PROJE SAHİBİNİN ADI TEMSU ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.

Transkript

1 PROJE SAHİBİNİN ADI TEMSU ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş. PROJENİN ADI SİLOPİ ENERJİ GRUBU (HEZİL BARAJI VE HES LERİ) 155 MWM/ MWE, KIRMA ELEME TESİSLERİ, HAZIR BETON SANTRALLERİ VE MALZEME OCAKLARI PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN ADI, MEVKİİ ŞIRNAK İLİ, ULUDERE VE SİLOPİ İLÇELERİ, HEZİL ÇAYI RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN ADI NAZKA ÇEVRE MÜH.JEO.GIDA İNŞ.TIB.MLZ.SAN. TİC. LTD. ŞTİ. ÇED Raporu Nihai ÇED Raporu İLİ RAPOR TARİHİ ŞIRNAK NİSAN Osmanlı Caddesi No:36/5 Balgat / ANKARA Tel : 0(312) Fax : 0(312) Bu raporun tüm hakları saklıdır. Raporun tamamı ya da bir bölümü, 4110 sayılı Yasa ile değişik 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca, NAZKA Çevre Mühendislik Sanayi Ticaret Ltd. Şirketinin yazılı izni olmadıkça; hiçbir şekil ve yöntemle sayısal ve/veya elektronik ortamda çoğaltılamaz, kopya edilmez, çoğaltılmış nüshaları yayınlanamaz, ticarete konu edilemez, elektronik yöntemlerle iletilemez, satılamaz, kiralanamaz, amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz.

2 PROJE SAHİBİNİN ADI ADRESİ TELEFON VE FAKS NUMARALARI PROJENİN ADI PROJE BEDELİ PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ) PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE TEMSU ELEKTRİK ÜRETİM A.S. Büyükalp Cad. Müge-5 Apt. Kat:2 No:4 DİYARBAKIR (0412) / (0412) Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) MWm / MWe, Kırma-Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları Nihai ÇED Raporu TL Şırnak İli, Silopi ve Uludere İlçeleri, Hezil Çayı Tüm ünitelere ait Koordinatlar ÇED Raporu Bölüm II, Tablo-5 ile Tablo-20 arasında verilmiştir. PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ (SEKTÖRÜ, ALT SEKTÖRÜ) PTD/ ÇED RAPORU/ NİHAİ ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ÇALIŞMA GRUBUNUN ADI PTD/ ÇED RAPORU/ NİHAİ ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ÇALIŞMA GRUBUNUN ADRESİ, TELEFON VE FAKS NUMARALARI PTD/ÇED RAPORU/NİHAİ ÇED RAPORU SUNUM TARİHİ (GÜN, AY, YIL) Tarih Ve Sayılı ÇED Yönetmeliği Ek I Listesi 16. Madde Elektrik Enerjisi Üretimi Amacıyla Kurulan Su Depolama Tesisleri (Göl Hacmi 10 Milyon M3 Ve Üzeri Olan Baraj Veya Göletler), Kurulu Gücü 25 MWm Ve Üzeri Olan Hidroelektrik Santralleri Ve 29. Madde A) 25 Hektar Ve Üzeri Çalışma Alanında (Kazı Ve Döküm Alanı Toplamı Olarak) Açık İşletmeler, Kapsamında Değerlendirilmektedir. NAZKA ÇEVRE MÜH. JEO. GID. İNŞ. TIB. MLZ. SAN. TİC. LTD. ŞTİ. OSMANLI CAD. 36/5 BALGAT/ANKARA / /

3 İÇİNDEKİLER DİZİNİ İÇİNDEKİLER DİZİNİ... İ TABLOLAR DİZİNİ... Vİİ ŞEKİLLER DİZİNİ... Xİ FOTOĞRAFLAR DİZİNİ... Xİİİ EKLER DİZİNİ... XİV BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI... 1 (PROJE KONUSU FAALİYETİN TANIMI, ÖMRÜ, HİZMET AMAÇLARI, PAZAR VEYA HİZMET ALANLARI VE BU ALAN İÇERİSİNDE EKONOMİK VE SOSYAL YÖNDEN ÜLKE, BÖLGE VE/VEYA İL ÖLÇEĞİNDE ÖNEM VE GEREKLİLİKLERİ)... 1 BÖLÜM II : PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. PROJENİN YERİ (İLGİLİ VALİLİK VEYA BELEDİYE TARAFINDAN DOĞRULUĞU ONANMIŞ OLAN PROJE YERİNİN, LEJANT VE PLAN NOTLARININ DA YER ALDIĞI ONANLI ÇEVRE DÜZENİ PLANI VE İMAR PLANLARI ÜZERİNDE, BU PLANLAR YOKSA MEVCUT ARAZİ KULLANIM HARİTASI ÜZERİNDE GÖSTERİMİ) II.2. PROJE KAPSAMINDAKİ ÜNİTELERİN KONUMU (BÜTÜN İDARİ VE SOSYAL ÜNİTELERİN, TEKNİK ALTYAPI ÜNİTELERİNİN VARSA DİĞER ÜNİTELERİN PROJE ALANI İÇİNDEKİ KONUMLARININ VAZİYET PLANI ÜZERİNDE 1/ LİK HARİTADA GÖSTERİMİ, BUNLAR İÇİN BELİRLENEN KAPALI VE AÇIK ALAN BÜYÜKLÜKLERİ PROJE KAPSAMINDA YER ALAN GEÇİCİ VE NİHAİ DEPOLAMA ALANLARININ 1/25000, 1/5000 VE/VEYA 1/1000 LİK HARİTALAR ÜZERİNDE GÖSTERİMİ), ŞANTİYE YERLEŞİM PLANI, HAFRİYAT DÖKÜM SAHALARI, REGÜLATÖR, KANAL, TÜNEL, YÜKLEME HAVUZU, CEBRİ BORU, SANTRAL BİNASI, ULAŞIM YOLU VB YAPILARA AİT PLAN VE KESİTLER İLE YAĞIŞ ALANI VE AKIM GÖZLEM İSTASYONLARINI GÖSTERİR ÇİZİMLER TEKNİK RESSAM STANDARTLARINA UYGUN OLARAK ÇİZİLMESİ) 13 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. PROJENİN GERÇEKLEŞMESİ İLE İLGİLİ YATIRIM PROGRAMI VE FİNANS KAYNAKLARI, III.2. PROJENİN GERÇEKLEŞMESİ İLE İLGİLİ İŞ AKIM ŞEMASI VEYA ZAMANLAMA TABLOSU, III.3. PROJENİN FAYDA-MALİYET ANALİZİ, III.4. PROJE KAPSAMINDA OLMAYAN ANCAK PROJENİN GERÇEKLEŞMESİNE BAĞLI OLARAK, PROJE SAHİBİ VEYA DİĞER YATIRIMCILAR TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLMESİ TASARLANAN DİĞER EKONOMİK, SOSYAL VE ALTYAPI PROJELERİ, III.5. PROJE KAPSAMINDA OLMAYAN ANCAK PROJENİN GERÇEKLEŞEBİLMESİ İÇİN ZARURİ OLAN VE PROJE SAHİBİ VEYA DİĞER YATIRIMCILAR TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLMESİ PLANLANAN DİĞER EKONOMİK, SOSYAL VE ALTYAPI PROJELERİ, III.6. KAMULAŞTIRMA, YENİDEN YERLEŞİMİN NASIL YAPILACAĞI, PROJE ALANI GENEL İTİBARİ İLE HAZİNE ARAZİLERİNDEN OLUŞMAKTADIR. PROJE ALANININ İÇERİSİNDE BULUNDUĞU ARAZİLER İLE İLGİLİ OLARAK GEREKLİ TÜM BAŞVURULAR YAPILARAK İZİNLER ALINACAKTIR III.7. DİĞER HUSUSLAR BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI IV.1. PROJEDEN ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ, (ETKİ ALANININ NASIL VE NEYE GÖRE BELİRLENDİĞİ AÇIKLANACAK VE ETKİ ALANI HARİTA ÜZERİNDE GÖSTERİLECEK) IV.2. ETKİ ALANI İÇERİSİNDEKİ FİZİKSEL VE BİYOLOJİK ÇEVRENİN ÖZELLİKLERİ VE DOĞAL KAYNAKLARIN KULLANIMI, IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler, IV.2.2. Bölgesel ve proje alanını Jeolojik özellikleri (Sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası ve inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5000 yada varsa 1/1000 ölçekli) jeoloji haritası ile stratigrafik kolon kesitleri, özellikle HES sahasında yüzeylenen birimlerin fiziksel özellikleri ile jeoformolojik, özellikler, tektonik hareketler, heyelan, benzersiz oluşumlar, çığ, sel, kaya düşmesi), i

4 IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yer altı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı), IV.2.4. Hidrolojik özellikler (yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), içme suyu ve kullanma suyu amaçlı kullanım durumları, IV.2.5. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), Su kalitesi ölçüm sonuçları, IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m 3 /sn), akım gözlem istasyonları ve baraj yerini temsil eden uzun yıllara ait akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, IV.2.7. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilitesi, kayganlık, erozyon, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.), IV.2.8. Tarım alanları (tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri), IV.2.9. Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Meşçere haritası), a)ağaç türleri ve miktarları veya kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı b)ocak yerinin işlendiği mescere haritası ve yorumu c)ormanın teknik özellikleri (kapalılığı, cari artım, hektardaki servet ), kesilecek ağaç miktarı d)sahanın yangın görüp görmediği IV Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ lik ölçekli haritada gösterilmesi) IV İç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alanda bulunuş yerleri, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi.projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.), ii

5 IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü, IV Diğer özellikler IV.3. SOSYO-EKONOMİK ÇEVRENİN ÖZELLİKLERİ IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler), IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minumum ve ortalama gelir), IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.), IV.3.7. Diğer özellikler BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER: (BU BÖLÜMDE; PROJENİN FİZİKSEL VE BİYOLOJİK ÇEVRE ÜZERİNE ETKİLERİ, BU ETKİLERİ ÖNLEMEK, EN AZA İNDİRMEK VE İYİLEŞTİRMEK İÇİN ALINACAK YASAL, İDARİ VE TEKNİK ÖNLEMLER V.1 VE V.2 BAŞLIKLARI İÇİN AYRI AYRI VE AYRINTILI BİR ŞEKİLDE AÇIKLANIR) V.1. ARAZİNİN HAZIRLANMASI, İNŞAAT VE TESİS AŞAMASINDAKİ PROJELER, FİZİKSEL VE BİYOLOJİK ÇEVRE ÜZERİNE ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, Hafriyat artığı toprak, taş, kum vb. maddelerin nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, Hafriyat döküm sahalarını gösterir vaziyet planı, V.1.2. Arazinin hazırlanması sırasında ve ayrıca ünitelerin inşasında kullanılacak maddelerden parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli, toksin ve kimyasal olanların taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, bu işler için kullanılacak aletler ve makineler, V.1.3. Arazinin hazırlanması sırasında, ünitelerin inşasında kullanılacak malzemenin nereden nasıl sağlanacağı, V.1.4. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, bu altyapının inşası ile ilgili işlemler, yapılacak yolun özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, Trafik Yükü, yeni yapılacak yollar, tesislere ulaşım için kullanılacak yol güzergahlarının belirtilmesi, V.1.5. Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi (bağlantı yolu veya mevcut yollarda genişletme, iyileştirme, bakım ve onarımının yapılıp yapılmayacağı, V.1.6. İletim kanalı/tüneli güzergahları, tünellerin derinlikleri, kanal/tünel boyutları, tünellerin yapımı sırasında yapılacak olan patlatmaların yer altı suyuna etkileri, tünellerde patlatma sonucu çıkacak malzemenin nerede, nasıl değerlendirileceği, patlatma sırasında alınacak önlemler, tahkimat sistemi hakkında bilgi, V.1.7. Hazır beton tesisi, kırma-eleme tesisinin kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşaası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler, V.1.8. Proje kapsamında açılacak olan taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının sayısı, ruhsat hukuku, ruhsat koordinatları, alan miktarları, rezerv hesapları (en, boy, kalınlık, ve yoğunlukgörünür, muhtemel), üretim miktarları (gün-ay-yıl), iş-akım şemaları uygulanacak üretim yöntemleri, iii

