ONAN Nötr Bağlantısı :Doğrudan topraklı Acil İhtiyaç Dizel-Generatör Grubu Adedi :1 Tipi :Dört zamanlı düşey silindirli 5

23 Normal Gücü Anma Gerilimi Frekansı Güç Faktörü Devir Sayısı Soğutma Şekli İkaz Şekli :Deniz seviyesinde 90 kva :400 / 231 V :50 Hz :0,8 (endüktif) :1.500 d/dak :Radyatör, kapalı devre su soğutmalı :Döner diyotlu ikaz Kavak HES projesi ile ilgili olarak DSİ Genel Müdürlüğü ne ilk sunulan fizibilite raporunda projenin etek santrali olmasından dolayı işletme çalışmalarında can suyu bırakılmadığı, can suyu bırakılması gerektiği durumu için de bir küçük türbin barındıracağı belirtilmektedir. Ancak projede değişikliğine gidilmiş olup, sunulan Ekim 2012 tarihli revize fizibilite raporunda küçük türbin iptal edilmiş ve söz konusu rapor tarih ve sayı ile onaylanmıştır. Projenin teknik ünitelerine ilişkin plan ve kesitler ekte verilmektedir (Bkz. EK-20). Proje kapsamında yukarıda sıralanan ünitelere ek olarak, balık geçidi, kazı fazlası malzeme stok sahaları ve şantiye alanı da yer alacaktır. Proje kapsamında kazı fazlası malzeme stok sahaları belirlenmiş, Ek-2 de sunulan 1/ ölçekli topoğrafik haritada gösterilmiştir. Hizmet Amaçları, Pazar veya Hizmet Alanları ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge ve/veya İl Ölçeğinde Önem ve Gerekliliği Türkiye de hidroelektrik enerji potansiyeli oldukça yüksektir. Teknik ve ekonomik olarak değerlendirebilir hidroelektrik enerji potansiyeli yaklaşık 127 milyar kwh/yıl dır. Ancak 2005 yılı sonu itibariyle mevcut tesislerle bu potansiyelin % 36 sı üretilebilmektedir. Ulusal Enerji Sistemi nin Orta Dönem ve Uzun Dönem Güç ve Enerji Talebi Tahmini Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1 Ulusal Enerji Sisteminin Orta ve Uzun Dönem Güç ve Enerji Talebi Yıl Puant Güç (MW) Artış (%) Enerji Talebi (GWh) Artış (%) , , , , , , , , , , , , , , , ,9 Kaynak: TEİAŞ APK Daire Başkanlığı, Talep Tahmini Çalışması, Hidroelektrik enerji üretimi, elektro-mekanik teçhizat haricinde dışarıya bağımlı olmadan öz kaynakların kullanılması ve yenilenebilir olması nedeniyle kömür ve doğalgazla çalışan termik santrallerle karşılaştırıldığında daha avantajlıdır. Türkiye nin yıllara göre artan elektrik enerjisi ihtiyacının karşılanabilmesi için yeterli yatırımların yapılması gereklidir. Aksi halde yaklaşık 3-4 yıl sonrasında enerji yetersizliğinden bir 6

24 darboğaza girilmesi ihtimali yüksektir. Bu nedenle konuyla ilgili yatırımların hızlandırılması ve yeni hidroelektrik santrallerin işletmeye açılması zorunlu görülmektedir. Hidroelektrik Santrali Tercih Edilmesinin Başlıca Nedenleri Şöyledir; Hidroelektrik santraller verimliliği çok yüksek santrallerdir. Türbin ve jeneratör imalatındaki teknolojik gelişmeler ile verimlilikleri % 95 lerin üzerine çıkartılmıştır. Hidroelektrik enerji pik ihtiyaçlar için en uygun enerji türüdür. Kısa sürede devreye girme ve dereden çıkma özelliklerinden dolayı sistem regülasyonu açısından işletme güvenilirliğini temin eder. Hammadde girdi maliyetleri yoktur. Yenilenebilir kaynak olması nedeniyle temiz (yeşil) elektrik enerjisi ihracatı imkanı yaratır. Yerli kaynak olması nedeniyle hammadde girdisi bakımından dışarıya bağımlılığı yoktur. Hidroelektrik projeler iş olanağı sağlayarak istihdama olumlu katkıda bulunur. Türkiye Toplam Enerji Üretimi: , 888 GWh Türkiye Termik Enerji Üretimi: ,842 GWh (Genel Üretimin % 75,46) Türkiye Hidrolik Enerji Üretimi: ,014 GWh (Genel Üretimin % 24,50) Türkiye Rüzgar Enerji Üretimi: 56,031 GWh (Genel Üretimin % 0,04) Şekil 2 Türkiye nin Kaynaklara Göre Üretim Dağılımı Türkiye de elektrik enerjisi üretimi, iletimi ve dağıtımıyla Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK), Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ), Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ), Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş. (TETAŞ), Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) ve diğer kuruluşlar uğraşmaktadır yılı sonunda hidrolik kaynaklar, toplam kurulu gücün % 53,14 ünü oluştururken, bu kaynaklardan toplam elektrik enerjisi üretiminin % i elde edilmiştir yılı sonu itibariyle Türkiye nin toplam kurulu gücü ,0 MW olup, bunun ,70 MW ı termik, ,4 MW ı hidrolik, 15,0 MW ı jeotermal ve 18,9 MW ı ise rüzgâr santrallerine aittir yılı sonundaki toplam elektrik enerjisi üretimi ,888 GWh olarak gerçekleşmiştir. Bunun ,842 GWh lık kısmı termik (genel üretimin % 75,46); ,014 GWh lık kısmı hidrolik (genel üretimin % 25.21); 56,031 GWh lik kısmı 7

25 ise mobil santrallerden (genel üretimin % 0,04) sağlanmıştır. Hidroelektrik santrallerin üretimi, yağış koşullarına bağımlı olduğundan her yıl toplam üretim içindeki payı değişim göstermektedir. Şekil 3 Türkiye nin Hidroelektrik Potansiyelinin Projelere Göre Dağılımı Türkiye (MW) (GWh) lik hidroelektrik enerji potansiyeline sahip olduğu halde; işletmedeki tesislerin kurulu gücü ,4 MW potansiyel yıllık üretimi GWh tir. HES projelerinin geriye kalan bölümü ise çeşitli aşamalardaki proje seviyelerinde (ön inceleme, master plan, planlama ve kesin proje gibi) bulunmaktadır. Tablo 2 Türkiye Hidroelektrik Enerji Potansiyelinin Mevcut Durumu Hidroelektrik Santral Projelerinin Durumu Proje Adedi Kurulu Gücü MW Güvenilir GWh Toplam Enerji Üretim Kapasitesi Yıllık Ortalama Üretim Kümülâtif Üretim GWh % GWh % 1 İşletmede , ,9 2 İnşa Halinde ,9 3 Planlanmış Olanlar , TOPLAM POTANSİYEL Tablo 3 Uzun Dönem ( ) Elektrik Arz-Talep Dengesi YILLAR MW GWh MW GWh MW GWh MW GWh TERMİK HİDROLİK TOPLAM ÜRETİM TALEP

26 Sonuç olarak; ekonomik hidroelektrik potansiyelimizin henüz % 36 sı kullanılmakta olup, talebi karşılamak için HES projelerinin bir an önce uygulamaya geçirilmesi gerekmektedir. Kavak Regülatörü ve HES Projesi kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik hususlarına uyulacaktır. Projenin işletmeye alınması, Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına katkıda bulunacaktır. İnşaat ve işletme döneminde ticarette canlılık ve istihdam oluşturması açısından önemlidir. Bunun yanı sıra yerli ve yenilenebilir enerji potansiyelinin artışına da katkısı bulunacaktır. Ayrıca bu ve buna benzer yenilenebilir enerji santrallerinin büyük oranda yerli sermaye ile inşa edilerek devreye girmesi, devlet kaynaklarının daha verimli kullanılmasını da sağlayacak, karşılığında döviz ödenen enerji kaynaklarına duyulan ihtiyacı biraz olsun azaltacaktır. 9

27 BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Faaliyet Yeri (Proje yerinin ilgili İdaresince onanmış 1/50.000, 1/ , 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı, Nazım İmar Planı, Uygulama İmar Planı üzerinde gösterimi, lejandları ve plan notlarıyla birlikte sunulması, proje sahası ve yakın çevresinin ölçekli harita veya kroki üzerinde gösterimi, proje sahası ve yakın çevresinde bulunan yerleşimlerin harita üzerinde gösterilmesi, mesafelerin belirtilmesi, proje alanının hangi bölgesinde olduğu, etrafındaki tesislerin isim, yön ve uzaklıkları, tesise ulaşım için kullanılacak yol güzergahları (Varsa 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı, 1/5.000 ölçekli Nazım İmar Planı ve 1/1.000 ölçekli Uygulama İmar Planının lejand ve plan notlarıyla birlikte sunulması, ayrıca söz konusu planda... tarih ve... sayılı karar ile... tarafından onaylanmıştır ve Aslının Aynıdır damgalarının bulunması) belirtilmelidir.) Kavak HES Projesi, Kırıkkale İli, Merkez İlçesi, Hasandede Köyü sınırları içerisinde Kızılırmak Nehri üzerinde planlanmaktadır. Proje alanı Hasandede merkezine yaklaşık 2 km mesafede yer almaktadır. Proje kapsamında yer alan ünitelere ait koordinatlar raporun b sayfasında verilmiştir. Proje alanına herhangi bir ulaşım sorunu bulunmamaktadır. Regülatör alanına asfalt yol ile ulaşım mümkündür. Proje alanının akış yönüne göre sağ tarafında özel bir firmaya ait fabrika, sol tarafında ise şahıs arazisi, memba kısmından yaklaşık 160 m mesafede ise asfalt fabrikası yer almaktadır. Projenin membasında bulunan işletmedeki tesisler, Kavak Regülatörü nden membaya doğru sırasıyla, Kapulukaya Barajı, Kırıkkale İçme Suyu Tesisi, Orta Anadolu Rafinerisi, Kesikköprü Barajı, Köprüköy Sulaması, Ankara İçme Suyu, Hirfanlı Barajı, Damsa Barajı, Akköy Barajı, Tatların Barajı, Çoğun Barajı, Güzler Regülatörü, Bozkır Barajı, Kültepe Barajı, Sarıhıdır Sulaması, Kovalı Barajı, Kumtepe Göleti, Yalıntaş Göleti, Sıddıklı Barajı, Ayhanlar Barajı, Yeniköy Göleti, Avanos -Özkonak Göleti, Bayramhacılı Barajı, Yemliha Barajı, Sarımsaklı Barajı, Bayramhacılı Pompaj Tesisi, Yamula Barajı tesisleridir. Planlanan tesisler ise sırasıyla, Sofular Projesi, Ak Koşan Pompaj Sul. I. Kademe, Ankara İçme Suyu Tesisi, Tuzköy, Damlacık, Abu Uşağı Sulamaları, Savcılı- Büyük Oba Sulaması, Salanda Pompaj Sulaması, Gülşehir Pompaj Sulaması, Çıkın Ağıl Pompaj Sulaması projeleridir. Kuyruksuyu taraması yapılacak 7,4 km lik güzergahın sol sahilinde Bahşılı Belediyesi sınırları içerisinde, sağ sahilinde ise Merkez Belediyesi sınırları içerisinde kalan konutlar/yapılar yer almaktadır. Hat boyunca konutların çalışma alanına mesafesi 0-60 metre arasında değişmektedir. Proje alanına yakın yerleşim yerleri ve proje ünitelerine göre konumları Tablo 4 de verilmiştir. Tablo 4 Yerleşim Yerlerinin Proje Alanına Göre Konumu ve Mesafeleri Yerleşim Yeri En Yakın Olduğu Ünite Yönü Mesafesi (m) Hasandede Regülatör+HES Doğu 1300 Dem Otel Regülatör+HES Doğu 1300 Bahşılı Regülatör+HES Batı 200 Bahşılı Kuyruksuyu Tarama Hattı Sol sahil 0-60 Merkez Kuyruksuyu Tarama Hattı Sağ sahil 0-60 Hasandede Kazı Fazlası Malzeme Alanı Güneybatı

28 Planlanan Proje Alanı Önceki Proje Alanı Şekil 4 Proje Alanını Gösterir Google-Earth Görüntüsü Proje alanına ait 1/ ölçekli Topoğrafik Harita Ek-2 de, ünite koordinatları raporun b sayfasında, Yer Bulduru Haritası Şekil 5 de verilmiştir. Projenin içerisinde bulunduğu bölgeye ait Kırıkkale İli 1/ ölçekli Kırıkkale İli Çevre Düzeni Planı ile plan lejantının, Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nden Aslı Gibidir onayı alınmış olup, rapor ekinde verilmektedir (Bkz. EK-3). Bununla birlikte Kırıkkale İl Özel İdaresi nin tarih ve 149 sayılı yazısı ile bahse konu projeye ilişkin plan hükümleri doğrultusunda uygulama yapılacaktır. Proje alanına ilişkin üst ölçekli plan kararları ve imar planına esas jeolojik-jeoteknik etüd raporları dikkate alınarak imar planları hazırlanacak ve ilgili kurum ve kuruluşların olumlu görüşleri alınmak suretiyle yürürlükteki mevzuat uyarınca onay işlemleri fiilen yatırıma başlanılmadan önce tamamlanacaktır. 11

29 Şekil 5 Yerbulduru Haritası 12

30 II.2. Proje Kapsamındaki Faaliyet Ünitelerinin Konumu (Bütün idari ve sosyal ünitelerin, teknik alt yapı ünitelerinin varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının koordinatları ile birlikte ve varsa memba ve mansabındaki diğer projelerle birlikte vaziyet planı üzerinde gösterimi, Planlanan tesisin mevcut yapılar ile olan ilişkisi ve alana ve yakın çevresine ait 1/ ölçekli topografik haritanın eklenmesi, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, binaların kat adetleri ve yükseklikleri, temsili resmi, koordinatların harita üzerine işlenmesi) Proje yerini gösterir 1/ ölçekli topoğrafik harita rapor ekinde, fotoğraflar ise aşağıda verilmektedir (Bkz. EK-2). Proje ünitelerinin alan büyüklükleri aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo 5 Proje Kapsamında İnşa Edilecek Ünitelerin Kapladığı Alanlar ÜNİTE Alan Büyüklüğü (~m 2 ) Kavak Regülatörü 1.523,50 Santral Alanı 1.173,77 KEYT-Beton Santrali Şantiye Alanı 4.560,41 Kazı Fazlası Malzeme Alanı ,046 Kazı Fazlası Malzeme Alanı ,375 4). Proje ünitelerini gösterir genel yerleşim planı rapor ekinde verilmektedir (Bkz. EK- 13

31 KT KARACA TUNA ELEKTRİK ÜRETİM LTD. ŞTİ. Şekil 6 Kavak Regülatörü Su Alma Yapısı Santral Binası Yerinden Görünüm 14

32 KT KARACA TUNA ELEKTRİK ÜRETİM LTD. ŞTİ. Şekil 7 Rafineri Yolundan Görünüm 15

33 II.3. Proje alanının hangi karayoluna ne kadar uzaklıkta olduğunun belirtilerek proje kapsamındaki tüm ünitelerin, beton santrali, kırma-yıkama-eleme tesisinin, kullanılacak yollar ile birlikte lejantlarıyla beraber 1/ ölçekli haritada gösterilmesi, Proje alanı Kırıkkale-Kırşehir karayoluna yaklaşık 250 m mesafede, TÜPRAŞ Rafinerisi ne devam eden yola ise yaklaşık 50 m mesafede yer almaktadır. Proje kapsamında yer alan tüm üniteleri gösterir 1/ ölçekli topografik harita ekte sunulmuştur (Bkz. EK-2). 17

34 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili Yatırım Programı ve Finans Kaynakları, Kavak Regülatörü ve HES projesi kapsamında yapılacak olan, kazı, inşaat, teçhizat temini, izin ve lisansların alınması işlemleri yatırım maliyeti olarak ortaya çıkmaktadır. Proje kapsamında yapılacak yatırımın maliyeti ağırlıklı olarak şirketin öz kaynaklarından karşılanmaya çalışılacak, karşılanamayan kısımlar için kredi başvuruları yapılacaktır. Projenin öngörülen maliyet bilgileri aşağıda verilmektedir. Toplam Keşif Bedeli : TL Toplam Tesis Bedeli : TL Toplam Proje Bedeli : TL Proje Rantabilitesi : 0.38 (DSİ Birim Fiyatları ile) : 1.37 (Piyasa Birim Fiyatları İle ve satış fiyatı $/kwh) İç Karlılık Oranı : % 1.71 (DSİ Birim Fiyatları ile) : % (Piyasa Birim Fiyatları İle ve satış fiyatı $/kwh) III.2. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili İş Akım Şeması veya Zamanlama Tablosu Proje nehir tipi HES olup, herhangi bir amaçla depolama işlemi yapılmayacaktır. Nehir tipi ve 50 MW ın altındaki tesisler için EPDK tarafından genel temayül ay inşaat süresidir. Bu nedenle inşaat süresinin 24 ay olarak alınması uygun bulunmuştur. Kavak Regülatörü ve HES Projesi ne ait zamanlama tablosu aşağıda verilmiştir. 18

35 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 6 Proje Uygulama Programı ÇED Kararının alınması 19

36 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje kapsamında deneme üretimini takiben tesisler ticari işletmeye açılacaktır. Projeye ait iş akım şeması aşağıdaki şekilde verilmiştir. İzinlerin Alınması Ünitelerin İnşaat Çalışmalarının Tamamlanması Test Üretiminin Yapılması Geçici Kabul Enerji Üretimi Şekil 8 İş Akım Şeması 20

37 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES III.3. Projenin Fayda-Maliyet Analizi Projenin ekonomi yönünden değerlendirilmesinde DSİ kabul ve kriterleri kullanılmıştır. Buna göre; Yatırım bedeli hesabında inşaat süresi 2 yıl alınmıştır. Projenin ekonomik ömrü, inşaatından sonra 47 yıl alınmıştır. Sosyal iskonto oranı % 9,5 alınmıştır. Projenin giderleri işletme ve bakım giderleri, yenileme giderleri ve amortisman giderlerinden oluşmaktadır. Projenin rantabilitesi hem Yıllık Gider, Yıllık Gelir yöntemine göre hem de Bugünkü Değer yöntemine göre bulunmuştur. Gelirlerin hesabında DSİ kriterlerine uygun olarak; Güvenilir enerji fiyatı: 6.00 /kwh Sekonder enerji fiyatı: 3.30 /kwh alınacaktır. Proje gelirleri aynı zamanda piyasa şartlarına göre hesaplanmıştır (10.18 /kwh ve inşaat maliyetleri %30 indirimli). Yatırım Bedeli Ve Yıllık Giderler Keşif bedeline bilinmeyen giderler eklenerek projenin tesis bedeli bulunmuş; tesis bedeline etüt proje ve kontrollük hizmetleri bedelleri eklenerek proje bedeli bulunmuştur. Yıllık giderler, işletme ve bakım gideri, yenileme gideri ve amortisman giderinden oluşmaktadır. Proje birimlerinin işletme bakım gideri faktörleri ile tesis bedelleri çarpılarak işletme ve bakım gideri; yenileme gideri faktörleri ile çarpılarak yenileme gideri bulunmuştur. Projenin işletme ve bakım giderleri toplam TL dir. Yıllık Gelirler Kavak HES projesi enerji amaçlı bir projedir. Bu yüzden, projenin geliri yalnız enerji gelirinden oluşmaktadır. Enerji birim fiyatı, DSİ kriterlerine göre güvenilir enerji için 0.06 $/kwh ve sekonder enerji için $/kwh ve piyasa şartlarına göre toplam enerji için 0,1018 $/kwh alınarak projenin geliri hesaplanmıştır. Projenin enerji üretimleri ve gelirleri şöyledir, Güvenilir Enerji = 7.92 GWh Sekonder Enerji = GWh Toplam Enerji = GWh Yıllık Enerji Geliri (DSİ) = TL Yıllık Enerji Geliri (0,1018 $/kwh) = TL Projenin Rantabilitesi ve İç Karlılık Oranı Yapılan hesaplamalar sonucunda proje rantabilitesi, DSİ ölçütlerine göre 0,38, Piyasa şartlarına göre 1,37 bulunmuştur (0,1018 $/kwh ve İnşaat giderleri %30 indirimli ) İç Karlılık Oranı DSİ ölçütlerine göre %1,71 bulunmuştur. Piyasa şartlarına göre ise % 13,29 bulunmuştur (0,1018 $/kwh ve İnşaat giderleri %30 indirimli ) 20

38 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES III.4. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşmesine Bağlı Olarak, Proje Sahibi veya Diğer Yatırımcılar Tarafından Gerçekleştirilmesi Tasarlanan Diğer Ekonomik, Sosyal ve Altyapı Projeleri Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak yatırımcı firma tarafından gerçekleştirilmesi planlanan herhangi bir ekonomik, sosyal ve altyapı projesi bulunmamaktadır. III.5. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşebilmesi İçin Zaruri Olan ve Proje Sahibi veya Diğer Yatırımcılar Tarafından Gerçekleştirilmesi Planlanan Diğer Ekonomik, Sosyal ve Altyapı Projeleri Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan proje; şalt tesisi ve enerji nakil hattıdır. Şalt tesisi ve enerji nakil hattı söz konusu proje kapsamında değerlendirilmemiştir. Bu nedenle gerekli kurumlardan onay alındıktan ve tesis yerleri belirlendikten sonra ÇED Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak ayrıca değerlendirilecektir. III.6. Kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı Proje kapsamında regülatörde su tutulması ile dere yatağında kabarma söz konusu olacaktır. Su altında kalacak ve kullanılacak alan/yapıların kamulaştırma işlemleri; 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu Kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. Projeden kaynaklanabilecek tüm zararlar proje sahibi tarafından karşılanacak ve vatandaşın uğrayacağı tüm zarar ziyan tazmin edilecektir sayılı Elektrik Piyasası Kanununun 15/c (Değişik: 5496 SK. 5. md) maddesi gereğinde; kamulaştırma işlemleri EPDK tarafından yürütülecek, bu konuda verilecek olan kamulaştırma kararı kamu yararı kararı yerine geçecek ve kamulaştırılan taşınmaz mallar tapu kütüğünde hazine adına tescil edilecektir. 30 Eylül 2004 tarih ve sayılı Resmi Gazete de Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından yapılacak kamulaştırmalarda 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu nun 27. nci maddesinin uygulanması hakkında Bakanlar Kurulu Kararı çıkartılmıştır. Kamulaştırma Kanunu Madde 27; Acele kamulaştırma Madde sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Bakanlar Kurulunca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın 10 uncu madde esasları dairesinde ve 15 inci madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10 uncu maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabilir. Bu Kanunun 3 üncü maddesinin 2 nci fıkrasında belirtilen hallerde yapılacak kamulaştırmalarda yatırılacak miktar, ödenecek ilk taksit bedelidir. ifadesi geçmektedir. Bu nedenle ilk önce yerinde bilirkişiler tarafından 21

39 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES değer tespiti yapılacak ve belirlenen kıymet, faaliyet sahibi tarafından ilgili bankaya yatırılacak Valilik kanalı ile hak sahiplerine ödenecektir. Bu ödeme işlemi tamamlandıktan sonra inşaata başlanacaktır. Daha sonra Valilik tarafından bu hak sahiplerine yeniden iskân isteyip istemedikleri sorulacak, yeniden iskân isteyen hak sahipleri kendilerine başta ödenen kamulaştırma bedelini geri vererek yeniden iskân isteğinde bulunabileceklerdir. Söz konusu projede orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmayıp, 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereğince gerekli izinler alınacaktır. Tarım ve şahıs arazilerinin kesin miktarı inşaat çalışmaları öncesinde yapılacak, harita ve kamulaştırma işlemleri sırasında belirlenecektir. Tarım arazilerinin kamulaştırması sırasında, tarım arazilerinin vasıfları belirleneceğinden kullanılacak alan mera, yayla, kışlak alanları ile umuma ait çayır ve otlak alanları içinde ise 4342 sayılı Mera Kanunu, tarım alanları içerisinde ise 3573 sayılı Zeytincilik Kanunu ve 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu na uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Proje kapsamında kullanılacak alanın dere yatağı vb. olması durumunda ise 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında hareket edilecektir. III.7. Diğer Hususlar Bu bölümde aktarılacak başka bir husus bulunmamaktadır. 22

40 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI* (*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri verilirken etki alanı dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üniversitelerden veya benzeri diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan ve kaynaktan alındığı raporun notlar bölümünde belirtilir veya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince kendi araştırmalarına dayalı bilgiler verilmek istenirse, bunlardan kamu kurum ve kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum ve kuruluşlardan bu bilgilerin doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir. IV.1. Projeden Etkilenecek Alanın Belirlenmesi (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek) Gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin hazırlık, inşaat ve işletme sırasında ya da işletme sonrasında çevre unsurlarında doğrudan ya da dolaylı olarak, kısa veya uzun dönemde, geçici ya da kalıcı, olumlu ya da olumsuz yönde ortaya çıkması olası değişiklikler, o projenin etkileridir. Yine gerçekleştirilmesi planlanan bir projenin işletme öncesi, işletilmesi ve işletme sonrasında etkilediği alan, o projenin etki alanı olarak tanımlanır. Proje konusu faaliyetten etkilenecek alanın belirlenmesinde; faaliyetin konusu, projenin inşaat ve işletme aşamalarında çevreye olabilecek muhtemel etkileri, yörede muhtemel ekonomik ve sosyal etkiler önemli rol oynamaktadır. Proje alanında oluşacak etkiler uzun süreli ve kısa süreli etkiler olarak tanımlanmaktadır. Projeden etkilenecek alan belirlenirken; emisyon, gürültü, flora, fauna, en yakın yerleşim birimleri, orman alanları, tarım alanları vb. etkiler göz önünde bulundurulmuştur. Projenin özellikle inşaat aşamasındaki faaliyetler sırasında oluşacak emisyon ve gürültü açısından çevresel etkileri önem arz etmektedir. ÇED raporunda yapılan hesaplamalar ve değerlendirmeler neticesinde proje etki alanı 500 metre alınmıştır. Proje etki alanını gösterir harita ekte verilmektedir (Bkz. EK-5). IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve Biyolojik Çevrenin Özellikleri ve Doğal Kaynakların Kullanımı IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler; bölgenin genel iklim şartları, basınç, sıcaklık, yağış dağılımı, ortalama nispi nem, sayılı günler dağılımı, maksimum kar kalınlığı, buharlaşma, rüzgar dağılımı, (meteorolojik verilerin güncelleştirilmiş ve uzun yıllar gözlem kayıtları, meteorolojik parametrelerin dağılımlarının tablo, grafikler, detaylı anlatımı), Bu bölümde projenin kurulmasının planlandığı Kırıkkale İli nin meteorolojik ve iklimsel özellikleri ile bunlara bağlı bilgiler verilmiştir. Kırıkkale İli denizden 747metre yükseklikte ılıman iklim kuşağında yer almaktadır. Ancak bulunduğu alanın denize uzak oluşu, günlük sıcaklık farkının bozkır olmasından dolayı değişmelere uğraması nedenlerle iklim karasallaşmaktadır. Bu yarı kurak iklim 23

41 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES özelliğinden dolayı ilde yazları sıcak ve kurak, kışları ise soğuk geçer. Yağışlar genellikle yağmur ve kar şeklindedir. Proje için seçilen bölgenin meteorolojik ve iklimsel özelliklerinin belirtilmesinde; yıllarına ait Kırıkkale İli uzun yıllar meteorolojik bülteninden yararlanılmıştır (Bkz. EK-6). Basınç yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama basınç hpa dır. Maksimum basınç hpa, Minimum basınç hpa olarak ölçülmüştür. Tablo 7. Uzun Yıllar Basınç Değerleri (hpa) Aylar Yıllık Ortalama Basınç (hpa) Maksimum Basınç (hpa) Minimum Basınç (hpa) Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Sıcaklık Şekil 9 Uzun Yıllar Basınç Değerleri Grafiği (hpa) yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama sıcaklık 12,6 C dir. En yüksek sıcaklık 41.8 C ile temmuz ayında, en düşük sıcaklık C ile ocak ayında ölçülmüştür. Aşağıda tabloda 53 yıl verilerinden elde edilmiş sıcaklık değerleri verilmiştir. 24

42 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 8. Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu Sıcaklık Değerleri Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıllık Ort. Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklıkların Ortalaması ( C) Minimum Sıcaklıkların Ortalaması ( C) Minimum Sıcaklık ( C) Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Yağış Şekil 10. Sıcaklık Dağılımları Grafiği yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama toplam yağış miktarı mm dir. Günlük en çok yağış miktarı mm. ile haziran ayında, en az yağış miktarı 26.1 mm ile ağustos ayında ölçülmüştür. Tablo 9 Uzun Yıllar Yağış Değerleri (mm) Aylar Yıllık Toplam Yağış Ortalaması (mm) Maksimum Yağış (mm) Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] 25

43 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Şekil 11 Uzun Yıllar Yağış Değerleri Grafiği (mm) Nem yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama nispi nem % 61.9 en yüksek aylık ortalama nispi nem % 77,9 ile aralık ayında, en düşük aylık ortalama nispi nem % 46.7 ile ağustos ayındadır. Tablo 10 Uzun Yıllar Nispi Nem Değerleri (%) Aylar Yıllık Ortalama Nem (%) Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Buharlaşma Şekil 12 Uzun Yıllar Nispi Nem Değerleri Grafiği (%) yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre en yüksek aylık ortalama açık yüzey buharlaşması mm ile temmuz ayındadır. Yıllık maksimum açık yüzey buharlaşması 8.4 mm'dir. 26

44 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 11 Uzun Yıllar Buharlaşma Değerleri (mm) Aylar Yıllık Ortalama Açık Yüzey Buharlaşması(mm) Maksimum Açık Yüzey Buharlaşması (mm) Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Sayılı Günler Şekil 13 Uzun Yıllar Açık Yüzey Buharlaşması Değerleri Grafiği (mm) yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama kar yağışlı günler sayısı 8.1, en yüksek ortalama kar yağışlı gün sayısı 5,8 ile ocak ayında, yıllık ortalama kar örtülü günler sayısı 6,5, en yüksek ortalama kar örtülü gün sayısı 7,6 ile ocak ayında, yıllık ortalama sisli günler sayısı 2,8, en yüksek ortalama sisli gün sayısı 4,3 ile aralık ayında, yıllık ortalama dolulu günler sayısı 1,6, en yüksek ortalama dolulu gün sayısı 0,4 ile nisan-mayıs ayında, yıllık ortalama kırağılı günler sayısı 1,7, en yüksek ortalama kırağılı gün sayısı 7,2 ile aralık ayında, yıllık ortalama orajlı günler sayısı 20,5 en yüksek ortalama orajlı gün sayısı 5,8 ile mayıs ayındadır. Tablo 12 Uzun Yıllar Sayılı Günler Dağılımı Aylar Yıllık Yağışın 0,1 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması Kar Yağışlı Günler Sayısı 8.1 Kar Örtülü Günler Sayısı Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü 27

45 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Şekil 14. Yağışlı, Sisli, Dolulu, Kırağılı, Orajlı Günler Dağılımı Grafiği Maksimum Kar Kalınlığı yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre bugüne kadar ölçülmüş maksimum kar kalınlığı 48 cm dir. Tablo 13 Maksimum Kar Kalınlığı Değerleri Aylar Maksimum Kar Kalınlığı (cm) Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Şekil 15 Maksimum Kar Kalınlığı Grafiği 28

46 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Rüzgâr Yıllık, Mevsimlik, Aylık Rüzgar Yönü yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yönlere göre rüzgârın esme sayıları toplamı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 14 Yönlere Göre Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı Değerleri Yön Yıllık N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre 1. Derece hakim rüzgar yönü (NE) kuzeydoğu, 2. Derece hakim rüzgar yönü (ENE) doğukuzeydoğu, 3. Derece hakim rüzgar yönü (E) doğu yönüdür. Aşağıda esme sayılarına göre yıllık rüzgar diyagramı verilmiştir. Şekil 16 Rüzgârın Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Yıllık) yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre esme sayıları mevsimlik olarak hesaplanmış olup, aşağıdaki tabloda verilmektedir. 29

47 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 15 Mevsimlere Ait Yönlere Göre Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı Yön Kış İlkbahar Yaz Sonbahar N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] İlkbahar Yaz Sonbahar Şekil 17 Mevsimlere ve Esme Sayılarına Göre Rüzgar Diyagramları 30

48 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Şekil 18 Rüzgârın Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramları (Aylık) Yönlere Göre Rüzgar Hızı yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yönlere göre rüzgârın ortalama hızları aşağıdaki tabloda verilmektedir. 31

49 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 16. Yönlere Göre Rüzgârın Ortalama Hız Değerleri (m-sec) Yön Yıllık N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Aşağıda esme hızlarına göre uzun yıllar ortalaması rüzgar diyagramı verilmiştir. Bu doğrultuda esme hızları en yüksek olan yönler (N) kuzey ve (NNW) kuzey-kuzeybatı yönleridir. Şekil 19 Ortalama Rüzgâr Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Yıllık) yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre rüzgarın mevsimlik esme hızları aşağıdaki tabloda verilmektedir. 32

50 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 17 Mevsimlere Ait Yönlere Göre Rüzgârın Ortalama Hızı (m_sec) Yön Kış İlkbahar Yaz Sonbahar N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Şekil 20 Mevsimlere ve Ortalama Rüzgar Hızına Göre Rüzgar Diyagramları Ortalama Rüzgar Hızı yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre bölgenin yıllık ortalama rüzgâr hızı 1,9 m/sn dir. Tablo 18 Uzun Yıllar Ortalama Rüzgâr Hızı Aylar Yıllık Ortalama Rüzgâr Hızı (m-sec) Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü]

51 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Şekil 21 Uzun Yıllar Aylık Ortalama Rüzgâr Hızı Grafiği (m_sec) Maksimum Rüzgar Hızı ve Yönü yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum rüzgâr yönü SSW (güney-güneybatı), maksimum rüzgârın hızı ise 28,1 m/sn dir. Tablo 19 Uzun Yıllar Maksimum Rüzgarın Yönü ve Hızı Değerleri Aylar Yıllık Maksimum Rüzgar Yönü Maksimum Rüzgâr Hızı (m_sec) SW SSW W SSW WSW W W WNW S WSW NNW N SSW Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Şekil 22 Maksimum Rüzgâr Hızı Grafiği (m_sec) Fırtınalı Günler Sayısı ve Kuvvetli Rüzgârlı Günler Sayısı yılları arası Kırıkkale Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama fırtınalı günler sayısı 7,2 dir. Yıllık ortalama kuvvetli rüzgârlı günler sayısı 49,8 dir. 34

52 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 20 Uzun Yıllar Ortalaması Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı Gün Sayısı Değerleri Aylar Yıllık Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Kuvvetli Rüzgârlı Günler Sayısı Ortalaması Kaynak: [Meteoroloji Genel Müdürlüğü] Şekil 23. Uzun Yıllar Ortalaması Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı Gün Sayısı Değerleri IV.2.2. Jeolojik Özellikler IV Bölgesel jeoloji, sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası, stratigrafik kolon kesitleri, İnceleme alanı Kırıkkale İli, Merkez İlçesi sınırları içinde proje alanında genelde Tersiyer yaşlı kaya birimleri ile Kuvaterner yaşlı genç çökeller yüzeylenmektedir. Bölgede, Üst Kretase'de yerleşmiş olan ofıyolitlimelanj üzerine Mestrihtiyen den Üst Eosen e kadar uzanan zaman aralığında denizel fasiyeste fliş türü sediman kayaçlar çökelmiştir. Uzun bir süreyi içeren bu devirde sedimantasyon devamlı olmamış, çökellerin zaman zaman ve yer yer yükselme, aşınma ve tekrar deniz altında kalmaları sonucunda, birimler birbirleri üzerine açısal uyumsuzluklarla gelmişlerdir. Lütesiyen'den itibaren deniz geri dönmemek üzere çekilmiş ve çekilmeden ötürü bölgede oluşan akarsular, göller ve geniş alanlar kaplayan sığ göllerde, kırmızı renkli konglomera- marn ardalanmalı formasyonlar ile bunların üzerlerine gelen beyaz renkli jipsli seriler yatay olarak çökelmişlerdir Proje alanı ve çevresine ait genel jeoloji haritası Ek-7 de verilmiştir. Stratigrafik Jeoloji Genel ve stratigrafik jeoloji değerlendirmelerinde, 1/ ölçekli Türkiye Jeoloji Haritası Paftası, 1/ ölçekli Türkiye Jeoloji Haritaları Kırşehir-I30 paftası ve çalışma alanını kapsayan 1/ ölçekli jeolojik paftalar göz önünde bulundurulmuştur. Proje alanı ve yakın çevresinde Geç Kretase-Erken Eosen yaşlı Kırşehir bloğuna ait kayaçlar gözlenir. Bölgede Orta Eosen transgresyonu ile başlayan örtü kayaçları tüm birimlerin üzerine uyumsuzlukla gelmektedir. Proje alanı ve yakın çevresine ait genelleştirilmiş stratigrafik kesit aşağıdaki şekilde verilmiştir. 35

53 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Şekil 24 Genelleştirilmiş stratigrafik kesit 36

54 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES IV Proje alanı jeolojisi, inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5000 ya da varsa 1/1000 ölçekli) jeoloji haritası ile proje kapsamındaki ünitelerin kesitleri, harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak hazırlanması jeolojik bilgilerin formata uygun olarak detaylandırılması), Proje alanına ait jeolojik bilgiler aşağıda özetlenmiştir. Kırşehir Bloğu Çiçekdağ Formasyonu (Kç) Çiçekdağ formasyonu, diyabaz, bazalt, spilitik bazalt, spilit, bazik tüf, lav, pelajik kireçtaşı, çamurtaşı ve radyolarit-çört bant ve mercekleri ile volkanik kumtaşlarından oluşur. Birim diyabaz daykları, bazalt, spilitik bazalt, spilit ve bunlarla ardalanan pelajik kireçtaşı, çamurtaşı, radyolarit ve çört bantları ile başlayıp üste doğru sarımsı, kahverengimsi volkanik malzemeli kumtaşı ve silttaşları ile sonlanır. Formasyon kapsadığı fosil içeriğine göre Senomaniyen-Kampaniyen yaşlıdır. Orta Anadolu Granitoyitleri (Kog) Birim granit, granit porfir, granodiyorit, granodiyorit porfir, kuvarsdiyorit, kuvarsmonzonit, kuvarsmonzonit porfir, siyenit, mikrosiyenit türü kayaçlardan oluşur. Renk, yapı, doku ve mineral bileşimi kayaç türüne bağlı olarak değişir. Granitoyitlerde differansiyasyon neticesinde mafik minerallerin yoğunluğundan dolayı çökmesi ve bir araya toplanması çok yaygındır. Proje alanı yakın çevresinin farklı kesimlerinde Dizilitaş formasyonu, İncik formasyonu ve İç Anadolu grubuna ait çökel kayaçlar tarafından uyumsuzlukla örtülen granitoyidler, Geç Kretase yaşlı Çiçekdağ formasyonunu keser. Kayaçta şelit, manyetit, pirit, kalkopirit ve spekülaritte görülür. Birimin yaşı Santoniyen - Kampaniyen dir. Kötüdağ Volkaniti (Kkö) Dasitik ve riyolitik kayaçlardan oluşan Kötüdağ volkaniti Orta Anadolu granitoyitinin son evresidir. Birimin yaşı kesin olmamakla beraber Erken Senoniyen yaşlıdır. Örtü Kayaçları İncik Formasyonu (Toi) Birim, regresif özellikli, evaporitli, kırmızı kahve, gri renkli, paralel çapraz katmanlı, az köşeli-köşesiz taneli, orta-iyi-yer yer gevşek tutturulmuş karasal çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı ardalanmasından oluşur İncik formasyonu alt kesimleri, orta-iyi tutturulmuş, ince-orta-kalın paralel katmanlı kumtaşları ile ardalanmalı jips-anhidrit ve çamur taşlarından oluşur. Orta-Üst seviyeleri, çamur taşları ile ardanımlı ve üste doğru artan orandan çapraz katmanlı çakıltaşı ve kumtaşlarından oluşur. Birimin üst dokanağı Geç Miyosen- Pliyosen yaşlı İç Anadolu grubu çökelleri tarafından uyumsuz olarak örtülür. Formasyonun kalınlığı m yi bulur. Fosil 37