6 basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşaası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, V.1.9. Zemin emniyetinin sağlanması için yapılacak işlemler, V Taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, V Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, Dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) V Arazinin hazırlanması döneminde flora ve faunaya (kara-su) olabilecek etkiler, V Arazinin hazırlanması, inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü (m2 olarak ve mülkiyet durumu), bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, yüzeyden sıyrılacak bitkisel toprak miktarı, nerede nasıl muhafaza edileceği, yeniden değerlendirme yöntemi, inşaat faaliyetlerinden etkilenecek ekili araziler, V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşçere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, ortadan kaldırılacak tabii bitki türleri ve ne kadar alanda bu işlerin yapılacağı, ağaç ve bitki kaybından ötürü fauna üzerine olabilecek etkiler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, deşarj edileceği ortamlar, su temini sistemi planı, suyun nereden temin edileceği, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar, V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, V Proje alanı ve etki alanında yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, V /27 sayılı Başbakanlık Genelgesi kapsamında değerlendirme, V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, V Acil Eylem Planları (deprem, heyelan, kaya düşmesi gibi) V Diğer özellikler V.2. PROJENİN İŞLETME AŞAMASINDAKİ PROJELER, FİZİKSEL VE BİYOLOJİK ÇEVRE ÜZERİNE ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER, V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, üretilecek enerji miktarı, kapasiteleri, santrallerin çalışma saatleri, proje debilerinin sağlanamadığı durumlarda ne yapılacağı, üretilecek enerjinin ulusal sisteme aktarımı ile yapılacak işlemler, Şalt sahası bakımı için yapılacak işlemler, atıkların ne şekilde bertaraf edileceği, iv

7 V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri ve etkileri, Projenin memba ve mansap kısmında yer alan projeler ile birlikte değerlendirilmesi, V.2.3. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza akımları, yan dere katılımları, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları, savaklanan sular, yatak ve kesit durumu ile su kalitesi ve havzanın çeşitli sektörlerce planlanan kullanımı dikkate alınmalı), enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçüm istasyonu yerleri, ölçüm istasyonu nehirdeki akımın son on yıllık akım değerleri, regülatör yeri debi süreklilik eğrisi (mansap developmanına bağlı olarak müdahalesiz) grafiği ve/veya tablosu, debi süreklilik eğrisinin Q96-Q99 arası akımlar, V.2.4. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemlerine ilişkin bilgiler, bu sistemlerin ve mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği açıklayıcı çizim, santral çıkış noktasından su kalitesi ölçüm sonuçlarına ilişkin bilgi, V.2.5. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, V.2.6. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler, V.2.7. Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları ve kontrolü için alınacak önlemler, V.2.8. Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, V.2.9. İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların hangi alıcı ortamlara, ne miktarlarda, nasıl verileceği, V İdari ve sosyal tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, V Ekosistem Değerlendirme Raporuna ilişkin değerlendirme, V Tarımsal Ekonomi Planlama ve Mühendislik Hizmetleri genel esaslarına göre hazırlanan Su hakları Raporu, V Sosyal etki değerlendirme çalışmasına ilişkin esaslar ve çalışma sonuçlarına ilişkin açıklamalar,. 257 V Acil Eylem Planları (deprem, heyelan, kaya düşmesi gibi) Diğer özellikler V.3. PROJENİN SOSYO-EKONOMİK ÇEVRE ÜZERİNE ETKİLERİ V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi BÖLÜM VI : İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER VI.1. ARAZİ ISLAHI VE REKLAMASYON ÇALIŞMALARI, VI.2. MEVCUT SU KAYNAKLARINA ETKİLER, BÖLÜM VII : PROJENİN ALTERNATİFLERİ (BU BÖLÜMDE YER SEÇİMİ, TEKNOLOJİ, ALINACAK ÖNLEMLER, ALTERNATİFLERİN KARŞILAŞTIRILMASI VE TERCİH SIRALAMASI BELİRTİLECEKTİR.) v

8 BÖLÜM VIII : İZLEME PROGRAMI VIII.1 FAALİYETİN İNŞAATI İÇİN ÖNERİLEN İZLEME PROGRAMI, FAALİYETİN İŞLETMESİ VE İŞLETME SONRASI İÇİN ÖNERİLEN İZLEME PROGRAMI VE ACİL MÜDAHALE PLANI, VIII.2. ÇED OLUMLU BELGESİNİN VERİLMESİ DURUMUNDA, YETERLİK TEBLİĞİ NDE YETERLİK BELGESİ ALAN KURUM/KURULUŞLARIN YÜKÜMLÜLÜKLERİ BAŞLIĞININ İKİNCİ PARAGRAFINDA YER ALAN HUSUSLARIN GERÇEKLEŞTİRİLMESİ İLE İLGİLİ PROGRAM BÖLÜM IX : YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (PROJENİN İNŞAAT VE İŞLETME AŞAMALARINDA YAPILMASI PLANLANAN TÜM ÇALIŞMALARIN VE ÇEVRESEL ETKİLER İÇİN ALINMASI ÖNGÖRÜLEN TÜM ÖNLEMLERİN, MÜMKÜN OLDUĞUNCA BASİT, TEKNİK TERİM İÇERMEYECEK ŞEKİLDE VE HALKIN ANLAYABİLECEĞİ SADELİKTE ANLATILMASI,) BÖLÜM X : HALKIN KATILIMI (PROJEDEN ETKİLENMESİ MUHTEMEL YÖRE HALKININ NASIL VE HANGİ YÖNTEMLERLE BİLGİLENDİRİLDİĞİ, PROJE İLE İLGİLİ HALKIN GÖRÜŞLERİNİN VE KONU İLE İLGİLİ AÇIKLAMALAR) BÖLÜM XI : SONUÇLAR (YAPILAN TÜM AÇIKLAMALARIN ÖZETİ, PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİNİN SIRALANDIĞI VE PROJENİN GERÇEKLEŞMESİ HALİNDE OLUMSUZ ÇEVRESEL ETKİLERİN ÖNLENMESİNDE NE ÖLÇÜDE BAŞARI SAĞLANABİLECEĞİNİN BELİRTİLDİĞİ GENEL BİR DEĞERLENDİRME, PROJE KAPSAMINDA ALTERNATİFLER ARASI SEÇİMLER VE BU SEÇİMLERİN NEDENLERİ) EKLER NOTLAR VE KAYNAKLAR: vi

9 TABLOLAR DİZİNİ TABLO- 1. ELEKTRİK ENERJİSİ TALEBİ ( YILLARI İÇİN DÜZENLENMİŞTİR)... 6 TABLO- 2. TÜRKİYE NİN UZUN DÖNEM ELEKTRİK ARZ PROJEKSİYONU... 8 TABLO- 3. TÜRKİYE ELEKTRİK ENERJİSİ TALEBİ-YÜKSEK TALEP SENARYOSU... 9 TABLO- 4. PROJE SAHASINA EN YAKIN YERLEŞİM YERLERİ TABLO- 5. GÖL ALANI SINIR KOORDİNATLARI TABLO- 6. HEZİL I HES YERİ KOORDİNATLARI TABLO- 7. HEZİL II HES YERİ KOORDİNATLARI TABLO- 8. HEZİL II HES İLETİM TÜNELİ KOORDİNATLARI TABLO- 9. HEZİL II HES YÜKLEME HAVUZU KOORDİNATLARI TABLO- 10. HEZİL II HES CEBRİ BORU KOORDİNATLARI TABLO- 11. ZOROVA HES YERİ KOORDİNATLARI TABLO- 12. ZOROVA YÜKLEME HAVUZU KOORDİNATLARI TABLO- 13. ZOROVA HES CEBRİ BORU KOORDİNATLARI TABLO- 14. ZOROVA HES İLETİM KANALI KOORDİNATLARI TABLO- 15. ŞANTİYE SAHASI-1 KOORDİNATLARI TABLO- 16. KIRMA ELEME TESİSİ-1 (ŞANTİYE SAHASI-1 İÇERİSİNDE YER ALAN) TABLO- 17. HAZIR BETON SANTRALİ-1 (ŞANTİYE SAHASI-1 İÇERİSİNDE YER ALAN) TABLO- 18. İDARİ VE SOSYAL TESİS-1 (ŞANTİYE SAHASI-1 İÇERİSİNDE YER ALAN) TABLO- 19. PAKET ARITMA-1 KOORDİNATLARI (ŞANTİYE SAHASI-1 İÇERİSİNDE YER ALAN) TABLO- 20. ŞANTİYE SAHASI-2 KOORDİNATLARI TABLO- 21. KIRMA ELEME TESİSİ-2 (ŞANTİYE SAHASI-2 İÇERİSİNDE YER ALAN) TABLO- 22. HAZIR BETON SANTRALİ-2 (ŞANTİYE SAHASI-2 İÇERİSİNDE YER ALAN) TABLO- 23. İDARİ VE SOSYAL TESİS-2 (ŞANTİYE SAHASI-2 İÇERİSİNDE YER ALAN) TABLO- 24. PAKET ARITMA-2 KOORDİNATLARI (ŞANTİYE SAHASI-2 İÇERİSİNDE YER ALAN) TABLO- 25. KAYA OCAĞI TABLO- 26. GEÇİRİMLİ MALZEME ALANI TABLO- 27. GEÇİRİMLİ MALZEME ALANI TABLO- 28. KAZI FAZLASI MALZEME ALANI TABLO- 29. KAZI FAZLASI MALZEME ALANI TABLO- 30. KAZI FAZLASI MALZEME ALANI TABLO- 31. ZAMANLAMA TABLOSU TABLO- 32. HEZİL I HES FAYDA PROJEKSİYONU TABLO- 33. HEZİL I HES FAYDA PROJEKSİYONU TABLO- 34. ZOROVA HES FAYDA PROJEKSİYONU TABLO- 35. SICAKLIK DEĞERLERİ TABLO- 36. YAĞIŞ DEĞERLERİ TABLO- 37. ORTALAMA VE MİNİMUM NEM (%) DEĞERLERİ TABLO- 38. SAYILI GÜNLER SAYISI TABLO- 39. UZUN YILLAR RÜZGÂRIN ESME SAYILARI TOPLAMI TABLO- 40. İLKBAHAR MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ESME SAYILARI TOPLAMI TABLO- 41. YAZ MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ESME SAYILARI TOPLAMI TABLO- 42. SONBAHAR MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ESME SAYILARI TOPLAMI TABLO- 43. KIŞ MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ESME SAYILARI TOPLAMI TABLO- 44. ORTALAMA RÜZGÂR HIZI TABLO- 45. RÜZGÂR DURUMU TABLO- 46. UZUN YILLAR RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZI (M_SEC) (AYLIK VE YILLIK) vii

10 TABLO- 47. İLKBAHAR MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZI (M_SEC) TABLO- 48. YAZ MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZI (M_SEC) TABLO- 49. SONBAHAR MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZI (M_SEC) TABLO- 50. KIŞ MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZI (M_SEC) TABLO- 51. ORTALAMA KUVVETLİ RÜZGÂRLI GÜNLER SAYISI TABLO- 52. TÜRKİYEDE TANIMLANAN SU TOPLAMA HAVZALARI TABLO- 53. İLİN ÖNEMLİ AKARSULARI TABLO- 54. DEPREM RİSKİ ORANLARI TABLO- 55. ARAZİ KULLANIM KABİLİYET SINIFLARI VE EKİME UYGUNLUKLARI TABLO- 56. ARAZİ KULLANIM KABİLİYET ALT SINIFLARI TABLO- 57. PROJE ALANLARI ARAZİ VARLIĞI TABLO- 58. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (GÖL ALANI) TABLO- 59. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (HAZIR BETON SANTRALİ-1, ŞANTİYE SAHASI-1, İDARİ BİNA-1) TABLO- 60. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI-1 ) TABLO- 61. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (HEZİL - I VE HEZİL II HES) TABLO- 62. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (KAYA OCAĞI ) TABLO- 63. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (KAZI FAZLASI DEPOLAMA ALANI-2 ) TABLO- 64. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (ZOROVA HES) TABLO- 65. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (GEÇİRİMLİ MALZEME ALANI-1 ) TABLO- 66. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (KAZI FAZLASI DEPOLAMA ALANI-3 ) TABLO- 67. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (GEÇİRİMLİ MALZEME ALANI-2 ) TABLO- 68. PROJEYE KONU SAHANIN ORMAN ENVANTERİ (HAZIR BETON SANTRALİ-2, ŞANTİYE SAHASI-2, İDARİ BİNA-2) TABLO- 69. MEŞÇERE TİPLERİNE GÖRE HEKTAR BAŞINA DÜŞEN AĞAÇ SAYILARI TABLO- 70. HEZİL ÇAYI NDA BULUNAN VE BULUNMASI MUHTEMEL BALIK TÜRLERİ (PİSCES) TABLO- 71. FAALİYET ALANININ DA İÇERİSİNDE BULUNDUĞU BÖLGENİN FLORASI TABLO- 72. FLORA TABLOSU İLE İLGİLİ KISALTMALAR TABLO- 73. FAALİYET ALANINDA BULUNAN VE BULUNMASI MUHTEMEL İKİ YAŞAMLI TÜRLERİ (AMPHİBİA) TABLO- 74. FAALİYET ALANINDA BULUNAN VE BULUNMASI MUHTEMEL SÜRÜNGEN TÜRLERİ (REPTİLİA) TABLO- 75. FAALİYET ALANINDA BULUNAN VE BULUNMASI MUHTEMEL KUŞ TÜRLERİ (AVES) TABLO- 76. FAALİYET ALANINDA BULUNAN VE BULUNMASI MUHTEMEL MEMELİ TÜRLERİ (MAMMALİA) TABLO- 77. FAUNA TABLOLARI İLE İLGİLİ KISALTMALAR TABLO- 78. BÜYÜKBAŞ HAYVANCILIK İSTATİSTİKİ VERİLERİ TABLO- 79. KÜÇÜKBAŞ HAYVANCILIK İSTATİSTİKİ VERİLERİ TABLO- 80. ARICILIK İSTATİSTİKİ VERİLERİ TABLO- 81. TEK TIRNAKLILAR İSTATİSTİKİ VERİLERİ TABLO- 82. ŞIRNAK İLİ NÜFUS VERİLERİ TABLO- 83. SİLOPİ İLÇESİ NÜFUS VERİLERİ TABLO- 84. ULUDERE İLÇESİ NÜFUS VERİLERİ TABLO- 85. SİLOPİ VE ULUDERE İLÇELERİ NÜFUS DEĞERLERİ (TÜİK, 2012) TABLO- 86. SİLOPİ İLÇESİ YAŞ GRUBU VE CİNSİYETİNE GÖRE NÜFUS DEĞİŞİMLERİ TABLO- 87. ULUDERE İLÇESİ YAŞ GRUBU VE CİNSİYETİNE GÖRE NÜFUS DEĞİŞİMLERİ TABLO- 88. İBBS-DÜZEY1 BÖLGELERİN ALDIĞI GÖÇ, VERDİĞİ GÖÇ, NET GÖÇ VE NET GÖÇ HIZI ( DÖNEMİ) TABLO- 89. İLLERİN ALDIĞI GÖÇ ( DÖNEMİ) TABLO- 90. İLLERİN VERDİĞİ GÖÇ ( DÖNEMİ) TABLO- 91. İLLERİN CİNSİYET VE YAŞ GRUBUNA GÖRE ALDIĞI GÖÇ ( DÖNEMİ) TABLO- 92. İLLER İTİBARİYLE GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA TABLO- 93. İLLER ITİBARİYLE KİŞİ BAŞINA GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA TABLO- 94. İLLER İTİBARİ İLE FAALİYET KOLLARINA GÖRE GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA viii

11 TABLO- 95. YAŞ GRUBUNA VE EĞİTİM DURUMUNA GÖRE IŞGÜCÜ DURUMU (KENT-2012) TABLO- 96. GENİŞ YAŞ GRUBUNA VE IŞGÜCÜ DURUMUNA GÖRE KURUMSAL OLMAYAN NÜFUS (15+ YAŞ) TABLO- 97. EĞİTİM DURUMUNA VE IŞGÜCÜ DURUMUNA GÖRE KURUMSAL OLMAYAN NÜFUS (15+ YAŞ) TABLO- 98. ŞIRNAK İLİ İLKÖĞRETİM VE LİSELERİN ALTYAPI DONANIMI VE KULLANIM DURUMU TABLO- 99. ŞIRNAK İLİ LİSE VE DENGİ OKULLAR TABLO İLDEKİ TÜM ÖĞRETİM KURUMLARINDAKİ ÖĞRENCİLERİN TOPLAM SAYISININ ÇAĞ NÜFUSUNA GÖRE DAĞILIMI TABLO ŞIRNAK İLİNDEKİ HASTANELERE AİT VERİLER TABLO İLDEKİ MEVCUT SAĞLIK KURULUŞLARI İLE YATAK KAPASİTELERİ TABLO ŞIRNAK İLİNDE KİŞİ BAŞINA DÜŞEN SAĞLIK PERSONELİ ORTALAMASI TABLO PROJE KAPSAMINDA GERÇEKLEŞTİRİLMESİ BEKLENEN KAZI MİKTARLARI TABLO ARAZİ HAZIRLAMA VE İNŞAAT AŞAMASINDA KULLANILACAK EKİPMANLAR VE ADETLERİ TABLO PROJE KAPSAMINDA ÜNİTELERDEN KAYNAKLANMASI BEKLENEN KAZI MİKTARLARI VE ÜNİTE ÖZELLİKLERİ TABLO TOZ EMİSYONU KÜTLESEL DEBİ HESAPLAMALARINDA KULLANILACAK EMİSYON FAKTÖRLERİ TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (BARAJ GÖVDESİ KAYA KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (BARAJ GÖVDESİ KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (DERİVASYON TÜNELİ, DİPSAVAK VE ENJEKSİYON GALERİLERİ KAYA KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL I HES VE KUYRUKSUYU KAYA KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL I HES VE KUYRUKSUYU KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) 154 TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (BATARDO KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL II HES İLETİM TÜNELİ KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL II HES YÜKLEME HAVUZU KAYA KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL II HES YÜKLEME HAVUZU KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL II HES CEBRİ BORU KAYA KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL II HES CEBRİ BORU KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL II HES VE KUYRUKSUYU KANALI KAYA MALZEME KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL I HES VE KUYRUKSUYU KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) 158 TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (ZOROVA HES İLETİM KANALI KAYA KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (ZOROVA HES İLETİM KANALI KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) 159 TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (ZOROVA HES YÜKLEME HAVUZU KAYA KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (ZOROVA HES YÜKLEME HAVUZU KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (ZOROVA HES CEBRİ BORU KAYA KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (ZOROVA HES CEBRİ BORU KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL II HES VE KUYRUKSUYU KANALI KAYA MALZEME KAZISI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (HEZİL I HES VE KUYRUKSUYU KAYA OLMAYAN MALZEME KAZISI) 161 TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI) TABLO TOZ EMİSYON FAKTÖRLERİ VE EMİSYON DEBİLERİ (KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI) TABLO KIRMA ELEME TESİSİ-1 ÜRETİM MİKTARLARI TABLO KIRMA-ELEME TESİSİNDE OLUŞACAK TOZ EMİSYON MİKTARI TABLO KIRMA ELEME TESİSİ-2 ÜRETİM MİKTARLARI TABLO KIRMA-ELEME TESİSİNDE OLUŞACAK TOZ EMİSYON MİKTARI TABLO HAZIR BETON SANTRALİ 1 ÜRETİM MİKTARLARI TABLO HAZIR BETON SANTRALİNDE OLUŞACAK TOZ EMİSYON MİKTARI TABLO HAZIR BETON SANTRALİ 1 ÜRETİM MİKTARLARI TABLO HAZIR BETON SANTRALİNDE OLUŞACAK TOZ EMİSYON MİKTARI ix

12 TABLO KAYA OCAĞINDA OLUŞACAK TOZ EMİSYON MİKTARI TABLO- 141.PROJE KAPSAMINDA OLUŞACAK TOPLAM TOZ EMİSYON MİKTARLARI TABLO ÇALIŞMA ALANININ 1/ ÖLÇEKLİ HARİTADAKİ KARŞILIĞI TABLO MODELDE KULLANILAN, BÖLGEYE AİT METEOROLOJİK VERİLER TABLO HAVA KİRLENMESİNE KATKI DEĞERLERİ TABLO PARTİKÜL BÜYÜKLÜKLERİNİN SINIFLANDIRILMASI TABLO YER SEVİYESİ KONSANTRASYONLARI KONTROLLÜ ( YSK ) VE ÇÖKEN TOZ MİKTARI ( ÇT ) TABLO KIRMA ELEME TESİSİ-1 ÜRETİM MİKTARLARI TABLO KIRMA ELEME TESİSİ-2 ÜRETİM MİKTARLARI TABLO HAZIR BETON SANTRALİ 1 ÜRETİM MİKTARLARI TABLO HAZIR BETON SANTRALİ 1 ÜRETİM MİKTARLARI TABLO KAYA OCAĞI ÜRETİM MİKTARI TABLO GEÇİRİMLİ MALZEME ALANI-1 ÜRETİM MİKTARI TABLO GEÇİRİMLİ MALZEME ALANI-2 ÜRETİM MİKTARI TABLO MOTORİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ TABLO ARAZİ HAZIRLAMA VE İNŞAAT AŞAMASINDA KULLANILACAK ARAÇLAR VE GÜNLÜK ORTALAMA YAKIT TÜKETİM MİKTARLARI TABLO DİZEL ARAÇLARDAN YAYILAN KİRLENMENİN FAKTÖRLERİ TABLO İŞ MAKİNELERİNDEN KAYNAKLANMASI BEKLENİLEN KİRLETİCİ KATEGORİLERİ VE MİKTARLARI (ARAZİNİN HAZIRLANMASI AŞAMASI) TABLO TEÇHİZAT TİPİ VE BUNLARIN NET GÜÇ SEVİYESİNE UYGUN OLARAK TANIMLANAN SES GÜCÜ SEVİYELERİ TABLO KULLANILACAK MAKİNE VE EKİPMANLAR; MAKİNE GÜÇLERİ VE ADETLERİ TABLO ÇALIŞMALAR SIRASINDA OLUŞACAK GÜRÜLTÜ DÜZEYLERİNİN MESAFELERE GÖRE DAĞILIMI TABLO HERBİR OKTAV BANTINA GÖRE HESAPLANMIŞ ATMOSFERİK YUTUŞ DEĞERLERİ (A ATM ) TABLO HİSSEDİLECEK GÜRÜLTÜ DÜZEYİ (ARAZİNİN HAZIRLANMASINDAN BAŞLAYARAK ÜNİTELERİN AÇILMASINA DEK YAPILACAK ÇALIŞMALAR) TABLO ŞANTİYE ALANI İÇİN ÇEVRESEL GÜRÜLTÜ SINIR DEĞERLERİ TABLO JELATİNİTİN ÖZELLİKLERİ TABLO ANFO NUN ÖZELLİKLERİ TABLO PATLATMA DİZAYNI PARAMETRELERİ TABLO KÜTLE HIZI CİNSİNDEN SARSINTILARIN NEDEN OLABİLECEĞİ HASARLAR TABLO PARÇACIK HIZLARININ YERLEŞİM BÖLGELERİNDEKİ YAPILARA ETKİSİNİN, YAPILARIN TEMELİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI TABLO MADEN VE TAŞ OCAKLARI İLE BENZERİ ALANLARDA PATLAMA NEDENİYLE OLUŞACAK TİTREŞİMLERİN EN YAKIN ÇOK HASSAS KULLANIM ALANININ DIŞINDA YARATACAĞI ZEMİN TİTREŞİMLERİNİN İZİN VERİLEN EN YÜKSEK DEĞERLERİ TABLO PATLATMA YAPILAN KAYA TÜRÜ VE BİNA TEMELİ ALTINDAKİ KAYAÇ TÜRÜNE BAĞLI OLARAK DEĞİŞİM GÖSTEREN K KATSAYISI ASGARİ VE AZAMİ DEĞERLERİ TABLO TÜNEL KAZISI PATLATMA DİZAYNI TABLO TÜNEL KAZISI ŞARJ BİLGİLERİ TABLO AYLIK VE YILLIK ORTALAMA DEBİLERİ (SON ON YILLIK) (M 3 /S) TABLO BIRAKILACAK ÇEVRESEL AKIŞ MİKTARI VE AKIMIN UZUN YILLAR ORTALAMA AKIMIN % KAÇINA TEKABÜL ETTİĞİNİ GÖSTERİR ÇİZELGE TABLO PROJE SAHASINA EN YAKIN YERLEŞİM YERLERİ TABLO ÇEVRESEL FAYDANIN İNŞAAT ÖNCESİ, İNŞAAT VE İŞLETME DÖNEMLERİ İÇİN AYRI OLARAK SUNUMU TABLO İZLEME PLANI TABLO BIRAKILACAK ÇEVRESEL AKIŞ MİKTARI VE AKIMIN UZUN YILLAR ORTALAMA AKIMIN % KAÇINA TEKABÜL ETTİĞİNİ GÖSTERİR ÇİZELGE x