55 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES içermeyen birim, altında ve üstünde yer alan formasyonlara göre Geç Eosen-Oligosen yaşlıdır. İç Anadolu Grubu (Ti) Birim Orta Anadolu da geniş bir alanda yüzeyler. Birim kızıl-kahve renkli, katmansız veya az belirgin katmanlı, çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, jips ve anhidrit ile kireçtaşı ve ignimbrit ara düzeylerinde oluşur. Karasal koşullarda çökelen birimin, yamaç molozu ile temsil edilen kesimleri kırmızı renkli, tane desteksiz çakıltaşı, az kumtaşı ve bunların içinde bulunduğu çamur taşlarından oluşur. Kanal fasiyeslerini oluşturan kesimleri kızıl, kahve renkli, çapraz katmanlı, çakıltaşı, kumtaşı ve çamurtaşı bant ve mercekleri şeklindedir. Birimin üst kesimlerini oluşturan ve havza ortası gölsel fasiyeslerle temsil edilen kesimler, bazı yerlerde tutturulmamış kumtaşı, çamurtaşı, jips ve anhidritlerden, bazı yerlerde ise çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, kireçtaşı ve ignimbirit ara seviyelerinden oluşur. Formasyona ait çökeller Miyosen öncesi kayaçları uyumsuzlukla örter. Üzerinde ise uyumsuz olarak Kuvaterner çökelleri yer alır. Birimin içerdiği fosile göre yaşı Geç Miyosen- Pliyosen dir. İç Anadolu grubu içerisindeki formasyonların tamamı birbirleri ile yanal ve düşey olarak geçişlidir. Alüvyon (Qal) Güncel ve eski dere yataklarında yüzeylenir. Bozumsu, kırmızımsı renkte toprak, silt ve kil karışımından oluşmaktadır. Alüvyonlar tutturulmamıştır. Proje alanı ve yakın çevresinde alüvyon kalınlığı derindir. Regülatör Yeri Kavak Regülatörü, Hasandede Köyü kuzey batısında 674,50 m talveg kotunda, m yüksekliğinde olup beton dolgu gövde tipinde inşa edilecektir. Su alma yapısı regülatör sol sahilinde olacaktır. Regülatör ve su alma yapısı yerinde Kretase yaşlı bozumsu, kırmızımsı renkte toprak, silt ve kil karışımından oluşan alüvyon birimi bulunmaktadır. Alüvyon altında ise Orta Miyosen-Pliyosen yaşlı İç Anadolu grubu birimleri olduğu tahmin edilmektedir. Birim kızıl-kahve renkli, katmansız veya az belirgin katmanlı, çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, jips ve anhidrit ile kireçtaşı ve ignimbrit ara düzeylerinden oluşur. Karasal koşullarda çökelen birimin, yamaç molozu ile temsil edilen kesimleri kırmızı renkli, tane desteksiz çakıltaşı, az kumtaşı ve bunların içinde bulunduğu çamur taşlarından oluşur. Birimin üst kesimlerini oluşturan ve havza ortası gölsel fasiyeslerle temsil edilen kesimler, bazı yerlerde tutturulmamış kumtaşı, çamurtaşı, jips ve anhidritlerden, bazı yerlerde ise çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, kireçtaşı ve ignimbrit ara seviyelerinden oluşur. Regülatörün oturacağı alüvyon litolojik olarak geçirimli özelliktedir. Bu sebeple regülatör altında enjeksiyon ile geçirimsizliği sağlamak yada alüvyon birimi kaldırarak regülatör temelini sağlam ana kayaya oturtmak gerekmektedir. Nihai sıyırma kazısı derinliğini, regülatör temelindeki birimlerin taşıma gücü, geçirimlilik ve diğer jeolojik-jeoteknik özelliklerini belirlemek amacıyla, kati proje aşamasında açılmak üzere, sağ ve sol sahilde 1 er adet olmak üzere minimum 2 adet temel sondaj kuyusu açılması öngörülmektedir. Arazideki duruma göre önerilen sondaj kuyu sayısı arttırılabilir veya azaltılabilir. 38

56 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Regülatör yerindeki kazıların geneli alüvyon içinde olacağı için kazı şev eğimleri 1/1 (yatay/düşey) olarak alınması uygun görülmüştür. Yapılacak sıyırma kazısından sonra regülatör yerinde duraylılık sorunu beklenmemektedir. Santral Yeri Santral binası kuyruk suyu kotu m dir. Regülatörden alınan sular su alma yapısı vasıtasıyla santral binasına iletilecektir. Kızılırmak sol sahilinde inşa edilecek santral yerinde alüvyon malzeme bulunmaktadır. Bozumsu, kırmızımsı renkte toprak, silt ve kil karışımından oluşan alüvyon kalınlığının yüksek olduğu düşünülmektedir. Alüvyon altında ise Orta Miyosen-Pliyosen yaşlı İç Anadolu grubu birimleri olduğu tahmin edilmektedir. Birim kızıl-kahve renkli, katmansız veya az belirgin katmanlı, çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, jips ve anhidrit ile kireçtaşı ve ignimbirit ara düzeylerinden oluşur. Karasal koşullarda çökelen birimin, yamaç molozu ile temsil edilen kesimleri kırmızı renkli, tane desteksiz çakıltaşı, az kumtaşı ve bunların içinde bulunduğu çamurtaşlarından oluşur. Birimin üst kesimlerini oluşturan ve havza ortası gölsel fasiyeslerle temsil edilen kesimler, bazı yerlerde tutturulmamış kumtaşı, çamurtaşı, jips ve anhidritlerden, bazı yerlerde ise çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı, kireçtaşı ve ignimbirit ara seviyelerinden oluşur. Santral temelinin oturacağı alüvyon litolojik olarak geçirimli özelliktedir. Bu sebeple santral altında enjeksiyon ile geçirimsizliği sağlamak yada alüvyon birimi kaldırarak santral temelini sağlam ana kayaya oturtmak gerekmektedir. Santral yerindeki kazıların geneli alüvyon içerisinde olacağı için kazı şev eğimleri 1/1 (yatay/düşey) olarak alınması uygun görülmüştür. Santral yeri temelindeki birimlerin taşıma gücü, duraylılık ve diğer jeolojik-jeoteknik özelliklerini belirlemek amacıyla, kati proje aşamasında açılma üzere, minimum 3 adet temel sondaj kuyusu açılması öngörülmektedir. Arazideki duruma göre önerilen sondaj kuyu sayısı arttırılabilir veya azaltılabilir. Açılacak temel sondaj kuyularının yerleri ekli jeolojik harita ve üzerinde gösterilmiştir. Rezervuar Sahası (Göl Alanı) Jeolojisi Rezervuar sahası göl alanında, alüvyon birimleri bulunmaktadır. Kızılmak nehri üzerinde yapılması planlanan Kavak HES proje yerinin rezervuar (göl alanı) sahasında güzergâh boyunca heyelan, akma ve benzeri kitle hareketleri gözlenmemiştir ve alanın duraylığını etkileyecek topografik-jeolojik yapı gözlenmemektedir. Kavak HES projesi rezervuar sahasında duraylılık yönden bir sorun olmayacağı yapılan fizibilite çalışmaları neticesinde ortaya çıkmıştır. Proje yerine ait jeoloji haritaları ekte verilmektedir (Bkz. EK-7). 39

57 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES IV Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan risk haritası, heyelan yağış ilişkisi Proje alanı ve çevresi için aşağıdaki şekilde verilen heyelan risk haritası incelendiğinde; proje alanında büyük ölçekli ve aktif tespit edilmiş heyelan/kayma/akma şeklinde kitle hareketi bulunmadığı görülmektedir. Proje Alanı Şekil 25 Proje Alanına Ait Heyelan Risk Haritası Kaynak: MTA,

58 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje güzergâhı boyunca heyelan, akma ve benzeri kitle hareketleri gözlenmemiştir ve alanın duraylığını etkileyecek topografik-jeolojik yapı gözlenmemektedir. Regülatör yerinde yapılacak sıyırma kazısından sonra duraylılık sorunu beklenmemektedir. Proje kapsamında kaya düşmesi ve toprak kayması olabilecek alanlarda şev stabilitesi sağlanacak, şev eğimi 45 dereceden az olacak şekilde sağlanacak ve alt kotlara istinat duvarı veya yükseltisi yapılarak çalışılacaktır. Bununla birlikte kuyruksuyu taraması hattı boyunca riskli olduğu tespit edilen bölgelerde, ilgili kurumlar tarafından gerekli görülen (Şev koruma duvarları, taş tahkimat vb.) önlem ve tedbirler alınacaktır. Planlama aşamasında tespit edilen taş tahkimat yerleri rapor ekinde gösterilmektedir (Bkz. EK-22). IV Proje sınırları içerisindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması durumunda da uygulanmalıdır), jeolojik riskler ve alınacak önlemler, Projenin planlandığı alan eğimin az olduğu bir alan olmakla beraber, yapılan fizibilite çalışmaları sonucu alanda jeolojik açıdan herhangi bir sorun öngörülmemiştir. Bununla birlikte sahada inşaat aşamasından önce aşağıdaki çalışmalar gerçekleştirilecektir; - Kavak HES projesi regülatör yerinde nehir yatağında alüvyonun kalınlığı, temel kayanın geçirimliliğini ve taşıma gücünü öğrenmek amacıyla yeterli derinlikte 2 adet temel sondaj açılacaktır. - Açılacak temel sondajlarda basınçlı su testleri yapılacak, formasyonun geçirimliliği belirlenecek ve yer altı suyu seviyeleri tespit edilecektir. - Açılacak bu temel sondajlarda, yerinde ve laboratuvarda projede kullanılacak parametreler için gerekli deneyler yapılacaktır. - Santral yerinden alınacak örnekler üzerinde yapılacak laboratuvar deneylerinden elde edilecek sonuçlara göre şev stabilite analizleri yapılacaktır. IV Depremsellik ve doğal afet potansiyeli Proje sahası Bakanlar Kurulu nun 18 Nisan 1996 tarih ve 96/8109 sayılı Kanunu ile yürürlüğe girmiş mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası na göre 1. derece deprem bölgesi sınırları içerisinde kalmaktadır. İlde önceki yıllarda meydana gelen depremler ve şiddetleri aşağıdaki gibidir M= M= M=4.3 Ülkemizde depremlerin büyük çoğunluğu tektonik sonrası yerleşmelerden meydana gelmektedir. Bu nedenle bilinen merkez üslerinin hemen hepsinin odak derinliği 60 km nin altındadır. Önemli sayılabilecek merkez üslerinin odak derinliği 10~25 km arasında değişmektedir. 41

59 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje Alanı Şekil 26 Türkiye Diri Fay Haritası, MTA Regülatör yerinin hemen kuzeydoğusunda Karakeçili Fay Zonu yer almaktadır. Deprem durumu ile ilgili olarak proje çalışmalarında yatay yer ivmesinin 0.20 g olarak alınması uygun olacaktır. Kati proje aşamasında deprem risk analizi yapılacaktır. Kırıkkale İl inin deprem haritası aşağıdaki şekilde verilmiştir. 42

60 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Şekil 27 Kırıkkale İli Deprem Haritası Söz konusu alanda yapılacak olan her türlü yapılarda mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik esaslarına titizlikle uyulacaktır. IV Jeoteknik Etüt Raporu (proje kapsamındaki tüm ünitelerin detaylı jeoteknik etütleri) Aşağıda verilen bilgiler proje kapsamında hazırlanan kati proje aşaması jeolojikjeoteknik etüt raporundan alınmıştır. Regülatör yeri güzergahında YRSK-1 (22 m), YRSK-2 (22 m), santral yerinde YSSK-1(32,5m),YSSK-2(23,5 m), YSSK-3(25 m.), taşkın koruma duvarı temelinde YSK- 1(35,5 m.), YSK-2(35,5m) olmak üzere 7 adet ve toplam 196 m temel araştırma sondaj kuyuları açılmış, şartnameye uygun olarak istenen seviyelerde ana kayanın geçirimliliğinin belirlenmesi amacıyla basınçlı su deneyleri, serbest permabilite deneyleri ve standart penetrasyon deneyleri gerçekleştirilmiş alınan örnekler üzerinde laboratuvar deneyleri yapılmıştır. Regülatör yeri güzergahında açılan temel sondaj kuyularında yeraltı suyu seviyesi ölçümleri sonucunda yeraltı suyu seviyesi 0,5 m ile 7,5 m arasında değişmektedir. Kavak regülatörü aks yerinde geçirimsizliğin sağlanması amacıyla 3.00 m.(üç metre )aralıklı, tek sıra perde enjeksiyonu önerilmiştir. Ayrıca 3.00 m.(üç metre)aralıklı, çift sıra olarak 5.00 m derinlikte kapak enjeksiyonu projelendirilmiştir. 43

61 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Regülatör yeri çevresinde göletin yapılacağı Kızılırmak nehrinden daha düşük kotta vadi olmadığı ve göl rezervuarından dışarıya su kaçağı olmayacağı kanaatine varılmıştır. İnceleme alanında bulunan granitte gözlenen eklemler genellikle kuzeybatıgüneydoğu yönünde uzanırlar. Eğimleri dik ve dike yakındır. Eklemler içindeki dolgu hidrotermal alterasyon ürünü killerdir. Pliyosen yaşlı çökellerin doğal konumunda değişiklik olmamıştır. Eğimleri yatay veya yataya yakındır. Kavak Regülatörü ve HES projesi yapı yerlerinde açılan temel sondaj kuyularında çoğunlukla düzgün ve sağlam karotlar alınmıştır. Yer yer sondaj suyunun yıkaması sonucunda kırıklı, parçalı ve kırıntılı karot alınmıştır. Karot yüzdeleri % 50 -%100 arasında olup ortalama olarak % 94 olarak tespit edilmiştir. RQD değerleri çoğunlukla çok zayıf ve yer yer zayıf değerlerde bulunmakta olup ortalama RQD yüzdesi % 9 olarak tespit edilmiştir. Regülatör yerinde YRSK-1 ve YRSK-2 nolu temel sondaj kuyuları açılmıştır. Temel sondaj kuyusunda geçilen bozumsu, siltli, milli ve kum karışımından oluşan alüvyon biriminde stabilite, duraylılık ve taşıma gücü yeterli değildir. Alüvyon biriminin altında temel kayayı oluşturan Üst Kretase yaşlı granit birimleri duraylı ve dayanımlı olup taşıma gücü değerleri yönüyle herhangi bir sorun beklenmemektedir. Santral binası yerinde planlama aşamasında 3 adet temel sondaj kuyusu açılmıştır. YSSK-1 kuyusunda; m. arası çevresel atık ( dolgu ), m. arası siltli, milli kum, m. arası grimsi beyaz renkli, yer yer ayrışmış, kırıklı, çok parçalı, granit birimlerinde stabilite, duraylılık ve taşıma gücü sorunları bulunmamaktadır. YSSK-2 kuyusunda; m arası siltli, milli kum, m arası yuvarlak, yarı yuvarlak çakıl, m. arası grimsi beyaz renkli, yer yer ayrışmış, kırıklı, çok parçalı, granit birimlerinde stabilite, duraylılık ve taşıma gücü sorunları bulunmamaktadır. YSSK-3 kuyusunda; m arası siltli, milli, çok çakıllı kum, m arası siltli, milli kum, m arası yuvarlak, yarı yuvarlak çakıl, m arası grimsi beyaz renkli, yer yer ayrışmış, kırıklı, çok parçalı, granit birimlerinde stabilite, duraylılık ve taşıma gücü sorunları bulunmamaktadır. Taşkın koruma duvarı sol sahilinde YSK-1 nolu temel sondaj kuyusu açılmıştır. YSK-1 kuyusunda; m. arası çevresel atık ( dolgu ), m. arası siltli, milli kum, m. arası yuvarlak, yarı yuvarlak çakıl, m. arası grimsi beyaz renkli, yer yer ayrışmış, kırıklı, çok parçalı, granit birimlerinde stabilite, duraylılık ve taşıma gücü sorunları bulunmamaktadır. Taşkın koruma duvarı sağ sahilinde YSK-2 nolu temel sondaj kuyusu açılmıştır. YSK-1 kuyusunda; m. arası çevresel atık ( dolgu ), m. arası siltli, milli kum, m. arası yuvarlak, yarı yuvarlak çakıl, m. arası grimsi beyaz renkli, yer yer ayrışmış, kırıklı, çok parçalı, granit birimlerinde stabilite, duraylılık ve taşıma gücü sorunları bulunmamaktadır. Regülatör ve su alma yapısı yerinde silt ve kil karışımından oluşan alüvyon birimi bulunmaktadır. Alüvyon altında ise Üst Kretase yaşlı grimsi beyaz renkli, yer yer ayrışmış, kırıklı, çok parçalı granit birimleri temel kayayı oluşturmaktadır. 44

62 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Regülatörün yerindeki alüvyon litolojik olarak geçirimli özelliktedir. Bu sebeple regülatör temeli sağlam ana kayaya oturtulduktan sonra ana kayada geçirimsizliği sağlamak amacıyla perde enjeksiyonu yapılması gerekmektedir. Regülatör yerindeki kazıların geneli alüvyon içerisinde olacağı için kazı şev eğimleri 1/1 (yatay/düşey) olarak alınması uygun görülmüştür. Yapılacak sıyırma kazısından sonra regülatör yerinde duraylılık sorunu beklenmemektedir. Santral binası kuyruk suyu kotu m dir. Regülatörden alınan sular su alma yapısı vasıtasıyla santral binasına iletilecektir. Kızılırmak sol sahilinde inşa edilecek santral yerinde alüvyon malzeme bulunmaktadır. Santral binası yerinde planlama aşamasında açılan 3 adet temel sondaj kuyusunda geçilen Bozumsu, kırmızımsı renkte toprak, silt ve kil karışımından oluşan alüvyon kalınlığı 11,50-15,00 m arasında değişmektedir. Alüvyon altında ise Üst Kretase yaşlı grimsi beyaz renkli, yer yer ayrışmış, kırıklı, çok parçalı granit birimleri temel kayayı oluşturmaktadır. Proje kapsamında yapılacak yapılar için mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın (Afet İşleri Genel Müdürlüğü) tarih ve sayılı Genelgesi ve gün ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik/jeoteknik etüt raporlarının Başbakanlık Afet Acil Durum Yönetim Başkanlığı nın gün ve 373 sayılı genelgesine göre onaylatılacak ve İmar Planına Esas Jeolojik-Jeoteknik Etüt Raporu nda belirtilen plan kriterleri yetkili firma tarafından yerine getirilecektir. IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yeraltı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri), Proje alanında ağırlıklı olarak alüvyon yüzeylenmekte, Kızılırmak vadisinin alüvyonla içinde bulunduğu yamaçlar boyunca ise yaşlıdan gence doğru Orta Anadolu Granitoyidleri, İncik formasyonu ve İç Anadolu Grubu yer almaktadır. Orta Anadolu Granidleri proje alanı yakın çevresinin farklı kesimlerinde Dizilitaş formasyonu, İncik formasyonu ve İç Anadolu grubuna ait çökel kayaçlar tarafından uyumsuzlukla örtülmektedir. İlksel olarak akifüj karakterinde olan birim özellikle yüzeye yakın kesimlerde tektonik ve atmosferik etkiler sonucu gelişen eklem takımları nedeniyle ikincil gözeneklilik ve iletimlilik kazanmıştır. Bu nedenle yüzeye yakın kesimleri yer yer zayıf verimli akifer ya da akitard karakteri kazanmıştır. Stratigrafik olarak granitoyidler üzerinde yer alan İncik formasyonun alt kesimleri, orta-iyi tututurulmuş, ince-orta-kalın paralel katmanlı kumtaşları ile ardalanmalı jips-anhidrit ve çamurtaşlarından oluşur. Orta-üst seviyelerde ise çamurtaşları ile ardanalımlı ve üste doğru artan orandan çapraz katmanlı çakıltaşı ve kumtaşı içermektedir. Kalınlığı 3100 m yi bulan formasyon ince taneli kesimleri akitard, orta-kaba taneli bölümleri ise akifer karakterindedir. İç Anadolu Grubu na ait kaya birimleri Orta Anadolu da geniş bir alanda yüzeyler. Birim kızıl-kahve renkli, katmansız veya az belirgin katmanlı, çakıltaşı, jips ve anhidrit ile kireçtaşı ve ignimbirit ara düzeylerinde oluşur. Karasal koşullarda çökelen birimin, yamaç molozu ile temsil edilen kesimleri kırmızı renkli, tane desteksiz çakıltaşı, az kumtaşı vebunların içinde bulunduğu çamurtaşlarından oluşur. Kalan fasiyeslerini oluşturan kesimleri kızıl, kahve renkli, çapraz katmanlı, çakıltaşı, kumtaşı ve çamurtaşı bant ve mercekleri şeklindedir. Birimin ince taneli kesimleri akitard, orta-kaba taneli bölümleriile kireçtaşı seviyeleri ise akifler 45

63 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES karakterindedir. Alüvyon Kızılırmak vadisi boyunca yer almakta olup, kırmızımsı renkte toprak, silt, kil, kum ve çakıl karışımında oluşmaktadır. Talveg eğiminin düşüklüğünden dolayı ince taneli malzeme egemendir. Akifer oluşturan seviyelerdeki akış topografyayı izlemekte, yeraltısuyu akımı Kızılırmak ya da buna bağlı yan kollara yönelen biçimde gerçekleşmektedir. Bununla birlikte akifer seviyelerinin akarsu akımına katkısı sınırlıdır. Alüvyonun beslenimi büyük oranda membadan kaynaklanan yağış ve kar erimesine bağlı akarsu akımı ile sağlanmaktadır. Proje sahasının memba kesimindeki barajlardan dolayı akarsu akımı regüledir. Bu nedenle, yerel akım büyüklüğü üzerinde memba kesimdeki yağış ve kar erimesinin etklisi yoğun yağış ve kar erimesi dönemleri dışında hissedilmektedir. Projenin uygulanması ile mevcut hidrojeolojik koşullarda dikkate değer bir değişiklik oluşması beklenen bir durum değildir. İnceleme alanının ve çevresinin en büyük akarsuyu Kızılırmak Nehri dir. Sivas ın Zara İlçesi nin doğusundaki dağlardan doğan Kızılırmak, il topraklarına güneyde Çelebi İlçesi nden girer; kuzey yönünde akarak Merkez ilçede kuzeybatıya yönelir, il topraklarından çıkıp kuzeyde Çankırı-Kırıkkale il sınırını oluşturur. Kızılırmak ın Hasandede Hacılar arazileri üzerinde Kapulukaya Barajı kuruludur. İnceleme alanına ilişkin araştırmalarda Kızılırmak Nehri nin debisi mevsimsel koşullara göre değişmektedir. Yağmur ve kar sularıyla beslenen nehrin rejimi düzensizdir. Temmuz ve şubat arasında düşük su düzeyinde akan nehir, mart ayında hızla kabarmaya başlar ve nisan ayında en yüksek su düzeyine ulaşır. Ortalama debisi 184 m³/sn olan nehrin 20 yıllık gözlem süresince en az 18,4 m³/sn' ye ve en çok m³/sn' ye ulaştığı tespit edilmiştir. Sondajlarda yapılan ölçümlere göre YASS 0,5 m. ile 7,5 m. arasında değişmektedir. Tablo 21 Gölet Yerinde Açılan Sondajların Yeraltı Suyu Seviyesi (YASS) Bilgileri 1 1 Kavak Regülatörü ve HES Projesi Kati Proje Aşaması Jeolojik-Jeoteknik Etüt Raporu 46

64 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES IV.2.4. Hidrolojik özellikler (yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m3/sn), akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait aylık akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, projenin üzerinde gerçekleştirilen suyun herhangi bir su kaynağı (dere, göl, çay vs.) ekosistemini besleyip beslemediği hakkında bilgi, Projenin ana su kaynağı olan Kızılırmak Nehri, Türkiye topraklarından doğarak yine, Türkiye topraklarından denize dökülen en uzun akarsudur. Uzunluğu km dir. Nehir taşımacılığı için kullanılmaz. Başlıca kolları Delice Irmağı, Devrez ve Gökırmak tır. Nehir, İç Anadolu'nun en doğusundaki Sivas İli, İmranlı İlçesi nde Kızıldağ 'ın güney yamaçlarından yaklaşık 39,8 kuzey 38,8 doğu noktasından doğar, ilk önce batı ve güney batıya 38,7 kuzey 34,8 doğu ya kadar akar, daha sonra yay şeklinde biçimlenir. İlkin batıya, daha sonra kuzey doğudaki Tuz Gölü'nü geçerek kuzey batıya akar. Daha sonra kuzey ve kuzey doğuya yönelir. Burada Delice Irmağı ile doğu batı nokasında birleşir. Sonra zig zaglar çizerek kuzey batıya akar doğu batı da Devrez Nehri ile birlikte akar ve kuzeydoğuya doğru döner. Sonuçta Karadeniz'e kuzey doğu noktasında boşalır. Sırasıyla Sivas, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Aksaray, Çankırı, Çorum ve Samsun illerinden geçerken çok sayıda dere ve çayın sularını toplayarak Bafra Burnu'ndan Karadeniz'e ulaşır. Yağmur ve kar sularıyla beslenen nehrin rejimi düzensizdir. Temmuz ve şubat arasında düşük su düzeyinde akan nehir, mart ayında hızla kabarmaya başlar ve nisan ayında en yüksek su düzeyine ulaşır. Ortalama debisi 184 m³/sn olan nehrin 20 yıllık gözlem süresince en az 18,4 m³/sn'ye ve en çok m³/sn'ye ulaştığı tespit edilmiştir. İrili ufaklı birçok gölün bulunduğu Kızılırmak Deltası, Türkiye'nin Karadeniz kıyısında özelliğini büyük ölçüde koruyabilmiş en önemli sulak alanlarından biridir. 321 kuş türünün bulunduğu delta bitkiler bakımından da öneme sahiptir. Deltanın doğu tarafında ülkemizin nadir su basar ormanlarından Geleriç Ormanı bulunur. 2 Proje kapsamındaki regülatör kesitinde akımlar büyük oranda membadan kaynaklanan ve memba kesimdeki barajlarca regüle edilen yüzey ve yeraltı akışca sağlanmaktadır. Akarsu akımı membadaki baraj regülasyonlarından dolayı yıl içinde büyük bir değişim göstermemekte olup, söz konusu durumun uzun yıllardır devam etmesi nedeniyle biyolojik ve ekolojik yapının da söz konusu hidrolojik şartlar altında yüzey suyu sistemi ile uyum içinde geliştiği anlaşılmaktadır. Doğal koşullarda biyolojik ve ekolojik yapının uzun yıllar boyu süreklilik göstermesi anılan adaptasyonun bir sonucudur. Proje kapsamında regülatör yerini temsil eden uzun yıllara ait aylık akım değerleri DSİ Genel Müdürlüğü tarafından onaylanmış olup, aşağıdaki tabloda ve rapor ekinde verilmektedir (Bkz. EK-8)

65 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 22 Regülatör Yerini Temsil Eden Uzun Yıllara Ait Aylık Akım Değerleri (m 3 /s) Proje kapsamında mevcut su kalitesinin tespit edilmesi amacıyla Kızılırmak Nehri nin regülatör memba ve mansabından su numuneleri alınmış ve Bakanlıkça yetkilendirilmiş laboratuvar firması tarafından analizi yapılmıştır. Analiz sonuçları ekte verilmektedir (Bkz. EK-21). IV.2.5 Yüzeysel Su Kaynaklarının Mevcut ve Planlanan Kullanımı, varsa havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu derenin herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu dereden içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı, 1/ lik topografik haritada gösterimi Kızılırmak Nehri üzerine 8 baraj yapılmıştır. Bunlar Kayseri İli nde Sarıoğlan, Yemliha Kasabası nda kurulmuş olan Yamula Barajı, Ankara yakınlarındaki Kesikköprü, Hirfanlı ve Kapulukaya barajları ile nehrin Bafra Ovası na kurulmuş Altınkaya ve Derbent barajlarıdır. Nehir üzerine son olarak Obruk Barajı yapılarak 2007 yılı içerisinde su tutumuna başlanılmıştır. Kırıkkale İli ve çevresindeki yerleşim yerlerine içme ve kullanma suyu temini amacıyla Kızılırmak Nehri üzerindeki Kapulukaya Barajı ndan 142,5 hm 3 /yıl su verilmektedir. Proje İller Bankası tarafından yürütülmüş ve 2011 yılında işletmeye açılmıştır

66 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje Alanı Şekil 28 Proje Alanı ve Çevresinin Mevcut, Planlanan Su Kullanımı Haritası Kaynak: Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü IV.2.6. Toprak Özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.), Kırıkkale İl toprakları genelde kahverengi topraklardan oluşmaktadır. Yüzeyde kahverengi veya grimsi olan bu topraklar, küçük taneli olup kolayca dağılabilmektedir. Kireç oranı oldukça yüksektir. Ana kayası volkanik özellik gösterir. Bu topraklar çok engebeli alanlardaki çukurumsu bölümlerde birikmiştir. Üzerlerinde çıplak volkanik kaya yüzeyleri görülür. Mineral bakımından zengin olduklarından verimlidirler. Ayrıca güneyde akarsu kenarlarında alüvyon topraklar bulunur. Bunlar yer yer kalın örtüler oluşturur. Eğilimleri çok azdır. Tarla tarımına ve sulu tarıma elverişlidirler. Yörenin az yağış alması ve kuraklık toprak oluşumunda 49

67 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES önemli etkendir. Kırıkkale İli nin merkez ve ilçelere göre toprak durumu aşağıda tablo halinde verilmiştir. Tablo 23 Kırıkkale İli Toprak Özellikleri ve Alan Miktarları İlçenin Adı Yüzölçümü (Ha) Tarım Alanı Orman ve Fundalık Çayır-Mera Oran (%) Miktar (Ha) Tarım Dışı Arazi (Diğer arazi) Oran (%) Miktar (Ha) Oran (%) Miktar (Ha) Oran (%) Miktar (Ha) İl Toplamı , , , , Merkez , , , , Bahşili , , , , Balışeyh , , , , Çelebi , , , ,0 657 Delice , , , , Karakeçili , , , , Keskin , , , , Sulakyurt , , , , Yahşihan , , , , Kaynak: Kırıkkale İli Çevre Durum Raporu, 2011 Proje Alanı Toprak Özellikleri Kavak Regülatörü ve HES Projesi nin planlandığı alanda dip taraması yapılacak alanın sağ ve sol sahillerinde genellikle büyük toprak gruplarından F (Kırmızımsı Kahverengi Topraklar), B (Kahverengi Topraklar), A (Alüvyal Topraklar), K (Kolüvyal Topraklar) erozyon derecesi bakımından 1. derece olan (Hiç veya çok az) araziler yer almaktadır. Proje alanına ait arazi varlığı haritası ekte verilmektedir (Bkz. EK-9) IV.2.7. Tarım Alanları (tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri Kırıkkale İli toplam alanı km 2 dir. Kırıkkale İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü verilerine göre, il toplam alanının hektarı tarımsal üretimde kullanılmaktadır. Başka bir deyişle tarımsal amaçlarla kullanılan arazinin toplam arazi içindeki oranı % 66 dır.tarımda etkin olarak kullanılan araziler içinde tarla arazileri en büyük paya sahiptir. Kırıkkale İli ve ilçelerinde gerçekleştirilen tarımsal üretimlere ait bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir. 50

68 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Tablo 24 Kırıkkale İli ve İlçeleri Arazi Kullanım Biçimleri İlçenin Adı Köy Sayısı Top. Köy Alanı Tarım Alanı ARAZİNİN KULLANIŞ BİÇİMİ (ha) TOPLAM Uzun Ömür Bitkileri Sebze Bahçeleri Tarla Arazisi Nadas ve Dinlendirme Arazisi Sulanan Sulanmayan Sulanan Sulanmayan Sulanan Sulanmayan Sulanan Sulanmayan Sulanan Sulanmayan Daimi Çayır ve Otlak Koruluk ve Orman Arazisi Kullanılma yan Arazi Tarıma Elverişsiz Arazi İl Toplamı , , ,9 686, ,0 368, , ,0 0, , , ,0 0, ,0 Merkez , ,5 527,3 70,0 602,0 60, , , , , , ,0 Bahşili , ,0 17,0 3,0 8, , , , , , ,0 Balışeyh , ,8 250,4 50,0 17,1 4,2 451, , , , , ,0 Çelebi , ,7 35,2 0,0 3, , , , ,0 808,0 657,0 Delice , , ,0 179,7 708,0 386, , , , , ,0 Karakeçili , ,5 95,0 0,0 81,5 0, , , , , , ,0 Keskin , ,7 34,3 84,0 96,4 203, , , , , , ,0 Sulakyurt , ,0 94,4 300,0 210,0 88, , , , , , ,0 Yahşihan , ,2 102,3 0,0 263,5 12,5 750, , , ,0 941, ,0 Kaynak: Kırıkkale Çevre Durum Raporu,

69 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje Alanı Tarımsal Özellikler Kavak Regülatörü ve HES proje yerinin yakın çevresinde kuru tarım alanları, sulu bahçeler ve bağcılık çalışmaları yer almaktadır. Proje kapsamında gerçekleştirilecek çalışmalardan söz konusu alanların etkilenmemesi için gerekli tüm önlemler alınacak ve Su Kullanım Hakları Planlama Raporu nda belirtilen hususlara uyulacaktır. IV.2.8. Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Meşcere Haritası, orman inceleme değerlendirme formu) ve orman alanlarına olabilecek etki ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Proje ile ilgili olarak Orman Genel Müdürlüğü nden alınan ÇED İnceleme Değerlendirme Formu na göre proje alanı, orman sayılan alan içerisinde kalmamaktadır (Bkz. EK-10). Proje sahasına en yakın orman alanı, sahanın kuşuçuşu yaklaşık 2 km. güneybatısındaki bozuk orman alanı ile 4,5 km. kuzeybatısındaki baltalık orman alanıdır. Aşağıdaki şekillerde inceleme alanı ve yakın çevresinin orman kullanımı ve meşçeresine dair haritalar verilmektedir. Proje Alanı Şekil 29 Proje Alanı Ve Yakın Çevresinin Orman Kullanımını Gösterir Harita Kaynak: Orman Ve Su İşleri Bakanlığı, Coğrafi Bilgi Sistemi 52

70 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje Alanı Şekil 30 Proje Alanı Ve Yakın Çevresinin Orman Kullanımını Gösterir Harita Kaynak: Orman Ve Su İşleri Bakanlığı, Coğrafi Bilgi Sistemi Proje alanı Şekil 31 Orman İşletme Müdürlükleri İtibariyle Yangın Risk Haritası Proje alanında yangına 3. derece yangına duyarlı yerler bulunduğu görülmektedir. İnşaat ve işletme süresince karşılaşılabilecek orman yangınlarına karşı bir dizi önlem alınacaktır. Proje kapsamında şantiyede çalışanların orman içerisinde yanıcı ve yakıcı maddelerle ilişkileri konusuna dikkat edilecektir. Yangını önleyici tedbirler kapsamında tesis ünitelerinden kaynaklanabilecek yangınlar için; 53

71 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES - Acil müdahale planı ile yangın ekibi oluşturulacak ve acil durumlarda tüm personelin nasıl davranacağı konusunda yazılı ve sözlü bilgilendirmeler yapılacak, bu konuda belirli aralıklarla tatbikatlar yapılacak, - Ateşleyici ve yanıcı malzeme kaynakları ayrı ve korunaklı vaziyette saklanacak, - Her an çalışabilecek durumda faal yangın söndürme cihazları bulundurulacak, - Sabit tesisat düzenli ve sık sık yetkili ve uzman kişilerce kontrol edilecek, - Acil ışıklandırma sistemi kurulacak, - Özellikle rüzgârlı havada orman alanlarına yakın yerlerde ateş yakılmayacak - Sigara izmaritleri, şişe ve cam gibi maddeler dışarıya atılmayacak, - İş Sağlığı ve Güvenliği hükümlerine titizlikle uyulacak, - Tesis içinde personelin rahat görebileceği yerlere yangın bilgilendirme afişleri asılacaktır. IV.2.9. Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu Kapsamındaki Alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ ölçekli haritada gösterilmesi ÇED Yönetmeliği nin EK-V deki Duyarlı Yöreler listesi dikkate alındığında, proje alanı ve çevresinde, 1. Ülkemiz mevzuatı uyarınca korunması gerekli alanlar a) 9/8/1983 tarihli ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2 nci maddesinde tanımlanan ve bu Kanunun 3 üncü maddesi uyarınca belirlenen "Milli Parklar", "Tabiat Parkları", "Tabiat Anıtları" ve "Tabiat Koruma Alanları", Proje alanında "Milli Parklar", "Tabiat Parkları", "Tabiat Anıtları" ve "Tabiat Koruma Alanları" bulunmamaktadır. Sahaya en yakın korunan alan 13 km güneyindeki Karaahmetli Tabiat Parkı dır. 54

72 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje alanı Şekil 32 Proje Sahası Ve Yakın Çevresinin Korunan Alanlar Haritası Kaynak: Orman Ve Su İşleri Bakanlığı, Coğrafi Bilgi Sistemi b) 1/7/2003 tarihli ve 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığı nca belirlenen "Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları", Proje alanı ve yakın çevresinde Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları ile Ava Yasak Alanlar bulunmamaktadır. 55

73 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje alanı Şekil 33 Kırıkkale İli Av Haritası Kaynak: İnşaat ve işletme süresince, içinde bulunulan yıla ait (MAK) Merkez Av Komisyonu Kararları na uyulacaktır. c) 21/7/1983 tarihli ve 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının "Tanımlar" başlıklı (a) bendinin 1, 2, 3 ve 5 inci alt bentlerinde "Kültür Varlıkları", "Tabiat Varlıkları", "Sit" ve "Koruma Alanı" olarak tanımlanan ve aynı kanun ile 17/6/1987 tarihli ve 3386 sayılı Kanunun (2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) ilgili maddeleri uyarınca tespiti ve tescili yapılan alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. ç) 22/3/1971 tarihli ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. d) 31/12/2004 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17, 18, 19 ve 20 nci maddelerinde tanımlanan alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. e) "Hassas Kirlenme Bölgeleri", 56

74 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. f) 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu nun 9 uncu maddesi uyarınca Bakanlar Kurulu tarafından "Özel Çevre Koruma Bölgeleri" olarak tespit ve ilan edilen alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. g) 18/11/1983 tarihli ve 2960 sayılı Boğaziçi Kanunu na göre koruma altına alınan alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. ğ) 31/8/1956 tarihli ve 6831 sayılı Orman Kanunu uyarınca orman alanı sayılan yerler Proje alanı orman sayılan alan içerisinde kalmamaktadır. h) 4/4/1990 tarihli ve 3621 sayılı Kıyı Kanunu gereğince yapı yasağı getirilen alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. ı) 26/1/1939 tarihli ve 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda belirtilen alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. i) 25/2/1998 tarihli ve 4342 sayılı Mera Kanunu nda belirtilen alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. j) 17/5/2005 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde belirtilen alanlar. Proje alanı içerisinde tarih sayılı R.G.'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde belirtilen alanlar bulunmamaktadır. Projenin ana su kaynağı Kızılırmak Nehri olup, "Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği"' nde belirtilen hususlara uyulacak ve gerekli önlemler alınacaktır. 2. Ülkemizin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler uyarınca korunması gerekli a) 20/2/1984 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi" (BERN Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınmış alanlardan "Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları"nda belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, "Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları", Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. b) 12/6/1981 tarih ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Akdeniz in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi" (Barcelona Sözleşmesi) uyarınca korumaya alınan alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. 57

75 KAVAK REGÜLATÖRÜ VE HES ı) 23/10/1988 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanan "Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol" gereği ülkemizde "Özel Koruma Alanı" olarak belirlenmiş alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. ıı) 13/9/1985 tarihli Cenova Bildirgesi gereği seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı tarafından yayımlanmış olan "Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit" listesinde yer alan alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. ııı) Cenova Deklerasyonu nun 17. maddesinde yer alan "Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin" yaşama ve beslenme ortamı olan kıyısal alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. c) 14/2/1983 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi"nin 1. ve 2. maddeleri gereğince Kültür Bakanlığı tarafından koruma altına alınan "Kültürel Miras" ve "Doğal Miras" statüsü verilen kültürel, tarihi ve doğal alanlar, Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. ç) 17/5/1994 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi" (RAMSAR Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınmış alanlar. Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. d) 27/7/2003 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Avrupa Peyzaj Sözleşmesi Proje alanında yukarıda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. Proje alanı ile ilgili olarak Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nden alınan yazıda söz konusu alanda korunması gerekli tabiat varlığı ve tescilli doğal sit alanı bulunmadığı tespit edilmiştir şeklinde görüş belirtilmiştir. Yine proje alanı ile ilgili olarak Ankara II Nolu Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nden alınan yazıda 2863 sayılı yasa kapsamında kalabilecek herhangi bir kültür varlığına rastlanmamış olup, söz konusu faaliyetlerin yapılmasında Bölge Müdürlüğümüz mevzuatı açısından bir sakınca bulunmamaktadır şeklinde görüş belirtilmiştir (Bkz. Ek-11). 58