13 ŞEKİLLER DİZİNİ ŞEKİL- 1. BARAJ VE HES SİSTEMİNİN ÇALIŞMA ŞEKLİ... 3 ŞEKİL- 2. YILLAR İTİBARİYLE HİDROLİK ENERJİ KURULU GÜCÜ... 6 ŞEKİL- 3. PROJE ALANI YER BULDURU ŞEKİL- 4. PROJE ALANI VE GENEL ÇEVRESİ ŞEKİL- 5. PROJE ALANINI GÖSTERİR ÇEVRE DÜZENİ PLANI ŞEKİL- 6. PROJE ALANINI, KOMŞU PAFTALARI VE İLÇE SINIRLARINI GÖSTERİR UYDU GÖRÜNTÜSÜ ŞEKİL- 7. ÖZET İŞ AKIM ŞEMASI ŞEKİL- 8. PROJE ALANI VE YAKLAŞIK 3 KM YARIÇAPLI ETKİ ALANI ŞEKİL- 9. AYLIK SICAKLIK DEĞERLERİ ŞEKİL- 10. AYLARA GÖRE YAĞIŞ MİKTARLARI ŞEKİL- 11. AYLARA GÖRE ORTALAMA VE MİNİMUM NEM DURUMU ŞEKİL- 12. AYLARA GÖRE SAYILI GÜNLER DAĞILIMI ŞEKİL- 13. UZUN YILLAR RÜZGÂRIN ESME SAYILARINA GÖRE YILLIK RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 14. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (OCAK AYI) ŞEKİL- 15. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (ŞUBAT AYI) ŞEKİL- 16. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (MART AYI) ŞEKİL- 17. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (NİSAN AYI) ŞEKİL- 18. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (MAYIS AYI) ŞEKİL- 19. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (HAZİRAN AYI) ŞEKİL- 20. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (TEMMUZ AYI) ŞEKİL- 21. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (AĞUSTOS AYI) ŞEKİL- 22. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (EYLÜL AYI) ŞEKİL- 23. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (EKİM AYI) ŞEKİL- 24. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (KASIM AYI) ŞEKİL- 25. UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (ARALIK AYI) ŞEKİL- 26. İLKBAHAR MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 27. YAZ MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 28. SONBAHAR MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 29. KIŞ MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN UZUN YILLAR ESME SAYILARINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 30. ORTALAMA RÜZGÂR HIZI (M/S) ŞEKİL- 31. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (YILLIK) ŞEKİL- 32. İLKBAHAR MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 33. YAZ MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 34. SONBAHAR MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 35. KIŞ MEVSİMİNE AİT RÜZGÂRIN ORTALAMA HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI ŞEKİL- 36. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (OCAK AYI) ŞEKİL- 37. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (ŞUBAT AYI) ŞEKİL- 38. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (MART AYI) ŞEKİL- 39. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (NİSAN AYI) ŞEKİL- 40. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (MAYIS AYI) ŞEKİL- 41. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (HAZİRAN AYI) ŞEKİL- 42. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (TEMMUZ AYI) ŞEKİL- 43. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (AĞUSTOS AYI) ŞEKİL- 44. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (EYLÜL AYI) ŞEKİL- 45. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (EKİM AYI) xi

14 ŞEKİL- 46. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (KASIM AYI) ŞEKİL- 47. RÜZGÂRIN HIZINA GÖRE RÜZGÂR DİYAGRAMI (ARALIK AYI) ŞEKİL- 48. BARAJ SEDDESİ YERİ UYDU GÖRÜNTÜSÜ ŞEKİL- 49. PROJE ALANINA AİT 1/ ÖLÇEKLİ JEOLOJİK GÖRÜNTÜ ŞEKİL- 50. PROJE ALANI STRATİGRAFİK KOLON KESİTİ ŞEKİL- 51. SOL YÖNLÜ DOĞRULTU ATIM SİSTEMİNDEN TÜREYEN ANA KIRILMA VE KIVRIMLANMALARIN TÜR VE DOĞULTU İLŞKİLERİ (HARDİNG 1974 TEN KISMEN DEĞİŞTİRİLEREK, BİNGÖL DEN ) ŞEKİL- 52. GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİNDE JEOTERMAL KAYNAKLARIN DAĞILIMI ŞEKİL- 53. YAKIN ÇEVRESİNDEKİ PROJELER ŞEKİL- 54. TÜRKİYE NİN SU TOPLAMA HAVZALARI ŞEKİL- 55. PROJE ALANININ DİRİ FAY HARİTASINDAKİ YERİ ŞEKİL- 56. ARAZİ VARLIĞI HARİTASI ŞEKİL- 57. YANGIN İKAZ LEVHALARI ŞEKİL- 58. FAALİYET ALANI VE YAKIN ÇEVRESİNİN KORUNAN ALANLAR HARİTASI ŞEKİL- 59. TÜRKİYE DEKİ FİTOCOĞRAFİK BÖLGELER VE ANADOLU DİYAGONALİ (DAVİS,1971) ŞEKİL- 60. TÜRKİYE NİN BİTKİ ÖRTÜSÜ HARİTASI ŞEKİL- 61. DOĞAL VEJETASYON HARİTASI ŞEKİL- 62. GRİD KARELEME SİSTEMİ, TÜRKİYE HARİTASI ŞEKİL- 63. TESTUDO GRAECA NIN DÜNYA ÜZERİNDEKİ YAŞAM ALANLARI HARİTASI ŞEKİL- 64. TÜRKİYE DEKİ KUŞLARIN GÖÇ YOLLARI ŞEKİL- 65. HYAENA HYAENA NIN DÜNYA ÜZERİNDEKİ YAŞAM ALANLARI HARİTASI ŞEKİL- 66. PİPİSTRELLUS KUHLİİ NİN DÜNYA ÜZERİNDEKİ YAŞAM ALANLARI HARİTASI ŞEKİL- 67. ŞIRNAK İLİ AVA YASAK SAHALAR HARİTASI ŞEKİL- 68. ŞIRNAK İLİ MADEN YATAKLARI ŞEKİL- 69. ŞIRNAK İLİ SEKTÖREL GELİŞME EKSENLERİ ŞEKİL- 70. TÜRKİYE HANEHALKI İŞGÜCÜ İSTATİSTİKLERİ (2012) ŞEKİL- 71. ULAŞIM YOLLARINI GÖSTERİR UYDU GÖRÜNTÜSÜ ŞEKİL- 72. OTOYOLLAR VE DEVLET YOLLARI TRAFİK HACİM HARİTASI (KAYNAK: ŞEKİL- 73. İNŞAAT VE İŞLETME AŞAMASI TOZ (PM) DAĞILIM MODELLEMESİ ŞEKİL- 74. İNŞAAT VE İŞLETME AŞAMASI ÇÖKEN TOZ DAĞILIMI ŞEKİL- 75. İLETİM TÜNELİ TİP KESİT ŞEKİL- 76. ATIKLARIN SINIFLANDIRILMASI ŞEKİL- 77. ATIKLARIN GEÇİCİ DEPOLANACAĞI MUHAFAZA ODASINDAN GÖRÜNÜM (ÖRNEK OLARAK SUNULMUŞTUR) ŞEKİL- 78. BASAMAK PATLATMASINDA KULLANILAN TERİMLER ŞEKİL- 79. PATLATMA İÇİN KULLANILACAK DELİK DÜZENEĞİ ŞEKİL- 80. KESME BÖLGESİ VE PATLATMA SIRASI ŞEKİL- 81. V ORTA ÇEKME YÖNTEMİNDE Α İÇ AÇISI ŞEKİL- 82. İŞ GÜVENLİĞİ İŞARETÇİ VE LEVHALARI ŞEKİL- 83. MEMBAYA DOĞRU HAREKET EDEN BALIKLAR, BENTLE KIYI ARASINDAKİ DAR AÇILI BÖLGEDE BALIK GEÇİDİNİN OLUŞTURULMASI (ÖRNEK OLARAK SUNULMUŞTUR) ŞEKİL- 84. BALIK GEÇİDİ GİRİŞİNDEKİ ÇAĞIRMA AKINTISINI ARTIRMAK MAKSADIYLA GEÇİDİN İLK HAVUZUNUN MANSABINDAKİ ÖN ODAYA YAN GEÇİT HATTI ŞEKİL- 85. BALIK ASANSÖRÜ YAPISININ ŞEMATİK GÖSTERİLİŞİ VE ÇALIŞMA PRENSİBİ ŞEKİL- 86. BALIK ASANSÖRÜ ÖRNEK GÖRÜNTÜSÜ (DORDOGNE NEHRİ, FRANSA) ŞEKİL- 87. HAVZA BÖLGESEL TAŞKIN FREKANS ANALİZİ ZARFI ŞEKİL- 88. HEZİL BARAJ YERİ BİRİM HİDROGRAFI ŞEKİL- 89. HEZİL BARAJI TAŞKIN YİNELENME HİDROGRAFLARI ŞEKİL- 90. HEZİL BARAJI ARA HAVZA BİRİM HİDROGRAFI xii

15 ŞEKİL- 91. MANSAP CAN SUYU ÇIKIŞ YERİ ŞEKİL- 92. ARITMA TESİSİ VE DEŞARJ (ŞANTİYE ALANI-1) ŞEKİL- 93. ARITMA TESİSİ VE DEŞARJ (ŞANTİYE ALANI-2) ŞEKİL- 94. HALKIN KATILIMI TOPLANTISININ DUYURULDUĞU İLAN METNİ FOTOĞRAFLAR DİZİNİ FOTOĞRAF- 1. BARAJ GÖVDE YERİ... 2 FOTOĞRAF- 2. KÖPRÜLÜ FORMASYONU ÜZERİNDE BULUNAN ŞIRNAK BARAJI FOTOĞRAF- 3. HEZİL BARAJI MANSABI, SAĞ SAHİLDE GOMANİİBİRİK FM. GÖRÜNÜMÜ FOTOĞRAF- 4. HEZİL BARAJI MANSABI, SOL SAHİLDE GOMANİİBİRİK FM. (ŞEYL KATKILI KİREÇTAŞI) FOTOĞRAF- 5. HEZİL BARAJI MEMBASI, ALTTA GOMANİİBİRİK FM., ORTADA ÇIĞLI GRUBU YONCALI FM., (KİLTAŞI-MARN) ÜSTTE CUDİ GRUBU KİREÇTAŞLARI NDAN BİR GÖRÜNÜM FOTOĞRAF- 6. SAYINDERE FORMASYONU ÜSTÜNDE ŞIRNAK BARAJI (İNŞA HALİNDE) FOTOĞRAF- 7. HEZİL II HES SANTRAL YERİNDEN ZOROVA HES E BAKIŞ VE ALANIN ORMAN EMVALİ FOTOĞRAF- 8. ZOROVA HES PROJE SAHASI VE SAHANIN ORMAN DURUMU FOTOĞRAF- 9. YÜKSEK DAĞLAR ARASINDA KURULAN BİR KÖY (ULUDERE İLÇESİ)(TARIM ALANLARININ KISITLILIĞINI ORTAYA KOYMAK AMACIYLA SUNULMUŞTUR) KAYNAK: FOTOĞRAF- 10. HALKIN KATILIMI TOPLANTISININ YAPILDIĞI YERDEN GÖRÜNÜM (1) FOTOĞRAF- 11. HALKIN KATILIMI TOPLANTISININ YAPILDIĞI YERDEN GÖRÜNÜM (2) FOTOĞRAF- 12. HALKIN KATILIMI TOPLANTISININ YAPILDIĞI YERDEN GÖRÜNÜM (3) xiii

16 EKLER DİZİNİ EK 1 : EPDK LİSANS UYGUN BULMA YAZISI EK 2 : REVİZE GENEL YERLEŞİM PLANI UYGUNLUK EK 3 : REVİZE FİZİBİLİTE RAPORU İLE İLGİLİ DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YAZISI EK 4 : UYDU GÖRÜNTÜLERİ VE FOTOĞRAFLAR EK 5 : 1/ ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTA EK 6 : METEOROLOJİK VERİLER EK 7 : MÜHENDİSLİK JEOLOJİSİ FİZİBİLİTE RAPORU (RAPOR, JEOLOJİ HARİTALARI, DEPREM VE DİRİ FAY HARİTALARI, BÖLGEDEKİ DİĞER PROJELERİ GÖSTERİR HARİTALAR VS.) EK 8 : DSİ ONAYLI BARAJ YERİ AYLIK ORTALAMA AKIM VERİLERİ EK 9 : 1/ ÖLÇEKLİ ARAZİ VARLIĞI HARİTASI EK 10 : 1/ ÖLÇEKLİ MEŞCERE HARİTASI EK 11 : KAYA OCAĞI İMALAT HARİTASI EK 12 : ORMAN İNCELEME DEĞERLENDİRME FORMU VE ORMAN BÖLGE MD. GÖRÜŞÜ EK 13 : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI İLE İLGİLİ OLARAK DSİ 10. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ GÖRÜŞÜ EK 14 : DSİ 10. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ ONAYLI SU KULLANIM HAKLARI RAPORU EK 15 : DSİ ONAYLI SU ANALİZİ EK 16 : DKMP GENEL MD. ONAYLI HİDROLİK FAALİYET TALEPLERİ İÇİN DEĞERLENDİRME RAPORU EK 17 : PEYZAJ ONARIM PLANI EK 18 : PAKET ARITMA TESİSİNE AİT ÇİZİMLER EK 19 : ÜNİTELERE AİT KESİTLER EK 20 : TEK HAT ŞEMALARI EK 21 : MARDİN-BATMAN-SİİRT-ŞIRNAK-HAKKARİ PLANLAMA BÖLGESİ 1/ ÖLÇEKLİ ÇEVRE DÜZENİ PLANI EK 22 : 1/ ÖLÇEKLİ HİDROLOJİ HARİTASI EK 23 : 1/ ÖLÇEKLİ JEOLOJİ HARİTASI VE JEOLOJİK KESİTLER xiv

17 BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje konusu faaliyetin tanımı, ömrü, hizmet amaçları, pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri) Projenin Tanımı ve Ömrü; Proje konusu faaliyet Temsu Elektrik Üretim A.Ş. tarafından, Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları nı kapsamaktadır. Proje enerji üretmek amacı ile yapılacaktır. Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) kurulu gücü; Hezil I HES Hezil II HES Zorova HES : 55 MWm : 45 MWm : 55 MWm Silopi Enerji Grubu Toplam : 155 MWm / MWe Hezil Barajı nın göl alanı hacmi hm 3 ( m 3 ), Hezil I HES, Hezil II HES ve Zorova HES toplam kurulu gücü 155 MWm / MWe olarak planlanmaktadır. Söz konusu tesis, tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği Ek I listesi 16. Madde Elektrik enerjisi üretimi amacıyla kurulan su depolama tesisleri (Göl hacmi 10 milyon m 3 ve üzeri olan baraj veya göletler), Kurulu gücü 25 MWm ve üzeri olan hidroelektrik santralleri ve 29. Madde a) 25 hektar ve üzeri çalışma alanında (kazı ve döküm alanı toplamı olarak) açık işletmeler, kapsamında değerlendirilmektedir. Proje ile ilgili olarak tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nda gerçekleştirilen Kapsam ve Özel Format Belirleme Toplantısı nda, projenin önemli çevresel etkileri ve halkın katılımı toplantısında gündeme gelen hususlar da göz önüne alınarak komisyon tarafından belirlenen ÇED Raporu Özel Formatı doğrultusunda ÇED Raporu hazırlanmıştır. Proje kapsamında yapımı önerilen tesisler; katı dolgu baraj (hardfill), dolusavak yapısı, memba ve mansap batardosu, derivasyon sistemi, çevirme yapısı, iletim tüneli, yükleme havuzları, şaft yapısı ve santral binaları, kuyruk suyu kanalı ve şalt sahası; iletim hattı, cebri borulardır. Ayrıca Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) inşaat aşamasında gerekli malzemenin temini amacıyla, belirlenen alanlarda,, Şantiye Sahası-1 içerisinde KET- 1 (Kırma Eleme Tesisi) ve Hazır Beton Santrali-1, Şantiye Sahası-2 içerisinde KET-2 ve Hazır Beton Santrali-2 yer alacak, 1 adet Kaya Ocağı ve 2 adet Geçirimli Malzeme Sahası, kazı fazlası malzemelerin depolanması için 3 adet Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı oluşturulacak, personel ihtiyaçları için belirlenen 2 şantiye sahasında da 1 er adet idari ve sosyal tesisler yer alacaktır. Proje inşası malzeme ihtiyacının karşılanabilmesi için malzeme ocakları kullanılması planlanmıştır. Malzeme ocaklarından çıkan malzemelerin boyutunu küçültme işleminde kullanılacak ve şantiye sahası olarak belirlenen alanlarda yer alacak 2 adet kırma-eleme tesisi, projenin beton ihtiyacının temin edileceği şantiye sahası olarak belirlenen alanlarda yer alacak 2 adet beton santrali tesis edilecektir. Ayrıca çalışanlar sosyal ihtiyaçlarını kurulacak olan 2 adet şantiye sahasından karşılayabileceklerdir. Şantiye sahasında prefabrik konteynırlar bulunacak ve bu konteynırlarda yemekhane, banyo, tuvalet vb. bulunacaktır. 1

18 Hezil Çayı üzerinde m talveg kotunda Hezil Barajı ile biriktirilen su, sualma yapısıyla alındıktan sonra etek santralında enerjisi alınacaktır. Kuyruk suyu kotu m dir. Hezil I santralinden türbinlenen sular Hezil Çayı na bırakılmadan toplam m uzunluğundaki iletim tüneli vasıtası ile bir yükleme havuzuna iletilmesi ve Hezil II HES de enerjisinin alınması ve santral çıkışından suyun dereye bırakılmadan sifonla karşı sahile geçirilmesi ve Zorova HES iletim kanalının başlatılması ve devamında da Zorova HES de suyun santralden geçirilmesi öngörülmüştür. Bu tesislerle birlikte santralde üretilecek elektriği iç ağa (enterkonnekte sisteme) bağlamak amacıyla 154 kv bir Enerji Nakil Hattı yapılacaktır. Enerji nakil hattı ile ilgili ÇED yönetmeliği hükümleri ayrıca yerine getirilecektir. Fotoğraf- 1. Baraj Gövde Yeri 2

19 Fotoğraf- 2. Zorova HES Santral Yeri Şekil- 1. Baraj ve HES Sisteminin Çalışma Şekli 3

20 Fizibilite çalışmalarına göre Hezil Barajı ve Hezil I HES de 161,98 GWh, Hezil II HES de 135,12 GWh/yıl; Zorova HES ile toplam 151,21 GWh/yıl enerji üretimi yapacaktır. Silopi Enerji Grubu projesine ilişkin Üretim Lisansı için Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) na müracaat edilmiş olup, EPDK nın Üretim Lisansı verilmesini uygun bulduğuna dair görüşü Ek-1 de verilmiştir. Silopi Enerji Grubu Projesi için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik hükümleri uyarınca Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) ile Su Kullanım Anlaşması imzalanacak ve daha sonra Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği nin 10uncu maddesinin 3üncü fıkrası hükmü uyarınca Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu na müracaat edilerek Enerji Üretim Lisansı alınacaktır. Hezil Çayı üzerinde yapımı önerilen Silopi Enerji Grubu önerilen sistemlerinin inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görüşmüştür. Bu süre sonunda sistemlerin devreye girmesiyle Hezil I HES den 55,0 MW kurulu güçle 161,98 GWh/yıl toplam enerji üretimi, Hezil II HES ten 45,0 MW kurulu güçle 135,12 GWh/yıl toplam enerji üretimi yapılacaktır. Zorova HES den 55,0 MW kurulu güçle toplamda 151,21 GWh/yıl enerji üretimi yapılacaktır. Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) nun işletme süresi 49 yıl olarak öngörülmektedir. Ocak sahaları, kırma-eleme tesisleri ve hazır beton santrallerinin ömrü ise inşaat süresi (42 ay) kadardır. Proje revize fizibilite raporuna ilişkin DSİ Genel Müdürlüğü yazısı Ek-3 te, EPDK lisans uygunluk yazısı Ek-1 te verilmiştir. Projenin Hizmet Amaçları, Pazar veya Hizmet Alanları ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge ve/veya İl Ölçeğinde Önem ve Gereklilikleri; Proje, Hezil Çayı nın sularını düzenleyip enerji üretmek amacı ile yapılacaktır. Hidroelektrik kaynaklar, ülkemizde hızlı sanayileşmeye bağlı olarak artan enerji ihtiyacının karşılanmasında önemli bir yer tutmaktadır. Türkiye, brüt hidroelektrik potansiyeli bakımından Avrupa da ikinci olmasına karşın "Kullanılan Hidroelektrik Potansiyel/Ekonomik Hidroelektrik Potansiyeli" oran bakımından sonuncu durumdadır. Ülke genelinde yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarımızdan olan hidroelektrik enerji potansiyelimizin halihazırda bulunması ancak bunun üçte birini kullanabiliyor olmamız, enerjide bu açığı dışarıdan kapatmamıza neden olmuştur. Bu nedenle ülke içinde enerji üretimi yöntemlerinin değerlendirilmesi çalışmaları hız kazanmıştır. Dünyada nüfus artısı, kentleşme ve sanayileşme olguları, küreselleşme sonucu artan ticaret olanakları, doğal kaynaklara ve enerjiye olan talebi giderek artırmaktadır. Türkiye elektrik tüketimi 2011 yılı sonu itibariyle 230 milyar kwh seviyesine ulaşmış olup 2023 yılında 450 milyar kwh civarında olacağı öngörülmektedir. 31 Ağustos 2012 tarihi itibari ile Türkiye toplam elektrik kurulu gücü MW a ulaşmıştır. Bu toplam içinde, termik yakıtlı santralarin payı % 63 ( MW) ve yenilenebilir yakıtlı santraların payı % 37 ( MW) dir yılının başından 31 Ağustos

21 tarihine kadar geçen süre içerisinde üretilen elektrik miktarı 163 TWh olup kaynaklar bazında dağılımında % 70 termik ve % 30 yenilenebilir enerji kaynaklıdır. Ülkemizin yenilenebilir enerji potansiyeli içinde en önemli yeri tutan hidrolik kaynaklarımız bakımından incelendiğinde Türkiye de teorik hidroelektrik potansiyel 433 milyar kwh, teknik olarak değerlendirilebilir potansiyel 216 milyar kwh olarak ve ekonomik hidroelektrik enerji potansiyel 140 milyar kwh/yıl dır. Türkiye hidrolik enerji potansiyelinin yüzde 37 lik kısmı işletmede, yüzde 15 lik kısmı (özel teşebbüs tarafından yapımı sürdürülen projeler dahil) ise inşa halindedir (2010 itibarıyla). Türkiye nin teorik hidroelektrik potansiyeli dünya teorik potansiyelinin %1 i, ekonomik potansiyeli ise Avrupa ekonomik potansiyelinin %16 sıdır. Mülga EİE Genel Müdürlüğü, baraj ve hidroelektrik santralların (HES) mühendislik hizmetlerini yürütmüştür. EİE Genel Müdürlüğü HES projelerinin ekonomik hidroelektrik potansiyel içindeki payı % 60 seviyesinde olup, bugün işletmede olan hidroelektrik santralların enerji üretimi bakımından % 80 inden fazlasının mühendislik hizmetlerine çeşitli aşamalarda katkıda bulunmuş olup, büyük kapasiteli HES projelerinin yanı sıra, akarsularımızın bugüne kadar incelenmemiş kısımlarının araştırılarak, enerji üretimi bakımından değerlendirilmesine yönelik olarak, ülkemizin ekonomik HES potansiyelinin daha da artırılması maksadıyla, küçük akarsular üzerinde de ilave HES potansiyel belirleme çalışmaları da yürütülmüştür yılı Mayıs ayında Elektrik Enerjisi Piyasası Ve Arz Güvenliği Strateji Belgesi hazırlanmış ve yürürlüğe konmuştur. Bu belgede, elektrik enerjisi üretiminde yerli kaynakların payının artırılması öncelikli hedeftir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı 2023 yılına kadar; MW olan Hidroelektrik potansiyelimizin tamamını kullanmayı, Rüzgar enerjisi santrallarında MW, Jeotermal santrallarda 600 MW, Güneş enerjisi santrallarında 600 MW kurulu güce ulaşmayı ve Elektrik arzındaki yenilenebilir enerji payını % 30 un üzerine çıkarmayı hedeflemektedir. Kaynak: Yıllar itibariyle hidrolik enerji kurulu gücüne ilişkin grafik aşağıdaki şekilde verilmiştir. 5

22 Kaynak: Şekil- 2. Yıllar İtibariyle Hidrolik Enerji Kurulu Gücü Enerji ve bu çerçevede elektrik enerjisi tüketimi, ekonomik gelişmenin ve sosyal refahın önemli bir göstergesidir. Kullanım kolaylığı, istenildiği anda diğer enerji türlerine dönüştürülebilmesi ve günlük hayattaki yaygınlığından dolayı bir ülkede fert başına enerji tüketimi, o ülkenin milli gelir seviyesinin ve dolayısıyla da kalkınma ve yaşam standardının bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Aşağıdaki tabloda Türkiye de ihtiyaç duyulacak elektrik enerjisi talep tahmininin yıllara göre dağılımı verilmiş olup projenin önemi ve gerekliliği kolaylıkla anlaşılır. YILLAR Tablo- 1. Elektrik Enerjisi Talebi ( Yılları İçin Düzenlenmiştir) BRÜT TALEP (GWh) NET TALEP (GWh) SANAYİ (GWh) KONUT (GWh) ULAŞTIRMA (GWh) TARIM (GWh) KİŞİ BAŞINA TÜKETİM (Brüt) (kep/kişi) Kaynak: Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı (ETKB) Yukarıdaki tablodan da görüleceği gibi Türkiye nin elektrik enerjisi talebi her geçen yıl artış göstermektedir. Ülkemizin petrol kaynakları yönünden yetersiz olması, buna karşın yüzeysel su kaynakları yönünden zengin olması, enerji politikasının hidroelektrik santrallere (HES) doğru kaymasını ve bu yönde enerji üretimine geçilmesi sağlamıştır. HES'ler işletim maliyetlerinin 6