76 IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alandaki bulunuş yerleri, bölgedeki dağılımları, endemizm durumları, bolluk miktarları, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) Her bir türün kim tarafından ve ne zaman, hangi yöntemle (literatür gözlem vs.) tespit edildiği, Collins Bird Guide, Türkiye nin Önemli Kuş Alanları Kitabı, Türkiye nin Önemli Doğa Alanları Kitabı, IUCN, Bern Sözleşmesi, MAK Kararları, CITES gibi uluslararası anlaşmalara göre durumu, türlerin projeden ne şekilde etkileneceği, proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi. Projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, flora için Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması, (flora ve fauna elemanlarının tespiti alanlarında uzman iki ayrı biyolog tarafından arazi çalışmaları yapılarak belirlenmeli, literatür çalışmaları ile doğrulanmalı) Kavak Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi için akademik kadro tarafından 2013 yılında arazi ve anket çalışmaları gerçekleştirilmiş olup, literatür ile desteklenen çalışma sonrası Ekosistem Değerlendirme Raporu hazırlanmıştır. Bu kapsamda flora-fauna çalışmaları 1. vejetasyon dönemi-ilk çiçeklenme (nisan-mayıs) ve 2. vejetasyon dönemi-ikinci çiçeklenme (ağustos-eylül) döneminde Hacettepe Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü uzmanı Haşim Altınözlü tarafından gerçekleştirilmiştir. Aşağıda verilen bilgiler EDR den alınmıştır. Buna göre; Kavak Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi, Kırıkkale İli, Merkez İlçesi, Hasandede Köyü Mevkii nde yer alan, Kızılırmak Nehri üzerinde tesis edilecektir. Kızılırmak Nehri üzerinde tesis edilecek yaklaşık 50 metre uzunluğundaki bir gövde ile çevrilen sular etek santral tipindeki üretim yapısından geçirilerek enerji üretimi sonrasında yeniden Kızılırmak Nehri nin yatağına bırakılacaktır. Proje sahası ve civarında görülebilen karasal fauna bileşenleri ile ilgili olarak gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında İkiyaşamlılar (Ampibia), Sürüngenler (Reptila), Kuşlar (Aves) ve Memeli Hayvanlar (Mammalia) sınıflarına bağlı türleri ve bu türlerin tercih ettikleri habitatlar ile ilgili incelemeler ve değerlendirmeler yer almaktadır. Proje alanı olarak tanımlanan kesim sınırları içerisinde ve faaliyet sahasına yakın kesimlerde, ekolojik olarak birbirinin devamı niteliğindeki alanlarda yaşadığı belirtilen fauna bileşenlerinin herhangi bir koruma statüsüne sahip olup olmadıkları da değerlendirilmiştir. Bu kapsamda IUCN tarafından hazırlanmış ve güncellenmiş Avrupa Kırmızı Listesi (ERL); Bern Sözleşmesi Kriterleri ve koruma listelerinin en son güncellenmiş halleri, Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Merkez Av Komisyonu (MAK) tarafından dönemi için güncellenmiş olan Koruma Listelerinden de istifade edilmiştir. Tüm bunlara ek olarak, yörede yaşadığı belirlenen yabanıl formlar arasında endemik türler olup, olmadığı da değerlendirilmiştir. Çalışmalar esnasında bazı yöre sakinleri ile görüşmeler yapılmış, literatür kontrolleri de gerçekleştirilmiştir. 59

77 İKİYAŞAMLILAR (AMPHİBİA) Proje sahası sınırları içerinde gerçekleştirilmiş olan çalışmalarda yörede 3 adet ikiyaşamlı türüne bağlı bireylerin görülebildiği belirlenmiştir. Bu türler ve -varsa- sahip oldukları koruma statüleri EDR-Tablo-1 de verilmiştir (Bkz. EK-12). İkiyaşamlı Türlerinin Koruma Statüleri a. Bern Sözleşmesi ne göre; Faaliyet alanı sınırları içerisinde doğal olarak bulunduğu tespit edilen ikiyaşamlı türleri arasında yer alan Değişkenkeseli Gece Kurbağası (Pseudepidalea variabilis) Bern Sözleşmesi listelerinden Ek-II de, yani Mutlak Koruma Alanındaki Türler listesinde yer almakta, geriye kalan ikiyaşamlı türleri ise Ek-III de yani, Korum Alanındaki Türler listesinde yer almaktadır. b. Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) ne göre; IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) nin güncellenmiş listeleri baz alınarak gerçekleştirilen çalışmalara göre faaliyet alanında kaydedilmiş olan ikiyaşamlı türlerinin tamamı LC (=Least Concern) yani, En Düşük seviyede Tehlike Altında kategorisinde yer aldıkları belirlenmiştir. c. Endemizm Durumu Kavak HES proje sahası ve yakın çevresinde görülebilen ikiyaşamlı türleri arasında herhangi bir endemik tür bulunmamaktadır. SÜRÜNGENLER (REPTİLİA) Proje alanı içerisinde gerçekleştirilen saha çalışmaları, yöre sakinleri ile yapılan anketler ve taranan literatürlerin sonuçlarına göre faaliyet alanı ve yakın çevresinde en az 12 sürüngen türüne bağlı bireylerin görülebildiği belirlenmiştir. Proje alanı ve yakın çevresinde görülebildiği belirlenen sürüngen türleri, bu türlerin sahip oldukları ulusal ve uluslar arası koruma statüleri ile populasyon durumları ve kayıt şekilleri EDR Tablo-2 de verilmiştir (Bkz. EK-12). Sürüngen Türlerinin Koruma Statüleri a. Bern Sözleşmesi ne göre; Faaliyet alanı sınırları içerisinde ve yakın çevresinde görülebilen sürüngen türlerinden 7 tanesi Bern Sözleşmesi listelerinden Ek-II de, yani Mutlak Koruma Alanındaki Türler listesinde yer almakta, geriye kalan 5 adet sürüngen türü ise Ek-III de yani, Korum Alanındaki Türler listesinde yer almaktadır. b. Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) ne göre; IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) nin güncellenmiş listeleri baz alınan değerlendirmeye göre Adi Tosbağa (Testudo graeca) VU (=Vulnerable) yani, Zarar Görebilir, Hassas türler kategorisinde; Benekli Kaplumbağa (Emys orbicularis) NT (=Near Thretaen) yani, Tehlikeye Yakın kategorisinde, 9 sürüngen türü LC (=Least Concern) yani, En Düşük seviyede Tehlike Altında 60

78 kategorisinde bulunurken geriye kalan 1 sürüngen türü ise Avrupa Kırmızı Listesi ne yer almamaktadır. c. Merkezi Av Komisyonu (MAK) Kararlarına göre; Merkezi Av Komisyonu (MAK) tarafından dönemine yönelik olarak güncellenmiş koruma listeleri baz alınarak yapılan değerlendirme sonuçlarına göre ise yörede yaşadığı belirlenmiş olan sürüngen türlerinin tamamı Ek-1 de yani, Bakanlık Tarafından Koruma Altına Alınmış Olan Yaban Hayvanları listesinde yer almaktadır. KUŞ TÜRLERİ (AVES) Proje sahası sınırları içerisinde gerçekleştirilmiş olan saha gözlemleri, habitat incelemeleri ve diğer değerlendirme çalışmalarının sonuçlarına göre faaliyet alanı ve yakın çevresinde görülebilen kuş türü sayısı en az 65 dir. Bu türler koruma statüleri, populasyon yoğunlukları ve listede verilmiş olan türlerin kayıt şekilleri EDR Tablo-3 te verilmiştir (Bkz. EK-12). Kuş Türlerinin Koruma Statüleri a. Bern Sözleşmesi ne göre; Türkiye nin de taraf olduğu sözleşmenin ek listelerine göre yörede görülebilen kuş türleri arasından 46 kuş türünün Bern Sözleşmesi listelerinden Ek-II de, yani Mutlak Koruma Alanındaki Türler listesinde yer aldığı, 15 Kuş türünün Ek-III de yani, Korum Alanındaki Türler listesinde yer aldığı, kalan 4 Kuş tünün ise sözleşmenin eklerinde er almadığı belirlenmiştir. b. Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) ne göre; IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) nin güncellenmiş listeleri baz alınarak yapılan değerlendirmeye göre proje alanı ve yakın çevresinde görülebildiği belirlenen kuş türleri arasında yer alan Mavi Kuzgun (Coracias garrulus) NT (=Near Thretaen) yani, Tehlikeye Yakın kategorisinde yer alırken geriye kalan 63 kuş türü ise; LC (=Least Concern) yani, En Düşük Seviyede Tehlike Altında kategorisinde yer almaktadır. c. Türkiye Kuşları Kırmızı Listesi (R.D.B.) Türkiye de bugüne kadar kaydedilmiş olan kuş türlerinin tamamı göz önünde bulundurularak hazırlanan kırmızı listenin (Red Data Book for Turkish Bird species) 2008 güncellemesindeki kriterler esas alınarak yapılan değerlendirme sonuçları aşağıda verilmektedir. Buna göre; 1 kuş türü A.1.2 kategorisinde 17 kuş türü A.2 kategorisinde 13 kuş türü A.3 kategorisinde 1 kuş türü A.3.1 kategorisinde 8 kuş türü A.4 kategorisinde 2 kuş türü A.5 kategorisinde 1 kuş türü A.6 kategorisinde yer almakta olup, geriye kalan 61

79 22 kuş türü ise bu değerlendirmeye göre herhangi bir kategoriye girmemektedir. Not: Kategorilerin açıklamaları EDR Tablo-3 te verilmiştir (Bkz. EK-12). d. Merkezi Av Komisyonu (MAK) Kararlarına göre; Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Merkezi Av Komisyonu (MAK) tarafından dönemi koruma listelerine göre yapılan değerlendirme sonucunda faaliyet alanı ve yakın çevresinde yaşadığı belirlenmiş olan kuş türleri arasına yer alan 50 kuş türünün Ek-I e yani Bakanlık Tarafından Koruma Altına Alınmış Olan Yaban Hayvanları listesine girdiği 8 kuş türünün Ek-II ye yani Ek-II de yani, Merkez Av Komisyonu Tarafından Koruma Altına Alınan Yaban Hyvanları listesine girdiği 7 kuş türünün ise Ek-III e yani, Belli Edilen Sürelerde Avlanmasına İzin Verilen Av Hayvanları Listesi ne girdiği belirlenmiştir. e. Endemizm Durumu Proje alanı ve olarak tanımlanan kesimler ile yakın çevresindeki habitatlarda kaydedilmiş olan kuş türlerinden hiçbirisi endemik tür değildir. d. MEMELİ HAYVANLAR (Mammalia) Faaliyet alanı olarak tanımlanan kesim sınırları içerisinde ve yakın çevrede proje ekibi tarafından gerçekleştirilmiş faunistik çalışmalar ile memeli hayvanlar sınıfını oluşturan memeli hayvan grupları olan Böcekçiler, Yarasalar, Tavşanlar, Kemiriciler, Yırtıcılar ve Toynaklılar gruplarına dahil olan türler ve bu türlerin habitat özelliklerine sahip yakın çevreyi de kapsayacak şekilde gerçekleştirilmiştir. Saha gözlemleri, incelemeler ve değerlendirme çalışmaları sonucu proje alanı ve yakın çevresinde 11 memeli hayvan türüne bağlı bireylerin görülebileceği belirlenmiştir. Bu türlerin bir kısmı direk gözlemlerle bir kısmı da yöre sakinlerinin ifadeleri ve literatür kontrolleri sonrasında listelere eklenmiştir. Memeli hayvanlar ile ilgili çalışmalardan elde ilen sonuçları yansıtan tür envanteri EDR Tablo-4 te verilmiştir (Bkz. EK-12). Memeli Hayvan Türlerinin Koruma Statüleri a. Bern Sözleşmesi ne göre; Türkiye nin de taraf olduğu sözleşmenin ek listeleri esas alınarak yapılan değerlendirmelerin sonuçlarına göre, proje alanı ve yakın çevresinde var olduğu belirlenen yabanıl hayvan türleri arasından; 3 memeli hayvan türü Ek-II de, yani Mutlak Koruma Alanındaki Türler listesinde, 5 memeli türü ise Ek-III de yani, Korum Alanındaki Türler listesinde yer almakta, olup, kalan 3 memeli hayvan türü ise Bern Sözleşmesi ek listesinde yer almamaktadır. 62

80 b. Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) ne göre; IUCN tarafından güncellenmesi de yapılmış olan Avrupa kırmızı Listesi ne göre gerçekleştirilen değerlendirme sonucunda yörede görülebildiği belirlenmiş olan yabanıl formalr arasından 10 memeli hayvan türü LC (=Least Concern) yani, En Düşük Seviyede Tehlike Altında kategorisinde yer alırken geriye kalan memeli hayvan türlerinden Su Samuru (Lutra lutra), NT (=Near Thretaen) yani, Tehlikeye Yakın kategorisinde bulunur. c. Merkezi Av Komisyonu (MAK) Kararlarına göre; Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Merkezi Av Komisyonu (MAK) tarafından dönemi koruma listelerine göre yapılan değerlendirme sonucunda faaliyet alanı ve yakın çevresinde yaşadığı belirlenmiş olan memeli hayvan türleri arasına yer alan; 4 memeli hayvan türünün Ek-I e yani Bakanlık Tarafından Koruma Altına Alınmış Olan Yaban Hayvanları listesine girdiği 1 memeli hayvan türünün Ek-II ye yani Ek-II de yani, Merkez Av Komisyonu Tarafından Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları listesine girdiği 3 memeli hayvan türünün Ek-III e yani, Belli Edilen Sürelerde Avlanmasına İzin Verilen Av Hayvanları Listesi ne girdiği, kalan 3 memeli hayvan türünün ise MAK koruma listelerinde yer almadığı tespit edilmiştir. d. Endemizm Durumu Proje alanı ve olarak tanımlanan kesimler ile yakın çevresindeki habitatlarda kaydedilmiş olan memeli hayvan türleri arasında hiçbir endemik tür bulunmamaktadır. Proje kapsamında yürütülecek faaliyetler sırasında DKMP Genel Müdürlüğü tarafından her yıl yenilenerek yayımlanan MAK Kararları na uyulacaktır. Proje kapsamında HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu hazırlanmış olup, DKMPGM den uygunluk yazısı alınmıştır (Bkz. EK-12). IV Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), Kavak Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi için hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu ndan alınan bilgilere göre; Kırıkkale İli, Merkez İlçesi sınırlarından geçen Kızılırmak Nehri üzerinde yapılması planlanan Kavak Regülatörü ve HES Projesi sucul canlıları araştırmıştır. Su sistemde yaşayan sucul canlılara (tatlısu algleri, zooplanktonik organizmalar, bentik organizmalar ve balıklar) ilişkin örneklemeler gerçekleştirilmiş ve bunların mevcudiyetleri ve planlanan faaliyetin bu canlılar üzerine etkileri değerlendirilmiştir. 63

81 Kızılırmak Nehri üzerinde kurulacak olan Kavak regülatör alanı içerisinde kalacak kesimde üç ayrı örnekleme noktası seçilmiş ve örneklemeler kıyıdan yapılmıştır. Örnekleme noktalarının alanın tümü temsil edilecek nitelikte olmasına dikkat edilmiştir. Şekil 34 Kavak HES 1. Örnekleme Alanı Şekil 35 Kavak HES 2. Örnekleme Alanı Kavak Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi kapsamında proje alanı ve yakın çevresinde yapılan çalışmalar sonucu tatlısu algleri, zooplanktonik organizmalar, bentik organizmalar ve balıklar ile ilgili elde edilen bulgular ve tespit edilen türlerin yer aldığı tablolar Ek-12 de yer alan Ekosistem Değerlendirme Raporu nda detaylı olarak yer almaktadır. 64

82 IV Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli optimum su yükseklikleri, miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi, Balıklar sucul sistemlerdeki besin zincirinin üst halkasında yer alan önemli biyolojik bileşenlerdir. Ekolojik olarak alg, zooplankton ya da bentik canlılarla beslenen balıklar su içerisindeki zincirin en üst halkasında yer almaktadır. Ekolojik olduğu kadar ekonomik önemleri bakımından da önemli bir girdi kaynağını oluşturmaktadır. Balıkların Örneklenmesi Balıkların yakalanması için SAMUS 750 M marka elektroşoker kullanılmıştır. Yakalanana örnekler % 4 lük formol içinde bir gün bekletilmiş ve daha sonra bol, temiz su ile yıkanarak alkole alınmıştır. Çalışma alanında teşhis edilen balık türlerinin listesi EDR Tablo 4 te verilmektedir (Bkz. Ek-12). Kızılırmak Nehri nin proje bölgesinde yapılan çalışmalarda 5 ayrı familyaya ait 13 arı balık taksonu çalışma grubu tarafından yakalanarak teşhis edilmiştir. Elde edilen verilere göre proje alanında en çok yakalanan ve ekonomik olarak değerlendirilen balıklar Capoeta tinca, Capoeta sieboldii, Barbus tauricus, Cyprinus carpio, Squalis cephalus, Silurus glanis dir. Bunlar içerisinde yoğunluk bakımından Capoeta tinca ön plana çıkmaktadır. Kızılırmak Nehri nde akıntılı suları seven, barınak ve besin arayışında olan Balitoridae familyasına bağlı iki tür yakalanmıştır (Oxynoemacheilus banarescui, Nemacheilus angorae). Genellikle dipte yaşayan, taşların altında saklanan ve orta düzeyde populasyon yoğunluğuna sahip bir familyadır. Atherinidae familyasından Atherina boyeri ve Percidae familyasından Sander lucioperca türleri bulunmuştur. Her iki türde Kızılırmak Nehri nin doğal türleri olmayıp exotik türler olarak tanımlanmaktadır. Bu türler proje sahasının alt ve üst kısımlarında bulunan göllerine aşılanmış ve buralardan da nehir sistemine geçmişlerdir. Siluridae familyasından Silurus glanis türü olta ile yakalanmıştır. Bu tür ekonomik olarak çok tercih edilmekte ve olta balıkçılığı yapanlar tarafından fazlaca avlamaktadır. Yakalanan bu 13 balık türü içinde Capoeta tinca, Chondrostoma angorense ve Oxynoemacheilus banarescui Türkiye için endemik türlerdir. Ancak bu endemik türler yalnızca Kızılırmak Nehri nde değil diğer bölgelerimizdeki nehir ve göl ekosistemlerinde de yaygın olarak bulunmaktadır. Yakalanan türler arasında, Bern Sözleşmesi (Ek-III) listesine giren üç balık türü bulunmaktadır (Alburnoides bipunctatus, Alburnus chalcoides, Silurus glanis). Avrupa Kırmızı Listesi ne göre Cyprinus carpio ve Barbus tauricus türleri hassas olarak kabul edilmekte ve yüksek koruma statüsünde değerlendirilmektedirler. Ayrıca Alburnoides bipunctatus, Squalis cephalus, Alburnus chalcoides, Atherina boyeri, Silurus glanis ve Sander lucioperca türleri ERL kategorisinde LC (Düşük Riskli) statüsünde bulunan türlerdir. CİTES kapsamına giren herhangi bir tür ise bulunmamaktadır. 65

83 Proje kapsamında HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu hazırlanmış olup, DKMPGM den uygunluk yazısı alınmıştır (Bkz. EK-12). IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), Kırıkkale İli, maden cevherleri çeşitliliği yönünden zengin ancak rezerv itibari ile fakirdir. MTA tarafından Kırıkkale ve çevresinde yapılan araştırmalardan aşağıdaki rezervlerin dışında bölgede asbest, mermer, fluorit, bakır, çinko, kromit ve manyezit varlığı tespit edilmiş, ancak bunlar düşük kalitede olduğundan işletmeye elverişli bulunmamış, planlama ve projelendirme çalışmalarında dikkate alınmamıştır. Kırıkkale İli ne ait Maden Haritası aşağıdaki şekilde verilmiştir. Şekil 36 Kırıkkale İli Maden Haritası 66

84 IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), Kırıkkale İli Çevre Durum Raporu verilerine göre, ilde yetiştirilen büyükbaş hayvan sayıları, et üretimi süt üretimi ve deri üretimine ait bilgiler tablolar halinde aşağıda verilmiştir. Tablo 25 Kırıkkale İli Büyükbaş Hayvan Sayıları ve Üretim Yönleri Büyükbaş Hayvan Sayısı Et Üretimi (Ton) Süt Üretimi (Ton) Deri Üretimi (Adet) Toplam SIĞIR Kültür Melez Yerli DEVE - - MANDA Tablo 26 Kırıkkale İli ne Ait Büyükbaş Hayvan Varlığı Yıl Kültür Melez Yerli+Manda Küçükbaş Hayvancılık Kırıkkale İl Çevre Durum Raporu verilerine göre ilde yetiştirilen küçükbaş hayvan sayıları ve üretim yönü ile ilgili bilgiler, 2011 yılı küçükbaş hayvan sayıları tablolarda verilmiştir. Tablo 27 Kırıkkale İli Küçükbaş Hayvan Sayıları ve Üretim Yönü Küçükbaş Hayvan Sayısı Toplam KOYUN Yerli Merinos 873 KEÇİ Kıl Tiftik Et Üretimi (Ton) Süt Üretimi (Ton) Deri Üretimi (Adet) Kıl-Tiftik- Yapağı Üret.(Ton) , , ,9 Tablo 28 Kırıkkale İli Küçükbaş Hayvan Varlığı YIL KIL KEÇİSİ TİFTİK KEÇİSİ YERLİ +MERİNOS Kümes Hayvancılığı (Kanatlı Üretim) Kırıkkale İli nde adet yumurta tavuğu ve adet yumurta; adet hindi; adet ördek; adet kaz; adet kasaplık piliç (broiler) yetiştirilmektedir. Kanatlı hayvanların yıllar itibarıyla sayıları ve çeşitleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. 67

85 Tablo 29 Kırıkkale İli ne Ait Yıllara Göre Kümes Hayvanları Varlığı Yıllar Tavuk (Adet) Hindi (Adet) Kaz (Adet) Ördek (Adet) Kasaplık Piliç (Broiler) (Adet) Su Ürünleri Balıkçılık İl genelinde gelişmeye başlamıştır yıllarında balıkçılığın gelişmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir yılında adet aynalı sazan adet sazan, adet levrek, 7800 adet yayın balığı Kızılırmak, Delice Çayı ve Çipi Deresi ne verilerek üretilmeye çalışılmaktadır. Ayrıca Kırıkkale İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nün verilerine 2008 yılı balıklandırma programı faaliyeti çerçevesinde Keskin Cinali Göleti ne adet pullu sazan yavrusu bırakılmıştır. Kırıkkale İli nde türlerine göre tatlı su ürünleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 30 Türlerine Göre Tatlı Su Ürünleri Ürün Türü Sudak Yayın Sazan Aynalı Sazan Pullu Sazan Diğerleri TOPLAM Üretim Miktarı (Ton) Kürk Hayvancılığı Kırıkkale İli nde kürk hayvancılığı yapılmamaktadır. Arıcılık ve İpekböcekçiliği 1996 yılından itibaren arıcılıkta büyük gelişmeler görülmektedir.1999 yılında 126 köyde arıcılık yapılmaktadır yılında 150 adet kovan, 1998 de 3021 ve 1999 yılında 720 adet kovan olmak üzere 4891 adet kovan üretilmiştir. Mülga Tarım İl Müdürlüğü verilerine göre 2003 yılında İl genelinde adet arı kovanı olup, ton bal üretimi, ton bal mumu üretimi gerçekleştirilmiştir yılında adet arı kovanı olup, kg. bal üretimi, kg. balmumu üretimi gerçekleştirilmiştir yılında ise adet arı kovanı olup, kg bal üretimi, kg balmumu üretimi gerçekleştirilmiştir. Kırıkkale İli nde İpekböcekçiliği yapılmamaktadır. Proje Alanı Hayvancılık Özellikleri Proje alanı ve yakın çevresi İlde özellikle sanayinin yoğun olduğu alanlar olduğundan alanda yapılan çalışmalar esnasında hayvancılık faaliyetleri gözlemlenmemiştir. Dip taramasının gerçekleştirileceği alanın geçtiği yerlere yakın yerleşimlerde küçükbaş ve kümes hayvancılığı yapılmaktadır. IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları Faaliyet alanı ve yakın çevresinde gerçekleştirilen inceleme gezilerinde, literatür çalışmalarında peyzaj değeri yüksek yerlere ve rekreasyon alanlarına rastlanmamıştır. 68

86 Kavak Regülatörü ve HES Projesi nin inşaat aşamasının tamamlanması ile birlikte, inşaattan kaynaklanacak görsel bozukluğun giderilmesi amacıyla, sıyrılan bitkisel toprak tabakası geri örtülecek, bitki örtüsü ile uyumlu ağaç ve bitkiler kullanılarak peyzaj çalışması yapılacak ve proje alanı, inşaat öncesi haline olabilecek en yakın şekilde düzenlenecektir. Proje kapsamında, Peyzaj Onarım Planı hazırlatılmış olup, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nden onay yazısı alınmıştır (Bkz. EK-13). Söz konusu raporda belirtilen hususlara faaliyet boyunca titizlikle uyulacaktır. IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (askeri yasak bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.) Kavak Regülatörü ve HES proje alanı ve yakın çevresinde devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (askeri yasak bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar vb.) bulunmamaktadır. IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü Kırıkkale İl Çevre Durum Raporu na göre ilin mevcut kirlilik (hava, su, toprak) yükleri aşağıdaki tablolarda verilmektedir. Tablo 31 Kırıkkale İli Hava Kirliliği Verileri Tablo 32 Kırıkkale İli Su Kirliliği Verileri 69

87 Tablo 33 Kırıkkale İli Toprak Kirliliği Verileri IV Diğer Özellikler Bu bölümde belirtilecek başka bir husus bulunmamaktadır. 70

88 IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri IV.3.1. Ekonomik Özellikler (Yörenin Ekonomik Yapısını Oluşturan Başlıca Sektörler, Yöresel İş gücünün Bu Sektörlere Dağılımı, Sektörlerdeki Mal Ve Hizmet Üretiminin Yöre Ve Ülke Ekonomisi İçindeki Yeri Ve Önemi, Diğer Bilgiler) Kırıkkale İli nin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler tarım ve sanayidir. Faal nüfusun % 60 ı aşkın bölümü sanayide çalışmaktadır. Tarım: Kırsal kesimde iş gücünün büyük kısmı tarımda çalışmaktadır. Başlıca tarım ürünleri buğday, arpa, şekerpancarı ve ayçiçeğidir. Sebze ve meyvecilik gelişmiş olup bağcılık da ekonomide önemli yer tutmaktadır. Hayvancılık geleneğe bağlı usullerle yapılır. Sığır, Ankara keçisi, kıl keçisi ve koyun beslenir. Sanayi: İlin sanayisi çok gelişmiştir. Cumhuriyetin ilanından sonra kurulan silâh ve mühimmat fabrikaları ilin gelişmesinde büyük rol oynamıştır. En önemli sanayi kuruluşları Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu na bağlı Silah Sanayi Müessesesi Mühimmat Fabrikası, Silah ve Tüfek Fabrikası, Çelik Fabrikası, Çelik Çekme Boru Fabrikası, Barut Fabrikası, Pirinç Fabrikası ve Elektrik Makineleri Fabrikası dır. İldeki diğer önemli sanayi kuruluşu Bahşili İlçesi yakınlarında 1987 de kurulan Türkiye Petrol Rafinerileri AŞ ye bağlı Orta Anadolu Rafinerisi dir. Ayrıca un ve irmik fabrikaları, tuğla-kiremit fabrikaları da vardır. Ulaşım: Kırıkkale kara ve demiryolu ulaşımı bakımından zengindir. Ankara-Kayseri demiryolu il merkezinden ve Balışeyh İlçesi nden geçer. Ankara-Samsun ve Ankara- Yozgat-Sivas karayolu il merkezinden geçer. Ankara ya 76 km uzaklıktadır. IV.3.2. Nüfus (Yöredeki Kentsel Ve Kırsal Nüfus, Nüfus Hareketleri; Göçler, Nüfus Artış Oranları, Ortalama Hane Halkı Nüfusu, Diğer Bilgiler) Tesis edilmesi planlanan Kavak Regülatörü ve HES Projesi inşaat ve işletme aşamalarında olası sosyo-ekonomik etkilerin en belirgin olması tahmin edilen bölge, proje alanı yakın çevresindeki yerleşim alanıdır. Bu bölgeler birinci öncelikli olarak sosyoekonomik yönden etkilenecek yerleşim yerleridir. Bahsi geçen bu bölgede sosyoekonomik etkilerin değerlendirilmesi ve mevcut sosyo-ekonomik yapının belirlenmesi amacıyla TÜİK ten (Türkiye İstatistik Kurumu) elde edilen nüfus verileri değerlendirilmiştir yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi istatistiklerine göre proje alanının içerisinde bulunduğu Kırıkkale İli ve ilçeleri nüfus istatistikleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. 71

89 Tablo 34 Kırıkkale İli ve İlçelerine Ait Nüfus Bilgileri Kırıkkale İl/İlçe merkezi Belde/Köy Toplam Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Merkez Bahşili Balışeyh Çelebi Delice Karakeçili Keskin Sulakyurt Yahşihan Toplam Kaynak: Kırıkkale İli ne ait göç istatistikleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 35 Kırıkkale İli Göç İstatistikleri İl ADNKS 2012 Nüfusu Aldığı Göç Verdiği Göç Net Göç Net Göç Hızı Kırıkkale ,49 Kaynak: IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir) Kırıkkale bir sanayi şehridir. MKE Fabrikaları ile TÜPRAŞ Rafinerisi ilin ekonomik yapısına canlılık kazandırmaktadır. MKE tesislerinde 3651 kişi, özelleştirme kapsamına alınan ve ERDEMİR'e bağlanan ÇELBOR AŞ de 101 kişi, TÜPRAŞ Rafinerisi nde ise 983 kişi istihdam edilmiştir. 376 iş merkezinin bulunduğu Küçük Sanayi Sitesi, ilin ekonomik yapısında önemli yer tutmaktadır. Orta ve büyük ölçekli sanayi kuruluşlarında e yakın işçi istihdam edilmektedir. 80 parselden oluşan Organize Sanayi Bölgesi nin alt yapı çalışmaları bitirilmiştir li yılların başında onlarca fabrikanın burada faaliyete geçmesi ile ila kişiye yeni istihdam alanları yaratılmış olacaktır. Küçük Sanayi Sitesi ile Organize Sanayi Bölgesi nin Kırıkkale Üniversitesi ne çok yakın olması nedeni ile bilimsel danışma hizmetlerinin yapılması ekonomik büyümeye önemli katkı sağlayacaktır. Keskin Cankurtaran Mevkii nde projesi kabul edilen 2. Organize Sanayi Bölgesi alt yapı çalışmalarına kısa sürede başlanılacaktır. Kırıkkale 21. yüzyılda Devlet ve özel sektör yatırımları için cazip sanayi merkezi haline gelecektir. Kalkınmada Öncelikli Yöreler kapsamında bulunan ile yapılacak yatırımlar için % 100 oranında yatırım indirimi uygulanmakta olup, Organize Sanayi Bölgesi ne yatırım yapacak olan müteşebbislerimiz 2002 yılından itibaren süper teşvik imkanlarından yararlanacaklardır. 72

90 İlin 2000 li yıllarda turizm yönünden ekonomik gelir sağlayacak bir projesi de Kızılırmak Yeşil Vadi Projesi dir. Kapulukaya Barajı ndan, Kızılırmak Vadisi boyunca 24 km. uzunluğundaki bir alanı kapsayan bu proje 21. yüzyılın önemli ekolojik projesidir. Bu proje hayata geçirildiği takdirde Ankara ve İlin sosyal, ekonomik ve kültürel yapısına büyük katkılar sağlayacaktır yılı bütçe gelirleri tahakkuku 209,8 trilyon TL olup, bütçe tahsilatı ise 188,9 trilyon TL dir. İldeki vergi mükellefi vergisini zamanında ve düzenli ödenmektedir. Toplam kamu harcamaları 161,3 trilyon TL olup harcama karşılama oranı % 119 dur. DİE 2001 verilerine göre Kırıkkale de kişi başına düşen Milli Gelir $ dır. Bu özelliği ile Türkiye sıralamasında 10. sırada yer almaktadır. IV.3.4. İşsizlik (Yöredeki İşsiz Nüfus Ve Faal Nüfusa Oranı) Kırıkkale İli için işgücüne katılma oranı 2009 yılında % 40,0 iken 2010 yılında 2,4 puanlık bir artışla % 42,4 olarak gerçekleşmiştir ve 2010 yıllarında işgücüne katılma oranı Türkiye genelinin altında gerçekleşmiştir. İstihdam Oranı da 2009 yılında % 32,3 iken 2010 yılında 5,0 puanlık artışla % 37,3 olarak gerçekleşmiştir. İstihdam oranı da 2009 ve 2010 yıllarında Türkiye geneli oranının altında gerçekleşmiştir. 4 Bunun yanı sıra işsizlik oranı 2009 yılında 19,3 iken 2010 yılında 7,3 puanlık azalışla 12,0 seviyesine gerilemiştir. İşsizlik oranı Kırıkkale İli nde hem 2009 yılında hem de 2010 yılında Türkiye geneli işsizlik oranının üzerinde gerçekleşmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu verilerine göre Türkiye genelinde ocak ayında toplam 1 milyon 316 bin 795 işyeri varken (4a kapsamında), Kırıkkale İli nde 3 bin 522 işyeri bulunmaktadır. Bunun yanında 4/a kapsamındaki zorunlu sigortalı sayısı Türkiye genelinde toplam 9 milyon 960 bin 858 kişi iken Kırıkkale İli nde 23 bin 106 kişi olarak görülmektedir yılı sonunda İŞKUR Kırıkkale İl Müdürlüğüne kayıtlı 10 bin 948 işsiz bulunmaktadır. Yıl içerisinde bin 492 açık iş alınmış olup, bin 342 kişi işe yerleştirilmiştir IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu) Projenin planlandığı Kırıkkale İli nde bulunan sağlık kuruluşlarına ait bilgiler tabloda verilmiştir. Tablo 36 Kırıkkale İli Sağlık Kuruluşları Hastane ve Sağlık Kurumlarının Çeşidi Kadın Doğum ve Çocuk Hast. Hastanesi Kırıkkale Devlet Hastanesi Yüksek İhtisas Hastanesi Sayısı Ayakta Tedavi Edilen Hasta Sayısı Kapasite Mülkiyeti Yatak Kapasitesi Kendi Binası Diğer K.Ü.Tıp Fak. Hastanesi Delice İlçe Hastanesi Kaynak: 73

91 Karakeçili İlçe Hastanesi Sulakyurt İlçe Hastanesi Aile Sağlığı Merkezi adet 7 adet özel Sağlık Evi adet 3 adet özel Eski Evler 5 Yöremizde Osmanlı Dönemine ait eski evler ve konakların bir kısmı hâlâ korunmaktadır. İlçe, kasaba ve köylerimizde orjinal yapısı muhafaza edilen evler mevcuttur. Bu evler genelde 2 katlı olup büyük bir salondan odalara geçilmektedir. Taş ve kerpiç yapıların pencere, kapı ve tavanları ağaç işlemedir. Yüklük adı verilen bölümlerde bulunan bölümlerde ağaç işlemeciliğin güzel örneklerini görmek mümkündür. Yontma, oyma, kakma, kaplama, silme, torna, yakma, yaldızlama teknikleri ile yapılmış ve süslenmiş ağaç işlemeciliğinin özellikle Balışeyh-Ballı Camii nde, Beyobası Pehlivanlı Konağı, Keskin de Osmanlı dönemi dini ve sivil mimarı da kullanıldığı tespit edilmiştir. El Sanatları İlimizde el sanatları çok yaygın olup özellikle Halk Eğitim Merkezleri nin yörede yaptığı çalışmalarla yaşatılmaya çalışılmaktadır. Açılan kurs ve sergilerde iğne, mekik, tığ ve filkete gibi aletlerle yapılan el sanatları sergilenerek her tekniğin kendine has güzel örnekleri tanıtılmaktadır. İğne oyalarını ulamalar, hotoz oyaları, taç oyaları, dal oyaları, saksı ve kır çiçekleri gibi bölümlere ayırmak mümkündür. Oyalarda genelde doğal güzellikler kopya edilmekte, geometrik şekillerin yanında doğadaki tüm renkler kullanılmaya özen gösterilmektedir. Boncuk oyalarında ise ip ve renkli boncuklar kullanılmaktadır. Bu oyalar özellikle bayanların giydiği yemenilerde, bazı folklorik giysi başlıklarında, yatak, masa ve sehpa takımlarında örtü veya evin bir köşesinde aksesuar olarak kullanılmaktadır. Dokumacılık İlimizde eskiden halı ve kilim dokumacılığı çok yaygındı. Ancak günümüzde sosyal ve ekonomik gelişmenin neticesinde bu gelenek unutulmaya yüz tutmuştur. Karakeçili, Keskin, Balışeyh, Sulakyurt ilçelerimizde hâlâ eski dokuma tezgahları olmakla birlikte pek kullanılmamaktadır. Yörede yapılan araştırmalarda eski halı ve kilimlerin döşeme, sedir ve divan gibi yerlere serilerek kullanıldığı tespit edilmiştir. Yöre halı ve kilimlerinde öne çıkan bir renk ve desen yoktur. Genelde 4 ana renk kullanılmış, desenlerle süslenmiştir. Karakeçili halı ve kilimleri tercih edilen dokumalardır. Halı, yastık, heybe, seccade, yolluk halı gibi dokumalar ilgi gören ürünlerdir. 6 IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (Yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.) Kırıkkale İli ne ait kentsel arazi kullanımlarına ilişkin bilgiler tabloda verilmiştir. 5 Kırıkkale Valiliği resmi web sitesi 6 Kırıkkale Valiliği resmi web sitesi 74

92 Tablo 37 Kentsel Arazi Kullanımı Alan Kullanım Biçimi Alan(ha) KONUT ALANI TİCARET ALANI Merkezi İş Alanı İkinci Derecede Merkez Alanı EĞİTİM TESİS ALANLARI Yuva-Kreş-Ana Okulu 4,60 İlköğretim Tesis Alanı Orta öğretim Tesis Alanı SAĞLIK TESİS ALANLARI Hastane Tesis Alanı 4,20 Sağlık Ocağı-Dispanser Tesis Alanı 10,70 RESMİ KURUM TESİS ALANLARI DİNİ TESİS ALANLARI 8,80 SOSYAL-KÜLTÜREL TESİS ALANLARI 10,60 AÇIK-YEŞİL ALANLARI Çocuk Bahçesi+Park Alanları Spor Tesis Alanı Ağaçlandırma Alanları Mezarlık Alanları 8,30 Rekreasyon Alanları Koruma Bandı 1,70 Diğer Açık-Yeşil Alanlar Ulaşım Tesis Alanları Sanayi Tesis Alanları Konut Dışı Kentsel Çalışma Alanları Askeri Alanlar 1.40 Toplam Yerleşim Alanı Kırsal alanda evler genellikle tek katlı ve bahçelidir. Bunun yanı sıra özellikle ırmak kenarlarına yazlık bahçeli binalar yapılmaktadır. IV.3.7. Diğer Özellikler Bu bölümde aktarılacak başka bir husus bulunmamaktadır. 75

93 BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER (Bu Bölümde; Projenin Fiziksel Ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri, Bu Etkileri Önlemek, En Aza İndirmek Ve İyileştirmek İçin Alınacak Yasal, İdari Ve Teknik Önlemler V.1 Ve V.2 Başlıkları İçin Ayrı Ayrı Ve Ayrıntılı Bir Şekilde Açıklanır) V.1. Arazinin Hazırlanması, İnşaat ve Tesis Aşamasındaki Projeler, Fiziksel Ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri Ve Alınacak Önlemler Raporun bu bölümünde, projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamaları süresince yapılacak faaliyetlerin, muhtemel çevresel etkileri ve bu etkilere karşı alınacak önlemler açıklanmıştır. V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, arazinin hazırlanması sonrasında yapılacak hafriyat çalışmalarının ayrı ayrı yerlerinin 1/1000 lik haritada gösterimi, toplam hafriyat miktarı, hafriyatın nerede kullanılacağı, kullanılmayacak hafriyat artığı toprak, taş, kum vb. maddelerin nerelere taşınacakları, nakliye güzergahları, nerelerde depolanacakları (varsa alternatif hafriyat döküm alanları) veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm sahalarının alanlarının koordinatları sahaların özellikleri, hafriyat sırasında kullanılacak malzeme ve ekipmanların sayıları ve teknik özellikleri, olası etkiler, alınacak önlemler ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak izinler, görüşler, Kavak Regülatörü ve HES projesi kapsamında; regülatör, balık geçidi, santral binası, kuyruk suyu kanalı, şantiye alanı gibi ünitelerin inşa edilmesi planlanmaktadır. Santral binası çıkışında projenin kuyruksuyu seviyesini yakalayabilmek için kuyruksuyu taraması yapılması önerilmiştir. Santral çıkışında dere kotu m kotuna indirilecek ve yaklaşık m boyunca bu kotta kazıya devam edilecektir. Kazı kesiti trapez olacak olup, taban genişliği 110 m dir. Trapez kanalın şev eğimleri 2Y/1D olacaktır. Santral çıkışında su seviyesinin m olması sağlanacaktır. Tesislerin karakteristik verilere ve eklerde sunulan fonksiyonel projeler göz önünde bulundurularak arazi hazırlık ve inşaat aşamalarında her bir tesiste (ünitede) çıkarılacak hafriyat miktarları, hafriyatın nerelerde kullanılacağı ve bertaraf yöntemleri aşağıda tablo halinde verilmiştir. Hafriyat depolama alanları ve şantiye alanlarına ait UTM 6 derecelik ve coğrafik koordinatlar, koordinat sayfasında verilmiştir. Proje alanı ve çevresine ait 1/ ölçekli topoğrafik harita ise ekte sunulmuştur (Bkz. Ek-2). Proje kapsamında oluşacak tüm hafriyat ve kazı fazlası malzemenin tamamı kazı fazlası malzeme alanlarında depolanacak, sahada proje alanında ve çevresinde izin verilen depolama sahaları dışında hafriyat ve kazı fazlası malzeme depolaması yapılmayacaktır. 76