23 düşük olması ve çevreye kalıcı zarar verici etkilerinin bulunmaması nedeniyle tüm dünyada tercih edilen başlıca enerji üretim kaynaklarındandır. Türkiye'de 1950 lerde yılda sadece 800 GWh enerji üretimi yapılırken bugün bu oran yaklaşık 275 misli artarak yılda GWh'e ulaşmıştır MW'a ulaşan kurulu güç ile yılda ortalama olarak GWh enerji üretiminin yapılması mümkündür. Ancak arızalar ve bakım-onarım, işletme programı politikası, küresel ekonomik kriz tüketimde talebin azlığı, kuraklık, randıman vb. sebeplerle ancak GWh enerji talebi olmuştur. Yani kapasite kullanımı % 74 ü bulmuştur. Termik santrallerde kapasite kullanım oranı % iken hidroelektrik santrallerde % 66,90 a ulaşmıştır. Enerji üretimimizin %25'i yenilenebilir kaynak olarak nitelendirilen kaynaklardan, %75'i ise fosil yakıtları olarak adlandırılan termik (doğal gaz, linyit, kömür, fueloil gibi) kaynaklardan üretilmektedir. Son yıllarda rüzgâr ve jeotermal şeklinde alternatif kaynaklara önem verilmekte, nükleer enerji kullanımı için de çalışmalar yapılmaktadır. Özellikle son yıllarda Türkiye'de doğal gaz kullanımının yaygınlaşması ile gerek evlerde gerekse sanayinin artan enerji ihtiyacını karşılamak üzere "Doğal Gaz Çevrim Santralleri" kurulmuştur. Bu itibarla son yıllarda hidroelektrikten üretilen enerjinin payı azalmış termik enerji üretiminin payı artmıştır. Ancak, üye olma yolunda büyük adımlar attığımız Avrupa Birliği Topluluğu enerji politikalarında yeşil enerjiyi (hidroelektrik, rüzgar, güneş ve biyokütle) destekleme tezini benimsemiştir. Bu durumda Türkiye' de yürürlükte bulunan enerji politikaları ve ilgili hukuki mevzuat ile Avrupa Birliği mevzuatı arasındaki farklılıkların giderilmesi zorunlu hale gelmiştir. Netice olarak, Türkiye'deki toplam enerji üretiminde hidroelektrik enerjinin payı büyük oranda artırılmalıdır. Çeşitli enerji kaynakları içerisinde hidroelektrik enerji santrallerinin çevre dostu olmaları ve düşük potansiyel risk taşımaları sebebiyle tercih edilmeleri açıktır. Bu tür santraller ani talep değişimlerine cevap verebilmektedir. Bu sebeple ülkemizde de pik santral olarak kullanılmaktadırlar. Hidroelektrik Santraller (HES ler); çevreyle uyumlu, temiz, yenilenebilir, pik talepleri karşılayabilen, yüksek verimli (%90'ın üzerinde), yakıt gideri olmayan, enerji fiyatlarında sigorta rolü üstlenen, uzun ömürlü, işletme gideri çok düşük olan en önemlisi dışa bağımlı olmayan yerli bir kaynak olarak bilinmektedir. Dünyada ekonomik olarak yapılabilir hidroelektrik üretim potansiyelinin yarısının bile geliştirilmesi sera gazı emisyonlarının %13 oranında azalmasını sağlayacaktır. Bu da tercih edilebilir bir durumdur. Hidroelektrik santraller diğer üretim tipleri ile kıyaslandığında en düşük işletme maliyetine, en uzun işletme ömrüne ve en yüksek verime sahiptirler. Türkiye'nin diğer enerji alternatifleri karşısında milli kaynak olan suyu kullanan hidroelektrik santrallere öncelik vermesi ve teşvik etmesi için ekonomik, çevresel ve stratejik açıdan birçok sebep vardır. Bir ülkede, ülke sınırlarına veya denizlere kadar bütün tabii akışların %100 verimle değerlendirilebilmesi varsayımına dayanılarak hesaplanan hidroelektrik potansiyel, o ülkenin brüt teorik hidroelektrik potansiyelidir. Ancak mevcut teknolojilerle bu potansiyelin tamamının kullanılması mümkün olmadığından mevcut teknoloji ile değerlendirilebilecek azami potansiyele teknik yapılabilir hidroelektrik potansiyel denir. Öte yandan teknik yapılabilirliği olan her tesis ekonomik yapılabilirliği olan tesis demek değildir. Teknik potansiyelin, mevcut ve beklenen yerel ekonomik şartlar içinde geliştirilebilecek bölümü ekonomik yapılabilir hidroelektrik potansiyel olarak adlandırılır. Türkiye'nin teorik hidroelektrik potansiyeli dünya teorik potansiyelinin %1'i, ekonomik potansiyeli ise Avrupa ekonomik potansiyelinin %16'sıdır. 7

24 ABD teknik hidroelektrik potansiyelinin %86'sını, Japonya %78'ini, Norveç %68'ini, Kanada %56'sını, Türkiye ise %23,5'ini geliştirmiştir. Uluslararası Enerji Ajansı'nca (IEA) 2020'de dünya enerji tüketimi içerisinde hidroelektrik ve diğer yenilenebilir enerji kaynaklarının payının bugüne göre %53 oranında artacağı öngörülmüş olup bu her bir güçteki (MW) hidroelektriğin değerlendirilebileceği anlamına gelmektedir. Avrupa Komisyonu Birlik stratejileri kapsamında Avrupa Birliği (AB) içerisinde 2020 yılına kadar iç brüt enerji tüketimindeki yenilenebilir enerji payını %20'ye çıkartmak üzere gerekli yasal düzenlemeleri yürürlüğe koymuştur. Ekonomik durgunluklar dikkate alınmazsa. Türkiye'de elektrik tüketimi her yıl %6-8 oranında artmaktadır. Bu talebi karşılamak için ülkemiz yeni enerji projeleri için her yıl 2-3 milyar ABD Doları ayırmak zorundadır. Bütün dünyada olduğu gibi ülkemizde de enerji hayati bir konu olduğundan, kendine yeterli, sürekli, güvenilir ve ekonomik bir elektrik enerjisine sahip olunması yönünde başta dışa bağımlı olmayan ve yerli bir enerji kaynağı olan hidroelektrik enerjisi olmak üzere bütün alternatifler göz önüne alınmalıdır. Tablo- 2. Türkiye nin Uzun Dönem Elektrik Arz Projeksiyonu YILLAR SANTRAL TİPİ KURULU GÜCÜ (MW) Yağış Kurak ORTALAMA Üretim Milyar (kwh) KURULU GÜCÜ (MW) Yağış Kurak ORTALAMA Üretim Milyar (kwh) KURULU GÜCÜ (MW) Yağış Kurak ORTALAMA Üretim Milyar (kwh) Termik Yenilenebilir Toplam Arz Kaynak: TEİAŞ-Türkiye Elektrik Enerjisi Planlaması Çalışması dönemini kapsayan Üretim Kapasite Projeksiyon çalışmasında ETKB tarafından, yılın ilk 5 ayındaki gerçekleşmeler de dikkate alınarak, makro ekonomik hedeflere uygun olarak Haziran 2011 de yapılan model çalışması sonucunda elde edilen Yüksek ve Düşük Talep tahmin serileri kullanılmıştır. Talep serileri belirlenirken; 2011 yılında her iki talep serisi için de bu yılın ilk 5 ayında gerçekleşen talep artışları doğrultusunda revize edilen tüketim tahminleri alınmış, sonraki yıllarda ise yüksek talep serisinde ortalama %7,5, düşük talep serisinde ise %6,5 olarak gelişen ETKB tarafından hesaplanan talep serileri kullanılmıştır. Ayrıca bu dönem için yük eğrisi karakteristiğinin değişmeyeceği kabulü ile puant yük serileri elde edilmiştir. Üretim Kapasite Projeksiyonunun çalışma periyodu 10 yıllık olup yıllarını kapsamaktadır. Yüksek talep ve düşük talep için elektrik enerjisi ihtiyacı değerleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. 8

25 Tablo- 3. Türkiye Elektrik Enerjisi Talebi-Yüksek Talep Senaryosu YIL PUANT TALEP ENERJİ TALEBİ MW Artış (%) GWh Artış (%) , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,4 Kaynak: Türkiye Elektrik Enerjisi 10 Yıllık Üretim Kapasite Projeksiyonu ( ), TEIAŞ Yukarıda belirtilen sebepler göz önünde bulundurularak, proje konusu faaliyetin hayata geçirilmesi, Türkiye enerji piyasasında kaynak çeşitliliğinin sağlanmasına katkıda bulunarak, Türkiye nin kısa dönemde karşı karşıya kalacağı enerji açığı probleminin çözümünde rol oynayacaktır. Ayrıca, fosil enerji kaynakları ile karşılaştırıldığında proje konusu faaliyet ile üretilen enerji, sera gazı emisyonuna neden olmayacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamalarında tüm ünitelerde toplam 180 kişi, işletme aşamasında ise yaklaşık 30 kişinin çalışması öngörülmektedir. Proje dahilinde inşaat aşamasında vasıfsız personel mümkün olduğunca bölgeden istihdam edilecek, işletme aşamasında ise daimi personeller yine yöreden istihdam edilerek az da olsa bölge ekonomisine katkı sağlanmış olacaktır. 9

26 BÖLÜM II : PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Projenin yeri (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi) Proje konusu faaliyet Temsu Elektrik Üretim A.Ş. tarafından, Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları nı kapsamaktadır. Proje alanının ulaşımı; Şırnak il merkezinden güney doğuya uzanan köy yolları üzerinden sağlanmaktadır. Proje alanının Zorova HES, Şantiye Alanı-2 (Kırma-Eleme Tesisi-2 ve Hazır Beton Santrali-2), Geçirimli Malzeme Alanı-2, Kazı Fazlası Malzeme Alanı-3 birimlerinin tamamı ile Zorova HES iletim Kanalının bir kısmı Silopi İlçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Hezil Barajı, Hezil I HES, Hezil II HES, İletim Tüneli, Şantiye Sahası-1 (Kırma-Eleme Tesisi-1 ve Hazır Beton Santrali-1), Kazı Fazlası Malzeme Alanı-1, Kazı Fazlası Malzeme Alanı-2, Kaya Ocağı, Geçirimli Malzeme Alanı-1 birimlerinin tamamı ile Zorova HES iletim kanalının bir kısmı Uludere ilçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Şekil- 3. Proje Alanı Yer Bulduru 10

27 Şekil- 4. Proje Alanı ve Genel Çevresi Proje alanı genel itibari ile hazine arazilerinden oluşmaktadır. Proje alanının içerisinde bulunduğu araziler ile ilgili olarak gerekli tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. Mardin- Batman-Siirt-Şırnak-Hakkari Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planında, Hezil Barajı planlamada işlenmiştir. Çevre düzeni planına göre, proje alanı ekolojik öneme sahip alan, doğal ve ağaçlık karakteri korunacak alan, jeolojik sakıncalı alan ve orman arazileri statüsünde kalmaktadır. Plan hükümlerine riayet edilecektir. Ayrıca ÇDP Plan hükümlerinin 1.2 nolu Genel Hükümler maddesinin 27 nolu alt maddesine yer alan Bu plan ile belirlenen kararların yanı sıra ihtiyaç olması halinde güvenlik, sağlık, eğitim vb. sosyal donatı alanları, büyük kentsel yeşil alanlar, kent veya bölge/havza bütününe yönelik her türlü atık bertaraf tesisleri ve bunlara entegre geri kazanım tesisleri, arıtma tesisleri, sosyal ve teknik alt yapı, karayolu, demiryolu, denizyolu, havaalanı, baraj, enerji üretimi ve iletimine ilişkin kullanımların alt ölçekli planları, bu planın koruma, gelişme ve planlama ilkeleri doğrultusunda, Bakanlığın uygun görüşü alınmak kaydıyla ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri dikkate alınarak çevre düzeni planı değişikliği yapılmaksızın ilgili idaresince bu planın ilke ve esasları çerçevesinde hazırlanır. Onaylanan planlar sayısal ortamda veri tabanına işlenmek üzere Bakanlığa gönderilir. Söz konusu tesisler/tesis alanları amacı dışında kullanılamazlar hükmü uyarınca yürütülecektir. 11