94 Tablo 38 Arazi Hazırlık ve İnşaat Aşamasında Her Bir Tesiste Oluşacak Hafriyat Miktarı, Hafriyatın Kullanılacağı Yerler ve Bertaraf Yöntemi Hafriyatı Alınacak Ünite Üniteye Ait Çıkan Hafriyat Miktarı (M 3 ) Üniteye Ait Dolgu Miktarı (m 3 ) Çıkan Hafriyat Malzemesinin Kullanılacağı Yerler Fazla Hafriyatın Bertaraf Yöntemi Kavak Regülatör Gövde Yapısı Üniteden çıkacak uygun nitelikteki malzeme dolgu işlerinde ve çevre düzenlemesinde kullanılacaktır. Su alma Yapısı Santral Binası Üniteden çıkacak uygun nitelikteki malzeme dolgu işlerinde ve çevre düzenlemesinde kullanılacaktır. Üniteden çıkacak uygun nitelikteki malzeme dolgu işlerinde ve çevre düzenlemesinde kullanılacaktır. Açığa çıkacak kullanılamayacak durumdaki hafriyat atığı malzemeler proje kapsamında belirlenen kazı fazlası malzeme alanlarında mevzuata uygun bir şekilde depolanacaktır. Kazı fazlası malzeme alanlarında gerekli tahkimatlar ile depolama alanı çevresi desteklendikten sonra, ekolojik dengeyi bozmayacak şekilde depolama yapılacaktır. Bu depolama öncesinde depo sahasının ilk halinde mevcut olan nebati toprak sıyrılacak ve geçici olarak depolandıktan sonra, dolgu sonrasında alanın üzerine serilecek, böylece alanın eski görüntüsüne yakın bir görüntü oluşturması sağlanacaktır. Depo alanında malzeme, dere yatağını bozmayacak, derede yön değişikliği yapmayacak şekilde ve hafriyat çevreye dağıtılmadan düzenli bir şekilde depolanacaktır. Fazla hafriyat malzeme şeve ve dere yataklarına bırakılmayacaktır. Kuyruk Suyu Taraması Tarama işleminden açığa çıkacak uygun nitelikteki malzeme dolgu işlerinde kullanılacaktır. 77

95 Hafriyatı Alınacak Ünite Kazı Fazlası Malzeme Alanları ve Şantiye Alanı Üniteye Ait Çıkan Hafriyat Miktarı (M 3 ) ~ (bitkisel toprak) Üniteye Ait Dolgu Miktarı (m 3 ) Çıkan Hafriyat Malzemesinin Kullanılacağı Yerler Fazla Hafriyatın Bertaraf Yöntemi DİĞER ÜNİTELER Alınan bitkisel toprak, kazı fazlası malzeme alanlarının uç noktasında dağıtılmadan ve üzeri sürekli nemli tutularak biriktirilecektir İnşaat çalışmalarının tamamlanmasının ardından bitkisel toprak alınan sahada dolgu üzerine serilerek eski topografyasına uygun hale getirilecektir. GENEL TOPLAM Toplam Hafriyat Miktarı= Bitkisel Toprak Miktarı=~ Dolgu Miktarı=

96 Kavak Regülatörü ve HES Projesi kapsamında kurulacak olan üniteler ve yardımcı ünitelerin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında ortaya çıkan hafriyat malzemesinden, bir kısmı dolgu işlemlerinde, arazi tesviye ve çevre düzenleme çalışmalarında kullanılacaktır. Değerlendirilmesi mümkün olmayan hafriyat malzemeleri kazı fazlası malzeme stok sahalarında depolanacaktır. Kazı fazlası malzeme stok sahalarının kullanımları ile ilgili olarak DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk yazısı alınmıştır (Bkz. EK-17). Söz konusu görüşe göre; - (1) 2 nolu alanda taşkın yönüyle bir sorun bulunmamaktadır. - (2) 3 nolu alanda bulunan yamaç suları niteliğindeki kuru dereler için mevcut doğal yatak kesitleri korunarak taşkın önlemleri alınacaktır. Proje kapsamında kuyruksuyu tarama işlerinden büyük miktarda ( m 3 ) alüvyal malzeme alınacaktır. Söz konusu malzeme nitelikli kum-çakıl malzemesi olup, kriterlere uygun olan kısmı regülatör gövdesinin yapımında kullanılacaktır. Fazla kısmı ise belirlenen depo sahalarında geçici olarak depolanacaktır. Projenin ÇED sürecinde belirlenen depolama alanları dışında kati proje aşamasında alternatif sahalar araştırılacaktır. Tespit edilen ve uygun bulunan sahalar ile ilgili olarak inşaat çalışmalarına başlamadan önce ilgili kurumlardan gerekli izinler alınacak olup, kesinleşen sahalar Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne bildirilecektir. Faaliyet alanı ve yakın çevresinde yer alan akarsuların ve mevsimsel akış gösteren kuru dere yataklarının faaliyet sırasında zarar görmemesi için dere yataklarına ve dere yataklarına ulaşması söz konusu olabilecek yerlere hafriyat atıkları, katı ve sıvı atıklar atılmayacak, dere yataklarına müdahale edilmeyecektir. Söz konusu kazı fazlası malzeme stok sahalarında akarsu ya da kuru dere yataklarına feyezan anında malzeme taşınmasını engelleyecek şekilde gerekli tüm önlemler faaliyet sahibince alınacaktır. Proje kapsamında belirlenen kazı fazlası malzeme stok sahaları orman sayılan alan, makilik-fundalık-çalılık, mera ve tarım arazilerinden oluşmaktadır. Söz konusu alanlar proje alanındaki arazi şartlarının durumu nedeniyle bu şekilde belirlenmiştir. Projenin orman sayılan alanlardan geçtiği yerlerde toprakça fakir, taşlık-kayalık alanların seçilmesine özen gösterilecek, mümkün oldukça ağaç kesiminden kaçınılacak, orman sayılan alanlarda izne konu edilecek tesisler dışında kesinlikle pasa, atık veya herhangi bir malzeme döktürülmeyecektir. Ayrıca söz konusu alanların yakınında yer alan derelerin üzeri kapatılmayacak, derenin doğal akışını bozabilecek faaliyetlerde bulunulmayacak, taşkın ve tıkanma gibi durumlarda gerekecek makineli müdahale için dere kenarından 10 m genişliğinde bir yol şeridi bırakılacaktır. Planlanan projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları sırasında yapılacak hafriyat çalışmaları tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği" hükümlerine uygun olarak gerçekleştirilecek olup, aşağıda belirtilen kontrol önlemleri alınacaktır. - Bitkisel toprak dışındaki hafriyat toprakları öncelikle dolgu, rekreasyon, katı atık depolama alanında günlük örtü ve benzeri amaçla kullanılacak, kullanımı mümkün olmayan atıklar hafriyat döküm sahalarına nakledilecektir. - Hafriyat çalışmalarına başlanmadan önce kazı fazlası malzeme stok sahaları için, mahallin en büyük mülki amirine (Valiliğe) müracaat edilerek "Atık Taşıma ve Kabul Belgesi" alınacaktır. 79

97 - Hafriyat sırasında bitkisel toprak alt topraktan ayrı olarak toplanacak ve derinliğine ve yapısına bağlı olarak kazılarak yeniden kullanılmak üzere döküm sahalarında ayrı olarak yığılacaktır. - Bitkisel toprağın saklanma sürecinde olabilecek kayıpların önlenmesi ve toprağın kalitesinin korunması amacıyla; bitkisel toprağın depolanacağı yerin % 5 den fazla eğimli olmaması sağlanacaktır. - Bitkisel toprağın uzun süre açıkta bırakılması durumunda; yüzeyinin çabuk gelişen bitkiler ile örtülmesi temin edilecektir. - Ayrı toplanan bitkisel toprak arazi tesviyesi ve rehabilitasyonun çalışmaları esnasında tekrar kullanılacaktır. - Hafriyat işlemleri sırasında kazıdan çıkacak toprak miktarı ile dolgu hacimlerinin eşitlenecek şekilde öncelikle faaliyet alanı içerisinde değerlendirilmesine çalışılacaktır. - Kazı fazlası malzeme stok sahalarında oluşabilecek oturma, çökme ve kayma gibi zemin ve gövde hareketlerinin önlenmesi için en uygun yığın ve döküm boyutlandırması yapılacaktır. - Kazı fazlası malzeme stok sahalarının yüzeyleri ve şev dibi çevresine insan ve diğer canlıların yaklaşmasını engelleyici önlemler alınacak ve uyarı levhaları konulacaktır. - Kazı fazlası malzeme stok sahalarının kapasitelerinin dolması veya herhangi bir nedenle döküm ve depolamanın sona ermesi halinde bu sahaların, insan ve diğer canlıların güvenliği, canlı yaşamının tesisi ve alanın tekrar kullanılabilmesi için doğal topografik yapıya uygun olarak rehabilite edilmesi sağlanacaktır. Yapılacak olan rehabilitasyon çalışmaları esnasında aşağıda belirtilen hususlara uygun olarak hareket edilecektir. - Rehabilitasyon çalışmaları sonucunda, sahaya doğal görünüm kazandırılacaktır. - Projenin uygulanması sonucunda ortaya çıkacak yapının veya oluşan yeni alanın kullanımı, yerel çevre koşulları ile tam uyum içinde olacak ve tüm canlılar için tartışmasız güvenli bir ortam sağlanacaktır. - İnsanların dolaşımına açılan alanlarda 3 metreden yüksek kademe ve 5 metreden dar basamak bulunmayacaktır. - Bütün şev yüzeyleri dayanma duvarı ile tutulmaksızın doğal hali ile stabil olacak şekilde düzenlenecektir. - Alanın dış çevresinde eğimli yüzey var ise taş ve parça yuvarlanmaları ile kaymalara karşı kesin önlem alınacaktır. - Rehabilitasyon sırasında, atıkların şev açılarının değiştirilmesi söz konusu ise, verilecek yeni eğim örtü toprağının serilmesine, bitki örtüsünün gelişmesine izin verecek, erozyonu ve atıkların yüzeye çıkmasını önleyecek değerlerde olacaktır. - Alan çevresi su trafiği açısından yeterince güvenli hale getirilecektir. 80

98 - Alanın üzeri yapılacak bitkilendirme çalışmasına bağlı olarak bitkisel üst örtü toprağı ile kaplanacak ve ağaçlandırılacaktır. Yapılacak olan çalışmalar esnasında; şevlerden aşağı kesinlikle malzeme bırakılmayacaktır. Ayrıca yapılacak çalışmalar esnasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Sahalara Dair Yönetmelik hükümlerine uygun olarak hareket edilecektir. Hafriyat işleri ve inşaat çalışmalarında kullanılacak olan iş makineleri, her bir inşaat alanı ve kullanım türüne göre liste halinde aşağıda verilmektedir. Kullanılacak makine donanım sayısı inşaat aşamasına bağlı olarak değişebilecektir. Tablo 39 Hafriyat İşlemlerinde Kullanılacak Ekipmanlar Hafriyat Yapılacak Ünite Kullanılacak Ekipmanlar Regülatör, Su Alma Yapısı, Çakıl Geçidi, Santral Binası, Kuyruksuyu Kanalı, 20 adet Kamyon 3 adet Ekskavatör 3 adet Lastik Tekerlekli Yükleyici Kazı Fazlası Malzeme Alanları, Beton Santrali ve Kırma Eleme Yıkama Tesisi, Şantiye Sahası Arazi Nemlendirme İşlemi İçin 3 adet Kamyon 2 adet Ekskavatör 2 adet Lastik Tekerlekli Yükleyici 2 Adet Kırıcı, 5 Adet Taşıma Bandı, 1 AdetYıkama Helozonu 1 Adet Beton Santrali, 2 Adet Transmikser 1 adet Arazöz V.1.2. Arazinin hazırlanması sırasında ve ayrıca ünitelerin inşasında kullanılacak maddelerden parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli, toksin ve kimyasal olanların taşınışları, depolanmaları ve kullanımları, bu işler için kullanılacak aletler ve makineler, Proje kapsamında patlatma işlemi gerçekleştirilmeyecektir. V.1.3. Proje kapsamında varsa kırma-eleme tesisinin kapasitesi, üniteler ile ilgili bilgi, teknolojisi, iş-akım şeması, koordinatları, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili bilgiler ve işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, 1/ ölçekli topoğrafik haritada gösterimi, Proje kapsamında kuyruksuyu taramasından elde edilecek malzemenin bir kısmı kırma eleme yıkama tesisinde işlemden geçirildikten sonra gövdenin yapımında kullanılacaktır. Kırma eleme yıkama tesisi şantiye alanı içerisinde kurulacak olup, alana her mevsim ulaşım mümkündür. Bu kapsamda tesise ulaşım için yeni yol yapımı söz konusu değildir. Kırma yıkama eleme tesisine ait iş akım şeması Şekil 37 de verilmiştir. 81

99 Şekil 37 Kırma Eleme Yıkama Tesisi İş Akım Şeması Kapasitesi Proje kapsamında, bir adet 15 m 3 /saat lik kırma-eleme-yıkama tesisi kurulacak olup, yıllık üretim miktarı: Yıllık Kapasite : 15 m 3 /saat x 8 saat/gün x 26 gün/ay x 10 ay/yıl : m 3 / yıl olacaktır. Buna göre; Yıllık üretim Aylık Üretim Günlük Üretim Saatlik Üretim : ton/yıl : ton/ay : 216 ton/gün :27 ton/sa olacaktır. Teknolojisi Kırma-eleme-yıkama tesisi için, mülga Çevre ve Orman Bakanlığı, ÇED ve Planlama Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı genelgesi doğrultusunda; kırma eleme yıkama tesisinde toz kaynağı olan her bir ünite (bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içine alınacak ve kapalı ortam içine alınan ünitelere toz indirgeme bastırma sistemi (filtre, sulu sistem, pulvarize v.b.) kurulacaktır (Bkz. Şekil 66). Bu doğrultuda kırma eleme tesisinde toz kaynağı olan her bir ünite (bunker kırıcı, elekler, bantlar) kapalı konuma getirilecektir. 82

100 Şekil 38 Kırma Eleme Yıkama Tesislerinde Bantların Kapalı Konuma Getirilmesi Şematik Gösterimi 7 Kırma-eleme-yıkama tesisine ait koordinatlar Tablo 40 da verilmiştir. Tablo 40 Kırma Eleme Yıkama Tesisi Koordinatları Koor. Sırası : Sağa Yukarı Datum : ED-50 Türü : UTM ZON : DOM : 33 Ölçek Faktörü : 6 Derecelik Koor. Sırası Datum Türü ZON : - DOM : - Ölçek Faktörü : - Tesis Alanı Koordinatları : Enlem, Boylam : WGS-84 : COĞRAFİK Nokta No Sağa: Yukarı Nokta No Enlem: Boylam KE : KE : KE : KE : KE : KE : KE : KE : Alan: m 2 Kırma-eleme-yıkama tesisi ile ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak tarihinde yürürlüğe giren Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda Çevre İzin Belgesi alınacaktır. Bu nedenle ÇED sürecinin tamamlanmasından sonra Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü'nden çevre izni kapsamında gerekli izinler alınacaktır. Yıkama-eleme tesisinde oluşacak atıksular için tarih ve 2746 sayılı Atıksu Arıtma/Deniz Deşarjı Tesisi Proje Onay Genelgesi ne riayet edilerek; Çökeltim havuzu inşası yapılıp, söz konusu proje onayı/muafiyeti Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nden alınacaktır. Çöktürme havuzu ile ilgili detaylı bilgi Bölüm V.1.4 de verilmiştir. Proje kapsamında yer altı suyu kullanılmayacaktır. Proje kapsamında 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve ilgili yönetmeliklere uyulacaktır. 7 Çevre ve Orman Bakanlığı, ÇED ve Planlama Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı Genelgesi 83

101 Projenin inşaat işlerinin tamamlanmasının ardından kırma-eleme-yıkama tesisi sökülecek olup, saha mümkün olduğunca aslına uygun hale getirilerek terkedilecektir. EK-2). Tesislerin gösterildiği 1/ ölçekli topografik harita ekte verilmektedir (Bkz. V.1.4. Proje kapsamında varsa hazır beton tesisi kapasitesi, üniteler ile ilgili bilgi, teknolojisi, iş-akım şeması, koordinatları, üretim miktarlarının çalışma süreleri (günay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili bilgiler ve işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, 1/25000 ölçekli topoğrafik haritada gösterimi, Proje kapsamında 120 m 3 /saat kapasiteli 1 adet beton santrali kurulması planlanmıştır. Beton santralinin projenin inşaat işlemleri süresince (24 ay) çalıştırılması planlanmaktadır. Hazır Beton Üretimi Hazır beton üretiminde kullanılan hammaddeler şunlardır; 1- Çimento 2- Agrega 3- Kimyasal Katkılar 4- Mineral Katkılar 5- Karma Suyu Agrega: Beton üretiminde kullanılan kum, çakıl ve kırmataş gibi malzemelerin tümüne verilen isimdir. Karışımda agrega, betonun iskeletini oluşturur. Beton; çimento, su, agrega ve katkı maddelerinin denemesi yapılmış belirli oranlarda homojen olarak karıştırılmasından oluşan, başlangıçta plastik kıvamda olup şekil verilebilen, zamanla katılaşıp sertleşerek mukavemet kazanan bir yapı malzemesidir. Betonun mutlak hacmini % 75 oranında agrega (kum, çakıl, mıcır), % 10 oranında çimento, % 15 oranında su oluşturur. Gerektiğinde, çimento ağırlığının % 2 sinden fazla olmamak kaydı ile kimyasal ve mineral katkı ilave edilebilir. Betonu oluşturan hammaddeler çimento, su, agrega (kum çakıl, kırmataş), kimyasal ve mineral katkılardır. Kimyasal katkılarla (akışkanlaştırıcı, priz geciktirici, priz hızlandırıcı, geçirimsizlik sağlayıcı, antifiriz, hava sürükleyici...) mineral katkılar (taş unu, tras, yüksek fırın cürufu, uçucu kül, silis dumanı...) betonun performansını istenilen yönde iyileştiren etkenlerdir. Çimento ile suyun karışımından oluşan çimento hamuru zamanla katılaşıp sertleşerek agrega tanelerini bağlar, yapıştırır. Böylece betonun mukavemet kazanmasına imkan verir. Dolayısıyla betonun mukavemeti; çimento hamurunun mukavemetine agrega tanelerinin mukavemetine agrega taneleri ile çimento hamuru arasındaki yapışma gücüne (aderansa) bağlıdır. Betonu günümüzün en yaygın taşıyıcı yapı malzemesi yapan özellikleri şöyle sıralamak mümkündür: 84

102 Ekonomikliği, Bilgisayar kontrollü santraller, transmikser ve pompalar ile üretim, taşıma ve yerleştirme aşamalarında büyük kolaylıklar sağlanması, Şekil verilebilme özelliği, Yüksek basınç dayanımlarına ulaşılması, Fiziksel ve kimyasal dış etkilere karşı dayanıklılığı, Çelik donatı ile çekme mukavemetinin yetersizliğinin dengelenmesi, (betonarme), Öngerme yoluyla büyük açıklıkların sağlanması, Hafif agreganın farklı yapılarda kullanabilirliği, Pigmentlerle renklendirilmesi. Üretim Süreci Önce hazır betonun üretiminde kullanılacak, doğru seçilmiş malzemelerin (çimento, agrega, su, katkı) kalitelerini ve birbirlerine uyumunu incelemek için laboratuar deneyleri yapılır. Bu deneylerden geçen malzemelerde zamanla olumsuz değişikliklerin meydana gelmesinin önlenmesi için sürekli kalite denetimi yapılmaktadır. Hazır betonun üretim süreci, santral operatörünün üretilecek betonu tanımlayan formülün numarasını belirleyip, bilgisayar sistemini işletmesiyle başlar. İlk komuttan sonra, ayrı bölmelerde stoklanmış bulunan agrega, çimento ve su aynı anda tartılır. Daha sonra tartılmış agrega bantla taşınarak mikser kazanına aktarılır. Bu sırada çimento, su ve formülde varsa kimyasal katkı maddesi de kazana aktarılır ve karıştırılır. Bir harman betonun hacmi santralden santrale değişmekle birlikte, genellikle 1-3 m 3 tür. Tesiste karışma süresi de harman hacmiyle orantılı olarak standartlar tarafından belirlenmiştir. TS Beton-Hazır Beton Standardı na göre, 1 m 3 ve altındaki harmanlar için karıştırma süresi en az 45 saniye, ek her 0,5 m 3 için ek 15 saniyedir. Yaş karışım türü üretimde taşıma sırasında, mikser içinde de karışım olduğu dikkate alınarak, bu süre yarıya kadar azaltılabilir. Yeterince karıştırılmış olan harman, transmiksere boşaltılır, dolum tamamlanıncaya kadar aynı işlem devam eder. Beton santralinin üretim kapasitesi 120 m 3 /saat olacaktır. Beton santrali tesisi ile ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak tarihinde yürürlüğe giren Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda Çevre Izin Belgesi alınacaktır. Bu nedenle ÇED sürecinin tamamlanmasından sonra Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü'nden çevre izni kapsamında gerekli izinler alınacaktır. Beton santralinde başlıca emisyon kaynakları; çimento ve kül siloları üzerindeki filtrelerdir. Beton tesisinde besleme bunkerinden bilgisayarlı sistemle istenen miktarda malzeme, kapalı konveyör band ile hazır beton pompasına verilecek, buraya kapalı çimento silolarından yine kapalı hat ile çimento ve su beslenecektir. Buradaki karışım, beton mikserine kapalı ve su muhtevası ile dolum yapılacaktır. Çimento siloları kapalı ve üzerleri çimento kaybını önlemek için filtre kasetli olacaktır. Dolayısı ile proje kapsamında beton tesisi kaynaklı toz oluşumu beklenmemektedir. Beton santrali ekipmanları aşağıda verilmiştir. 85

103 Tablo 41 Beton Santrali Ekipmanlar Adet Ekipman Adı 1 Angrega Bunkeri 1 Tartım bandı 1 Çimento tartı bunkeri 1 Su tartı bunkeri 1 Katkı bunkeri 1 Mikser, besleme kapasitesi 1 Çimento silosu 1 Çimento helezon konveyörü 1 Su tankı pompası, 1 Katkı tankı pompası Hazır beton tesisi bünyesinde yer alacak üniteler aşağıdaki gibidir. a) Agrega Bunkeri: Bir adet 4 gözlü (her göz 30 m 3 agrega alacak şekilde üstü kapalı olacaktır) b) Agrega Tartım Bunkeri: Agrega bunkerinin altında, agrega bunkerindeki malzemenin otomatik olarak tartılmasını sağlayan çift tartı bandıdır. taşır. c) Besleme Bandı: Agrega tartı bandından aldığı malzemeyi, biriktirme bunkerine d) Ana Şase Taşıyıcı Konstrüksiyon: Ana şase taşıyıcı bünyesinde Mikser Yükleme Bandı, Agrega Biriktirme Bunkeri, Çimento Tartı Bunkeri, Su Tartı Bunkeri, Katkı Bunkeri yer alır. Çimento katkı bunkeri çimento silosundan gelen çimentonun karıştırıcıya girmeden önce ne miktarda kullanacağını otomatik olarak tartılmasını sağlar. Su katkı bunkeri su deposundan gelen suyun karıştırıcıya girmeden önce ne miktarda kullanacağını otomatik olarak tartılmasını sağlar. Katkı bunkeri katkı silosundan gelen katkı malzemesinin karıştırıcıya girmeden önce ne miktarda kullanacağını otomatik olarak tartılmasını sağlar. Agrega biriktirme bunkeri, agrega bunkerinden otomatik olarak tartılarak (agrega tartı bunkeri ile) besleme bandı ile getirilen agreganın karıştırıcıya girişinden önce bekletildiği yerdir. e) Karıştırıcı (Mikser): Ana şase taşıyıcı konstrüksiyonda cinslerine göre ve istenilen hazır beton özelliğe göre tartılan malzemeler karıştırıcıya verilir. Karıştırıcıda birbirleri ile karıştırılan malzemeler, karıştırıcıdan (mikserden) hazır beton olarak çıkar. Karıştırıcıdan çıkan hazır beton, ihtiyaç olunan yere zamanında ulaştırılabilmesi için transmikserlere yüklenerek nakli yapılır. Jet pulse tip filtre karıştırıcı şasesi üzerine monte edilir. Çimento tartım bunkerinin dolum sırasında jet pulse filtre oluşan vakumu emer. Böylece yüksek hassasiyette çimento tartımı gerçekleşir. Bunun yanı sıra şase tartım platformunun kirlenmesine sebep olarak, mekanik ekipmanların çok daha uzun ömürlü kullanmasını sağlar. f) Çimento Silosu: Silolarda hazır beton üretiminde kullanılacak olan çimento stoklanır. Çimento silolarındaki çimentodan kaynaklı tozumanın önüne geçilmesi amacıyla her silonun üzerinde torbalı filtre sistemi vardır. 86

104 g) Su Deposu: Hazır beton üretiminde ihtiyaç olan suyun depolanması amacıyla kullanılır. h) Katkı Deposu: Hazır beton üretiminde ihtiyaç olan katkı malzemesinin depolanması amacıyla kullanılır. i) Kontrol Kabini: Hazır betonun üretiminde kullanılan ünitelerin kontrolünün sağlanması amacıyla kullanılan bilgisayar destekli otomasyon sistemidir. Hazır Beton Santrali İş akım şeması Şekil 39 da verilmiştir. Şekil 39 Hazır Beton Tesisi İş Akım Şeması Kapasitesi Proje kapsamında, bir adet 120 m 3 /saat lik beton santrali kurulacak olup, yıllık üretim miktarı: Yıllık Kapasite : 120 m 3 /saat x 8 saat/gün x 26 gün/ay x 10 ay/yıl : m 3 / yıl olacaktır. Beton santraline ait koordinatlar Tablo 42 de verilmiştir. Tablo 42 Hazır Beton Santrali Koordinatları Koor. Sırası : Sağa Yukarı Koor. Sırası : Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİK ZON : ZON : - DOM : 33 DOM : - Ölçek Faktörü : 6 Derecelik Ölçek Faktörü : - Beton Santrali Koordinatları Nokta No Sağa: Yukarı Nokta No Enlem: Boylam BS : BS : BS : BS : BS : BS : BS : BS : Alan: 350 m 2 87

105 Beton santrali şantiye alanı içerisinde yer alacak olup, sahaya her mevsim ulaşım mümkündür. Beton santraline ulaşım için yeni yol yapılması söz konusu değildir. Çöktürme Havuzu Hazır beton üretim tesislerinde, mikserlerin yıkanması gibi işlemler sonucu ortaya çıkan atıksulardaki askıda kalan madde konsantrasyonu ve bulanıklık oldukça yüksektir. Mikser araçlarının dışının ve tozlanmış sahaların yıkanması sonucunda atık sular oluşmasını önlemek için atık suların ve agreganın geri kazanılması için tesiste Çökertme Havuzu kurularak geri kazanma işlemi uygulanacaktır. Yıkama tamburundan, tesisisin muhtelif yerlerinden ve transmikserlerin dışının yıkanmasından çıkan atık sular çöktürme havuzunda kademeli bölmelerden geçirilip çamuru çöktürüldükten sonra elde edilen su, üretimde transmikserlerin yıkanmasında ve diğer işlerde kullanılacaktır. Havuzlardan alınan çamur ise Çamur Kurutma Yatağında kurutulmaya alındıktan sonra çevre düzenlemesinde kullanılarak yeniden değerlendirilecektir. Çöktürme Havuzu ebatları yaklaşık olarak 2 m genişliğinde 3 m uzunluğunda ve 1 m derinliğinde planlanmıştır. Beton santralinde oluşacak atıksular için tarih ve 2746 sayılı Atıksu Arıtma/Deniz Deşarjı Tesisi Proje Onay Genelgesi ne riayet edilerek; Çökeltim havuzu inşası yapılıp, söz konusu proje onayı/muafiyeti alınacaktır. Proje kapsamında yer altı suyu kullanılmayacaktır. Projenin tüm aşamalarında 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve ilgili yönetmeliklere uyulacaktır. Projenin inşaat işlerinin tamamlanmasının ardından beton santrali sökülecek ve saha mümkün mertebe aslına uygun hale getirilerek terkedilecektir. Tesislerin gösterildiği 1/ ölçekli topografik harita ekte verilmektedir (Bkz. EK-2). 88

106 V.1.5. Proje kapsamında inşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının açılıp açılmayacağı, açılacak ise sayısı, ruhsat hukuku, ocakların alan büyüklükleri ve koordinatları, üretim miktarları (gün-ay-yıl), iş-akım şemaları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşaası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, Proje kapsamında malzeme ocağı açılması planlanmamaktadır. İnşaat için gerekecek malzeme kuyruksuyu taramasından elde edilecektir. V.1.6. Proje kapsamında faaliyet alanında ve/veya malzeme ocakları açılması durumunda patlatma işleminin yapılıp yapılmayacağı, yapılacak ise her bir patlatma alanı için patlatma değerlendirme raporunun hazırlanması, Proje kapsamında malzeme ocağı açılmayacaktır. Dolayısıyla patlatma işlemi yapılmayacaktır. V.1.7. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, ulaşım için kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler (regülatör önünde birikecek olan suyun Tüpraş Rafineri köprüsüne etkisi vs.) ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler), Proje alanının ulaşımı, Kırıkkale şehir merkezinden rafineriye giden yol üzerinden asfalt yol ile sağlanmaktadır. Söz konusu yollarda gerekli görülmesi halinde iyileştirmeler yapılacak olup, herhangi bir bağlantı yolu yapılmayacaktır. Ulaşım için kullanılacak yollarının ve sanat yapılarının kullanımı süresince yolların ağır tonajlı vasıtalarla bozulması halinde gerekli onarım-bakım vb. işler firma tarafından yerine getirilecektir. Konu ile ilgili olarak inşaata geçmeden önce Kırıkkale İl Özel İdaresi nden görüş alınacaktır. Proje alanı içinden, sınırından ve yakınından geçmekte olan yüzeysel su kaynakları üzerinde yol geçişinin sağlanması durumunda uygun kesitte sanat yapısı yapılarak geçişler sağlanacak ve bu konuda DSI 5. Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. Söz konusu proje kapsamında 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu ve buna istinaden karayolları ile ilgili çıkarılan tüm kanun ve yönetmeliklere ve buna bağlı olarak yürürlükte bulunan Karayolları Kenarında Yapılacak ve Açılacak Tesisler Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca fiilen yatırıma önce başlanılmadan detaylı bir değerlendirilme yapılabilmesi için 1/1000 ölçekli planlar Karayolları 4.Bölge Müdürlüğü ne sunulacaktır. Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yollara giriş ve çıkışlarda trafik güvenliği açısından her türlü önlem, Karayolları Bölge Müdürlüğü nün görüşleri doğrultusunda yatırımcı firma tarafından alınacaktır. Proje kapsamında yapılacak olan taşımalar 89

107 sırasında yollara zarar verilmeyecek olup, herhangi bir zararın oluşması durumunda Karayolları 4. Bölge Müdürlüğü ile yapılacak protokol çerçevesinde tüm maliyet yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. Proje kapsamında Karayolları 4. Bölge Müdürlüğü nden alınan kurum görüşünde ilgili mevzuata uyulması kaydıyla projenin herhangi bir sakıncasının olmayacağı ifade edilmiştir (Bkz. EK-14). Bununla birlikte ÇED sürecinin tamamlanmasından sonra regülatör, HES ve depolama alanı sınırlarının ve koordinatlarının nihai değerleri Karayolları 4. Bölge Müdürlüğü ne bildirilerek mevcut, planlanan ve yapımı süren yolların kamulaştırma sınırları dışında kaldığı ve yolu etkilemediğine dair uygun görüş alındıktan sonra faaliyete başlanacaktır. Proje kapsamında tehlikeli madde sınıfına giren malzemelerin taşınması esnasında Tehlikeli Maddelerin Karayolu İle Taşınması Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca projenin planlama çalışmaları sırasında (TÜPRAŞ Rafineri Köprüsü) Kızılırmak Nehir Geçiş Karayolu Köprüsü ile ilgili olarak TÜPRAŞ tan alınan yazıya istinaden gerekli revizyon yapılmış ve proje son halini almıştır. Bahsi geçen köprü regülatör yapısına yaklaşık 200 metre mesafede olup, köprü tabliyesi üst kotu metredir. Kavak regülatörünün talveg kotu m, talvegten yüksekliği m, taşkın su kotu ise metredir. Dolayısıyla taşkın durumunda dahi köprünün akıştan olumsuz etkilenmesi beklenmemektedir. Kavak Regülatörü ve HES Projesi nin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları kapsamında; regülatör, santral binası, kazı fazlası malzeme stok sahaları, kırma yıkama eleme ve beton santrali tesislerinde ve şantiye sahasında malzemenin sökülmesi, yüklenmesi, boşaltılması, taşınması işlemleri esnasında toz emisyonu oluşması söz konusudur. Oluşabilecek bu toz emisyonlarının hesaplanmasında kullanılan emisyon faktörleri, tarihli sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) Ek-12, Tablo 12.6 da verilen Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri kullanılarak hesaplanmış ve SKHKKY çerçevesinde değerlendirilmiştir. Tablo 43 SKHKKY Tablo 12.6: Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri Emisyon Faktörleri KAYNAKLAR Kontrolsüz Kontrollü Patlatma (kg/ton) 0,080 - Sökme (kg/ton) 0,025 0,0125 Yükleme (kg/ton) 0,010 0,005 Nakliye (gidiş-dönüş toplam mesafesi) (kg/ton) 0,7 0,35 Boşaltma (kg/ton) 0,010 0,005 Depolama (kg/ha.gün) 5,8 2,9 Hesaplamalarda kullanılan emisyon faktörü, saha çalışmalarında birim alan üzerinde yapılan hafriyatların kazı, dolgu, yükleme, boşaltma, taşıma ve depolama gibi tüm öğelerini içermekte olup, inşaat çalışmaların 24 ay içerisinde tamamlanacağı göz önünde bulundurularak hesaplamalar yapılmıştır. 90

108 V.1.8. Proje aşamasında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün araç cinsi ve sayısı şeklinde detaylandırılarak % artış olarak hesaplanarak etkilerinin değerlendirilmesi (bağlantı yolu veya mevcut yollarda genişletme yapılıp yapılmayacağı, yapılacak ise kim tarafından yapılacağı hakkında bilgi verilmeli, su altında kalacak karayolu, köprü, tarihi köprü ve diğer sanat yapıları olacaksa, yeni yol alternatiflerinin (relokasyon) belirtilmesi ve ilgili Karayolları Bölge Müdürlüğünün görüşü alınmalıdır) Karayolundaki Mevcut Trafik Yükü Proje alanın yer aldığı Merkez İlçesi bölümündeki trafik yükü (Yıllık Ortalama Günlük Trafik Değerleri) aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. Tablo 44 Proje Alanına En Yakın Taşınabilir Taşıt Sayım Ve Sınıflandırma İstasyonu Verileri Faaliyet Faaliyet Taşınabilir Faaliyet Faaliyet Kapsamında Kapsamında Taşıt Sayım ve Kapsamında Ek Kapsamında Ek Araç Sayısı Araç Sayısı Sınıflandırma Trafik Yükü (%) Trafik Yükü (%) (günlük) (günlük) İstasyonu (İnşaat) (İşletme) (İnşaat) (İşletme) Otomobil ,10 2 0,04 Orta Yüklü Ticari Taşıt , Otobüs Kamyon , Kamyon+Römork, Çekici+Yarı Römork , TOPLAM ,55 2 0,036 91

109 Şekil 40 Proje Alanı ve Yakın Çevresinin Trafik Yükü V.1.9. Zemin emniyetinin sağlanması için yapılacak işlemler, Regülatör yeri güzergahında 7 adet ve toplam 196 m temel araştırma sondaj kuyuları açılmış, şartnameye uygun olarak istenen seviyelerde ana kayanın geçirimliliğinin belirlenmesi amacıyla 45 adet basınçlı su deneyleri, serbest permabilite deneyleri ve standart penetrasyon deneyleri gerçekleştirilmiş alınan örnekler üzerinde laboratuvar deneyleri yapılmıştır. Yapılan deneylere ait veriler ve değerlendirmeler aşağıda verilmiştir. 92

110 Şekil 41 Lugeon Deneyinin Yapılışı (Şekercioğlu, 2007) Tablo 45 BST Deney Sonuçları 93

111 Şekil 42 Permeabilite Deneyinin Yapılışı (Şekercioğlu, 2007) Tablo 46 Permeabilite deney sonuçları Kavak Regülatörü planlama aşamasında yapılan temel araştırma sondaj kuyularından belirli seviyelerde korunmuş karot örnekleri (Kk), örselenmiş ve örselenmemiş numune (UD) alınmış kaya (karot) numuneler üzerinde, zemin ve kaya birimlerinin fiziksel parametrelerinin belirlenmesi amacıyla deneyler yapılmıştır. Kavak Regülatörü aks yerinde geçirimsizliğin sağlanması amacıyla 3 m aralıkla tek sıra perde enjeksiyonu önerilmiştir. Ayrıca 3 m aralıkla çift sıra olarak 5,00 m derinlikte kapak enjeksiyonu projelendirilmiştir. Enjeksiyon projelendirilmesi yapılırken perde enjeksiyon derinlikleri, açılan temel sondaj kuyularının lugeon değerleri göz önünde tutularak belirlenmiştir. Bu projelendirmede, lugeon değerlerine göre geçirimliliğin düştüğü kota kadar perde derinliği uzatılmıştır. Kavak Regülatör yerinde, derinliği m olacak şekilde tasarlanan geçirimsiz perde enjeksiyon derinliği; 1325,50 m, kapak enjeksiyonu derinliği ise 320,00 m olup, toplam olarak 1645,50 m hesaplanmıştır. 94

112 Şekil 43 Gövde Enjeksiyon Boy Kesiti Rezervuar Sahası (Göl Alanı) Jeolojisi Rezervuar sahası göl alanında, alüvyon birimleri bulunmaktadır. Kızılmak Nehri üzerinde yapılması planlanan Kavak HES proje yerinin rezervuar (gölalanı) sahasında güzergâh boyunca heyelan, akma ve benzeri kitle hareketleri gözlenmemiştir ve alanın duraylığını etkileyecek topografik-jeolojik yapı gözlenmemektedir. Kavak HES projesi rezervuar sahasında duraylılık yönden bir sorun olmayacağı yapılan fizibilite çalışmaları neticesinde ortaya çıkmıştır. V Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, Proje yağış alanının iklim özelliklerine göre, Kızılırmak Nehri nde genellikle ilkbahar ayları taşkın aylarıdır. Bu aylarda yağmur yağışının yanında kar erimeleri sebebiyle de sular oldukça yükselmektedir. Proje yağış alanı içi ve çevresindeki Akım Gözlem İstasyonlarında (AGİ) gözlenmiş en büyük taşkınlar ve bunların pik debilerinin tarihleri incelendiğinde bu durumun gerçekleştiği görülür. Kavak Regülatörü ve HES projesi taşkın hidrograflarının elde edilmesi amacıyla membadan mansaba doğru sırasıyla Yamula, Bayramhacılı, Hirfanlı, Kesikköprü ve Kapulukaya taşkınları ayrı ayrı hesaplanmıştır. Kavak Regülatör Yeri Taşkın Debileri Kavak Regülatör yerinin taşkın debilerinin bulunması için öncelikle Kavak Regülatörü Kapulukaya Barajı ara havza taşkın debileri bulunmuştur. Kavak Regülatörü havza alanı 28, km², Kapulukaya Barajı havza alanı 28,604 km² dir. Kavak Regülatörü Kapulukaya Barajı ara havza da km² dir. Kavak Regülatörü Kapulukaya Barajı ara havza taşkın yinelenmeli hidrograflarında Mockus yöntemi uygun görüldüğünden dolayı bu yöntemin birim hidrografının elde edilmesi açıklanacaktır. 95

113 Mockus yöntemi ile birim hidrografa ait parametreler yağış süresi (D) 3.0 saat, yükselme zamanı (Tp) 2.78 saat ve Qp= 6.97 m3/s/mm olarak hesaplanmıştır. Proje sahası kritik yağış süresi olarak A bölgesi içinde kaldığı için A bölgesi özellikleri ile sentetik taşkın hesabı yapılmıştır. Etkili yağış süresi 8 saat olup, hesaplanan tekerrürlü taşkın debilerine baz akım ilave edilmiştir. Kapulukaya Barajı çıkış taşkın hidrograflarına, Kavak Regülatörü Kapulukaya Barajı ara havza hidrograflarının eklenmesiyle Kavak Regülatörü giriş taşkın hidrografları elde edilmiştir. Ara havzaya ait hidrograflara Kapulukaya Barajı nın çıkış hidrografları 2 saat gecikmeli eklenmiştir. Kavak Regülatörü Kapulukaya Barajı Ara Havza Yeri Taşkın Yinelenme Değerleri: Q2 = 17.0 m 3 /s Q5 = 28.4 m 3 /s Q10 = 37.8 m 3 /s Q25 = 51.4 m 3 /s Q50 = 62.5 m 3 /s Q100 = 74.3 m 3 /s Kavak Regülatör Yeri Giriş Taşkın Yinelenme Değerleri: (Q500) : m 3 /s (Q100) : m 3 /s (Q50) : m 3 /s (Q25) : m 3 /s (Q10) : m 3 /s (Q5) : m 3 /s (Q2) : m 3 /s Proje kapsamında yapılacak tüm yapılar yukarıda belirtilen taşkın debilerine göre dizayn edilecektir. Kavak Regülatörü ve HES Projesi kapsamında sağ ve sol sahilde olmak üzere iki adet Taşkın Koruma duvarı yapılacaktır. Bahsi geçen alanlarda YSK-1, YSK-2 sondaj kuyuları açılmış olup,10,00-13,50 m arasına arası çevresel atık (dolgu), üst kısmında siltli, milli kum ve çakıldan oluşan alüvyon birim, üzerinde ise grimsi beyaz renkli, yer yer ayrışmış, kırıklı, çok parçalı, granit birimleri geçilmiştir. Serbest permeabilite ve standart penetrasyon deneyleri ile 2 şer metrelik kademeler halinde artan ve azalan basınçlarda basınçlı su tecrübesi yapılmıştır. Kaya kalitesi bakımından çok zayıf, zayıf durumdadır. Yapılan basınçlı su testlerine göre, santral yerinde geçirimlilik 7,42-8,44 lugeon arasında değişmekte olup, genelde geçirimli bir özellik göstermektedir. Alüvyon birimde yapılan permeabilite deneylerine göre kuyuda geçirimlilik 0,68x ,63x10-3 cm/sn civarında olup geçirimli özellik göstermektedir. Santral yapısında açılan kuyularda standart panetrasyon deneyleri ile alüvyon birimin taşıma gücü hesabı yapılmış olup değerler 0,41-0,44 kg/cm 2 arasındadır. Proje taşıma gücünden çok düşük olan bu değerler alüvyonun duraylılık konusunda yeterli olmadığını göstermektedir. Bu sebeple taşkın koruma duvarı altında alüvyon birimi kaldırarak duvar temelini sağlam ana kayaya oturtmak gerekmektedir. Yapılacak kazıların geneli alüvyon içeresinde olacağı için kazı şev eğimleri 1/1 (yatay/düşey) olarak alınması uygun görülmüştür. 96

114 V Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla kazı, dip taraması, vb. işlemlerin yapılıp yapılmayacağı, yapılması durumunda yapılacak işlemler ayrıntılı olarak açıklanmalıdır. Ayrıca, kazı, dip taraması, vb. işlemlerin yapılması durumunda çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb.) Santral binası çıkışında projenin kuyruksuyu seviyesini yakalayabilmek için kuyruksuyu taraması yapılması önerilmiştir. Santral çıkışında dere kotu m kotuna indirilecek ve yaklaşık m boyunca bu kotta kazıya devam edilecektir. Kazı kesiti trapez olacak olup taban genişliği 110 m dir. Trapez kanalın şev eğimleri 2Y/1D olacaktır. Santral çıkışında su seviyesinin m olması sağlanacaktır. Projenin planlama aşamasında yapılan analiz sonucu santralden mansaba proje debisinde 674 m kuyruk suyu kotunda su bırakabilmek için kuyruk suyu taramasının yapılmasına gerek olduğu sonucuna varılmıştır. Su kotunun 674 m indirebilmek için oluşturulan kesit ekte verilmiştir. Q= 168m 3 /s proje debisinde, kazı ile oluşturulan hidrolik eğimde, istenilen m kuyruk suyu seviyesi 110 m genişliğindeki bir kanal ile sağlanmaktadır. Söz konusu çalışmanın teknik olarak izah edildiği teknik gerekçe raporu ve çizimler ekte verilmektedir (Bkz. EK-22). Proje kapsamında gerçekleştirilecek her türlü faaliyette DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nden görüş alınacaktır. Proje kapsamında kuyruksuyu tarama işlerinden büyük miktarda ( m 3 ) alüvyal malzeme alınacaktır. Söz konusu malzeme nitelikli kum-çakıl malzemesi olup, kriterlere uygun olan kısmı regülatör gövdesinin yapımında kullanılacaktır. Fazla kısmı ise belirlenen kazı fazlası malzeme alanlarında geçici olarak depolanacaktır. Projenin inşaat aşamasında regülatör yapımı sırasında gerçekleştirilecek kazılar yüzünden bir miktar toprağın suya karışması nedeniyle nehir suyunda belirli zaman aralıklarında bulanıklık meydana gelebilecektir. Bu durum su kalitesini kısa bir süre bozacak, dolayısıyla suyun kimyasal parametrelerindeki değişiklikler nedeniyle sudaki canlı hayatı olumsuz yönde etkileyebilecektir. Geçici olarak oluşan bu durum sudaki canlı yaşamı için uygun habitatın bozulmasına neden olacaktır. Bu nedenle bulanıklığa bağlı etkilerin azaltılması amacıyla, akarsu kıyılarında yapılacak hafriyat faaliyetleri asgari seviyede tutulacaktır. Söz konusu inşaat işleri kısa bir zaman süresince tamamlanacağından kalıcı ve değiştirilmez bir etkiden söz etmek mümkün değildir. Tüm bu çalışmalar esnasında dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, kesinlikle malzeme dökülmeyecek ve yatak kesiti daraltılmayacaktır. V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler, Derivasyon sistemi inşaat alanının kuruluğunu temin etmek üzere yapılmaktadır. Dere yatağındaki akımın özellikle çok düşük olduğu yaz sezonu itibariyle başlanıp tamamlanması öngörülen sistem iki kademeli derivasyon olarak planlanmıştır. Bu kapsamda önce dere yatağının sol sahilinin kuruluğunu sağlayacak şekilde membadan mansaba doğru uzanan bir sedde yapısı inşa edilerek kuru tutulacak bu kısımda dolu savağın bir kısmı, su alma yapısı ve santral binası inşa edilecektir. Bu kısım tamamlandıktan sonra önündeki sedde yıkılacak ve dere yatağından geçen suyun dolusavak açıklığından tekrar nehre deşarjı sağlanacaktır. Bu kapsamda bahsi geçen yapıların ebatları kati proje esnasında yapılacak derivasyon projesine göre nihai halini 97

115 alacaktır. Sağ sahilin sedde ile kapanması sonucu ise kuru alan yaratılan yerde dolusavak ve düşü havuzu yapılarının inşası hızla tamamlanacaktır. Buradaki inşaat işleri de tamamlandıktan sonra sedde yıkılacak ve su tutma işlemine başlanacaktır. Sedde üst kotu ve derivasyonu sağlayacak yapı açıklıkları regülatör aksındaki 2 yıl tekerrürlü taşkın debisine göre yapılacaktır. V Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler, Türkiye de heyelanlar, başta Karadeniz Bölgesi olmak üzere, İç ve Doğu Anadolu bölgelerinde, sıkça meydana gelen doğal afet olaylarıdır. Heyelanlara etki eden başlıca doğal etmenler; iklim özellikleri, yağışlar, jeolojik yapı, arazinin topografyası ve bitki örtüsü olarak sıralanabilir. Bunların dışında, nüfus artışı, yol yapımı gibi heyelan olaylarının gelişmesinde etkin olan, doğal olmayan nedenlerde mevcuttur. Heyelanların oluşmasında jeolojik faktörler en temel etkenler arasında gelir. Bu etkenler sırasıyla bölgenin sahip olduğu zayıf veya gevşek madde yapısı, hava içeriği yüksek madde yapısı, kesik, birleşik veya çatlak madde yapısı, zıt yönde etkileşen kütleler, maddelerin geçirgenlikleri arasındaki fark şeklinde sıralanabilir. Heyelanların oluşmasındaki bir diğer etkili unsur olan morfolojik etkenler de bölgenin etkisi altında olduğu tektonik veya volkanik faaliyetlerden kaynaklanan itmeler, buzul sekmeleri, eğim bitiminin veya yanal bölümlerinde meydana gelen nehir, dalga veya buzul aşınmaları, yeraltı aşınmaları, eğim üzerinde tortu birikmesi, bitki örtüsünün yok olması, erime, hava durumuna bağlı olarak gerçekleşen ani donma ve erime ile büzülme ve şişme kaynaklı aşınmalar olarak belirtilebilir. Birçok doğal afette olduğu gibi, heyelanların gerçekleşmesinde de insan parametresi önemli bir role sahiptir. İnsan kaynaklı etkenler genel anlamda mühendislik çalışmaları olarak belirtilebilir. Bu çalışmalar sırasıyla eğimin veya eğim sonunun kazılması, eğimin yüklenmesi, yer altı su kaynaklarının tüketilmesi, bölgedeki ormanların yok edilmesi, sulama çalışmaları, madencilik çalışmaları, yaratılan yapay titreşimler ve mühendislik çalışmalarından farklı olarak yerleşim birimlerinden kaynaklanan su sızıntıları şeklinde tanımlanabilir yılları arasındaki dönemde, Türkiye de olmuş veya muhtemel heyelanlardan 4250 yerleşme birimi etkilenmiş ve bu olaylar sonucunda 197 kişi hayatını kaybetmiştir. Afet İşleri Genel Müdürlüğü nün arşiv bilgilerine göre, bu dönemde, 63,000 konut yer değiştirerek, daha güvenli yerlere taşınmıştır. Türkiye de heyelan tehlikesi ve riski en yüksek olan üç il, Trabzon, Kastamonu ve Zonguldak tır. Türkiye de heyelan tehlikesi en yüksek olan 15 il tabloda özetlenmiştir. Tablo 47 En Çok Heyelan Tehlikesine Maruz İller Derece İl Olay Sayısı Riske Maruz Nüfus 1 Trabzon Kastamonu Zonguldak Kahramanmaraş Erzurum Rize Malatya Sivas Ankara Erzincan Sinop Çorum

116 Derece İl Olay Sayısı Riske Maruz Nüfus 13 Bingöl Artvin İçel Toplam Kaynak: Afet İşleri Genel Müdürlüğü Kırıkkale İli heyelan tehlikesine maruz kalan ilk 15 il içerisinde yer almamaktadır. Bununla birlikte proje kapsamında jeolojik ve jeoteknik etütler yaptırılarak gerekli inşaat tedbirlerinin alınması sağlanacaktır. Rezervuar sahası göl alanında, alüvyon birimleri bulunmaktadır. Kızılmak Nehri üzerinde yapılması planlanan Kavak HES proje yerinin rezervuar (gölalanı) sahasında güzergâh boyunca heyelan, akma ve benzeri kitle hareketleri gözlenmemiştir ve alanın duraylığını etkileyecek topografik-jeolojik yapı gözlenmemektedir. Kavak HES projesi rezervuar sahasında duraylılık yönden bir sorun olmayacağı düşünülmektedir. MTA Genel Müdürlüğü resmi internet sitesinden elde edilen (Bkz. Şekil 25) heyelan risk haritasına göre alanda herhangi bir heyelan ve akma türü oluşum gözlenmemiştir. V Arazinin hazırlanması döneminde karasal ve sucul flora/fauna üzerine olası etkiler ve alınacak tedbirler, Faaliyetin arazi hazırlığı ve inşaat aşamasında Bölüm IV.2.12 de belirtilen bitki türleri bitkisel toprak örtüsü sıyrılacağından miktar kaybına uğrayacaktır. Ancak flora türlerinin tamamen ortadan kaldırılması gibi bir durum söz konusu olmayacaktır. Karasal fauna türleri açısından arazi hazırlığı ve inşaat aşamasında habitatlarının bozulması nedeniyle bazı olumsuz etkiler olacaktır. Ancak fauna türleri özellikle zarar görecek türler olmayıp bu aşamada ortamdaki gürültü ve hareketlilikten dolayı bulundukları habitatları terk ederek çevredeki daha uygun alternatif yaşam alanlarına çekileceklerdir. Fauna türlerine herhangi bir zarar verilmemesi için projede görev alacak personele faaliyet sahibi tarafından gerekli uyarılar yapılacaktır. Fauna türleri arasında Bern Sözleşmesi Ek-2 ve Ek-3 e göre kesin koruma altında olan ve koruma altında olan türler vardır. Bu türlerle ilgili olarak Bern Sözleşmesi koruma tedbirlerine ve bu sözleşmedeki 6. ve 7. Madde hükümlerine uyulacaktır. Projenin inşaat aşamasında rapor kapsamında hazırlatılan ve onaylanan Ekosistem Değerlendirme Raporu nda belirtilen önlemler titizlikle yerine getirilecektir. V Yeraltı suyuna etkiler, Regülatör yeri güzergahında açılan temel sondaj kuyularında yeraltı suyu seviyesi ölçümleri sonucunda yeraltı suyu seviyesi 0,5 m ile 7,5 m arasında değişmektedir. Kavak regülatörü aks yerinde geçirimsizliğin sağlanması amacıyla 3.00 m aralıklı, tek sıra perde enjeksiyonu önerilmiştir. Ayrıca 3.00 m aralıklı, çift sıra olarak 5.00 m derinlikte kapak enjeksiyonu projelendirilmiştir. Regülatör yeri çevresinde göletin yapılacağı Kızılırmak Nehri nden daha düşük kotta vadi olmadığı ve göl rezervuarından dışarıya su kaçağı olmayacağı kanaatine varılmıştır. 99

117 V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu, 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanun kapsamında değerlendirilmesi, olası etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, Kavak Regülatörü ve HES projesi kapsamında alanda yapılan gözlemlerde yakın çevresinde tarım arazilerinin varlığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte yapılacak çalışmalar ağırlıklı olarak dere yatağında gerçekleştirileceğinden söz konusu alanlara herhangi bir olumsuz etki beklenmemektedir. Tarım arazisi Proje kapsamında kullanılacak kazı fazlası malzeme sahaları 1/ ölçekli Kırıkkale İli Çevre Düzeni Planı na göre mera alanı ve tarım arazisi içerisinde kalmaktadır. Proje alanındaki tarım arazilerinin kesin miktarı; inşaat çalışmaları öncesinde yapılacak harita ve kamulaştırma işlemleri sırasında belirlenecektir. Tarım arazilerinin kamulaştırılmasında, tarım arazilerinin vasıfları belirleneceğinden 19/07/2005 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 28/02/1998 tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu ve yürürlükteki Su Ürünleri Kanunu na uygun hareket edilecektir. İnşaat aşamasından önce elden çıkarılacak tarım arazileri için Kırıkkale İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nden 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu gereği tarım dışı amaçlı kullanım izni alınacaktır. Kazı fazlası malzeme alanlarının yakın çevresindeki tarım arazilerine olumsuz etkilerinin önlenmesi amacıyla sahalarda perdeleme, ağaçlandırma gibi toz tutucu uygulamalar yapılacaktır. Bununla birlikte depolama sahaları ve malzeme nemli tutularak tozuma engellenmiş olacaktır. 100

118 V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler, Proje alanı ve yakın çevresinin meşcere tipi, Orman Genel Müdürlüğü resmi internet sitesinden alınan haritaya göre Z-2 (tarım arazileri) dir. Proje Alanı Şekil 44 Meşcere Tipleri Haritası Kaynak: Ankara Orman Bölge Müdürlüğü nden alınan ÇED İnceleme Değerlendirme Formu na göre projenin teknik üniteleri orman sayılan alan içerisinde kalmamaktadır (Bkz. EK-10). V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, kümülatif değerler, Faaliyet sahasında iş makinelerinin çalışması sonucu emisyon oluşumu söz konusu olacaktır. Sahada kullanılan iş makinelerinde yakıt olarak Tüpraş-404 dizel yakıtı kullanılacak olup, dizel yakıtın genel özellikleri aşağıdaki tabloda verilmektedir. 101

119 Tablo 48 Tüpraş-404 Dizel Yakıtının Genel Özellikleri Özellik Birim Değer Sınır Deney Yöntemi Yoğunluk (15 0 C ta) kg/m Polisiklikaromatik hidrokarbonlar % 11 ağırlık TS 1013 EN ISO3675 TS EN ISO Parlama Noktası 0 C 55 En az TS EN ISO 2719 Soğuk Filtre Tıkanma Noktası (SFTN) 0 C TS EN 116 Kış (a) -15 En çok Yaz (b) 5 En çok Damıtma TS 1232 EN ISO C ta elde edilen % hacim 65 En çok C ta elde edilen % hacim 85 En az % 95 in(hacim/hacim) elde edildiği sıcaklık 0 C 360 En çok Kükürt mg/kg Karbon Kalıntısı (% 10 damıtma kalıntısında) % ağırlık 0,3 En çok TS 6838 EN ISO 8754 TS 6148 EN ISO Viskozite (40 0 C) cst 2,0-4,5 TS 1451 EN ISO 3104 Bakır Şerit Korozyon No.1 En çok (50 0 C ta 3 saat) Kül % ağırlık 0,01 En çok TS 2741 EN ISO 2160 TS 1327 EN ISO 6245 Setan sayısı 51 En az TS EN ISO 5165 TS EN Setan İndisi hesapla 46 En az TS 2883 EN ISO Su mg/kg 200 En çok Toplam Kirlilik mg/kg 24 En çok Oksitlenme Kararlılığı g/m3 25 En çok Yağlayıcılık özelliği, düzeltilmiş aşınma izi çapı (wsd 1,4), 60 0 C) ta Kaynak : µm 460 En çok 4264 TS 6147 EN ISO TS EN TS EN ISO TS EN ISO Sahada çalışan iş makineleri için gerekli yakıt ihtiyacı yaklaşık 50 lt/h olacaktır. Buna göre; Q=50 lt/h x 0,835 kg/lt = 41,75 kg/h (0,04 t/h) Tablo 49 Diesel Araçlardan Yayılan Kirlenmenin Yayın Faktörleri(kg/t) KİRLETİCİ DİESEL Karbonmonoksitler 9.7 Hidrokarbonlar 29 Azot Oksitler 36 Kükürt oksitler 6.5 Toz 18 Kaynak: Hava Kirliliğinin ve Kontrolünün Esasları,

120 Buna göre iş makinelerinden kaynaklanması beklenen kirletici tahmin değerleri: Tablo 50. Kirletici Tahmin Değerleri Karbonmonoksitler Hidrokarbonlar Azot Oksitler Kükürt oksitler Toz :9,7kg/tx0,04t/h=0,39 kg/h :29kg/tx0,04/h=1,16 kg/h :36kg/tx0,04t/h=1,44 kg/h :6,5kg/tx0,04t/h=0,26 kg/h :18kg/tx0,04t/h=0,72 kg/h Proje kapsamında kullanılacak olan iş makinelerinden kaynaklı emisyonların yönetmelik sınır değerleri aşmaması için gerekli tüm önlemler alınacaktır. Çalışmalar süresince iş makinelerinden kaynaklanan emisyonun kontrol edilmesi için yeni ve bakımlı araçlar kullanılacak, ayrıca 30 Kasım 2013 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü İle Benzin ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V İnşaat esnasında tüm ünitelerden kaynaklanacak toz yayıcı işlemler, emisyon dağılım modellemesi, kümülatif değerler, Kavak Regülatörü ve HES projesi kapsamında kuyruksuyu tarama çalışmaları dere yatağında gerçekleştirileceğinden doğal bir toz tutma sistemi kurulmuş olacaktır. Öte yandan proje kapsamında karada yapılacak kazı işlerinden ve kırma yıkama eleme ile beton santralinden kaynaklı toz emisyonu oluşacaktır. Projenin inşaat aşamasında; kazı, dolgu, doldurma, boşaltma, nakliye işleri için yapılan çalışmalarda toz oluşumu söz konusudur. Toz emisyonları oluşumlarının hesaplanmasında kullanılacak kontrolsüz toz emisyon faktörleri (SKHKKY den alınmıştır); Sökme emisyon faktörü Taşıma (yollardan kalkan tozlar) Malzemenin yüklenmesi Malzemenin boşaltılması Depolama = kg/ton = 0,7kg/km-araç = 0,01kg/ton = 0,01kg/ton = 5,8 kg/ton 1. Kavak Regülatör Alanında Oluşacak Hafriyat Miktarı: Her cins zemin kazısı = m 3 Yoğunluk = 2 ton/ m 3 Oluşacak hafriyat miktarı = m 3 x 2 ton/ m 3 = ton 2. Su Alma Yapısı Alanında Oluşacak Hafriyat Miktarı: Her cins zemin kazısı = m 3 Yoğunluk = 1,8 ton/ m 3 Oluşacak hafriyat miktarı = m 3 x 1,8 ton/ m 3 = ton 3. Kavak Santral Binası Alanında Oluşacak Hafriyat Miktarı: Her cins zemin kazısı = m 3 Yoğunluk = 2 ton/ m 3 Oluşacak hafriyat miktarı = m 3 x 2 ton/ m 3 = ton 103

121 4. Kuyruksuyu Taraması İşleminde Oluşacak Hafriyat Miktarı: Her cins zemin kazısı = m 3 Yoğunluk = 1,6 ton/ m 3 Oluşacak hafriyat miktarı = m 3 x 1,6 ton/ m 3 = ton 5. Kazı Fazlası Malzeme Alanı Arazi Hazırlık Aşamasında Oluşacak Hafriyat Miktarı: Her cins zemin kazısı = m 3 Yoğunluk = 1,6 ton/ m 3 Oluşacak hafriyat miktarı = m 3 x 1,6 ton/ m 3 = ton Proje Kapsamında Yapılacak Kazılardan Kaynaklanacak Toz Miktarları 1. Kavak Regülatör Alanında Oluşacak Hafriyat Miktarı: Kavak regülatör alanında saatte yaklaşık 56,1 ton (28,05 m 3 ) kazı yapılacak olup, çıkarılacak hafriyatın tamamının taşınması için 30 tonluk kamyonlarla günde 15 sefer yapılması yeterli olacaktır. Nakliye mesafesi gidiş-geliş olmak üzere 0,1 km.dir. Kavak regülatörü gövde yapımı çalışmalarının ayda 26 gün, 8 saatlik çalışma ile 6 ayda tamamlanması planlanmaktadır. Tablo 51 Kavak Regülatör Alanı Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,025 kg/ton 56,1ton/sa x 0,025 kg/ton=1,4 kg/sa Yükleme 0,01 kg/ton 56,1ton/sa x 0,01 kg/ton =0,56 kg/sa Taşıma 0,7 kg/km-araç (15 sefer/gün x 0,7 kg/km.araç x 0,1 km)/ 8 saat = 0,13 kg/saat Boşaltma 0,01 kg/ton 56,1ton/sa x 0,01 kg/ton =0,56 kg/sa Depolama 5,8 kg/ton 5,8 kg toz/ha.gün x 0,7 ha 24 sa/gün = 0,17 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 2,82 kg/saat 2. Su Alma Yapısı Alanında Oluşacak Hafriyat Miktarı: Su alama yapısı alanında saatte yaklaşık 12,36 ton (6,87 m 3 ) kazı yapılacak olup, çıkarılacak hafriyatın tamamının taşınması için 30 tonluk kamyonlarla günde 4 sefer yapılması yeterli olacaktır. Nakliye mesafesi gidiş-geliş olmak üzere 0,1 km.dir. Su alma yapısının inşasının ayda 26 gün, 8 saatlik çalışma ile 14 ayda tamamlanması planlanmaktadır. Tablo 52 Su Alma Yapısı Alanı Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,025 kg/ton 12,36 ton/sa x 0,025 kg/ton=0,31 kg/sa Yükleme 0,01 kg/ton 12,36 ton/sa x 0,01 kg/ton =0,12 kg/sa Taşıma 0,7 kg/km-araç (4 sefer/gün x 0,7 kg/km.araç x 0,1 km)/ 8 saat = 0,035 kg/saat Boşaltma 0,01 kg/ton 12,36 ton/sa x 0,01 kg/ton =0,12 kg/sa Depolama 5,8 kg/ton 5,8 kg toz/ha.gün x 0,4 ha 24 sa/gün = 0,097 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,68 kg/saat 104

122 3. Santral Binası Alanında Oluşacak Hafriyat Miktarı: Santral binası inşa alanında saatte yaklaşık 28,85 ton (14,42 m 3 ) kazı yapılacak olup, çıkarılacak hafriyatın tamamının taşınması için 30 tonluk kamyonlarla günde 8 sefer yapılması yeterli olacaktır. Nakliye mesafesi gidiş-geliş olmak üzere 0,1 km.dir. Santral binası yapısının inşasının ayda 26 gün, 8 saatlik çalışma ile 5 ayda tamamlanması planlanmaktadır. Tablo 53 Santral Binası Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,025 kg/ton 28,85 ton/sa x 0,025 kg/ton=0,72 kg/sa Yükleme 0,01 kg/ton 28,85 ton/sa x 0,01 kg/ton =0,29 kg/sa Taşıma 0,7 kg/km-araç (8 sefer/gün x 0,7 kg/km.araç x 0,1 km)/ 8 saat = 0,07 kg/saat Boşaltma 0,01 kg/ton 28,85 ton/sa x 0,01 kg/ton =0,29 kg/sa Depolama 5,8 kg/ton 5,8 kg toz/ha.gün x 0,3 ha 24 sa/gün = 0,073 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 1,44 kg/saat 4. Kuyruksuyu Taraması İşleminde Oluşacak Hafriyat Miktarı: Kuyruksuyu taraması işleminde saatte yaklaşık 1058 ton (661,25 m 3 ) kazı yapılacak olup, çıkarılacak hafriyatın tamamının taşınması için 30 tonluk kamyonlarla günde 283 sefer yapılması yeterli olacaktır. Alınacak malzeme kazı fazlası malzeme alanına sevk edilerek geçici olarak depolanacaktır. Nakliye mesafesi gidiş-geliş olmak üzere 0,5 km.dir. Kuyruksuyu tarama işleminin ayda 26 gün, 8 saatlik çalışma ile 24 ayda tamamlanması planlanmaktadır. Tablo 54 Kuyruksuyu Tarama İşleminde Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,025 kg/ton 1058 ton/sa x 0,025 kg/ton=26,45 kg/sa Yükleme 0,01 kg/ton 1058 ton/sa x 0,01 kg/ton =10,58 kg/sa Taşıma 0,7 kg/km-araç (283 sefer/gün x 0,7 kg/km.araç x 0,5 km)/ 8 saat = 12,38 kg/saat Boşaltma 0,01 kg/ton 1058 ton/sa x 0,01 kg/ton =10,58 kg/sa Depolama 5,8 kg/ton 5,8 kg toz/ha.gün x 66 ha 24 sa/gün = 15,95 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 75,94 kg/saat 5. Kazı Fazlası Malzeme Alanı Arazi Hazırlık Aşamasında Oluşacak Hafriyat Miktarı: Kazı fazlası malzeme alanı arazi hazırlık aşamasında saatte yaklaşık 53,85 ton (33,66 m 3 ) kazı yapılacak olup, çıkarılacak hafriyatın tamamının taşınması için 30 tonluk kamyonlarla günde 15 sefer yapılması yeterli olacaktır. Nakliye mesafesi gidiş-geliş olmak üzere 0,1 km.dir. Kazı fazlası malzeme alanı arazi hazırlık aşamasının ayda 26 gün, 8 saatlik çalışma ile 10 ayda tamamlanması planlanmaktadır. 105

123 Tablo 55 Kazı Fazlası Malzeme Alanı Arazi Hazırlık Aşaması Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,025 kg/ton 53,85 ton/sa x 0,025 kg/ton=1,35 kg/sa Yükleme 0,01 kg/ton 53,85 ton/sa x 0,01 kg/ton =0,54 kg/sa Taşıma 0,7 kg/km-araç (15 sefer/gün x 0,7 kg/km.araç x 0,1 km)/ 8 saat = 0,13 kg/saat Boşaltma 0,01 kg/ton 53,85 ton/sa x 0,01 kg/ton =0,54 kg/sa Depolama 5,8 kg/ton 5,8 kg toz/ha.gün x 1,4 ha 24 sa/gün = 0,34 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 2,9 kg/saat Proje ünitelerinden regülatör, su alma yapısı ve santral binası aynı yerde olacağı için çalışmalar kümülatif olarak değerlendirilmiş ve toplam emisyon debisi olan (2,82+0,68+1,44) 4,94 kg/sa üzerinde modelleme çalışması yapılmıştır. Kuyruksuyu taramasının dere yatağında yapılacak olması ve malzemenin nemli olması itibariyle sahada toz oluşumu beklenmemektedir. Bununla birlikte rapor kapsamında kontrolsüz en kötü ihtimal üzerinden değerlendirmeler yapıldığından söz konusu çalışma için de modelleme yürütülmüştür. Yine projenin kazı fazlası malzeme alanının ana ünitelerine yaklaşık 7 km mesafede olması sebebiyle sahada yapılacak arazi hazırlık aşamasında oluşacak toz emisyonu için ayrıca modelleme yürütülmüştür. Çalışmalar sırasında oluşacak toz emisyon değeri tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği 'nde belirtilen 1 kg/sa sınır değerin üzerinde olduğu için üniteler için ayrı ayrı toz modellemeleri yapılmıştır. Toz modellemesinde Çevre Mevzuatı formül- II kullanılmıştır. Formul II ( GriffortDipersiyon) () : x yönünde integrasyon değişkeni x,y,z : Tepe noktasında kartezyen koordinatlar (x, yayılma yönünde ve bu yayılma yönüne dik durumlarda) y : yatay (verilen örnekte 0) z : dikey ( Havada asılı partiküllerde 2, çöken tozlarda 0 alınmıştır) C(x,y,z) : Tepe noktasında herhangi bir yayılma durumu için hava kirlenmesine katkı değeri (mg/m3), (1µg = 0,001 mg dir) Q : Emisyon kaynağından çıkan emisyonların kütlesel debisi Z : Tepe noktasının zeminden yüksekliği (m) (Havada asılı partiküllerde 10, çöken tozlarda 0 alınmıştır) Uh : Rüzgar hızı (m/s) yatay ve dikey yayılma parametreleri (m) Çöken Toz miktarı Hesabı : (Çevre Mevzuatı Formül III ) d(x,y) = (mg/m 2 -saat) 106

124 Tablo 56. F,f,G,g Parametrelerinin Belirlenmesi Yayılma Sınıfı F f G g A(Çok Kararsız) 1,503 0,833 0,151 1,219 B (Kararsız) 0,876 0,823 0,127 1,108 C/I (Nötral) 0,659 0,807 0,165 0,996 C/II (Nötral) 0,640 0,784 0,215 0,885 D (Kararlı) 0,801 0,754 0,264 0,774 E(Çok Kararlı) 1,294 0,718 0,241 0,662 Tablo 57. Yayılma Sınıflarının Tespiti Şeması (Sekiz Saatlik Toplam Bulutluluk oranları) Gündüz saatleri (güneş ışıması altında) Yer Rüzgar hızı (m/sn) Kapalılık Durumu (0/8-2/8)Bulutlu (3/8-5/8)Bulutlu (6/8-8/8)Bulutlu 1 ve daha küçük B B B B B C/I B B C/I B C/I C/II 4.5 ve daha büyük C/I C/II C/II Yayılma sınıfının tespiti, mevcut meteorolojik veriler ve günlük havanın kapalılık durumu göz önüne alınarak yapılır. Tablo 58. Rüzgar Hızları Tespiti Ua (m/sn) UR(m/sn) 1.4 ve daha küçük 'dan büyük 12 Rüzgar Hızı (Uh) Değerinin hesaplanması M U h U R ( h / za ) formülü kullanılır. z a = Metre birimiyle verilen anemometrenin zeminden yüksekliği (10 m) h = Etkin baca yüksekliği (10 m) M için ise aşağıdaki değerler alınır. Tablo 59. Yayılma Sınıfları Yayılma sınıfı A (Çok kararsız) 0.09 B (Kararsız) 0.20 M 107

125 C/I (Nötral) 0.22 C/II (Nötral) 0.28 D (Kararlı) 0.37 E (Çok kararlı) 0.42 Tablo 60. Kırıkkale İli On Altı Yönde Aylık Ortalama Rüzgar Hızları (m/s) Yön Yıllık N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Tablo 61. Yayılma Sınıfları ve Uh Değerleri Yön (Ua) (m/sn) (UR) (m/sn) (Uh) (m/sn) Yayılma sınıfı N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW B B B B B B B B B B B B B B B B 1) Regülatör, Su Alma Yapısı ve Santral Binası Toz Yayılım Hesapları Q = 4,94 kg/saat 108

126 Meydana gelen toplam tozun % 80 ını (edinilen tecrübelere göre) 10µ'dan büyük partiküller oluşturmaktadır. Havada asılı partiküller için Q = 0,988 kg (10µ dan küçük partiküller için) h = 20 m. (edinilen tecrübelere göre) z = 10 m. olarak alınmıştır. Çöken toz miktarı için Q = 3,952 kg (10µ dan büyük partiküller için) h = 20 m. (edinilen tecrübelere göre) z = 0 olarak alınmıştır. Tablo 62. Çöken Toz Partiküllerin Dağılımı (mg/m 2 gün) YÖN 50 m 100 m 200 m 300 m 400 m 500m 600m 700m 800m 900m 1000m 1500m N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Şekil 45 Çöken Tozların Dağılımı Grafiği 109

127 Tablo 63. Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı (μg/m 3 ) YÖN 50m 100m 200m 300m 400m 500m 600m 700m 800m 900m 1000m 1500m N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Şekil 46 Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı Grafiği 2) Kuyruksuyu Tarama İşlemi Toz Yayılım Hesapları Kuyruksuyu taraması 7 km lik sahil boyunca yapılacağı için çalışmalar 1 er kilometrelik lokasyonlara bölünmüş ve buna göre hesaplamalar yapılmıştır. Q = 10,85 kg/saat Meydana gelen toplam tozun % 80 ını (edinilen tecrübelere göre) 10µ'dan büyük partiküller oluşturmaktadır. 110

128 Havada asılı partiküller için Q = 2,17 kg h = 20 m. z = 10 m. (10µ dan küçük partiküller için) (edinilen tecrübelere göre) olarak alınmıştır. Çöken toz miktarı için Q = 8,68 kg h = 20 m. z = 0 (10µ dan büyük partiküller için) (edinilen tecrübelere göre) olarak alınmıştır. Tablo 64. Çöken Toz Partiküllerin Dağılımı (mg/m 2 gün) YÖN 50 m 100 m 200 m 300 m 400 m 500m 600m 700m 800m 900m 1000m 1500m N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Şekil 47 Çöken Tozların Dağılımı Grafiği 111

129 Tablo 65. Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı (μg/m 3 ) YÖN 50m 100m 200m 300m 400m 500m 600m 700m 800m 900m 1000m 1500m N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Şekil 48 Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı Grafiği 3) Kazı Fazlası Malzeme Alanı Arazi Hazırlık Aşaması Toz Yayılım Hesapları Q = 2,9 kg/saat Meydana gelen toplam tozun % 80 ını (edinilen tecrübelere göre) 10µ'dan büyük partiküller oluşturmaktadır. Havada asılı partiküller için Q = 0,58 kg h = 20 m. (10µ dan küçük partiküller için) (edinilen tecrübelere göre) 112

130 z = 10 m. olarak alınmıştır. Çöken toz miktarı için Q = 2,32 kg h = 20 m. z = 0 (10µ dan büyük partiküller için) (edinilen tecrübelere göre) olarak alınmıştır. Tablo 66. Çöken Toz Partiküllerin Dağılımı (mg/m 2 gün) YÖN 50 m 100 m 200 m 300 m 400 m 500m 600m 700m 800m 900m 1000m 1500m N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Şekil 49 Çöken Tozların Dağılımı Grafiği 113

131 Tablo 67. Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı (μg/m 3 ) YÖN 50m 100m 200m 300m 400m 500m 600m 700m 800m 900m 1000m 1500m N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Şekil 50 Havada Asılı Partiküllerin Dağılımı Grafiği 114

132 Tablo 68. Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Genelgesi Ek-I, Limit Değerlerinde Kademeli Azaltım Değerleri tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) EK 1 nin b bendi 2. maddesinde, açık alanlarda üretim işlemleri için, hakim rüzgar yönü dikkate alınarak ölçülen çöken toz miktarının 450 mikrogram/m 3.gün ü aşmaması gerektiği belirtilmiştir. Yapılan toz modellemeleri sonucu elde edilen çöken toz dağılımı incelendiğinde; - Regülatör, Su Alma Yapısı ve Santral Binası çalışma alanında; hakim rüzgar yönü dikkate alınarak 50 metrede sınır değerin altında kalındığı görülmektedir. Bu nedenle sahaya en yakın yerleşim birimi olan kuş uçuşu yaklaşık 200 m mesafede yer alan yerleşim biriminde faaliyet sırasında oluşacak toz nedeniyle herhangi bir olumsuz etki beklenmemektedir. - Kuyruksuyu Tarama Çalışma Alanında; hakim rüzgar yönü dikkate alınarak 90 metrede sınır değerin altında kalındığı görülmektedir. Bu nedenle sahaya en yakın yerleşim birimleri olan (en yakın 115 metre mesafede) ve bölgede dağınık halde bulunan yerleşim birimlerinde faaliyet sırasında oluşacak toz nedeniyle herhangi bir olumsuz etki beklenmemektedir. - Kazı Fazlası Malzeme Alanı Çalışma Alanında; hakim rüzgar yönü dikkate alınarak 50 metrede sınır değerin altında kalındığı görülmektedir. Bu nedenle sahaya en yakın yerleşim birimi olan kuş uçuşu yaklaşık 900 m mesafede yer alan yerleşim biriminde faaliyet sırasında oluşacak toz nedeniyle herhangi bir olumsuz etki beklenmemektedir. 115

133 Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Genelgesi nin Ek-2 sinde yer alan; Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Genelgesi Ek-I, Limit Değerlerinde Kademeli Azaltım değerleri yukarıda verilmiştir. Yukarıda verilen Ek-I, Limit Değerlerinde Kademeli Azaltım Tablosu ile faaliyet sırasında havada asılı toz dağılımı tabloları incelendiğinde görüleceği üzere Partikül Madde (PM 10 ) konsantrasyonu; - Regülatör, Su Alma Yapısı ve Santral Binası çalışma alanında;hakim rüzgar yönü dikkate alınarak yapılan hesaplamalarda 50 metrede PM 10 konsantrasyonu 87,61 μg/m olarak bulunmuş olup, 2015 yılı için geçerli geçiş dönemi sınır değeri olan 24 saatlik 90 μg/m 3 ün altında kalmaktadır. Dolayısıyla çalışma sahasına yakın yerleşim biriminde faaliyet sırasında oluşacak toz nedeniyle herhangi bir olumsuz etki beklenmemektedir. -Kuyruksuyu Taraması çalışma alanında;hakim rüzgar yönü dikkate alınarak yapılan hesaplamalarda 100 metrede PM 10 konsantrasyonu 76,28 μg/m olarak bulunmuş olup, 2015 yılı için geçerli geçiş dönemi sınır değeri olan 24 saatlik 90 μg/m 3 ün altında kalmaktadır. Dolayısıyla çalışma sahasına en yakın yerleşim birimleri olan (en yakın 115 metre mesafede) ve bölgede dağınık halde bulunan yerleşim birimlerinde faaliyet sırasında oluşacak toz nedeniyle herhangi bir olumsuz etki beklenmemektedir. -Kazı Fazlası Malzeme Alanı çalışma alanında;hakim rüzgar yönü dikkate alınarak yapılan hesaplamalarda 50 metrede PM 10 konsantrasyonu 51,43 μg/m olarak bulunmuş olup, 2015 yılı için geçerli geçiş dönemi sınır değeri olan 24 saatlik 90 μg/m 3 ün altında kalmaktadır. Bu nedenle sahaya en yakın yerleşim birimi olan kuş uçuşu yaklaşık 900 m mesafede yer alan yerleşim biriminde faaliyet sırasında oluşacak toz nedeniyle herhangi bir olumsuz etki beklenmemektedir. Sonuç olarak; kontrolsüz toz emisyon debileri dikkate alınarak yapılan değerlendirmeler incelendiğinde, proje alanına yakın yerleşim yerlerinin oluşacak tozdan etkilenmeyeceği düşünülmektedir. Proje alanında oluşabilecek toz emisyonlarının asgariye indirilmesi için, savurma yapmadan yükleme yapılacaktır. Kamyonlara hız sınırı getirilmesi ile tozlanma asgariye indirilecektir. Çalışma sahası bağlantı yolları mevsim şartlarına göre periyodik olarak arazöz ile sulanacaktır. Dolayısıyla üretim sırasında kontrolsüz emisyon faktörleri kullanılarak hesaplanan emisyon debileri yerine tozumayla ilgili gerekli tedbirler alınan kontrollü emisyon faktörleri geçerli olacaktır. Böylelikle ilgili yönetmeliklerde belirtilen hususlar doğrultusunda alınacak tedbirler ile (Kontrollü şartlar) faaliyet sırasında en yakın yerleşim yerlerinin olumsuz etkilenmeyeceği öngörülmektedir. Proje sahasında oluşacak toz emisyonları ile ilgili olarak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 116