28 Projeye ilişkin hazırlanan DKMP Genel Md. Onaylı HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu Ek-16 da, Ekolojik Peyzaj Onarım Planı Ek- 17 de verilmiştir. Şekil- 5. Proje Alanını Gösterir Çevre Düzeni Planı 12

29 Proje alanına en yakın yerleşim yerlerine ilişkin tablo aşağıda verilmiştir. Tablo- 4. Proje Sahasına En Yakın Yerleşim Yerleri ÜNİTE ADI YERLEŞİMYERİ UZAKLIK(M) VE ÜNİTEYE GÖRE YÖNÜ Hezil Barajı (Sedde) Ballıkaya Köyü 7 km batısında Hezil I HES Ballıkaya Köyü 7 km batısında Hezi II HES Damlaca Köyü 6 km batısında Zorova HES Çalışkan Beldesi 3 km kuzeybatısında İletim Kanalı Çalışkan Beldesi 1,8 km kuzeybatısında İletim Tüneli Damlaca Köyü 6 km batısında Şantiye Alanı-1 (Kırma-Eleme Tesisi-1 ve Hazır Beton Santrali-1 i içeren) Bağlıca Köyü 7,5 km kuzeyinde Şantiye Alanı-2 (Kırma-Eleme Tesisi-2 ve Hazır Beton Santrali-2 yi içeren) Çalışkan Beldesi 3,5 km kuzeyinde Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-1 Ballıkaya Köyü 7,5 km batısında Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-2 Damlaca Köyü 6 km batısında Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-3 Damlaca Köyü 3,3 km kuzeybatısında Geçirimli Malzeme Alanı-1 Damlaca Köyü 5 km kuzeybatısında Geçirimli Malzeme Alanı-2 Çalışkan Beldesi 3,3 km kuzeybatısında Kaya Ocağı Ballıkaya Köyü 7 km batısında Proje alanını gösterir 1/ Ölçekli Topografik Harita Ek-5 te verilmiştir. II.2. Proje kapsamındaki ünitelerin konumu (Bütün idari ve sosyal ünitelerin, teknik altyapı ünitelerinin varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı üzerinde 1/ lik haritada gösterimi, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri proje kapsamında yer alan geçici ve nihai depolama alanlarının 1/25000, 1/5000 ve/veya 1/1000 lik haritalar üzerinde gösterimi), Şantiye yerleşim planı, hafriyat döküm sahaları, regülatör, kanal, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, ulaşım yolu vb yapılara ait plan ve kesitler ile yağış alanı ve akım gözlem istasyonlarını gösterir çizimler teknik ressam standartlarına uygun olarak çizilmesi) Proje konusu faaliyet Temsu Elektrik Üretim A.Ş. tarafından, Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları nı kapsamaktadır. Proje kapsamında yapımı önerilen tesisler; katı dolgu baraj (hardfill), dolusavak yapısı, memba ve mansap batardosu, derivasyon sistemi, çevirme yapısı, iletim tüneli, yükleme havuzları, şaft yapısı ve santral binaları, kuyruk suyu kanalı ve şalt sahası; iletim hattı, cebri borulardır. Ayrıca Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) inşaat aşamasında gerekli malzemenin temini amacıyla, belirlenen alanlarda,, Şantiye Sahası-1 içerisinde KET- 1 (Kırma Eleme Tesisi) ve Hazır Beton Santrali-1, Şantiye Sahası-2 içerisinde KET-2 ve Hazır Beton Santrali-2 yer alacak, 1 adet Kaya Ocağı ve 2 adet Geçirimli Malzeme Sahası, kazı fazlası malzemelerin depolanması için 3 adet Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı oluşturulacak, personel ihtiyaçları için belirlenen 2 şantiye sahasında da idari ve sosyal tesisler yer alacaktır. İnşa edilecek olan baraj gövdesinin ve diğer ünitelerin yapımında ihtiyaç duyulacak dolgu malzemesi ihtiyacının karşılanabilmesi için 1 adet kaya ocağı, 2 adet de geçirimli malzeme ocağı yeri belirlenmiştir. Ocaklardan gelecek malzemelerin uygun boyutta küçültülebilmeleri için 2 adet kırma-eleme tesisi ile barajın beton ihtiyacının temin edileceği 2 13

30 adet beton santrali kurulacaktır. Çalışanların sosyal ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için şantiye alanı içerisinde prefabrik konteynırlardan idari ve sosyal ünitelerin oluşturulması planlanmaktadır. Şekil- 6. Proje Alanını, Komşu Paftaları ve İlçe Sınırlarını Gösterir Uydu Görüntüsü Proje alanı 1/ ölçekli N49-a2 ve N49-a3 paftalarında yer almaktadır. Proje alanına ait koordinat bilgileri aşağıda, 1/ ölçekli topoğrafik harita ise Ek-5 te verilmiştir. 14

31 Tablo- 5. Göl Alanı Sınır Koordinatları Koor. Sırası: Enlem, Koor. Sırası: Enlem, Koordinat Sırası: Sağa, Yukarı Koordinat Sırası: Sağa, Yukarı Boylam Boylam Datum : ED-50 Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : UTM Türü : COĞRAFİ Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : 45 D.O.M. : -- D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : 38 Zon : -- Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Ölçek Fak. : Nokta Nokta Y X Enlem: Boylam No No Y X Enlem: Boylam : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

32 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

33 : ALAN 93,8 ha Tablo- 6. Hezil I HES Yeri Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 0.9 ha Tablo- 7. Hezil II HES Yeri Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 1,9 ha Tablo- 8. Hezil II HES İletim Tüneli Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : Uzunluk m Tablo- 9. Hezil II HES Yükleme Havuzu Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 0.2 ha 17

34 Tablo- 10. Hezil II HES Cebri Boru Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : Uzunluk 200 m Tablo- 11. Zorova HES Yeri Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 1,8 ha Tablo- 12. Zorova Yükleme Havuzu Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 0.2 ha Tablo- 13. Zorova HES Cebri Boru Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : Uzunluk 450 m 18

35 Tablo- 14. Zorova HES İletim Kanalı Koordinatları Koor. Sırası: Enlem, Koor. Sırası: Enlem, Koordinat Sırası: Sağa, Yukarı Koordinat Sırası: Sağa, Yukarı Boylam Boylam Datum : ED-50 Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : UTM Türü : COĞRAFİ Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : 45 D.O.M. : -- D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : 38 Zon : -- Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Ölçek Fak. : Nokta Nokta Y X Enlem: Boylam No No Y X Enlem: Boylam : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

36 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

37 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

38 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

39 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : Uzunluk 16 km 23

40 Tablo- 15. Şantiye Sahası-1 Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : : : : : : ALAN 6,4 ha Tablo- 16. Kırma Eleme Tesisi-1 (Şantiye Sahası-1 İçerisinde Yer Alan) Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : ALAN 0,15 ha Tablo- 17. Hazır Beton Santrali-1 (Şantiye Sahası-1 İçerisinde Yer Alan) Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 0,11 ha Tablo- 18. İdari ve Sosyal Tesis-1 (Şantiye Sahası-1 İçerisinde Yer Alan) Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 0,5 ha 24

41 Tablo- 19. Paket Arıtma-1 Koordinatları (Şantiye Sahası-1 İçerisinde Yer Alan) Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 150 m 2 Tablo- 20. Şantiye Sahası-2 Koordinatları Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : : : ALAN 4 ha Tablo- 21. Kırma Eleme Tesisi-2 (Şantiye Sahası-2 İçerisinde Yer Alan) Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 0,17 ha Tablo- 22. Hazır Beton Santrali-2 (Şantiye Sahası-2 İçerisinde Yer Alan) Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 0,13 ha 25

42 Tablo- 23. İdari ve Sosyal Tesis-2 (Şantiye Sahası-2 İçerisinde Yer Alan) Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 0,43 ha Tablo- 24. Paket Arıtma-2 Koordinatları (Şantiye Sahası-2 İçerisinde Yer Alan) Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : ALAN 160 m 2 Tablo- 25. Kaya Ocağı Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : : : : : : : : : ALAN 24,8 ha 26

43 Tablo- 26. Geçirimli Malzeme Alanı-1 Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : ALAN 6,5 ha Tablo- 27. Geçirimli Malzeme Alanı-2 Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : : : : : : : : : : : : : ALAN 7,7 ha 27

44 Tablo- 28. Kazı Fazlası Malzeme Alanı-1 Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : : : : : : : ALAN 4,8 ha Tablo- 29. Kazı Fazlası Malzeme Alanı-2 Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : : : : : ALAN 3,4 ha 28

45 Tablo- 30. Kazı Fazlası Malzeme Alanı-3 Koordinat Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası: Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Zon : -- Ölçek Faktörü : 6 derecelik Ölçek Fak. : Nokta No Y X Enlem :Boylam : : : : : : : : : : : : ALAN 14 ha Proje alanı 1/ ölçekli N49-a2 ve N49-a3 paftalarında yer almaktadır. Proje alanına ait koordinat bilgileri aşağıda, 1/ ölçekli topoğrafik harita ise Ek-5 te verilmiştir. 29

46 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları, Proje konusu faaliyet Temsu Elektrik Üretim A.Ş. tarafından, Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları nı kapsamaktadır. Fizibilite raporunda Silopi Enerji Grubu projesinde yer alan tesislerin keşif bedelleri hesabında önerilen tesisler için hazırlanmış detay projelerden faydalanılmış, bu projelere bağlı olarak tüm tesislerin ayrı ayrı metraj ve keşifleri çıkarılmıştır. Elektromekanik teçhizat yurtdışından temin edileceği için bu teçhizatın keşfi, yurtdışı firmalardan fizibilite aşamasından alınan fiyatlar göz önünde bulundurularak hazırlanmıştır. Yurt içinden sağlanacak türbin emme borusu, kapaklar, ızgaralar, kumanda panoları, kreyn, kablo ve vanaların keşif bedelleri ise yurt içi üretici firmalardan piyasa araştırmaları yapılarak belirlenmiştir. Fizibilite raporunda yer alan keşiflerin hazırlanmasında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü birim fiyatları kullanılmıştır. Proje sahasında inşaat mevsimi çok uzun olmamakla birlikte; baraj gövdesi, batardolar, derivasyon, dolusavak, enerji sualma yapısı, iletim hattı, denge bacası, cebri boru, santral binası ve kuyruk suyu kanalı inşaatlarının toplam 3 yıllık bir süre içerisinde rahatlıkla bitirilebileceği düşünülmektedir. Projede elektromekanik teçhizatın temini ve montajının yapılma işi için 12 aylık bir süre planlanmıştır. İhale dokümanlarının hazırlanması, ihalenin yapılıp siparişin verilmesinden sonra inşaatın son yılı içerisinde elektromekanik teçhizat getirilerek montaj işlerine başlanacaktır. Proje için gerekli olan finans kaynaklarının yatırımcı firma öz kaynakları ile yurtiçi ve yurtdışından kredi sağlanarak karşılanması planlanmaktadır. 30

47 III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama tablosu, Hezil Çayı üzerinde yapımı önerilen Silopi Enerji Grubu önerilen sistemlerinin inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görüşmüştür. Proje ile ilgili planlanan iş programı aşağıdaki zamanlama tablosunda verilmiştir. Tablo- 31. Zamanlama Tablosu 1.YIL 2. YIL 3. YIL 4. YIL Yolların Islahı Şantiyelerin (Kırma Eleme Tesisileri, Hazır Beton Santralleri, İdari ve Sosyal Tesisler) Kurulumu Derivasyon ve Batardolar Baraj Gövdesi, Dolusavak, İletim Kanalı ve Tüneli Santral Binaları, Cebri Borular ve Diğer Üniteler Elektronik Teçhizatın Montajı ve Santralin Devreye Alınması Aşağıda, gerekli başvuru ve izinler sonucu yapılacak arazi hazırlık ve inşaat çalışmalarına ilişkin hazırlanan özet iş akım şeması verilmiştir. Şekil- 7. Özet İş Akım Şeması 31

48 III.3. Projenin fayda-maliyet analizi, Yıllık Faydalar: Silopi Enerji Grubu tesislerinin inşaat işleri keşif bedellerinin hesap edilebilmesi için fizibilite raporunda tesisler için mevcut olan haritalar üzerinde projeler çizilmiş, çizilen bu projeler vasıtası ile her ünitenin ayrı ayrı metraj ve keşifleri çıkarılmıştır. Çıkarılan bu metrajlar DSİ Genel Müdürlüğü ve Karayolları Genel Müdürlüğü birim fiyatlarına göre değerlendirilmiştir. Yapılan hesaplamalara göre önerilen proje Hezil Barajı ve Hezil I HES de 161,98 GWh, Hezil II HES de 135,12 GWh/yıl; Zorova HES ile toplam 151,21 GWh/yıl enerji üretimi yapacaktır. Faydaların hesaplanmasında milli ekonomi açısından yapılan hesaplamalarda hem firm enerji hem de sekonder enerji için 8.0 cent/kwh değeri alınmıştır. Tablo- 32. Hezil I HES Fayda Projeksiyonu YILLAR TOPLAM FAYDA FAYDALARIN BUGÜNKÜ DEĞERİ (%9,5) , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,83 32