134 V Proje kapsamında (inşaat ve işletme aşamalarında) su temini sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atık su hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atık suların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, mevcut su kalitesini korumaya yönelik alınacak tedbirler, [projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi, Tüpraş Rafinerinden kaynaklı atık sular ile göl alanının etkileşimi, (Burada gerekli izinler alınmalı ve izin belgeleri rapora eklenmelidir.)] Kavak Regülatörü ve HES projesinin inşaat aşamasında şu amaçlarla su kullanımı olacaktır: Personelden kaynaklanan içme ve kullanma suyu Kırma yıkama eleme tesisi ve beton santrali için proses suyu Tozumanın önlenmesi amacıyla kullanılacak sulama suyu Personel için gerekecek içme suyu ihtiyacı, hazır şekilde piyasada satılan damacanalardan karşılanacaktır. Kullanılacak kullanma suyu ise nehirden ve/veya tankerlerle sağlanacaktır. Yüzeysel su kaynağından su alınması durumunda DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. Projenin inşaat aşamasında çalışacak 150 kişilik personelin ihtiyacı olan su, piyasadan satın alma yoluyla damacanalarla sağlanacaktır. Bu kapsamda tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlananarak yürürlüğe giren İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Personelin kullanacağı suların % 100 ünün atık su olarak geri döneceği kabulüyle, personelden kaynaklanan evsel nitelikli atıksu miktarı; Günlük atıksu miktarı = 150 kişi x 150 L/kişi-gün 8 = L/gün = 22,5 m 3 /gün dür. Oluşacak atıksular için paket atıksu arıtma sistemi, 2014/07 sayılı Atıksu Arıtma /Derin Deniz Deşarjı Tesisi Proje Onayı Genelgesi kapsamında yapılacak olup, gerekli izinler alınacaktır. Ayrıca tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak tarihinde yürürlüğe giren Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecek ve gerekli izinler alındıktan sonra Kızılırmak Nehri ne deşarj edilecektir. Paket Atıksu Arıtma Tesisi Söz konusu tesiste oluşacak evsel nitelikli atıksuların arıtılması için uygulanacak arıtma sistemi karakteristiği aşağıda verilmektedir. Biyolojik (paket) atıksu arıtma sistemi; havalandırma ünitesi, çökeltme-çamur ünitesi ile dezenfeksiyon ünitesinden oluşmaktadır. Biyolojik arıtma ile fiziksel ve kimyasal yollarla sudan ayrılmayan organik maddeler mikroorganizmalar yardımı ile bertaraf EROĞLU) 8 Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamaları İTÜ-1998, Prof. Dr. Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel 117

135 edilmektedir. Havalandırılan atıksu içindeki organik maddeler mikroorganizmalar tarafından besi maddesi olarak kullanılıp parçalanmakta ve karbondioksit (CO 2 ) ve Su (H 2 O) son ürünlerine dönüşerek yeni mikroorganizmalar oluşmaktadır. Havalandırma bölümüne manevra odasına yerleştirilen bir adet blower vasıtasıyla hava temin edilir. Atıksuya verilen hava, atıksu habbeli tanecikler oluşturarak uniform bir arıtma sağlanmasında etkili olur. Sistemin hava ihtiyacını karşılayan blower elektrik panosu içerisindeki zaman saati üzerinden ayarlanarak kumanda edilir. Havalandırılan atıksu havalandırma tankını takip eden çökeltme tankına cazibeyle alınır. Çökeltme tankında suyun akış hızı düşürülerek suyun durulması sağlanır. Çökeltme havuzunda durultulan su, çökeltme havuzundaki savaklardan arıtılmış su olarak çıkar. Çökeltme tankı tabanına çöken aktif çamur ise blowerdan beslenen air lift (geri devir) pompa ile havalandırma tankına geri gönderilir. Çökeltme havuzu çıkışında klorlama işleminin gerçekleştiği dezenfeksiyon tankı mevcuttur. Burada arıtılmış suya otomatik klor dozajı yapılır. Böylelikle arıtılmış su içerisinde bulunan patolojik mikroorganizmalar zararsız hale getirilir. Dozaj pompası sistem çıkışında bulunan sıvı seviye elektrotundan alacağı kontrol ile birlikte devreye girip, çıkacaktır. Böylelikle dozaj pompası yalnızca tesisten su çıkışı olduğu zamanlarda çalışarak, işletme maliyetini azaltır. Biyolojik arıtma sistemini gösteren akım şeması ekte verilmektedir (Bkz. Ek-15). İşletme aşamasında prosesten kaynaklanacak atıksu oluşumu söz konusu değildir. Proje kapsamında yer altı suyu kullanılmayacaktır. Hazır Beton Santrali Su Kullanımı Hazır beton üretiminde 1 m 3 malzeme için ortalama 150 L kadar su kullanımı olacaktır. Buna göre; Hazır Beton Santrali Üretim Miktarı (Günlük) Su Kullanımı : 960 m 3 /gün : 144 m 3 /gün Hazır beton santralinde üretilen ürünlerin nakliyesinde kullanılacak 12 m 3 lük transmikserlerin yıkanması için gerekli su miktarı: Bir transmikser için su miktarı : 200 L Tesiste kullanılacak transmikser sayısı : 2 Günlük üretim miktarı : 120 m 3 /saat x 8 saat/gün : 960 m 3 /gün Günlük Sefer Sayısı : 480 m 3 / 24 m 3 Günlük su miktarı : 20 sefer :20 x 200 L = L : 4 m 3 /gün Yapılan hesaplamalar transmikserlerin şantiyede yıkanacağının kabulüyle yapılmıştır. Kırma Eleme Yıkama Tesisi Su Kullanımı a) Kırma eleme tesisinde tozumayı engellemek için pulvarize sistem kullanılacaktır. Pulvarize sistem sürekli olarak çalıştırılacak olup, bu ünitede kullanılacak su miktarı 4 m 3 /gün dür. 118

136 b) Eleme-yıkama tesisinde karışımın % 20 si (1 m 3 malzemede, 0,25 m 3 su) su olacak şekilde su ilavesi yapılacaktır. Dolayısıyla eleme yıkama tesisinde kullanılacak su miktarı: Kullanılacak Su Miktarı: 120 m 3 /gün x 0,25 = 30 m 3 /gün İnşaat aşamasında gerekli olacak su satın alma yolu ile tankerlerle temin edilecektir. Tablo 69 Proje Kapsamında Kullanılacak Su Miktarları Kullanım Amacı İnşaat Aşaması Miktar (m 3 /gün) Personelin İçme Kullanması için 22,5 Yolların Spreylenmesi İçin 5 Kırma Eleme Yıkama Tesisi 34 Hazır Beton Santrali 144 Transmikserlerin yıkanması 4 TOPLAM 209,5 Evsel Nitelikli Atık Sularda Kirleticiler ve Ortalama Konsantrasyonları tablosuna göre projenin inşaat aşamasında oluşacak evsel nitelikli atık su içerisindeki kirletici yükleri tabloda verilmektedir. Tablo 70 Evsel Nitelikli Atık Sularda Kirleticiler Ve Ortalama Konsantrasyonları PARAMETRE KONSANTRASYON ph 6-9 AKM 200 mg/l BOİ mg/l KOİ 500 mg/l Toplam Azot 40 mg/l Toplam Fosfor 10 mg/l Kaynak: Benefield, L. And Randall, C., 1980 Yukarıdaki tabloya göre söz konusu projenin inşaatı aşamasında 150 kişilik personelden kaynaklanacak evsel nitelikli atık su içerisindeki kirletici yükleri; Tablo 71 Evsel Nitelikli Atık Su İçerisindeki Kirletici Yükleri AKM 4,5 kg/gün= ( 22,5 m 3 /gün x 200 mg/lt /1000) BOİ 5 4,5 kg/gün=( 22,5 m 3 /gün x 200 mg/lt /1000) KOİ 11,25 kg/gün= (22,5 m 3 /gün x 500 mg/lt /1000) Toplam Azot 0,9 kg/gün=(22,5 m 3 /gün x 40 mg/lt /1000) Toplam Fosfor kg/gün=(22,5 m 3 /gün x 10 mg/lt /1000) Proje kapsamında memba ve mansap dikkate alınarak su kalitesinin çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmesinin yapılabilmesi amacıyla Bakanlıkça yetkilendirilmiş laboratuvar tarafından su analizi yapılmıştır (Bkz. EK-21). Projenin inşaat aşamasında oluşacak atıksuların bertarafı ile ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Su ortamına her türlü zararlı maddenin dökülmesini önleyici tedbirler alınarak, su kirliliğine sebebiyet verilmeyecektir. 119

137 V Arazinin hazırlanmasından ünitelerin açılmasına kadar meydana gelecek katı atıklar, atık kodları (Atık Yönetimi Genel esaslarına İlişkin Yönetmelik Ek-4), miktarı ve atıkların yönetimi, [tesis içerisindeki toplanması, geçici depolanması, atıkların taşınması, atıkların gönderileceği (toplama-ayırma, geçici depolama, ara depolama, geri kazanım veya bertaraf) tesisler] Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında çalışacak personel kaynaklı evsel nitelikli katı atık, inşaat artıkları (parça demir, çelik, saç, ambalaj malzemesi vb. katı atıklar) ile hafriyat atığı oluşacaktır. Bu atıklardan geri kazanımı mümkün olan demir, çelik, metal ve benzeri malzemeler diğer atıklardan ayrı biriktirilecek ve lisanslı geri dönüşüm tesislerine verilecektir. Ortaya çıkması muhtemel olan kalıplık kereste artıklar belirli zaman aralıklarında toplanacaktır. Toplanan kereste artıkları talep olması durumunda civardaki işletme veya yerleşim yerlerine ücretsiz olarak verilecektir. İnşaat aşamasında çıkacak atıkların cinsi ve atık kodları aşağıda sıranmıştır; Kâğıt ve karton Cam Biyolojik olarak bozunabilir mutfak ve kantin atıkları Plastikler Metaller dışındaki atık kaya ve çakıl taşı atıkları Evsel Nitelikli Katı Atık Geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise ağzı kapalı çöp konteynırları içinde biriktirilerek firmanın imkanlarıyla taşınarak Kırıkkale Katı Atık Yönetimi Belediyeler Birliği Başkanlığı nın belirlediği alana verilerek bertaraf edilecektir (Bkz. EK-16). Projenin inşaat aşamasında çalışacak personel sayısı toplamda 150 kişi olarak belirlenmiştir. Kişi başına günlük üretilecek evsel katı atık miktarı 1,12 kg/kişi.gün 9 çalışacak personelden kaynaklı katı atık miktarı: 150 kişi x 1,12 kg/kişi.gün = 168 kg/gün olacaktır. Arıtma Çamuru Çökeltme tankından alınan çamur, çamur çürütme tankına alınarak bekletilmek suretiyle ve organik faaliyet sonucu çamur çürütme işlemi gerçekleştirilmektedir. Buradan çamur çürütme tankına alınan çamur süzülmek suretiyle koyulaştırılır. Sızıntı suları geri devir hattı ile havalandırma tankına geri beslenir. Çamur kurutma tankında kalan yoğun çamur ise periyodik olarak buradan alınarak naylon torbalara konularak evsel nitelikli katı atıklar ile birlikte işlem görür. Tesiste oluşacak toplam çamur miktarı hesabı aşağıda verilmektedir. Tesiste arıtılacak su miktarı; 22,5 m 3 /gün Evsel Nitelikli Atık sularda AKM Ortalama Konsantrasyonu; 200 g/m 3 alındığında; Tesisten kaynaklanacak çamur miktarı; Q ç = 22,5 (m 3 /gün) x 200 g/m 3 = 4,5 kg/gün 9 Belediye Katı Atık İstatistikleri, TÜİK,

138 Paket arıtma tesisinden çıkacak arıtma çamuru, sahada uygun yerlerde toprağın üzerinde çevre düzenlenmesinde gübre vazifesi görecektir. Söz konusu arıtma çamuru ile ilgili olarak tarih ve sayılı R.G de yayımlanarak yürürlüğe giren Evsel Ve Kentsel Arıtma Çamurlarının Toprakta Kullanılmasına Dair Yönetmelik hükümleri gereği Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nden Stabilize Arıtma Çamuru Kullanım İzin Belgesi alınacaktır. Hafriyat Atıkları İnşaat faaliyetleri sırasında açığa çıkacak hafriyat malzemelerinin uygun nitelikte olan kısmı dolguda ve servis içi yolların yapımında kullanılacaktır. Geriye kalan malzeme ise belirlenen ve DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk yazısı alınan kazı fazlası malzeme stok sahalarında depolanacaktır (Bkz. EK-17). Kazı sırasında çıkabilecek bitkisel toprak, kazı yapılacak birimin alanı içinde ya da yanında uygun şartlar içinde depolanacak, rehabilitasyon ve peyzaj düzenlemeleri sırasında kullanılacaktır. İnşaat aşamasında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacak, uygun ve düzgün şekilde depolama ve bertaraf işlemleri için gerekli önlemler alınacaktır. Ayrıca proje süresince, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Ambalaj Atıkları Faaliyet kapsamında oluşması muhtemel ambalaj atıkları; yiyecek ve içecek ambalajları, kırtasiye işleri neticesinde oluşacak ambalaj atıkları vb. atıklardan kaynaklanacaktır. Sahada açığa çıkması muhtemel plastik, ambalaj kâğıdı, pet şişe, cam şişe ve metal gibi ambalaj atıkları, Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ne göre bertaraf edilecektir. Oluşacak ambalaj atıkları ayrı ayrı biriktirilerek lisanslı geri kazanım/bertaraf firmalarına verilecektir. Söz konusu işleme ait belgeler istenildiğinde ibraz edilmek üzere saklanacaktır. Bu atıkların boya, vb. inşaat malzemesi ile kontamine olması durumunda Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne göre bertarafı sağlanacaktır. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.), Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Atık Yağlar Faaliyet kapsamında çalışacak iş makinelerinin bakım ve onarımları periyodik olarak yetkili servislerde yaptırılacak olup, proje alanında atık yağ, filtre gibi makine kökenli atıklar oluşmayacaktır. Faaliyet sırasında kullanılacak iş makinelerinden kaynaklanabilecek atık yağ, gres yağı ve yakıtlarının insan sağlığı ve çevreye yönelik zararlı etkisini 14 Mart 2005 tarih ve sayılı Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (Değişiklik: tarih ve sayılı Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair 121

139 Yönetmelik) ve tarih ve sayılı Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak en aza düşürülecek şekilde atık yönetimi sağlanacaktır. Proje sahasında çalışacak iş makinelerinden kaynaklı herhangi bir yağ sızıntı olması halinde tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik deki ilgili hükümlere uyulacak ve bu maddelerle kirlenmiş her türlü malzemenin insan sağlığı ve çevreye yönelik zararlı etkisini en aza indirebilmek amacı ile gerekli önlemler alınacaktır. Oluşacak tehlikeli atıklar, kırmızı renkli ve üzerinde "Atık Yağ" ibaresi yer alan tank/konteynerlerde depolanarak lisanlı araçlarla lisanslı bertaraf tesislerine nakledilecektir. Tehlikeli Atıklar İnşaat aşamasında kullanılacak iş makineleri ve ekipmanların yakıt ikmalleri, bakım ve onarımları GSM ruhsatlı akaryakıt istasyonlarında yapılacağından inşaat aşamasında tehlikeli atık oluşumu beklenmemektedir. Bununla birlikte sahada çalışacak iş makinelerinin bakım-onarım ve yağlama işlemlerinin alanda zorunlu olarak gerçekleştirilmesi durumunda oluşabilecek yağlı üstübü, boş yağlama yağı tenekeleri, yağlı eldiven vb. tehlikeli nitelikte atıklar, diğer atıklardan ayrı olarak şantiye alanında sızdırmaz variller içerisinde, varillerin üzerinde DİKKAT TEHLİKELİ ATIK ibaresi bulunacak şekilde, geçici olarak depolanacaktır. Depolanan bu atıklar UATF doldurularak, lisanslı taşıma araçlarıyla lisanslı geri kazanım veya bertaraf tesislerine gönderilerek bertaraf edileceklerdir. Bu kapsamda; tarih ve sayılı Resmi Gazete' de yayımlanarak yürürlüğe giren "Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği"ne (değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) uyulacaktır. Ömrünü Tamamlamış Lastikler (ÖTL) İnşaat aşamasında kullanılacak iş makineleri ve ekipmanların yakıt ikmalleri, bakım ve onarımları yetkili servislerde yaptırılacağından sahada ömrünü tamamlamış atık lastik oluşumu beklenmemektedir. Bununla birlikte, alanda ÖTL atıkları oluşması halinde, bu atıklarla ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği (değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) hükümlerine uygun hareket edilecektir. Ömrünü tamamlamış lastikler alanda depolanmayacak ve ilgili yönetmeliğin 5. maddesi uyarınca lastik dağıtımını ve satışını yapan işletmelere veya yetkili taşıyıcılara teslim edilecektir. Tıbbi Atıklar Proje kapsamında şantiye alanında revir bulunacaktır. Revirden açığa çıkması muhtemel tıbbi atıklarla ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertaraf işlemleri gerçekleştirilecektir. Atık Pil ve Akümülatörler Faaliyet kapsamında pil ile çalışan telsiz vb. ekipmanlar için şarjlı piller kullanılacağından Atık Pil oluşumu beklenmemektedir. Öngörülemeyen bir durumda, söz konusu atıkların oluşması halinde, atık piller tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarihli, sayılı R.G.), Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği'nin ilgili hükümlerine uyularak, evsel 122

140 atıklardan ayrı toplanacak, pil ürünlerinin dağıtımı ve satışını yapan işletmelere veya belediyelerce oluşturulan toplama noktalarına teslim edilecektir. Ayrıca sahada kullanılacak araçların bakım ve onarımları yetkili servislerde yaptırılacağından Atık Akümülatör oluşumu beklenmemektedir. Öngörülemeyen bir durumda, söz konusu atıkların oluşması halinde atık akümülatörler, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği'nin (Değişiklik: tarihli, sayılı R.G.) ilgili hükümlerine uyularak, sızdırmasız zeminli alanda bekletilecek, alanda 90 günden fazla depolanmayacak ve ilgili yönetmeliğin 13 üncü maddesi uyarınca akümülatör ürünlerinin dağıtım ve satışını yapan işletmelere veya araç bakım-onarım yerlerini işletenlerin oluşturduğu geçici depolama alanlarına teslim edileceklerdir. Tehlikesiz ve İnert Atıklar Proje kapsamında çalışma sahalarında tehlikesiz ve inert atık oluşması halinde Bakanlıktan lisans almış atık geri kazanım/bertaraf tesislerine verilecektir. V Proje alanı içindeki kara/su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı ve dolgu işlemleri sonucu meydana gelecek katı atık maddeler, inşaat artığı malzemeler, bu kazıların nerelerde, ne kadar alanda, nasıl yapılacağı ve bu işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanacakları, meydana gelecek katı atık cins miktarı, ne şekilde bertaraf edileceği, Proje kapsamında 7,4 km lik sahil boyunca kuyruksuyu tarama işlerinden m 3 alüvyal malzeme alınacaktır. Söz konusu malzeme nitelikli kum-çakıl malzemesi olup, kriterlere uygun olan kısmı regülatör gövdesinin yapımında kullanılacaktır. Fazla kısmı ise belirlenen kazı fazlası malzeme alanlarında geçici olarak depolanacaktır. Kazı fazlası malzeme alanlarını gösterir halihazır harita ekte verilmektedir (Bkz. EK-17). Kazı fazlası malzeme stok sahalarının kullanımları ile ilgili olarak DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk yazısı alınmıştır. Söz konusu görüşe göre; - (1) 2 nolu alanda taşkın yönüyle bir sorun bulunmamaktadır. - (2) 3 nolu alanda bulunan yamaç suları niteliğindeki kuru dereler için mevcut doğal yatak kesitleri korunarak taşkın önlemleri alınacaktır. Kuyruksuyu tarama işleminden açığa çıkacak malzemenin, depolanmadan önce yetkili laboratuvarda atık kategorisinin (tehlikeli, tehlikesiz, inert) tespiti için analizi yapılacaktır. Çıkacak analiz sonucuna göre malzeme, ilgili mevzuatta belirtilen depolama kriterlerine uygun olarak depolanacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler,(gürültü hesaplamalarında en yakın yerleşimlerin de dikkate alınması, hesaplamalara yerleşimlere olan etkilerinde eklenmesi) Projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmalarında kullanılacak makine ve ekipmanlardan kaynaklı gürültü oluşumu söz konusu olacaktır. 123

141 Faaliyet sırasında oluşacak gürültü, malzemenin alımı, taşınması, boşaltılması ve depolanması sırasında kullanılacak iş makineleri ve ekipmanlardan kaynaklanacak gürültüdür. Sahada kullanılacak ekipmanların ses gücü düzeyleri; Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmeliğin 5. maddesine göre hesaplanmıştır. Tablo 72 İnşaat Aşamasında Kullanılacak Gürültü Kaynakları İçin Belirlenen Gürültü Seviyeleri GÜRÜLTÜ KAYNAĞI ADEDİ SES GÜCÜ DÜZEYİ (LW (DB)) Ekskavatör Lastikli yükleyici Kamyon Elek Kırıcı Taşıma bandı 5 85 Arazöz Tranmikser Her bir gürültü kaynağına ait ses gücü düzeyinin Hz arasındaki 4 oktav bandına dağılımı, her bir oktav bandındaki ses gücü düzeyi hesap edilerek aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. L w(i) = 10* log (10 (Lw/10) / 4) L w = Kaynağın ses gücü düzeyi (db) Tablo 73 Gürültü Kaynaklarının Ses Gücü Düzeylerinin Oktav Bantlarına Dağılımı Gürültü Kaynakları Toplam Ses Gücü Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Ekskavatör Lastikli yükleyici Kamyon Elek Kırıcı Taşıma bandı Arazöz Tranmikser Toplam ses gücü düzeylerinin 4 oktav banda da eşit olarak dağıldığı varsayılmaktadır. L p =L w + 10* log Q / 4* *r 2 ) L pi = Kaynakların r mesafedeki serbest alanda gürültü basın düzeyleri (db) L w = Kaynağın ses gücü düzeyi (db) Q = Yönelme katsayısı (2 alınmıştır) r = Kaynaktan olan uzaklık (metre) 124

142 Tablo 74 Gürültü Kaynaklarının Ses Basınç Düzeyleri Gürültü Kaynağı Mesafe (m) Ses Basınç Düzeyi (db) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Ekskavatör lastikli yükleyici kamyon elek

143 Gürültü Kaynağı Mesafe (m) Ses Basınç Düzeyi (db) kırıcı taşıma bandı arazöz

144 Gürültü Kaynağı Mesafe (m) Ses Basınç Düzeyi (db) tranmikser Belirli mesafelerde atmosferin absorbe ettiği basınç düzeyleri hesaplama sonuçları db olarak aşağıda verilmektedir; A atm (Atmosferik Yutuş)= 7.4 *10-8 (f 2 *r / ) db f= gürültü kaynağının frekansı (yada söz konusu frekans bandının merkez frekansı) (Hz)(2500 alınmıştır) r=kaynaktan olan uzaklık (m) = Havanın bağıl nemi (%) (% 62 olarak alınmıştır) Tablo 75 Mesafeye Bağlı Olarak Hesaplanan Atmosferik Yutuş Değerleri Frekans (Hz) Mesafe (m) Atmosferik Yutuş

145 Atmosferik yutuş değerlerinin düşülmesinden sonra her bir gürültü kaynağının 4 oktav bandındaki net ses düzeyi aşağıdaki formüle göre hesaplanarak tabloda verilmiştir. İlk 100 metrede L P L Port 100 metrede sonra L P = L Port - A At m Tablo 76 Düzeltme faktörleri Merkez Frekans (Hz) Düzeltme Faktörü

146 Düzeltme faktörlerine göre yapılan hesaplama sonucunda her bir gürültü kaynağının 4 oktav bandındaki ses basınç düzeyleri tabloda verilmiştir. Tablo 77 Faaliyet Alanında Kullanılacak Her Bir Gürültü Kaynağının Mesafeye Bağlı Net Ses Düzeyleri Gürültü Kaynakları Mesafe (m) Ses Düzeyi (dba) 500 Hz 1000 Hz 2000 Hz 4000 Hz Ekskavatör lastikli yükleyici kamyon elek Toplam Ses Düzeyi (dba)

147 kırıcı taşıma bandı arazöz tranmikser

148 L T = Toplam ses düzeyi (dba) L T = 10log 10 Li/10 Burada en kötü ihtimal olan tüm makinelerin aynı anda çalıştıkları varsayılarak oluşacak olan eşdeğer gürültü düzeyleri hesaplanarak tabloda verilmiştir. L gündüz = L eq L eq = 10 log 10 LT/10 Tablo 78 Faaliyet Alanında Kullanılacak Tüm Gürültü Kaynaklarının Mesafeye Bağlı Net Ses Düzeyleri Mesafe (m) Lgündüz (dba) Şekil 51 Gürültünün Mesafeye Göre Dağılım Grafiği İnşaat aşamasındaki tüm faaliyetlerinin birlikte değerlendirildiği gürültü hesaplamalarına göre; çalışma sahasından 150 metreden sonra gürültü seviyesi tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nin EK-VII 5 no.lu tablosunda Diğer 131

149 kaynaklar olarak belirtilen 70 dba'nın altında kalmaktadır. Çalışma sahasına en yakın yerleşim birimi 200 metre mesafede olup, gürültü kaynaklı olumsuz bir etki beklenmemektedir. Tablo 79 Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri (ÇGDYY EK-VII Tablo 5) Faaliyet türü (yapım, yıkım ve onarım) L gündüz (dba) Bina 70 Yol 75 Diğer kaynaklar 70 Proje sahasında gürültü seviyesinin personel üzerinde yaratabileceği olumsuz etkileri ortadan kaldırmak üzere tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 6331 karar no.lu İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu hükümleri gereği personelin kulaklık, eldiven, gözlük, maske, baret vb. iş elbiselerini kullanmaları sağlanacaktır. Ayrıca çalışacak personelin sürekli bu gürültüye maruz kalmaları engellenecektir. Bununla birlikte iş makinelerinin devamlı bakımlı tutulması sağlanacak ve gürültü konusunda tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği" hükümlerine uygun olarak çalışılacaktır. İşletmede kullanılacak iş makinelerine bağlı oluşacak gürültü düzeyi hesaplamaları en kötü ihtimal olan iş makinelerinin tümünün eş zamanlı olarak çalıştığı kabulü ile yapılmıştır. Dolayısıyla faaliyet esnasında oluşacak gürültü seviyesi teorik hesaplamalarda bulunan değerlerden daha düşük olacak ve yerleşim yerlerine varmadan sönümlenecektir. Gürültüye karşı teknik önlem olarak iş makinelerinin bakım ve kontrolleri periyodik olarak zamanında yapılacaktır. Bozulan parçalar zamanında değiştirilecektir. Yukarıda açıklanan tüm bu çevresel etkiler inşaat süresince devam edecek olup, inşaatın sona ermesi ile bitecektir. Proje kapsamında patlatma yapılmayacağından vibrasyon hesabı yapılmamıştır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, Proje kapsamında inşaat aşamasında 150 kişinin çalışması planlanmaktadır. Vasıfsız personel ihtiyacı, büyük oranda yöre halkından temin edilecek olup, mesai bitiminde personel bölgedeki evlerine geri döneceklerdir. Yörede ikamet etmeyen personel ise, tüm ihtiyaçlarını proje alanına kurulması planlanan prefabrik şantiye binasından karşılayacaktır. Proje kapsamında kurulması planlanan prefabrik şantiye binasında, personelin gerekli tüm sosyal ihtiyaçlarını karşılayabilecek imkânlar mevcut olacaktır. 132

150 V Çevre ve Sağlık, arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar, sağlık koruma bandı mesafesi, Projenin tüm ünitelerinde arazi hazırlama ve inşaat çalışmaları esnasında; Yapılacak kazı çalışmaları, Kazı çalışması sonucu oluşacak dolgu malzemelerinin stoklanması, serilmesi, sıkıştırılması, Tüm ünitelerin (regülatör, santral binası, vb.) ve tamamlayıcı tesislerin inşaatı, Kullanılan makine ve ekipmanlardan kaza riski söz konusu olabilmektedir. Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında; Teknik olarak yönetmeliklerin şart koştuğu her türlü güvenlik tedbirleri, Personele iş sağlığı ve iş güvenliği eğitimi, Yönlendirme işaretlerinin ve ikaz levha işaretlerin yerleştirilmesi, İşçilere kişisel koruma araç ve gereçlerinin temini (giysi, maske, kulaklık vb.) Tesiste tüm giriş çıkışların kontrollü bir şekilde yapılması, Güvenlik görevlisinin bulundurulması, Tehlike, ihbar ve ikaz panolarının yerleştirilmesi, Bakımlı makine ve ekipmanların kullanılması, Kış aylarında yolların açık tutulması ve buzlanmanın önlenmesi konularında gerekli her türlü önlemler alınarak, kazaların oluşması önlenecektir. Bu konuda özellikle yapı işyerlerinde alınacak asgari sağlık ve güvenlik şartlarını içeren, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkartılarak, 23 Aralık 2003 tarih ve Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak inşaat çalışmalarının yürütülmesi sağlanacaktır. Bu yönetmelikte geçen, açık alanlardaki çalışma yerlerinde uyulması gereken aşağıdaki asgari şartlar yerine getirilerek tüm çalışmalar yapılacaktır. i-sağlamlık ve dayanıklılık Alçak veya yüksek seviyede olan hareketli veya sabit çalışma yerleri; - Çalışan işçi sayısı, - Üzerlerinde bulunabilecek maksimum ağırlık ve bu ağırlığın dağılımı, - Maruz kalabileceği dış etkiler göz önüne alınarak yeterli sağlamlık ve dayanıklılıkta olacaktır. Bu çalışma yerlerinin taşıyıcı sistemleri ve diğer kısımları yapısı gereği yeterli sağlamlıkta değilse, çalışma yerinin tamamının veya bir kısmının zamansız veya kendiliğinden hareketini önlemek için, bunların dayanıklılığı uygun ve güvenilir sabitleme metotlarıyla sağlanacaktır. Çalışma yerlerinin sağlamlığı ve dayanıklılığı uygun şekilde ve özellikle de çalışma yerinin yükseklik veya derinliğinde değişiklik olduğunda kontrol edilecektir. ii-enerji dağıtım tesisleri Yapı alanındaki enerji dağıtım tesislerinin, özellikle de dış etkilere maruz kalan tesislerin, kontrol ve bakımları düzenli olarak yapılacaktır. Yapı alanında elektrik hava hatları geçiyorsa, mümkünse bunların güzergahı değiştirilerek yapı alanından uzaklaştırılacak veya hattın gerilimi kestirilecektir. Bu 133

151 mümkün değilse, bariyerler veya ikaz levhalarıyla araçların ve tesislerin elektrik hattından uzak tutulması sağlanacaktır. Araçların hat altından geçmesinin zorunlu olduğu durumlarda uygun önlemler alınacak ve gerekli ikazlar yapılacaktır. iii-hava koşulları İşçiler, sağlık ve güvenliklerini etkileyebilecek hava koşullarından korunacaktır. iv-düşen cisimler Teknik olarak mümkün olduğunda işçiler düşen cisimlere karşı toplu olarak korunacaktır. Malzeme ve ekipman, yıkılma ve devrilmeleri önlenecek şekilde istiflenecek veya depolanacaktır. Gerekli yerlerde tehlikeli bölgelere girişler önlenecek veya kapalı geçitler yapılacaktır. v-yüksekten düşme Yüksekten düşmeler, özellikle yeterli yükseklikte sağlam korkuluklarla veya aynı korumayı sağlayabilen başka yollarla önlenecektir. Korkuluklarda en az; bir tırabzan, orta seviyesinde bir ara korkuluk ve tabanında eteklik bulunacaktır. Yüksekte çalışmalar ancak uygun ekipmanlarla veya korkuluklar, platformlar, güvenlik ağları gibi toplu koruma araçları kullanılarak yapılacaktır. İşin doğası gereği toplu koruma önlemlerinin uygulanmasının mümkün olmadığı hallerde, çalışma yerine ulaşılması için uygun araçlar sağlanacak, çalışılan yerde vücut tipi emniyet kemeri veya benzeri güvenlik yöntemleri kullanılacaktır. vi-kazı ve malzeme taşıma araç ve makineleri Bütün kazı ve malzeme taşıma araç ve makineleri; (a) (b) İyi çalışır durumda olacak, Doğru şekilde kullanılacaktır. Kazı ve malzeme taşıma işlerinde kullanılan makine ve araçların sürücü ve operatörleri özel olarak eğitilmiş olacaktır. Kazı ve malzeme taşıma işlerinde kullanılan makine ve araçların kazı çukuruna veya suya düşmemesi için gerekli koruyucu önlemler alınacaktır. vii- Kazı işleri Kazı işleri, (a) Uygun destekler ve setler kullanılacak, (b) Malzeme veya cisim düşmesi veya su baskını tehlikesine ve insanların düşmesine karşı uygun önlemler alınacak, (c) Sağlık için tehlikeli veya zararlı olmayan özellikte solunabilir hava sağlamak için bütün çalışma yerlerinde yeterli havalandırma yapılacak, (d) Yangın, su baskını veya göçük gibi durumlarda işçilerin güvenli bir yere ulaşmaları sağlanacaktır. Kazı alanına giriş ve çıkış için güvenli yollar sağlanacaktır. Toprak ve malzeme yığınları ve hareketli araçlar kazı yerinden uzak tutulacak ve gerekiyorsa uygun bariyerler yapılacaktır. Bunların yanı sıra proje kapsamında sahada hareket eden araçlar insan sağlığı açısından tehlike ve kaza riski oluşturmaktadır. Kaza risklerini en aza indirmek için proje sahası içerisinde çalışacak araçların bakımları periyodik olarak yapılacak, saha içerisinde her türlü çevre emniyeti alınacak ve gerekli ikaz levhaları konulacaktır. 134

152 Kısaca projenin gerek inşaat gerekse işletme döneminde, gerekli tüm tedbirler alınacaktır. Projenin tüm aşamalarında, 4857 sayılı İş Kanunu ve bu kanuna bağlı olarak çıkartılmış ve çıkartılacak olan yönetmelik ve tüzük hükümlerine uyulacak ve olası tüm kaza ve risklerin mümkün olan en alt düzeye indirilmesi için gerekli önlemler alınacaktır. Proje dahilinde ayrıca 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ve bu kanunlara istinaden çıkarılan ve çıkartılacak tüzük ve yönetmenlikler ile ilgili mevzuata uyulacaktır. V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, ekolojik peyzaj onarım planının hazırlanarak Rapora eklenmesi, Proje kapsamında yapılacak işlemler sonucu doğal ve fiziksel anlamda gerçekleşecek en büyük değişim; regülâtörde, santral binasında ve kazı fazlası malzeme stok sahasında meydana gelecektir. Bu noktalarda doğal bitki örtüsü tahrip olurken, kazı ve dolgu çalışmaları sonucunda topografya değişecek, ekosistemdeki denge, müdahaleler sonucunda geçici olarak aksaklıklara uğrayacaktır. Bu aksaklığı ortadan kaldırabilmek adına yapılacak peyzaj çalışmalarıyla; öncelikle tahrip edilen bölgenin rehabilitasyonu gerçekleştirilerek, alanın doğal peyzaj değerini tekrar kazanması için çalışmalar yapılacaktır. Arazi hazırlık çalışmaları başlamadan önce tesis ünitelerinin yapılacağı alanların fotoğrafları çekilerek alanın görsel durumu ortaya konacaktır. İnşaat çalışmaları tamamlandıktan ve işletme faaliyete geçtikten sonra bu alanlar aslına benzer, topoğrafyaya uygun bitkilendirilerek aynı şekilde düzenlenecektir. Alanda yapılacak bitkilendirme çalışmaları proje alanının vejetasyonuna uygun ağaçlarla yapılacaktır. Ayrıca alanda yapılacak çalışmalar neticesinde peyzaj bütünlüğünü sağlamak amacı ile; -Üst örtü toprağının sıyrılması ve uygun alanlarda depolanması, -Erozyon kontrolünün sağlanması amacı ile ağaçlandırma ve bitkilendirme çalışmaları, -Dere yatağındaki bütünlüğü sağlamak amacı dereye düşebilecek sedimanların önlenmesi gibi çalışmalar yerine getirilecektir. Proje kapsamında hazırlanan Peyzaj Onarım Planı ve DKMP Genel Müdürlüğü nün onay yazısı Ek-13 de verilmiştir. V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, Proje ile ilgili olarak Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nden ve Ankara II Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu ndan görüş alınmış olup, söz konusu görüşlerde tabiat varlığı ve doğal sit alanı ile 2863 sayılı yasa kapsamında herhangi bir kültür varlığına rastlanılmadığı belirtilmiştir (Bkz. Ek-11) 135

153 Projenin uygulama aşamasında (arazi hazırlık ve inşaat) 2863 sayılı Kanun kapsamında kalan korunması gerekli kültür varlıklarına rastlanılması durumunda en yakın mülki amirliğe ve/veya müze müdürlüğüne haber verilecektir. V Ekosistem Değerlendirme Raporuna ilişkin değerlendirme, Proje için hazırlatılmış olan Ekosistem Değerlendirme Raporu DKMP Genel Müdürlüğü tarafından uygun bulunmuş olup, kurum görüş yazısında proje için çevresel akış miktarının aşağıda verildiği şekilde olması uygun görülmüştür: Ocak ayı 8,84 m 3 /s, şubat ayı 7,71 m 3 /s, mart ayı 6,70 m 3 /s, nisan ayı 6,17 m 3 /s, mayıs ayı 7,32 m 3 /s, haziran ayı 7,89 m 3 /s, temmuz ayı 9,55 m 3 /s, ağustos ayı 10,18 m 3 /s, eylül ayı 8,03 m 3 /s, ekim ayı 8,02 m 3 /s, kasım ayı 7,88 m 3 /s, aralık ayı 8,01 m 3 /s dir. Ekosistem Değerlendirme Raporu ekte verilmektedir (Bkz. EK-12). V /27 sayılı Başbakanlık Genelgesi kapsamında değerlendirme, 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi, can ve mal kayıplarına sebep olan, günlük hayatı, her türlü ekonomik ve ticari faaliyeti olumsuz etkileyen taşkınların önlenmesi ve yol açtığı kayıpların giderilmesi için tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi Madde 2 ve Madde 3 te dere yatakları ve sınırında yapılacak her türlü sanat yapıları ve yapılar ile ilgili Bölge Müdürlüklerinden görüş alınması ve bir projeye dayandırılması gerektiği belirtilmektedir. Proje kapsamında yapılacak sanat yapıları ve hafriyat depolama alanları ile ilgili DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nden uygun görüş alınmıştır (Bkz. EK-17). Bununla birlikte proje kapsamında gerçekleştirilecek her türlü faaliyette DSİ 5. Bölge Müdürlüğü ne başvurularak gerekli görüş alınacaktır. Ayrıca aynı genelgenin 10. maddesinde dere yatağına her türlü hafriyat, moloz ve çeşitli atıkların düzensiz boşaltılmasının yatak kapasitesini azalttığı belirtilmekte olup, proje kapsamında dere yatağına herhangi bir hafriyat, moloz ve katı atık boşaltılmayacaktır. Projenin tüm aşamalarında tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi nin ilgili hükümlerine uyulacaktır. V Diğer özellikler Bu bölümde belirtilecek başka bir husus bulunmamaktadır. 136

154 V.2. Projenin İşletme Aşamasındaki Projeler, Fiziksel Ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri ve Alınacak Önlemler Raporun bu bölümünde kurulması planlanan Kavak Regülatörü ve HES Projesi nin işletme aşamasında, faaliyetin proje yeri ve etki alanına muhtemel çevresel etkileri incelenmiş ve olası çevresel etkilerin en aza indirilebilmesi için alınacak önlemler detaylandırılmıştır. V.2.1. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri ve etkileri, projenin memba ve mansap kısmında yer alan projeler ile birlikte değerlendirilmesi, Projenin su kaynağı Kızılırmak Nehri ve yan kollarıdır. Kızılırmak Nehri Sivas İli nden başlayarak, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Çankırı, Çorum ve Samsun illerinden geçerek Karadeniz e ulaşır. Kavak Regülatörü nün yağış alanı 28, km² dir. Sivas'ın Zara İlçesi nin doğusundaki dağlardan doğan Kızılırmak, il topraklarına güneyde Çelebi İlçesi nden girer; kuzey yönünde akarak merkez ilçede kuzeybatıya yönelir, il topraklarından çıkıp kuzeyde Çankırı-Kırıkkale il sınırını oluşturur. Kızılırmak ın yağmur ve kar sularıyla beslenen nehrin rejimi düzensizdir. Temmuz ve şubat arasında düşük su düzeyinde akan nehir, mart ayında hızla kabarmaya başlar ve nisan ayında en yüksek su düzeyine ulaşır. Ortalama debisi 184 m³/sn olan nehrin 20 yıllık gözlem süresince en az 18,4 m³/sn'ye ve en çok m³/sn'ye ulaştığı tespit edilmiştir. Nehir üzerine 8 baraj yapılmıştır. Bunlar Kayseri İli nde Sarıoğlan, Yemliha Kasabası nda kurulmuş olan Yamula Barajı, Ankara yakınlarındaki Kesikköprü, Hirfanlı ve Kapulukaya barajları ile nehrin Bafra Ovası na kurulmuş Altınkaya ve Derbent barajlarıdır. Nehir üzerine son olarak Obruk Barajı yapılarak 2007 yılı içerisinde su tutumuna başlanılmıştır. Kavak Regülatörü ve HES projesinin membasında bulunan işletmedeki tesisler, Kapulukaya Barajı, Kırıkkale İçme Suyu, Orta Anadolu Rafinerisi, Kesikköprü Barajı, Köprüköy Sulaması, Ankara İçme Suyu, Hirfanlı Barajı, Damsa Barajı, Akköy Barajı, Tatların Barajı, Çoğun Barajı, Güzler Regülatörü, Bozkır Barajı, Kültepe Barajı, Sarıhıdır Sulaması, Kovalı Barajı, Kumtepe Göleti, Yalıntaş Göleti, Sıddıklı Barajı, Ayhanlar Barajı, Yeniköy Göleti, Avanos-Özkonak Göleti, Bayramhacılı Barajı, Yemliha Barajı, Sarımsaklı Barajı, Bayramhacılı Pompaj, Yamula Barajı tesisleridir. Planlanan tesisler ise sırasıyla, Sofular Projesi, Akkoşan Pompaj Sulaması I. Kademe, Ankara İçme Suyu, Tuzköy, Damlacık, Abuuşağı Sulaması, Savcılı-Büyükoba Sulaması, Salanda Pompaj Sulaması, Gülşehir Pompaj Sulaması, Çıkınağıl Pompaj Sulaması projeleridir. Kızılırmak Nehri üzerinde mevcut ve planlanan projeler aşağıda şematik olarak gösterilmiştir. 137

155 Şekil 52 Kavak Regülatörü ve HES Projesi Memba Sulama Suyu İhtiyaçları Yıllara Göre Dağılımı Şematik Planı 138

156 Kavak Regülatörü giriş akımlarının hesabında iki farklı yol kullanılmıştır. Bunlardan ilki aşağıdaki paragraflarda adım adım anlatılmıştır. İkinci yöntemde ise sadece DSİ den alınmış olan, işletmedeki Kapulukaya Barajı nın gerçekleşen giriş akımları ( yılları arası) kullanılmıştır. Bu giriş akımları ile işletilen (6 saatlik) Kapulukaya Barajı nın çıkış ve dolusavak akımları Kavak Regülatörü giriş akımları sayılmıştır. Optimizasyon çalışmaları bu su teminine göre yapılmıştır. Hazırlanmış olan bu rapor kapsamında, ilk yöntem su temini, öncelikle Yamula Barajı ndan başlamak üzere Bayramhacılı, Hirfanlı, Kesikköprü ve Kapulukaya Barajları su teminleri, giriş akımları hesaplanmıştır. Daha sonra barajların işletme çalışmaları yapıldıktan sonra çıkış akımları bulunmuştur. Her bir tesisin membaındaki tesis ile ara havza değerleri ile membaındaki tesisin çıkış akımı toplanmış, ara havza sulamaları düşülmüş ve giriş akımları tespit edilmiştir. Hesaplar, projelerin devreye giriş yılları ve gelişme durumları da dikkate alınarak Mevcut Durum (1970 ~ 2010 yılları arası) (2012 yılına kadar işletme halinde bulunan ve işletmeye geçebilecek projeleri kapsar.), 2020 Yılı Projeksiyonu (2019 yılına kadar işletme halinde bulunan ve işletmeye geçebilecek projeleri kapsar.), 2030 Yılı Projeksiyonu (2029 yılına kadar işletme halinde bulunan ve işletmeye geçebilecek projeleri kapsar.), 2040 Yılı Projeksiyonu (2029 yılına kadar işletme halinde bulunan ve işletmeye geçebilecek projeleri kapsar.) ve 2050 Yılı Projeksiyonu (2049 yılına kadar işletme halinde bulunan ve işletmeye geçebilecek projeleri kapsar.) olarak 5 farklı senaryoyu kapsamaktadır. V.2.2. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo-şekiller, (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10 u olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı yazısı uyarınca HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu Formatı doğrultusunda hazırlanacak Raporun, ÇED Raporu ekinde sunulması, Raporda belirlenen miktara mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın % 10 undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, balık çiftlikleri vs.) rapor içerisinde yer almalıdır. İlgili kurum ve kuruluşlar ile irtibata geçilerek ve arazide gerekli çalışmalar/araştırmalar yapılarak Su Hakları Raporunun hazırlanması ve ilgili bölgesine müracaat edilerek Raporun onaylatılması.) [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] Proje için hazırlatılmış olan Ekosistem Değerlendirme Raporu DKMP Genel Müdürlüğü tarafından uygun bulunmuş olup, kurum görüş yazısında proje için çevresel akış miktarının aşağıda verildiği şekilde olması uygun görülmüştür: 139

157 Ocak ayı 8,84 m 3 /s, şubat ayı 7,71 m 3 /s, mart ayı 6,70 m 3 /s, nisan ayı 6,17 m 3 /s, mayıs ayı 7,32 m 3 /s, haziran ayı 7,89 m 3 /s, temmuz ayı 9,55 m 3 /s, ağustos ayı 10,18 m 3 /s, eylül ayı 8,03 m 3 /s, ekim ayı 8,02 m 3 /s, kasım ayı 7,88 m 3 /s, aralık ayı 8,01 m 3 /s dir. Ekosistem Değerlendirme Raporu ekte verilmektedir (Bkz. EK-12). Projenin ana su kaynağı olan Kızılırmak Nehri üzerinde kurulacak olan regülatör yerine ait uzun yıllar aylık ortalama doğal akım değerleri DSİ Genel Müdürlüğü tarafından onaylanmış olup, ilgili tablo aşağıda ve ekte verilmektedir (Bkz. EK-8). Tablo 80 Kavak Regülatör Yeri Aylık Ortalama Doğal Akım Değerleri Proje kapsamında ileride değişen ve gelişen şartlara bağlı olarak içme suyu amaçlı olası su tahsislerinde şirket herhangi bir hak talep etmeyecektir. Yatak taraması sonucunda olası yer altı su seviyesinin düşmesi, tarama yapılacak güzergah boyunca halk sulamalarına olumsuz etkisinin olabileceği de dikkate alınarak gerçekleştirilecek her türlü faaliyette DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nün görüşü alınacaktır. 140

158 Kavak Regülatör yeri işletmeye akımları kullanılarak debi süreklilik eğrisi çizilmiş değerleri oluşturulmuştur. Şekil 53 Kavak Regülatör Yeri Mevcut Durum Debi Süreklilik Eğrisi Şekil 54 Kavak Regülatör Yeri 2050 Yılı Projeksiyonu Debi Süreklilik Eğrisi 141

159 Bırakılacak cansuyu, regülatör yerine kurulacak otomatik debi ölçer cihaz ile günlük akım değerleri ölçülecek ve aylık olarak DSİ 5. Bölge Müdürlüğü ne ve Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne veri aktarımı sağlanacaktır. Kurulacak debi ölçer cihazı yeri DSİ 5. Bölge Müdürlüğü ile birlikte arazide tespit edilecek olup, kurulacak AGİ istasyonu GPRS modemli cihazla donatılacaktır. Doğal hayatın devamlılığını sağlamak üzere bırakılacak can suyu miktarının yanı sıra, bölgedeki tarımsal faaliyetler ve mevcut su hakları için Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanmış olup, DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nce onaylanmıştır (Bkz. EK-18). Kavak Regülatörü ve HES, Kapulukaya Barajı ve HES in mansabında kurulacaktır. Yapılacak regülatör ile su geriye doğru şişirilecektir. Su çıkışı etek santrali olarak düşünüldüğünden mansap şartlarını oluşturmamaktadır. Diğer bir deyiş ile iletim kanalı bulunmadığından mansap şartı oluşmamıştır. Kavak Regülatörü ve HES Projesi yapımı su kullanım hakkını doğurmamaktadır. Proje sahasında mansap şartları oluşmadığından mevcut durumda tarımsal sulama amaçlı su kullanım hakkı doğmamaktadır. Bununla birlikte alanda yer alan su hakları ile ilgili olarak, ilgili Kurum ve Kuruluşların mevcut ve mutasavver su haklarına riayet edilecektir. Faaliyet ünitelerinin planlandığı alanlar ile yakın çevresinde ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine olan etkiler hakkında ayrıntılı bilgiler raporun IV.2.11 bölümünde verilmiştir. V.2.3. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, alınacak izinler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile asansörleri ile ilgili bilgi ve buna ait çizim, mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim, Projenin inşaat aşamasında su ortamında gerçekleştirilecek olan faaliyetlerden dolayı kısa süreli bulanıklık söz konusu olabilecektir. Bu dönemde dere ekosistemi içerinde yer alan türler kısa süreli olumsuz yönde etkilenecektir. Projenin inşaat aşamasında regülatör yapımı sırasında gerçekleştirilecek kazılar yüzünden bir miktar toprağın suya karışması nedeniyle nehir suyunda belirli zaman aralıklarında bulanıklık meydana gelebilecektir. Bu durum su kalitesini kısa bir süre bozacak, dolayısıyla suyun kimyasal parametrelerindeki değişiklikler nedeniyle sudaki canlı hayatı olumsuz yönde etkileyebilecektir. Geçici olarak oluşan bu durum sudaki canlı yaşamı için uygun habitatın bozulmasına neden olacaktır. Bu nedenle bulanıklığa bağlı etkilerin azaltılması amacıyla, akarsu kıyılarında yapılacak hafriyat faaliyetleri asgari seviyede tutulacaktır. Söz konusu inşaat işleri kısa bir zaman süresince tamamlanacağından kalıcı ve değiştirilmez bir etkiden söz etmek mümkün değildir. Tüm bu çalışmalar esnasında dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, kesinlikle malzeme dökülmeyecek ve yatak kesiti daraltılmayacaktır. Su almak için yapılacak olan regülâtör depolamalı tesis olmadığından su ortamında anaerobik koşulların oluşması beklenmemektedir. İşletme aşamasında bırakılacak can suyu miktarları regülatör yerine kurulacak otomatik debi ölçer cihaz ile günlük akım değerleri ölçülecek ve aylık olarak DSİ 5. Bölge 142

160 Müdürlüğü ne ve Kırıkkale Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne veri aktarımı sağlanacaktır. Kurulacak debi ölçer cihazı yeri DSİ 5. Bölge Müdürlüğü ile birlikte arazide tespit edilecek olup, kurulacak AGİ istasyonu GPRS modemli cihazla donatılacaktır. Planlanan faaliyetle ilgili olarak; 4 Nisan 1971 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve bu kanuna istinaden çıkarılan 10 Mart 1995 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Su Ürünleri Yönetmeliği nde ve değişikliklerinde yer alan tüm husus ve yükümlülükler aynen yerine getirilecektir. Regülatörde tutulan su herhangi bir işlemden geçirilmeden direkt elektrik üretiminde kullanıldıktan sonra tekrar dere yatağına geri verilecektir. Dolayısıyla suyun, projeden kaynaklı bir kirlenmeye maruz kalması beklenmemektedir. Proje bölgesinde bulunan balıkların akarsuyun kaynağına gidip gelmelerini sağlamak ve sucul ortamdaki doğal dengenin bozulmaması için proje kapsamında balık geçidi yapılacaktır. Yapılacak balık geçidinde balıkların geçidi bulabilmeleri amacı ile çağırma suyu donanımı ilave edilecektir. Söz konusu balık geçidine ait teknik çizim ve mansap suyu çıkış yeri eklerde sunulmuştur (Bkz. Ek-19). V.2.4. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, Projenin işletme aşamasında bırakılacak can suyu miktarları regülatör yerine kurulacak otomatik debi ölçer cihaz ile günlük akım değerleri ölçülecek ve aylık olarak DSİ 5. Bölge Müdürlüğü ne ve Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne veri aktarımı sağlanacaktır. Kurulacak debi ölçer cihazı yeri DSİ 5. Bölge Müdürlüğü yetkilileri ile birlikte arazide tespit edilecek olup, kurulacak AGİ istasyonu GPRS modemli cihazla donatılacaktır. V.2.5. Ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, Faaliyet ünitelerinin planlandığı alanlar ile yakın çevresinde ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine olan etkiler hakkında ayrıntılı bilgiler raporun IV.2.11 bölümünde verilmiştir. V.2.6. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler Söz konusu proje kapsamında herhangi bir yeraltı suyu kullanımı söz konusu değildir. Proje sahasında bilinen hiçbir termal, jeotermal su kaynağı ve maden yatağı bulunmamaktadır. Dolayısı ile bu tür alanlar üzerine bir etki söz konusu değildir. V.2.7. Orman alanlarına olabilecek etki ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Proje ile ilgili olarak Orman Genel Müdürlüğü nden alınan ÇED İnceleme Değerlendirme Formu na göre proje alanı, orman sayılan alan içerisinde kalmamaktadır (Bkz. EK-10). 143

161 Orman alanlarına olabilecek etki ve bu etkilere karşı alınacak tedbirler detaylı olarak Bölüm IV.2.8 de verilmiştir. V.2.8. Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Proje alanı ve yakın çevresindeki tarımsal faaliyetler ve mevcut su hakları için Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanmış olup, DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nce onaylanmıştır (Bkz. EK-18). Söz konusu rapora göre; Kavak Regülatörü ve HES, Kapulukaya Barajı ve HES in mansabında kurulacaktır. Yapılacak regülatör ile su geriye doğru şişirilecektir. Su çıkışı etek santrali olarak düşünüldüğünden mansap şartlarını oluşturmamaktadır. Diğer bir deyiş ile iletim kanalı bulunmadığından mansap şartı oluşmamıştır. Kavak Regülatörü ve HES Projesi yapımı su kullanım hakkını doğurmamaktadır. Proje sahasında mansap şartları oluşmadığından mevcut durumda tarımsal sulama amaçlı su kullanım hakkı doğmamaktadır. Bununla birlikte alanda yer alan su hakları ile ilgili olarak, ilgili Kurum ve Kuruluşların mevcut ve mutasavver su haklarına riayet edilecektir. V.2.9. Karasal ve sucul flora/fauna üzerine olası etkiler ve alınacak tedbirler, Projenin hayata geçmesiyle birlikte karasal ve sucul flora/fauna üzerine olası etkileri ve alınacak tedbirler, Ekosistem Değerlendirme Raporu nda detaylı olarak değerlendirilmiştir (Bkz. EK-12). V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları ve kontrolü için alınacak önlemler, (Gürültü hesaplamalarında en yakın yerleşimlerin de dikkate alınması, hesaplamalara yerleşimlere olan etkilerinde eklenmesi) Proje kapsamında inşa edilecek ünitelerin tamamı enerji amaçlıdır. Regülatör su alma yapısı ile alınan sular, santralde yer alacak olan türbinlere gönderilecektir. Suyun kinetik enerjisini mekanik enerjiye çeviren türbinler jeneratörleri çevirecek ve jeneratörler bu mekanik enerjiyi elektrik enerjisine çevirecektir. Bu kapsamda projede işletme aşamasındaki gürültü kaynakları, santral binası içerisindeki jeneratörler, türbinler ve elektrik motorları olacaktır. Söz konusu gürültü kaynağı ekipmanlar santral binası içerisinde kapalı ortamda olacaktır. Oluşacak gürültünün önlenmesi için teknik ünitelerin bulunduğu mekanlar izolasyon malzemeleri ile kaplanacak olup, tesis dışında gürültü oluşumu beklenmemektedir. Makine Mühendisleri Odası nın 1994 tarih ve 408 sayılı aylık yayınlarında hava emiş, motor, soğutma, tahrik elemanları, hidrolik sistemler ve yardımcı ekipmanları (pompa, kompresör vb.) için yaklaşık gürültü seviyeleri verilmiştir. Burada motorlar için gürültü seviyesi dba, diğer tahrik elemanları için gürültü seviyesi dba olarak verilmiştir. Bu durumda HES teki ünitelerdeki gürültü seviyesinin kaynaklarda dba arasında değişeceği öngörülmektedir. Regülatör yerinde, işletme aşamasında herhangi bir gürültü oluşumu söz konusu değildir. 144

162 V İşletme esnasında tüm ünitelerden kaynaklanacak toz yayıcı işlemler, emisyon dağılım modellemesi, kümülatif değerler, Projenin işletme aşamasında herhangi bir toz yayıcı emisyon oluşumu söz konusu değildir. V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, Projenin işletme aşamasında 15 kişi çalışacaktır. Çalışacak olan vasıfsız personelin öncelikle bölgeden temin edilmesi planlanmaktadır. Tesisin faaliyeti sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal alt yapı ihtiyaçları Merkez İlçesi nden karşılanacaktır. V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atık su hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atık suların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi, mevcut su kalitesini korumaya yönelik alınacak tedbirler, İşletme aşamasında çalışacak 15 kişilik personelin ihtiyacı olan su, piyasadan satın alma yoluyla damacanalarla sağlanacaktır. Personelin kullanacağı suların % 100 ünün atık su olarak geri döneceği kabulüyle, personelden kaynaklanan evsel nitelikli atıksu miktarı; Günlük atıksu miktarı = 15 kişi x 150 l/kişi-gün 10 = l/gün = 2,25 m 3 /gün dür. İşletme aşamasında mevcut paket arıtma tesisinin kullanılmasına devam edilecektir. Ayrıntılı bilgi Bölüm V.1.20 de verilmiştir. Projenin işletme aşamasında oluşacak atıksuların bertarafı ile ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. İşletme aşamasında prosesten kaynaklanan atıksu oluşumu söz konusu değildir. Proje kapsamında yer altı suyu kullanılmayacaktır sayılı Su Ürünleri Kanunu ve ilgili yönetmeliklere uyulacaktır. V Arıtma Tesisi kurulması durumunda oluşması muhtemel çamurların miktarı, bertaraf yöntemleri Proje kapsamında paket arıtma tesisi kurulacak olup, oluşacak çamur miktarı ve bertaraf yöntemi Bölüm V.1.21 de ayrıntılı olarak verilmiştir. EROĞLU) 10 Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamaları İTÜ-1998, Prof. Dr. Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel 145

163 V Konut, sosyal ve idari tesislerde oluşacak katı atıklar, atık kodları (Atık Yönetimi Genel esaslarına İlişkin Yönetmelik Ek-4), miktarı ve atıkların yönetimi (tesis içerisindeki toplanması, geçici depolanması, atıkların taşınması, atıkların gönderileceği toplama-ayırma, geçici depolama, ara depolama, geri kazanım veya bertaraf tesisleri) İşletme aşamasında 15 kişinin çalışması planlanmaktadır. Kişi başına üretilecek evsel katı atık miktarı 1,12 kg 11 kabul edilirse, çalışacak personelin oluşturacağı katı atık miktarı; 1,12 kg/gün-kişi x 15 kişi = 16,8 kg/gün olacaktır. Personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklar, çevre sağlığını bozmayacak, sızdırmaz özellikli, ağzı kapaklı çöp bidonlarında biriktirilecek ve firmanın imkanlarıyla taşınarak Kırıkkale Katı Atık Yönetimi Belediyeler Birliği Başkanlığı nın belirlediği alana verilerek bertaraf edilecektir (Bkz. EK-16). HES işletmelerinde ambalaj atığı oluşumu öngörülmemektedir. Ancak geri kazanımı mümkün olan ambalaj atıkları oluşması durumunda, Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği çerçevesinde; santral alanı içerisinde diğer katı atıklardan ayrı olarak toplanacak ve ambalaj atığı toplama lisansına sahip firma ile yapılacak sözleşme dahilinde firmaya teslim edilecektir. İşletme aşamasında çıkacak atıkların cinsi ve atık kodları aşağıda sıranmıştır; Kâğıt ve karton Cam Biyolojik olarak bozunabilir mutfak ve kantin atıkları Plastikler Metaller İşletme aşamasında oluşacak olan tüm katı atıkların bertarafında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Atık Yönetimi Yönetmeliği ne uygun olarak hareket edilecektir. V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, Projenin işletilmesi sırasında faaliyetlerden kaynaklı insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli bir durum beklenmemektedir. V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, Proje kapsamında Peyzaj Onarım Planı hazırlanmış ve onayı alınmış olup, söz konusu raporda belirtilen hususlara riayet edilecektir (Bkz. EK-13). V Diğer Özellikler Raporun bu bölümünde değinilecek başkaca bir husus bulunmamaktadır. 11 Belediye Katı Atık İstatistikleri, TÜİK,

164 V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. (Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması) Türkiye de mevcut elektrik ihtiyacının karşılanması için en önemli yenilenebilir kaynaklardan birisi de akarsulardır. Hidroelektrik santraller son dönemde elektrik ihtiyacının karşılanmasında ön planda ve yenilenebilir enerji üretiminde ilk sıralarda bulunmaktadır. Gerekli tedbirlerin alınması ile çevreye zararı en az projelerden biri olarak nitelendirilen hidroelektrik santraller elektrik enerjisi üretimi yapacağı için kamu yararı söz konusudur. Kavak Regülatörü ve HES Projesi de bu kapsamda planlanan bir faaliyettir. Proje inşaat aşamasında 150 kişinin çalıştırılması ve bu 150 kişinin mümkün mertebe bölgeden seçilmesi planlanmakta olup, her bir kişinin 4 kişilik aileye sahip olması durumunda 600 kişi, projenin inşaat süresi olan 2 yıl boyunca geçimini sağlayacaktır. Proje işletme aşamasında çalışacak 15 personelden içinden 10 kişinin bölgeden seçilmesi durumunda yine aynı şekilde 40 kişilik bir nüfusun projeden geçimini karşılaması muhtemeldir. İnşaat ve işletme aşamasında personelin gıda, giyim vb. ihtiyaçlarının yöreden karşılanacak olması, yöredeki ticaretin canlanmasında bir parçada olsa etkili olacaktır. Ayrıca çalışan personele verilecek eğitimler ile (operatörlük, ustalık vb.) meslek edinmeleri de sağlanmış olacaktır. Projenin inşaat aşamasında bölge halkından temin edilmesi düşünülen personele 2 yıllık bir süre için istihdam sağlanacaktır. İnşaat aşamasında çalışacak işçilere bilgi verilmesi, ikaz levhaları vb. uyarılar, inşaat sürecinde çalışacak personelin ihtiyaçlarının nerelerden ve nasıl karşılanacağın hakkında da bilgi verilmesi doğrultusunda önlemler alınacak olması, çalışanların ve çalışanlar aracılığıyla bölge halkının proje sahibine güvenmelerini sağlayacaktır. Proje hakkında, gazeteler aracılığıyla duyurusu yapılan bilgilendirme toplantısının yapılması ve toplantıda soru ve görüşlerin alınması bölge halkının projeye karşı varsa önyargılarını yıkmak ve halkı bilinçlendirmek adına önemlidir. Bu imkânlar yöre halkının gelirini artıracak ve bir süreliğine de olsa göçü önleyecektir. Ekonomik yapıdaki olumlu etki dolaylı olarak sosyal hayatı da etkileyecektir. Ayrıca işletme süresi boyunca işletme ve bakım için gerekli ihtiyaçların ve hizmetlerin önemli bir kısmı da bölgeden karşılanacaktır. V.3.2. Çevresel Fayda- Maliyet Analizi Söz konusu HES projesi, çevresel fayda maliyeti açısından değerlendirildiğinde iki açıdan faydası bulunmaktadır. İlk olarak, üretilecek olan elektrik enerjisi ile Türkiye de ki mevcut enerji açığının bir kısmı karşılanmış olacaktır. İkinci faydası ise, projenin inşaat ve işletme aşamasında yöre ve yöre halkına sağlanacak istihdam ve ticaret faydasıdır. Projenin faaliyete başlaması ile birlikte yıllık 26,77 GWh enerji üretimi gerçekleşecektir. Gerekli çevresel önlemlerin alınması durumunda Türkiye ekonomisi ve enerji açığının kapanmasına sağlayacak katkısı önemlidir. Proje kapsamında hazırlanan ÇED Raporu nda belirtilen hususlara riayet edildiği takdirde çevresel etkilerin en aza indirilecektir. 147

165 Projenin inşaat aşamasında 150 işletme aşamasında ise 15 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. Mevcut personeller ve bu kişilerin bakmakla yükümlü olduğu kişilerle birlikte dolaylı olarak fayda getireceği düşünülmektedir. Çalışacak personel mümkün olduğunca yöre halkından karşılanacaktır. Ayrıca faaliyet süresince personelin ihtiyacı olan her türlü gıda, içme-suyu, giyim, mazot vb. ihtiyaçlar yine yörede bulunan firmalardan karşılanacağı için ticarette de canlılık söz konusu olacaktır. V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi. (Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık, arıcılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) Kavak Regülatörü ve HES Projesi nin Kırıkkale İli, Merkez İlçesi sınırları içerisinde Kızılırmak Nehri üzerinde gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Dolayısıyla projeden doğrudan ya da dolaylı olarak etkilenebilecek bölgeler Hasandede Köyü ve Bahşılı ya ait yerleşim birimleridir. Bu etkilerin başında su tutulması sonucu ortaya çıkabilecek sulama sıkıntıları gelmektedir. Proje alanı ve yakın çevresindeki tarımsal faaliyetler ve mevcut su hakları için Su Kullanım Hakları Planlama Raporu hazırlanmış olup, DSİ 5. Bölge Müdürlüğü nce onaylanmıştır (Bkz. EK-18). Söz konusu rapora göre; Kavak Regülatörü ve HES, Kapulukaya Barajı ve HES in mansabında kurulacaktır. Yapılacak regülatör ile su geriye doğru şişirilecektir. Su çıkışı etek santrali olarak düşünüldüğünden mansap şartlarını oluşturmamaktadır. Diğer bir deyiş ile iletim kanalı bulunmadığından mansap şartı oluşmamıştır. Kavak Regülatörü ve HES Projesi yapımı su kullanım hakkını doğurmamaktadır. Proje sahasında mansap şartları oluşmadığından mevcut durumda tarımsal sulama amaçlı su kullanım hakkı doğmamaktadır. Proje kapsamında dere yatağına, doğal hayatın devamlılığını sağlamak amacıyla, Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından belirlenmiş olan çevresel akış miktarı devamlı olarak bırakılacağından sucul/karasal flora ve fauna üzerinde olumsuz bir etki beklenmemektedir. Nehir debisinin düştüğü aylarda regülatörden mansaba çevresel akış miktarı ve kadim su hakları (sulama, içme, vb.) bırakıldıktan sonra geriye kalan akımlar, minimum tek türbin debisini çevirebilecek kapasitede olmaması durumunda santral kapatılarak (santral devre dışı bırakılarak) akımların tamamı dere yatağına bırakılacaktır. Projenin uygulama aşamasından önce sahada tarım arazileri olması durumunda tespit edilen tarım arazilerinin tarım dışı amaçlı kullanılabilmesinin sağlanması amacıyla 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu nun 13. Maddesi gereği Kırıkkale İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü ne müracaat edilecek olup, gerekli izinler alınacaktır. Ayrıca ilgili alanlarda İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nce hazırlanacak Etüt Raporu ve Toprak Koruma Kurulu nun belirteceği hususlar doğrultusunda toprak koruma projeleri hazırlatılarak gerekli tedbirler alınacaktır. 148

166 Bölüm VI: İşletme Proje Kapandıktan Sonra Olabilecek Ve Süren Etkiler Ve Bu Etkilere Karşı Alınacak Önlemler Genellikle tüm ülkelerde HES projeleri kesintisiz çalışan daimi işletmeler olarak tasarlanmaktadır. Projenin lisans süresi 49 yıldır. Ancak, hidrolik yapıların ömrü çok daha uzundur. Elektromekanik teçhizatın bakım ve onarımının düzenli bir şekilde yapılması ve gerekli görüldüğü durumlarda yenilenmesi halinde, önerilen tesisin daha uzun yıllar hizmet vermesi mümkündür. Faaliyetin sona ermesi durumunda meydana gelebilecek çevresel etkiler aşağıdaki bölümlerde açıklanmaktadır. VI.1. Arazi Islahı ve Reklamasyon Çalışmaları, İşletme kapatıldıktan sonra bölgeye teraslama ve ağaçlandırma yapılacak, rehabilitasyon çalışmaları ile bölge, ekolojik durumuna en yakın durumda terk edilmesi için çalışılacaktır. Projenin kalıcı olan ünitelerinin yerleri, faaliyetin sonlandırılması ile arazi tesviye edilecek ve arazide meydana gelmiş olan tepecik ve çukurluklar düzeltilecek olup, peyzaj çalışmaları yapılarak bölge ekosistemi ile uyumlu bitkilerle rehabilite edilecektir. Arazi tesviyesi ve şekillendirilmesinin yanı sıra gerekli olan yerlerde teraslama işlemleri yapılacaktır. Düzeltilen arazinin üzerine bitkisel toprak serilecektir. Bu aşamada gerekli yerlere drenaj kanalları açılarak yüzey drenajı kontrol edilmeye ve alanda doğal drenaj yapısı oluşturulmaya çalışılacaktır. Bölgenin iklimsel özellikleri nedeniyle yağışlı olması, yapılacak olan reklamasyon çalışmalarında bitki örtüsünün kendini hızla yenilemesinde avantaj oluşturmaktadır. Ağaçlandırma çalışmaları Orman Bölge Müdürlüğü ile koordineli olarak gerçekleştirilecek ve flora listesinde bulunan, yörenin doğal bitki örtüsü içinde bulunan bitkiler kullanılarak yapılacaktır. VI.2. Mevcut Su Kaynaklarına Etkiler Kavak Regülatörü ve HES Projesi işletmeye kapandıktan sonra Kızılırmak Nehri kendi yatağında akacağından mevcut su kaynaklarına herhangi bir etki öngörülmemektedir. VI.3.Olabilecek hava emisyonları Kavak Regülatörü ve HES Projesi, işletmeye kapatıldıktan sonra herhangi bir hava emisyonunun oluşması beklenmemektedir. 149

167 BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji, Alınacak Önlemler, Alternatiflerin Karşılaştırılması Ve Tercih Sıralaması Belirtilecektir.) Kavak Regülatörü ve HES Fizibilite Raporu nda, projenin su potansiyeli ve taşkın debileri hesaplanmış, proje kapsamındaki yapılar için hidrolik hesaplarla boyutlandırmalar yapılmıştır. Kurulu Güç Optimizasyonu başlığı altında verilen çalışmalar sonucunda; proje debisi ve kurulu güç seçilmiştir. Projenin gerçekleştirilmesinin planlandığı sahanın belirlenmesinde aşağıdaki teknik, lojistik ve çevresel faktörler göz önüne alınmıştır; Arazinin kullanım değeri, Proje sahasında mevzuat gereğince korunan alanların olmaması, Proje sahasının jeolojik durumu, Yüzeysuyu kaynaklarının düşü potansiyeli, Derelerin yağış-akış ilişkisi ve meteorolojik-hidrolojik özellikleri Ayrıca proje kapsamında yapılan çalışmalar sonucu enerji üretiminin ve rantabilitesinin yeterli olması sebebiyle herhangi bir alternatif arayışına gidilmemiştir. 150

168 BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin İnşaatı İçin Önerilen İzleme Programı, Faaliyetin İşletmesi ve İşletme Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı ve Acil Müdahale Planı, Çevre Yönetim Ekibi ÇED Yönetmeliği Madde 18 de Proje sahibi veya yetkili temsilcisi, Çevresel Etki Değerlendirilmesi Olumlu kararını aldıktan sonra ilgili mevzuat uyarınca adlığı diğer izin ve ruhsatlar ile yatırımın başlangıç, inşaat, işletme ve işletme sonrası dönemlerine ilişkin izleme raporlarını valiliğe iletmekle yükümlüdür. ibaresi bulunmaktadır. Planlanan projenin izleme raporları ve izlemesi yönetmelikler çerçevesinde belirlenecek kurum ve kuruluşlar tarafından yapılarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın belirleyeceği dönemler halinde Bakanlığa sunulacaktır. Çevresel etki değerlendirmesi sürecinde projenin tüm olası etkilerinin önemi belirlenirken bu etkiler için uygun müdahalelerin alınmasına yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Ancak buna rağmen projenin hayata geçmesi ile birlikte öngörülmeyen etkiler ortaya çıkabilir ki, gerçekleştirilen izleme programı aracılığıyla elde edilen bilgiler bu etkilerin soruna dönüşmeden çözümüne olanak sağlayacaktır. Projenin inşaat aşamasında ÇED Raporu nda belirtilen çevresel önlemler ve verilen taahhütlerin yerine getirilip getirilmediği, 3 aylık periyotlarla, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. Projenin tüm aşamalarında, raporda yer alan tüm taahhütler yatırımcı firma tarafından yerine getirilecektir. Aşağıdaki tabloda projenin izlenmesi konusunda zamanlama, izleme konusu ve izlemenin hangi aşamada yapılacağına dair bilgiler verilmiştir. İzleme aşamaları inşaat, işletme ve işletme sonrası olarak 3 aşamalıdır. Tablo 81. Proje İzleme Programı Proje Aşaması İzleme Konusu İzleme Yeri İzleme Şekli İnşaat İşletme Evsel Atık Su Paket arıtma sistemi Deşarj suyunun mevzuat sınır değerlerini sağlayıp sağlamadığı yapılacak ölçüm ve analizler ile tespit edilecektir. İnşaat İşletme Evsel Katı Atık Çalışma alanı ve çalışma alanında bulunan personel evinde bulunan evsel nitelikli katı atık kutuları Gözlemsel olarak incelenecek ve katı atıkların Kırıkkale Katı Atık Yönetimi Belediyeler Birliği Başkanlığı nın belirlediği alana verilerek bertaraf edildiğine dair belgeler saklanacaktır. İnşaat İnşaat Hafriyat Atıkları Kültürel, Arkeolojik Varlıklar Çalışma alanı (yükleme, boşaltma vb.) İnşaatın yapılacağı arazi Gözlemsel olarak izlenecek ve DSİ 5. Bölge Müdürlüğü tarafından uygun bulunan kazı fazlası malzeme depo alanlarında toplanacaktır. Gözlemsel olarak izlenecektir. Çalışma alanında tarihi, kültürel, arkeolojik varlıklara rastlanması durumunda Müzeler Müdürlüğü ne haber verilecektir. İşletme Çevresel Akış Miktarı Kızılırmak Nehri yatağı Gözlemsel ve ölçümler ile izlenecek, DSİ ile koordineli olarak kurulacak AGİ ile düzenli online olarak ölçüm yapılacaktır. 151

169 Proje Aşaması İzleme Konusu İzleme Yeri İzleme Şekli İnşaat Kızılırmak Nehri Yatağı Çalışma alanı içinde kalan çay yatağında Gözlemsel olarak izlenecek, hafriyat atıkları, diğer atıklar nedeniyle akarsu yatağına müdahale edilmemesi, daraltılmaması, kirlilik yükü oluşturulmaması nedeniyle akarsuda bulanıklık gözlemlendiğinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın yetki verdiği laboratuvarlarca su analizi yaptırılacaktır. İnşaat İşletme Tehlikeli Atıklar Çalışma alanı ve personel evinde Gözlemsel olarak izlenecek, tehlikeli atık biriktirilen çöp kutuları lisanslı firmalar tarafından teslim alındığına dair Ulusal Atık Taşıma Formu saklanacak ve yıllık olarak atık beyanında bulunulacaktır. İnşaat İşletme Sürekli İş Sağlığı ve Güvenliği Yerel Halkın Güvenliği Çalışma alanında Çalışma alanı ve ulaşım yollarında Gözlemsel ve yazılı liste ile izlenecek, oluşturulacak olan liste ile iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uyulup uyulmadığı kontrol edilecektir. Gürültü seviyesinin ölçülerek 70 db den fazla olması durumunda işçilere kulaklık vb. gereçler, çalışılan işin mahiyetine göre toz emisyonu için maskeler verilecek. Gözlemsel olarak izlenecektir. Hafriyat atıklarının taşınması sırasında kullanılacak yollarda güvenlik önlemleri alınacak, güzergah boyunca uyarı tabelaları bulundurulacak, uyarı levhalarının yerinde olup olmadığı kontrol edilecek, yetkili ve görevliler dışında şantiye alanına girilmesi engellenecektir. İnşaat İşletme Gürültü Çalışma alanına en yakın konut çevresinde Analiz/ölçüm yöntemiyle izleme yapılacak, şikâyet durumunda ölçüm ile izlenecek olup, inşaat alanına en yakın konuta olan etkisini incelemek için belirlenen noktalarda ölçüm yapılacaktır. İnşaat İşletme Emisyon Proje alanında belirlenen noktalarda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Yeterlilik Belgesi almış laboratuvarlar tarafından ölçüm yapılacaktır. İnşaat İnşaat İnşaat İnşaat İşletme Sonrası Orman İzni Tarım İzni Peyzaj Sondaj ve Zemin Emniyeti Proje ünitelerinin orman arazisi vasfında bulunan kısımlarında Proje ünitelerinin tarım arazisi vasfında bulunan kısımlarında Proje üniteleri inşaatının tamamlanması sonucu kalan alanlar Proje alanında Yazılı izin ile Orman Ön İzni ve Kesin izin alınması için gerekli işlemler yapılacak, alınan izin ve evraklar saklanacaktır. Yazılı izin ile tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanılması için alınması gereken izinler takip edilecek ve evrakları saklanacaktır. Gözlemsel olarak izlenecek, inşaat sürecinin bitmesi ile özellikle ünite alanlarının etrafında ve bozulan diğer alanlarda bitkisel toprak tabakasının örtülüp örtülmediği kontrol edilecek, bozulan peyzaj düzenlenecektir. İnşaata başlamadan önce kesin proje aşamasında sondaj çalışmaları yapılacak, zemin emniyetinin sağlanıp sağlanmadığı, zemin yapısında uygun önlemlerin alınıp alınmadığı kontrol edilecek. 152

170 Acil Müdahale Planı İnşaat ve işletme aşamasında tesiste oluşabilecek acil durumlar yangın, su baskını (sel), deprem, salgın hastalık, iş kazaları ve çevre kazaları olarak belirlenmiştir. Bu acil durumlara hazırlıklı olmak ve acil durum anında müdahalede bulunmak üzere İşletme Müdürü liderliğinde Acil Durum Organizasyonu oluşturulacaktır. Tesis müdürü, Acil Durum Organizasyonu nu çalıştırmak ve yönetmek ile görevlidir. Acil Durum Ekibi nde söndürme, kurtarma, koruma, ilk yardım ekipleri yer almaktadır. Ekiplerin Görevleri ve Sorumlulukları a) Söndürme Ekibi: Öncelikle yangının söndürülmesinden sorumludur. Yangını haber alan ekip personeli söndürmede kullanılması gereken cihaz ve teçhizatı ile birlikte yangın mahalline en kısa sürede ulaşıp söndürme ve yangının yayılmasını önleme çalışmalarına başlar. Yangının yayılmasını önlemek için kapı ve pencereler kapalı ama kilitsiz tutulur. Görevliden başkasının yangının bulunduğu bölgeye yaklaşmasına izin verilmez. Yangın kapalı alanda ise gaz maskeleri kullanılır. Açık alandaki yangınları söndürme işlemi rüzgar arkaya alınarak önden arkaya doğru söndürülür. b) Kurtarma Ekibi: Yangının çıktığı bölgede ve yayılması muhtemel bölgede bulunan öncelikle insanları bölgeden kurtarmak ve tehlike bölgesinin dışına çıkarmakla görevlidir. Bu ekip ikinci öncelikle yangın bölgesinde bulunan değerli evrak ve malzemeler ile taşınabilir malları yangından uzaklaştırmak ve toplanma bölgesine ulaştırmakla görevlidir. Makinelerin hazır olmasından sorumludur. c) Koruma Ekibi: Kurtarma bölgesine ulaştırılan malzeme ve diğer cisimleri her türlü talana karşı ve başka şekilde zarar görmesine karşı korumak, yangın mahalline görevlilerin dışındaki çalışanların girişine engel olmakla görevlidir. Bu ekip aynı zamanda tesisteki eksik personel sayısını bildirip, bulunabileceği bölüme süratle söndürme ve kurtarma ekibine bildirecektir. d) İlk Yardım Ekibi: Toplanma bölgesinde görev yapar ve bölgeye getirilen yaralıların ilk müdahalelerinin yaparak sevkine refakat eder. Bu ekip aynı zamanda ambulans, hastane koordinasyonunu sağlamakla birlikte sevk edilen personel varsa takibini yapar. İlk yardım ekibi acil durumlarda ihtiyaç duyulabilecek her türlü malzemenin hazır bulundurulmasından da sorumludur. Projenin inşaat aşamasına geçmesi ile birlikte daha detaylı olarak hazırlanacak olan Acil Müdahale Planı için bu bölümde, örnek oluşturması gereken ve olabilecek söz konusu acil durumlara karşı başlıca yapılması gereken müdahale ve yöntemleri anlatılmaya çalışılmıştır. Deprem ve sel gibi doğal afetlere, yangın, iş kazası, çevre kazası, salgın hastalık gibi oluşabilecek olaylara karşı tesisi hazırlamak bu planın ana amacıdır. Oluşabilecek acil durumlar karşısında maddi ve manevi kayıpları en aza indirmeyi hedefleyen bu plan tüm çalışanlar için bir kaynak oluşturmaktadır. 153

171 Muhtemel acil durumlarda genel olarak hazırlanmış olan Acil Eylem Planı Şekil 55 deki gibi uygulanacaktır. Tesis için hazırlanan Acil Eylem Planı İl Sivil Savunma Müdürlüğü ne onaylatılacaktır. Şekil 55 Acil Eylem Planı Çalışanları bilinçlendirerek oluşabilecek acil durumlar karşısında en kısa sürede organize olarak müdahaleyi gerçekleştirmek suretiyle çevre ve topluma yansıyabilecek zararlı etkiyi en az düzeye indirmek bu planın amaçlarındandır. Acil durum planı, Kavak Regülatörü ve HES proje sahasında yer alan tüm ünite ve binalarda oluşabilecek acil durumlara karşı önceden alınacak tedbir ve önlemler dahil olmak üzere acil durumlara müdahale yöntem ve metotlarını içerir. 154

172 Şekil 56 Acil Durum Organizasyon Şeması Acil Durum Meydana gelen acil durumlarda acil durumu ilk gören kişi ve acil durum bölgesinde olan diğer personel acil durum çağrısını alır almaz yapmaları gereken ilk müdahale var ise bu müdahaleyi hiç kimsenin talimatına gerek duymadan yapmalıdırlar. Örneğin yangının ilk başlangıcında 2 dakika içerisinde yangın söndürme tüpü ile müdahale etmek, acil durum alanında bulunan teçhizat, ekipman ve gerekiyorsa tesisi durdurmak vb. Acil durum duyurusunu alan acil durum ekibi hangi acil durum söz konusu ise o acil durum planında belirtildiği şekilde hareket eder. Acil durum ekibinin olaya müdahale kararı acil durum ekip lideri tarafından verilir. İlgili acil durumun müdahale planında belirtildiği şekilde acil duruma ilk müdahale acil durum ekibi tarafından yapılır. Acil durum sorumlusu acil durum ekibinin acil duruma yaptığı müdahaleyi takip eder. Acil durumu komple yönetir. Gerektiğinde acil duruma müdahalede yöntem ve öncelikleri belirler. Acil duruma müdahalede profesyonel ekiplerin müdahalesine ihtiyaç olabilir. İlgili acil durum sorumlusu ve olmadığı durumlarda acil durum ekip liderinin talimatı ile dış kuruluşlardan acil yardım ve müdahale talebinde bulunulur. Dış kuruluşlar ile ilgili ilk temas nöbetçi memurluk tarafından sağlanabileceği gibi acil durum sorumlusu da direkt iletişim kurabilir. Acil durumun oluşumu ve acil durumun bildirimi ile birlikte acil durum eylem planlarında belirtildiği şekilde olay mahallinde bulunan personelin tahliyesi gerekebilir. Olay mahallinde bulunan personelin tahliye kararı acil durum ekip lideri tarafından verilebileceği gibi deprem, yangın gibi acil durumlarda personel olay bölgesinden tahliye duyurusunu almadan da doğal olarak yapacaktır. 155

173 Acil durumun sona ermesi ile beraber, olay yerinde incelemelere başlayarak son durum değerlendirmesi yapacaktır. Bu değerlendirmeler en azından aşağıdaki kapsamda yapılmalıdır: Olayın manevi ve maddi boyutu Olayın çıkış nedeni Olayın çıkışında ihmal ve tedbirsizlik var ise sorumluları Olaya müdahale sırasında başarı gösteren personelin isimleri Olaya müdahale etme süresi ve ekiplerin hareket tarzı konusunda, sorumlu kişi/kişilerin başarı veya hataları Bu değerlendirmenin ardından en kısa sürede, elde edilen bilgiler ışığında gerekli düzeltici ve/veya önleyici faaliyetlere karar verilir, bu faaliyetlerin planlaması yapılır. Tüm bu bilgiler toplantı tutanağı şeklinde rapor edilir. Yangın Yangını ilk gören kişi telaşlanmadan, panik yaratmadan ve kararlı hareket ederek öncelikle telsiz kullanarak yok ise telefon ile acil durum sorumlusuna bildirir. Bildirim sırasında yanan malzeme, ortamın durumu ve tam bulunduğu yer açıkça belirtilmelidir. Eğer yangın olan bina veya sahada yangın alarm siren sistemi var ise bu düğmeler kullanılarak da yangın haber verilir. Ayrıca yangını gören kişi ve sireni duyanlar yangın var diyerek bağırırlar. Yangın söndürme tüpünü kullanan personel yangının başlangıcında mutlak suretle en yakındaki yangın söndürme tüpünü kullanır. Tesis genelinde yaygın olarak yangın söndürme tüpü bulundurulacaktır. Yangın alarmını veren kişi bulunduğu alandan acil durum ekiplerini ilk olarak olay yerine yönlendirebileceği bir yerde bekleyerek acil durum ekip üyelerine yangının yerini ve gördüklerini anlatır. Söndürme ekibi yangına müdahale ederken dikkat etmesi gerekenler: Yangın yerinde duman var ise eğilerek ilerle ve dumandan kendini koru. Tüp yangını durumunda soğutma işlemi yap, fazla yaklaşma. Yaralıları olay yerinden derhal uzaklaştır. Yangın bölgesinde sıcak malzemeleri tutarken, yanmaz eldiven kullan. Yangın söndükten sonra yeniden başlamasını engellemek için nöbet tut. Zehirlenme, baş dönmesi veya baygınlık durumu var ise dışarı çık ve durumunu ilk yardım ekibine bildir. Yangına müdahale ederken her zaman rüzgarı arkana al. Yoğun duman çıkan yangınlarda, etkilenmemek için lansı sis pozisyonunda kullan. 156

174 Sıvı yangınlarında kesinlikle su tutma. Köpüklü söndürücü kullan. İtfaiye aracının köpük tankı vanasını önce az aç, duruma göre ayarını yap. İtfaiye aracının yanına her zaman su takviyesi için arazöz çağır. Yangın hortumunu iki kişi tut. Yangın sırasında ilerlerken, bastığın yerlere dikkat et. Öncelikle kendini yangından koru. Ateşe yaklaşmadan yangın söndürme tüpünün vanasını kesinlikle açma. Kullandığın yangın söndürme tüpünü yan yatır. Gaz veya akaryakıt yangınlarında öncelikle gaz veya akaryakıt akışını mutlaka kes. Akaryakıt yangını ise yangın söndürücü tüpünü ateşin ön tarafına doğru püskürt. Ofis binalarındaki yangın ikaz alarm sistemlerinin 3 ayda bir sorumluları tarafından kontrol edilmesini ve raporlanmasını sağlamak, takip etmek. Deprem Deprem sırasında ve sonrasında personelin alması gereken önlemler; Deprem esnasında; - İç mekanda iseniz sağlam bir masa veya sıra altına girin. Pencere, kapı eşiği, ağır mobilya veya araçların uzağında durun. Bina sallanırken merdiveni kullanmayın. - Dışarıda iseniz açıklığa ilerleyin, bina ve enerji hatlarından uzaklaşın, - Araba sürüyor iseniz emniyetli bir yerde durun ancak dışarı çıkmayın. Köprü üzerinde kavşakta veya tünelde durmayın. Mümkün olduğunca çabuk trafiğe çıkın. Ağaç, elektrik lambaları, enerji hatları veya levhaların altında durmayın. Depremden sonra; - Sakin kalmaya çalışın. - Derhal amirinize haber verin. Tüm elemanları sayın, emniyette ve yaralanmamış olduklarından emin olun. Yaralıları bildirin. - Kontrole çıkın. Bu aşamada öncelikler listesini izleyin. - Yapısal hasarları denetleyin. Eğer emniyetli görünmüyor ise yanına yaklaşmayın. - Denetleme ve kontrol tamamlandığında bulgularınızı derhal amirinize bildirin. 157

175 İş Kazaları Amacı; kanamalı ve/veya hareket edemeyecek derecede hasar ile oluşan iş kazalarında kazazedeyi en kısa sürede gerekiyorsa ilk yardımını da yaparak kaza mahallinden en yakın sağlık kuruluşuna ulaştırarak kaza sonrası kazazedede oluşabilecek kayıpları en aza indirmektir. İş kazasına maruz kalan personel, bulunduğu yerden hareket etmeden telsizi var ise telsiz ile yok ise bağırmak veya elindeki bir cisim ile vurarak ses yapmak sureti ile kendisini fark ettirmeye çalışmalıdır. İş kazasını ilk gören kişi, yaralı veya yaralıların çalışan tesis ve/veya ekipmanı durdurmak gerekiyor ise öncelikle acil durdurma düğmesini kullanarak veya telsiz ile acil durum sorumlusuna bilgi vererek ekipman veya tesisin durması sağlar. Telsizi var ise telsiz ile yok ise en yakın telefondan iş kazasının nerede olduğu, yaralıların sayısı ve durumu hakkında bilgiyi verir. Telefon veya telsize ulaşamaz ise bağırarak bizzat giderek durumu bildirir. Görevli ekipleri olay mahalline yönlendirmek için pozisyon alır. İlk yardım eğitimi var ise yaralılara ilk yardıma başlar. Yangın tehlikesi var ise yangın söndürme tüpleri ile müdahale eder. Çevre Kazaları Acil durum ve arızalara bağlı olarak meydana gelebilecek çevre kazalarında, insan ve çevre sağlığına en az zarar verilecek şekilde, gerekli önlemlerin alınması, kirliliklerin uygun yöntemlerle temizlenmesi ve gerekli iletişimin sağlanmasıdır. Çevre kazalarına şu örnekler verilebilir: Tehlikeli kimyasal malzemelerin ve atıkların (yağ, mazot, asit, baz vb.) dökülmesi veya sızması sonucu toprağa, yerüstü sularına karışması Atık suların (evsel atık su veya yağlı yıkama suları) arıtılmadan ve kontrolsüz alıcı ortama deşarj edilmesi Tehlikeli Kimyasallar Sızan veya dökülen malzeme alev alabilecek bir malzeme ise buna sebep olabilecek tüm ekipmanlar kapatılır ve ateşle yaklaşılmasına engel olunur. Sızan veya dökülen malzemenin yayılmasını, içme suyu, kullanma suyu, kanalizasyon veya yağmur suyu hatlarına ve toprağa karışmasını önlemek için malzemenin etrafına tıraş ile set yapılır. Set ile çevrilen kimyasal malzeme, miktarına göre, bulunduğu bölgeden pompa, bez veya emici malzemelerle alınır. Toplanan malzemeler kapalı, güvenli varillerle, tehlikeli atık poşetlerine konur ve yine yanıcı özellik gösterebileceğinden dikkatli davranılır. Poşetlerin veya varillerin üzerlerine tehlikeli atık etiketleri yapıştırılır ve tehlikeli atık alanına götürülür. Tesis Müdürü ile irtibata geçilerek bu atıkların güvenli bir şekilde bertaraf edilmesi sağlanır. Sızıntı ve dökülmenin olduğu bölge su ile yıkanarak temizlenir. 158

176 Tehlikeli kimyasalın toprağa, yer altı ve yerüstü sularına karışması engellenememiş ise ve bu durum insan sağlığı için tehdit oluşturuyor ise tesis müdürüne haber verilerek durumun ilgili resmi kurum ve kuruluşlara aktarılması sağlanır. Atık Suların Kontrolsüz Deşarj Edilmesi Deşarj edilen atık suyun mümkün ise akışı durdurulur veya depolanması sağlanır. İnsan sağlığını tehdit edecek boyutta bir deşarj olmuş ise Tesis Müdürüne haber verilerek durumun ilgili resmi kurum ve kuruluşlara aktarılması sağlanır. Çevre kazasına neden olan arıza veya kazanın tekrarının önlenmesi için gereken tüm önlem, bakım ve tamiratlar ilgili birim sorumluları tarafından yaptırılır. Çevre kazalarından sorumlu acil durum sorumlusu ekibi toplayarak toplantı yapar. Toplantıda çalışanların, komşuların veya çevre halkının sağlığını tehdit eden ve/veya kontrol edilemeyen büyük çaplı çevre kazalarında ilgili resmi kurum ve kuruluşlara haber verilmesi kararı verilebilir. İçme ve kullanma sularını tehdit eden kazalara veya tehlikelere karşı toplantıda alınacak karar sonrası acil durum sorumlusu içme ve kullanma sularının analizi yaptırarak, gerekli önlemeler alınmasını sağlar. Gerekli olan düzeltici faaliyetlere ve önleyici faaliyet önerilerine karar verilir. Ayrıca inşaat aşamasında faaliyet sırasında kullanılacak iş makinelerinden ve nakliye araçlarından kaynaklanabilecek kazaları önlemek amacıyla; Tesis ile hafriyat alanı arasında malzeme taşımada kullanılan kamyonlardan kaynaklanabilecek olası kazaları önlemek için sürücülerin trafik kurallarına ve hız limitlerine uymaları sağlanacaktır. Faaliyet alanında yer alan iş makinelerini kullanma ehliyetine sahip operatörden başkasının kullanmasına izin verilmeyecektir. Faaliyette kullanılan iş makinelerine sorumlu personel dışında çalışanların fazla yaklaşmaması sağlanacak ve gerekli yerlere uyarı levhaları asılacaktır. Makinelerin periyodik bakımları belirlenecek işletme bakım talimatına göre yapılacaktır. Herhangi bir arıza anında çalışan makine tamamen durdurulacak, varsa elektrik bağlantısı kesilecek ve uygun iş elbiseleri ile konusunda uzman kişilerce bakım ve onarım yapılacaktır. Herhangi bir kaza durumunda en yakın sağlık merkezinden gerekli yardım istenecektir. Faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme cihazı (kazma, kürek, balta, su kovası vs.) bulundurulacak, konu ile ilgili kullanılacak araç ve gereçlerin kullanımları çalışanlara öğretilecek, şantiye hiçbir zaman boş bırakılmayacak, bunun için şantiyede sürekli bir bekçi görev alacaktır. Yangın konusunda hassas davranılacak olup sahada ateş yakılmayacak, çalışan işçiler sürekli kontrol edilecek ve uyarılacaktır. 159

177 Faaliyet sırasında 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine uyulacaktır. Proje alanına uyarı levhaları asılarak yabancıların alana girmesi ve muhtemel kazalar önlenmeye çalışılacaktır. Aşağıda Acil durumda hareket planı akış diyagramı şu şekilde şematize edilmiştir: Şekil 57 Acil Durumda Hareket Tarzı Akış Diyagramı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı nın tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 160

178 Ayrıca iş kazası ihtimaline karşı proje alanında uygun bir yerde yeterli donanımda bir ecza dolabı ve en yakın sağlık ocağına ulaşmak için bir araç bulundurulacaktır. Nakliye esnasında olabilecek trafik kazalarına karşı tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Karayolları Trafik Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Proje alanında İl Özel İdare Müdürlüğü nün belirleyeceği sağlık koruma bandı mesafesi bırakılacak ve uyarıcı tabelalar ile sivillerin alana girmesi ve muhtemel kazalar önlenmeye çalışılacaktır. Kullanılacak teknoloji ve malzemelerden kaynaklanabilecek kazalardan bir diğeri de malzeme taşımada kullanılan kamyonlardan kaynaklanabilecek olası trafik kazalarıdır. Bunlara mahal vermemek için sürücülerin trafik kurallarına ve hız limitlerine uymaları sağlanacaktır. Herhangi bir kaza durumunda en yakın sağlık merkezinden gerekli yardım istenecektir. Malzemenin taşınması sırasında yerleşim birimlerinden geçerken sürücülerin hız limitlerine uymaları sağlanacaktır. Yerleşim yerlerinden geçerken kamyon sürücüleri, daha dikkatli olmaları hususunda uyarılacaktır. Ayrıca taşıma işlemi gündüz ile saatleri arasında yapılacaktır. Nakliye sırasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Karayolları Trafik Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme cihazı (kazma, kürek, balta, su kovası vs.) bulundurulacak, şantiye hiçbir zaman boş bırakılmayacak, bunun için şantiyede sürekli bir eleman görev alacaktır. Yangın konusunda hassas davranılacak olup; sahada ateş yakılmayacak, çalışan işçiler sürekli kontrol edilecek ve uyarılacaktır. Makineler sadece ilgili operatör tarafından ve kullanım talimatına uygun olarak çalıştırılacaktır. Çalışan işçiler periyodik olarak eğitilecektir. Ayrıca makinelerin periyodik bakımları belirlenecek işletme bakım talimatına göre yapılacaktır. İşletmede orman yangını söndürme araç ve gereçleri hazır bulundurulacak, konu ile ilgili kullanılacak araç ve gereçlerin kullanımları çalışanlara öğretilecek, araç ve gereçler devamlı bakımlı bulundurulacaktır. Bu konuda en yakın Orman İdaresi ile iletişim kurulacak ve gerek işletmede gerekse civarda çıkabilecek orman yangınları ivedi olarak Orman İdaresine bildirilecek ve olası bir orman yangınında çalışanların tümü ile yangına müdahale edilecektir. Tesiste, acil bir durumda uygulanacak etkili önlemler, olası acil durumlar göz önüne alınarak tesisin proje ve inşaat aşamasında dizayn edilmiştir. Acil bir durumda meydana gelecek zararları en aza indirmek amaçlanmaktadır. Tesiste çalışan personel, oluşabilecek acil bir durumda, müdahale organizasyonunu gerçekleştirme ve panik yaşanmaması için gerekli önlemlerin alınabilmesi konusunda bilinçlendirilecektir. Tesis yangın ekipmanları, acil durum planı, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümlerine uygun olarak belirlenmiştir. Tesiste bulunan tüm yangın ekipmanları, tarih ve 7/7551 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İş Yerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkındaki Tüzük ve tesisin yangından korunma tedbirleri çerçevesinde tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyularak tesisi projelendirilmiştir. Tesiste tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ne uyulacaktır. 161

179 VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program. Kavak Regülatörü ve HES Projesi için hazırlanan ÇED Raporu na ÇED Olumlu kararının verilmesinden sonra, proje sahibi ÇED Yeterlik Belgesi ne sahip kurum/kuruluşlardan herhangi birine, yatırımın başlangıç ve inşaat dönemlerine ait taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğini, yatırımın işletmeye geçişine kadar proje sahasına giderek, yerinde izleme kontrolünü yaptıracaktır. Bu çerçevede tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yeterlik Tebliği Ek-4 te yer alan Nihai ÇED Raporu İzleme Raporları Formu 3 aylık periyotlar halinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. 162

180 Bölüm IX: Yukarıdaki Başlıklar Altında Verilen Bilgilerin Teknik Olmayan Bir Özeti (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması,) Proje kapsamında yapılacak olan tüm çalışmaları ve bunlara karşı alınacak önlemler diğer konu başlıkları altında detaylı olarak verilmiştir. Kavak Regülatörü, su alma yapısı ve HES ile ilgili kurulacak tesislere kurulu güç optimizasyonu sonucu karar verilmiştir. Bu bağlamda proje kapsamında 10,48 MWm/10,06 MWe kurulu güç ile yılda toplam 26,77 GWh enerji üretimi gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Kavak Regülatörü ve HES Projesi kapsamında, projenin nehir tipi santral olması ve enerji üretiminde kullanılacak suların regülatörle çevrilecek olması nedeniyle, bir depolama söz konusu değildir ve dolayısıyla bir rezervuar işletme politikası ile optimizasyon çalışması uygulanmamıştır. Proje kapsamında regülatör ve santral kurulması planlanmaktadır. Ayrıca santralden çıkacak suların kendi kotuna gelebilmesi için kuyruk suyu taraması yapılacaktır. Proje kapsamında çalışanların sosyal ihtiyaçlarının karşılanması, iş makinelerinin ve nakliye kamyonlarının gerekli durumlarda bakım ve onarımlarının yapılabilmesi için şantiye sahası ve kazı işleri sonucu oluşacak hafriyatın depolanması amacıyla kazı fazlası malzeme depo alanları oluşturulması planlanmaktadır. Projenin inşaat aşamasında yaklaşık 150 kişinin çalışması planlanmıştır. İnşaat aşamasında çalışacak personelin ihtiyaçları prefabrik şantiye alanından sağlanacaktır. Şantiye alanında prefabrik konteynırlar kullanılacak olup, inşaat aşamasının tamamlanmasının ardından binalar kaldırılarak şantiye sahası boşaltılacaktır. Tesisin işletme aşamasında ise 15 kişi çalışacaktır. Projenin inşaat süresi boyunca yerel halk için iş imkanları yaratılarak yöredeki istihdama katkı sağlanacaktır. Çalışmalar esnasında tozlanmaya karşı tarih ve sayı ile Resmi Gazete de (Değişik: tarih ve sayılı R.G.) yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak alınacak tedbirlerle oluşacak toz emisyonu değerinin çok daha az olacağı teknik ve pratik bakımdan kesindir. Proje kapsamında BERN Sözleşmesi nin tüm kurallarına ve özellikle 6 ve 7. Madde hükümlerine, Kara Avcılığı Kanunu ve bu kanuna bağlı çıkmış ve çıkacak tüm yönetmelik hükümlerine uyulacak olup ekolojik dengenin korunması ve geliştirilmesine riayet edilecek ve proje içindeki tüm taahhütler yerine getirilecektir. Proje kapsamındaki orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmamaktadır; bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereğince izin alınacaktır. Projenin uygulama aşamasından önce sahada tarım arazilerinin tespiti durumunda 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu nun 21. maddesi (a) bendi gereğince yasal izinler alınacak ve bu izinlerin alınması süreci içerisinde proje alanında 163

181 herhangi bir tarım dışı faaliyette bulunulmayacaktır. Faaliyetin her aşamasında dere ekosisteminin bozulmaması için her türlü önlem ve tedbirler alınacaktır. Su ortamında bulunan canlılara olabilecek etkiler konusunda 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine ve tarih sayılı Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Kamulaştırma çalışmaları kapsamında özel mülkiyet sahipleri ile öncelikli olarak karşılıklı anlaşma yoluna gidilecek, anlaşmazlık durumlarında ise tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 sayılı Kamulaştırma Kanunu ve 4628 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 5496 sayılı kanunla değişik 15. madde c ve d fıkraları gereği çerçevesinde kamulaştırma işlemleri gerçekleştirilecektir. 164

182 Bölüm X: Halkın Katılımı (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamalar) Kavak Regülatörü ve HES projesi kapsamında yapılan halkın katılımı toplantısının yeri ve saati konusunda Kırıkkale İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü nün onayı alındıktan sonra, Halkın Katılım Toplantısı nın halka duyurulması için toplantının yerini ve saatini içeren bir ilan Kırıkkale İli nde yerel bir gazeteye (merkez ve ilçelerde yayınlanan) ve biri de ulusal düzeyde yayın yapan bir gazetede yayımlanmıştır. Projenin Halkın Katılımı Toplantısı, tarihinde saat 10:00 da Kırıkkale ili, Hasandede Köyü, Durak Kıraathanesi nde gerçekleştirilmiştir. -Çevre ve Şehircilik Bakanlığı yetkilileri -Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü yetkilileri, -İl Sağlık Müdürlüğü yetkilileri, -Yöre halkı ve muhtarlar, -Yatırımcı firma yetkilileri tarafından katılım olmuştur. Toplantıda proje özelliklerini anlatan bir sunum ile yöre halkına ve ilgili kurum yetkililerine bilgi verilmiş ve sorular cevaplandırılmıştır. Şekil 58 Halkın Katılımı Toplantısından Görünüm 165

183 KT KARACA TUNA ELEKTRİK ÜRETİM LTD. ŞTİ. Şekil 59 Halkın Katılımı Toplantısından Görünüm Şekil 60 Halkın Katılımı Toplantısı Sonrası Arazi Gezisinden Görünüm 166

184 BÖLÜM X: SONUÇLAR (Yapılan Tüm Açıklamaların Teknik Olmayan Bir Özeti, Projenin Önemli Çevresel Etkilerinin Sıralandığı ve Projenin Gerçekleşmesi Halinde Olumsuz Çevresel Etkilerin Önlenmesinde Ne Ölçüde Başarı Sağlanabileceğinin Belirtildiği Genel Bir Değerlendirme, Proje Kapsamında Alternatifler Arası Seçimler ve Bu seçimlerin Nedenleri) Proje kapsamında yapılacak olan tüm çalışmalar ve bunlara karşı alınacak önlemler ilgili konu başlıkları altında detaylı olarak verilmiştir. Kavak Regülatörü, su alma yapısı ve HES ile ilgili kurulacak tesislere kurulu güç optimizasyonu sonucu karar verilmiştir. Bu bağlamda proje kapsamında 10,48 MW m /10,06 MW e kurulu güç ile yılda toplam 26,77 GWh enerji üretimi gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Kavak Regülatörü ve HES Projesi kapsamında, projenin nehir tipi santral olması ve enerji üretiminde kullanılacak suların regülatörle çevrilecek olması nedeniyle, bir depolama söz konusu değildir ve dolayısıyla bir rezervuar işletme politikası ile optimizasyon çalışması uygulanmamıştır. Proje kapsamında regülatör ve santral kurulması planlanmaktadır. Ayrıca santralden çıkacak suların kendi kotuna gelebilmesi için kuyruk suyu taraması yapılacaktır. Proje kapsamında çalışanların sosyal ihtiyaçlarının karşılanması, iş makinelerinin ve nakliye kamyonlarının gerekli durumlarda bakım ve onarımlarının yapılabilmesi için şantiye sahası ve kazı işleri sonucu oluşacak hafriyatın depolanması amacıyla kazı fazlası malzeme alanları oluşturulması planlanmaktadır. Projenin Çevresel Etkilerine Dair Genel Değerlendirme Proje kapsamında yer alan ünitelerin inşaatı aşamasında oluşacak toz ve gaz emisyonları, gürültü, trafik yoğunluğu nedeniyle projenin çevresel etkileri oluşacaktır. Proje kapsamında oluşacak kazı fazlası malzemelerin depolanması sırasında doğal yüzey akışının bozulmamasına dikkat edilecektir. Proje kapsamında oluşacak kazı fazlası malzemeler, eğimli arazilerden gelişigüzel Kızılırmak Nehri yatağına bırakılmayacaktır. Yapılacak tüm çalışmalar arazilerde tahribata neden olmayacak ve su akış rejimi ile kalitesini olumsuz yönde etkilemeyecek şekilde yürütülecektir. Depolama sırasında malzemenin yüksekliği ve eğimi, akmaları önleyecek şekilde ayarlanacaktır. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G) Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Projenin inşaat aşamasında yaklaşık 150 kişinin çalışması planlanmıştır. İnşaat aşamasında çalışacak personelin ihtiyaçları prefabrik şantiye binasından sağlanacaktır. Şantiye alanında prefabrik konteynırlar kullanılacak olup, inşaat aşamasının tamamlanmasının ardından binalar kaldırılarak şantiye sahası boşaltılacaktır. Tesisin işletme aşamasında ise 15 kişi çalışacaktır. 167

185 Projenin inşaat süresi boyunca yerel halk için iş imkanları yaratılarak yöredeki işsizliğe katkı sağlanacaktır. İnşaat aşamasında kullanılacak makine ve ekipmanların yakıt ikmalleri, bakım ve onarımları İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlı benzin istasyonlarında yapılacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklar çevre sağlığını bozmayacak, sızdırmaz özellikli, ağzı kapaklı çöp bidonlarında biriktirilecek ve firmanın imkanlarıyla taşınarak Kırıkkale Katı Atık Yönetimi Belediyeler Birliği Başkanlığı nın belirlediği alana verilerek bertaraf edilecektir. Katı atıkların toplanması, taşınması, depolanması, geri kazanımı ve bertarafı konularında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Evsel nitelikli katı atıkların değerlendirilebilir sınıfa girenleri (plastik, cam, kağıt, metal kutular vb.) tekrar kullanılabilirlikleri göz önünde bulundurularak ayrı ayrı toplanacak, biriktirilecek ve kazanımı sağlamak için lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecektir. Ayrıca inşaatta kullanılacak malzemelerin değerlendirilebilir sınıfına giren çimento torbaları, saç ve metal parçaları, ambalaj ve kutular kereste vb. atıkları, kağıt ve kağıt ürünleri, plastik atıklar olarak ayrı özel konteynırlarda depolanarak toplanacak, biriktirilecek ve geri kazanımı sağlanacaktır. Ambalaj atıklarının toplanması, geri kazanımı ve bertarafı konularında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili hükümlerine uyulacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nin 23. Maddesi Ek-8 Tablo-5 e göre şantiye alanları için çevresel gürültü sınır değerleri 70 dba dır. Faaliyet sahasına en yakın yerleşim birimi 200 m mesafede yer alan yerleşim birimleridir. Rapor kapsamında yapılan hesaplamalarda söz konusu birimlerde gürültünün sınır değerleri sağladığı görülmüştür. Tesiste gerçekleştirilecek inşaat işlemlerinden kaynaklanacak toz emisyonlarının miktarları Bölüm V.1.8. de detaylı olarak hesaplanmıştır. İnşaat aşamasında gerçekleştirilecek işlemlerden kaynaklanacak toplam toz emisyonları için yapılan modelleme çalışmalarında sınır değerlerin sağlandığı görülmüştür. Projenin tüm aşamalarında tozlanmaya karşı tarih ve sayı ile Resmi Gazete de (Değişik: tarih ve sayılı R.G.) yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak alınacak tedbirlerle oluşacak toz emisyonu değerinin çok daha az olacağı teknik ve pratik bakımdan kesindir. Bu amaçla faaliyet sırasında oluşacak tozun azaltılması için aşağıdaki önlemler alınacaktır; Faaliyet alanı içerisinde çalışacak araçlar nedeniyle oluşacak tozlanmanın engellenebilmesi amacıyla tozlanmaya müsait yollarda sulama yapılacaktır. Yükleme ve boşaltma yapılırken savurma yapılmadan ve yavaş bir şekilde yükleme ve boşaltma yapılması sağlanacaktır. 168

186 Kamyonlar aşırı yüklenmeyecek, üzeri branda ile örtülecek ve karayolları hız sınırına uyulacaktır. Açıkta depolanan yığma malzemelerden kaynaklanacak toz emisyonunu engellemek amacıyla aynı yönetmeliğin Ek-1.c maddesi uyarınca; Savurma yapılmadan boşaltma ve doldurma yapılacak, Malzeme üstü naylon branda veya tane büyüklüğü 10 mm den fazla olan maddelerle kapatılacak, Üst tabakalar %10 nemde muhafaza edilmesi için gerekli donanım kurulacaktır. Ayrıca iş makinelerinin çalışması için kullanılacak olan yakıttan kaynaklanan egzoz gazı emisyonu oluşumu söz konusudur. Sahada kullanılacak araçlar için düzenli olarak emisyon ölçümü yapılarak emisyon pulu alınmış olmasına dikkat edilecek ve 30 Kasım 2013 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü İle Benzin Ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında ünitelerin faaliyete geçmesiyle birlikte çalışacak işçilerin ısınması için katalitik soba ve elektrik enerjisinden faydalanılacağından ısınma amaçlı yakıt kullanımı olmayacaktır. Projenin işletme aşamasında santralden kaynaklı emisyon oluşumu söz konusu değildir. Projede nakliye amaçlı kullanılacak araçlarla ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Karayolları Trafik Yönetmeliğine göre hız sınırına, araçların boyut ve ağırlıklarına ve araçların yükleme kurallarına uyulacaktır. Proje kapsamında BERN Sözleşmesi nin tüm kurallarına ve özellikle 6 ve 7. Madde hükümlerine, Kara Avcılığı Kanunu ve bu kanuna bağlı çıkmış ve çıkacak tüm yönetmelik hükümlerine uyulacak olup ekolojik dengenin korunması ve geliştirilmesine riayet edilecek ve proje içindeki tüm taahhütler yerine getirilecektir. Projenin uygulama aşamasından önce proje alanı içerisinde yer alan tarım arazileri için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu nun 21. maddesi (a) bendi gereğince yasal izinler alınacak ve bu izinlerin alınması süreci içerisinde proje alanında herhangi bir tarım dışı faaliyette bulunulmayacaktır. Proje kapsamındaki orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmamaktadır; bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17. maddesi gereğince izin alınacaktır. Faaliyet süresince tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren; tarih ve sayılı (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Faaliyetin her aşamasında dere ekosisteminin bozulmaması için her türlü önlem ve tedbirler alınacaktır. Su ortamında bulunan canlılara olabilecek etkiler konusunda 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine ve tarih sayılı Resmi Gazete de 169

187 yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Proje ile ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 2005/9207 karar sayılı İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik kapsamında gerekli izinler alınacaktır. Ayrıca Kırıkkale İl Özel İdaresi nce yapılan tesislere zarar verilmeyecektir. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak tarihinde yürürlüğe giren Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği uyarınca gerekli izin ve lisanslar alınacaktır sayılı Çevre Kanunu ve bu kanuna istinaden yayımlanan çevre mevzuatına uyulacak ve çevre kalitesinin korunması için kirliliği önleyici her türlü tedbir alınacaktır. Kavak Regülatörü ve HES Projesi nin inşaat ve işletme aşamaları boyunca uyulacak olan başlıca kanun ve yönetmelikler şu şekildedir: 2872 sayılı Çevre Kanunu ve bu kanuna bağlı olarak çıkan 5491 sayılı Çevre Kanunu ve bu Kanunlara bağlı olarak çıkan ve çıkacak Yönetmelik hükümlerine, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve ilgili yönetmeliklerin hükümlerine, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikleri hükümlerine, 4342 sayılı Mera Kanunu ve ilgili yönetmelikleri hükümlerine, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve ilgili yönetmelikleri hükümlerine, 6831 sayılı Orman Kanunu ve 5192 sayılı Orman Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ve ilgili yönetmelikleri hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, 170

188 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik hükümlerine, tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Denetimi Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ''Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik'' hükümlerine tarih sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ''Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği'' hükümlerine, tarih ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ''Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılmasına Dair Yönetmelik'' hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, 30 Kasım 2013 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü İle Benzin Ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik hükümlerine, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu ve bu kanuna bağlı olarak çıkarılan yönetmelik hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Karayolları Trafik Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, 171

189 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak tarihinde yürürlüğe giren Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirilmesi Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 172

190 NOTLAR VE KAYNAKLAR 1. Mülga T.C. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Genel Müdürlüğü, Deprem Araştırma Dairesi Başkanlığı, Ankara 2. Toprak, H., 1999, Atıksu Arıtma Sistemlerinin Tasarım Esasları, D.E.Ü Basım Ünitesi, İzmir 3. Müezzinoglu,A., 2000, Hava Kirliliği ve Kontrolünün Esasları, D.E.Ü Yayınları, İzmir 4. Stern, A.C., 1984, Fundementals of Air Pollution, 2nd ed., Academic Press 5. TMMOB Kimya Mühendisleri odası, 1991, Hava Kirliliği Kontrol ve Denetimi sayılı Çevre Kanunu sayılı Maden Kanunu 8. Türkiye Çevre Vakfı, 1992, Türk Çevre Mevzuatı, Cilt T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Atık Yönetimi Yönetmeliği, tarih, sayılı Resmi Gazete 10. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete, 11. Mülga T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı, tarih ve sayılı Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, 12. Mülga T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı, Su Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, tarih, sayılı Resmi Gazete 13. T.C. Sağlık Bakanlığı, Lağım Mecrası İnşaası Mümkün Olmayan Yerlerde yapılacak Fosseptikler Hakkında Yönetmelik, tarih, sayılı Resmi Gazete 14. Davis, P.H., 1979, Flora of Turkey, Edinburgh University Press 15. Kiziroğlu, İ., 2008, Türkiye Kuşları, Ankara 16. Heinzel, H., 1995, Türkiye ve Avrupa Kuşları, USA 17. Demirsoy, A., 1996, Memeliler, Ankara 18. Türkiye Tabiatı Koruma Derneği, 2000, Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı, Ankara 19. Akman, 1995, Çevre Kirliliği ve Ekolojik Etkiler 20. TTKD, 1198, Türkiye nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri 21. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, Devlet Meteoroloji İstasyonu Verileri 22. Kırıkkale İl Çevre Durum Raporu, Kırıkkale Tarım Master Planı 24. Dinçer, B., Özaslan, M., 2004, İlçelerin Sosyo- Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması 25. Dinçer, B., Özaslan, M., Kavasoğlu, T., 2003, İllerin ve Bölgelerin Sosyo- Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması 173

191 EKLER EK-1 FİZİBİLİTE UYGUNLUK YAZISI ONAYLI YÖNETİCİ BİLGİLENDİRME FORMU EK-2 1/ ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTA EK-3 1/ ÖLÇEKLİ KIRIKKALE İLİ ÇEVRE DÜZENİ PLANI EK-4 GENEL YERLEŞİM PLANI EK-5 PROJE ETKİ ALANINI GÖSTERİR HARİTA EK-6 KIRIKKALE İLİ METEOROLOJİK BÜLTENİ EK-7 JEOLOJİ HARİTASI VE KESİTLERİ EK-8 ONAYLI AKIM DEĞERLERİ EK-9 ARAZİ VARLIĞI HARİTASI EK-10 ÇED İNCELEME DEĞERLENDİRME FORMU EK-11KIRIKKALE ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ İLE ANKARA II NOLU KÜLTÜR VARLIKLARINI KORUMA BÖLGE KURULU MÜDÜRLÜĞÜ KURUM GÖRÜŞLERİ EK-12 EKOSİSTEM DEĞERLENDİRME RAPORU EK-13 PEYZAJ ONARIM PLANI EK-14 KARAYOLLARI 4. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ KURUM GÖRÜŞÜ EK-15 BİYOLOJİK ARITMA SİSTEMİNİ GÖSTEREN AKIM ŞEMASI EK-16 KIRIKKALE KATI ATIK YÖNETİMİ BELEDİYELER BİRLİĞİ BAŞKANLIĞI İZİN YAZISI EK-17 KAZI FAZLASI MALZEME ALANLARINA AİT DSİ 5. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ UYGUNLUK YAZISI İLE 1/1000 ÖLÇEKLİ HALİHAZIR HARİTA EK-18 SU KULLANIM HAKLARI PLANLAMA RAPORU EK-19 BALIK GEÇİDİ TEKNİK ÇİZİMLER EK-20 PROJENİN TEKNİK ÜNİTELERİNE AİT PLAN VE KESİTLER EK-21 SU ANALİZİ EK-22 KUYRUKSUYU TARAMA İŞLEMİ TEKNİK GEREKÇE RAPORU VE ÇİZİMLER 174