49 , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,81 TOPLAM ,63 Tablo- 33. Hezil I HES Fayda Projeksiyonu YILLAR TOPLAM FAYDA FAYDALARIN BUGÜNKÜ DEĞERİ (%9,5) , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,80 33

50 , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,13 TOPLAM ,26 Tablo- 34. Zorova HES Fayda Projeksiyonu YILLAR TOPLAM FAYDA FAYDALARIN BUGÜNKÜ DEĞERİ (%9,5) , , , , , , , , , , , , , , , , , ,55 34

51 , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,32 TOPLAM ,56 Yıllık Giderler: Projenin ekonomik analizinin hesabında, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı nca yayınlanan Ekonomik Karşılaştırmalarda Kullanılacak Kriterler adlı genelge dikkate alınmıştır. Anılan genelgede belirtilen kriterler gereğince; projenin ömrü 50 yıl ve sosyal iskonto oranı %9.5 alınmış, elektromekanik teçhizat için 35. yılda yenileme yapılacağı kabul edilmiştir. 35

52 Fizibilite raporunda yıllık giderleri oluşturan faiz + amortisman + yenileme giderleri hesaplamalarında, faiz ve amortisman oranı olarak alınmıştır. İşletme ve bakım giderleri ise bakım-onarım, yedek parça, sigorta, personel ve genel giderlerden oluşmaktadır ve her bir yapı için kendi çarpanıyla çarpılarak hesaplanmıştır. Gelir Gider Oranı: Fizibilite raporunda yapılan hesaplamalar neticesinde projedeki Hezil Barajı ve Hezil I HES için gelir/gider oranı 2,27, Hezil II HES için gelir/gider oranı 1,51, Zorova HES için gelir/gider oranı 1.31 bulunmuştur. III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer projeler içerisinde Elektrik Nakil Hattı nın tasarlanması ve projelendirilmesi yer almaktadır. Üretilecek elektriği iç ağa (enterkonnekte sisteme) bağlamak amacıyla 154 kv bir Enerji Nakil Hattı yapılacaktır. ÇED Yönetmeliğinde Enerji Nakil Hattının tesis edilmesi iş ve işlemleri için ayrı bir hüküm bulunduğundan söz konusu faaliyet için ayrı olarak başvuruda bulunulacak ve çevresel etkileri ilerleyen dönemlerde ayrı olarak değerlendirilecektir. III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan faaliyetler, inşaat sırasında elektrik ve su temini ile ulaşım sahasındaki yollarda yapılacak düzenleme çalışmaları olarak sıralanabilir. Şantiye sahalarında gerekli olabilecek elektrik ihtiyacı en yakın trafodan sağlanacak, çalışanlar ihtiyacı için gerekli içme suyu damacanalarla satın alınarak, kullanma suyu ise şantiye alanı içerisinde açılacak olan kuyudan karşılanacaktır. Açılacak kuyu ile ilgili olarak 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun a uyulacak olup DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ne başvurularak Yeraltı Suyu Kullanma Belgesi alınacaktır. Proje kapsamında gerekli olan su ihtiyacının yüzey suyundan karşılanması durumunda ise DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nden gerekli görüş ve izinler alınacaktır. III.6. Kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, Proje alanı genel itibari ile hazine arazilerinden oluşmaktadır. Proje alanının içerisinde bulunduğu araziler ile ilgili olarak gerekli tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. Proje sahası olarak kullanılacak kamuya ait alanların kamulaştırma işlemleri; 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli 36

53 Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 15/c maddesi (Değişik: 10/5/ /5 md.) gereğince; kamulaştırma işlemleri EPDK tarafından yürütülecek, bu konuda, verilecek olan kamulaştırma kararı kamu yararı yerine geçecek ve kamulaştırılan taşınmaz mallar tapu kütüğünde hazine adına tescil edilecektir. Proje alanında yamaç eğimi yüksek olduğundan vadi tabanı ve çevresinde tarıma müsait olmadığından dolayı ve proje sahasının membaında projeden birinci derecede etkilenecek bir yerleşim birimi bulunmamaktadır. III.7. Diğer hususlar. Bu bölümde aktarılacak başka bir husus bulunmamaktadır. 37

54 BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI IV.1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek) Proje konusu faaliyet Temsu Elektrik Üretim A.Ş. tarafından, Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları nı kapsamaktadır. Proje alanı 1/ ölçekli N49-a2 ve N49-a3 paftalarında yer almaktadır. Proje alanına ait koordinat bilgileri aşağıda, 1/ ölçekli topoğrafik harita ise Ek-5 te verilmiştir. Proje alanının Zorova HES, Şantiye Alanı-2 (Kırma-Eleme Tesisi-2 ve Hazır Beton Santrali-2), Geçirimli Malzeme Alanı-2, Kazı Fazlası Malzeme Alanı-3 birimlerinin tamamı ile Zorova HES iletim Kanalının bir kısmı Silopi İlçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Hezil Barajı, Hezil I HES, Hezil II HES, İletim Tüneli, Şantiye Sahası-1 (Kırma-Eleme Tesisi-1 ve Hazır Beton Santrali-1), Kazı Fazlası Malzeme Alanı-1, Kazı Fazlası Malzeme Alanı-2, Kaya Ocağı, Geçirimli Malzeme Alanı-1 birimlerinin tamamı ile Zorova HES iletim kanalının bir kısmı Uludere ilçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Proje alanı genel olarak hazine arazileri üzerinde yer almaktadır. yapılacak kadastral çalışmalar ile arazinin vasfı tam olarak belirlenecek ve kamulaştırma çalışmaları uhdesinde projenin etki alanı kesinlik kazanmaya başlayacaktır. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından incelenecek olan Kamulaştırma Planı, kesin durumda onaylanacak ve sonrasında kamulaştırma çalışmaları sonlandırılmış olacaktır. Henüz bu hususta kesinleşmiş bir veri bulunmamaktadır. Proje sırasında yapılacak çalışmalar neticesinde bir takım etkilenimler söz konusu olacaktır. Bunlar daha çok, kazı çalışmaları sırasında açığa çıkacak tozuma, araçların çalışması sırasında açığa çıkacak gürültü, baraj yapısında kullanılacak kaya malzemenin alınması sırasında yapılacak patlatma çalışmaları neticesinde kısa süreli tozuma ve titreşimden ibaret olacaktır. Ancak, sayılan tüm bu hususların gerçekleştirilmesi sırasında özenli/kontrollü çalışılacak olup olası her tür zarar yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. Çalışmalar sırasında projeden etkilenecek alanlar yalnızca yerleşim yerleri değildir. Su kaynakları (akar dere, kuru dere, baraj, gölet vb.), çeşme, kaynak, pınar, çiftçi arkları, su hayatı canlıları da faaliyetten etkilenebilecektir. Bu hususta hazırlanmış ÇED Raporu, detaylandırılmış ve olası her tür etki ayrı değerlendirilerek ilgili önlemler etki başına ayrı olarak ele alınmıştır. 38

55 Arazinin hazırlanması ve inşaat çalışmaları sırasında oluşacak kirletici etkilerinin azaldığı hatta tamamen sonlandığı yerler projenin etki alanını oluşturmaktadır. Buna göre ilerleyen bölümlerde yapılan hesaplamalar dikkate alındığında kirleticiler (gürültü, tozuma, titreşim vb.) ortalama olarak 500 m de etkisiz hale gelmektedir, bu mesafede aynı zamanda projenin etki alanı mesafesini oluşturmaktadır. 3 km yarıçaplı çevresel etüt çalışmaları içerisinde yapılacak baraj çalışmalarında her tür faaliyet ortalama 500 m sonrasında hissedilir boyutta olmayacaktır. IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı, Şekil- 8. Proje Alanı ve Yaklaşık 3 Km Yarıçaplı Etki Alanı 39

56 IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler, 1-Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Genel İklim Özellikleri Projenin içinde yer aldığı Şırnak ilinde iklim, genel özellikleri itibariyle ikiye ayrılır. İlin Güneydoğu Anadolu Bölgesi sınırları içerisinde kalan kısımları Akdeniz iklimine benzer özellikler gösterirken, Doğu Anadolu Bölgesi sınırları içerisinde kalan kısımlarında karasal iklim hâkimdir. Yazlar her iki bölüm için de sıcak geçerken, kışlar Doğu Anadolu Bölgesi içinde kalan kısımda soğuk, Güneydoğu Anadolu Bölgesi içinde kalan kısımda ılıktır. Proje alanı ilin Güneydoğu Anadolu Bölgesi sınırları içerisinde kalmaktadır. 2- Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Sıcaklık Dağılımı Şırnak meteoroloji istasyonu verilerine göre yıllık ortalama hava sıcaklığı o C dir. En yüksek sıcaklık 40.3 o C ile Ağustos, en düşük sıcaklık ise o C ile Ocak ayında gerçekleşmiştir. Tablo- 35. Sıcaklık Değerleri Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Tem. Ağus. Eylül Ekim Kasım Aral. YILLIK Ortalama sıcaklık ( o C) Maksimum sıcaklık ( o C) Minimum sıcaklık ( o C) Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. Şekil- 9. Aylık Sıcaklık Değerleri 40

57 3- Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Yağış Dağılımı Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre yıllık toplam yağış ortalaması mm dir. Günlük maksimum yağış miktarı ise 91.4 mm olarak Aralık ayında meydana gelmiştir. Tablo- 36. Yağış Değerleri Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Tem. Ağus. Eylül Ekim Kasım Aral. YILLIK Toplam Yağış Ortalaması (mm) Maksimum Yağış (mm) Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. Şekil- 10. Aylara Göre Yağış Miktarları 4- Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Nem Dağılımı Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre yıllık ortalama nem miktarı % 41,3 tür. En yüksek nem ortalaması % 62.5 değeri ile Ocak ayında ve en düşük nem ortalaması % 23.1 ile Ağustos ayında gözlenmiştir. Minimum nem değeri ise % 7 ile Ekim ayında gözlenmiştir. Tablo- 37. Ortalama ve Minimum Nem (%) Değerleri Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Tem. Ağus. Eylül Ekim Kasım Aral. YILLIK Ortalama Nem (%) Minimum Nem(%) Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. 41

58 Şekil- 11. Aylara Göre Ortalama ve Minimum Nem Durumu 5- Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Buharlaşma Durumu Şırnak Meteoroloji İstasyonu küçük klima istasyonu olduğu için, buharlaşma ölçümü bulunmamaktadır. 6- Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Sayılı Günler Dağılımı (Sisli, Kar Yağışlı, Karla Örtülü Günler, En Yüksek Kar Örtüsü Kalınlığı vs.) Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre yıllık toplam kar yağışlı günler sayısı 22, orajlı günler sayısı 13.4, sisli günler sayısı 9.7, dolulu günler sayısı 5 ve kırağılı günler sayısı 0.5 dir. Tablo- 38. Sayılı Günler Sayısı Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Tem. Ağus. Eylül Ekim Kasım Aral. YILLIK Kar Yağışlı Günler Sayısı Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Ortalama Sisli Günler Sayısı Ortalama Dolulu Günler Sayısı Ortalama Kırağılı Günler Sayısı Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. 42

59 Şekil- 12. Aylara Göre Sayılı Günler Dağılımı 7- Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Rüzgâr Dağılımı Şırnak Meteoroloji İstasyonu küçük klima istasyonu olduğu için yalnızca 8 yönde ölçüm yapılmaktadır. Tablo- 39. Uzun Yıllar Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK N NE E SE S SW W NW Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. Şekil- 13. Uzun Yıllar Rüzgârın Esme Sayılarına Göre Yıllık Rüzgâr Diyagramı 43

60 Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre yıllık ortalama 1. hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N), 2. hakim rüzgar yönü Kuzey Doğu (NE) ve 3. hakim rüzgar yönü Doğu (E) dur. Rüzgârların esme sayıları toplamının aylara göre dağılımını gösteren grafikler aşağıda verilmiştir. Şekil- 14. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Ocak Ayı) Yukarıdaki şekilde de görüldüğü üzere Ocak ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. Şekil- 15. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Şubat Ayı) 44

61 Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Şubat ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. Şekil- 16. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Mart Ayı) Samsun Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Mart ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. Şekil- 17. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Nisan Ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Nisan ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. 45

62 Şekil- 18. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Mayıs ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu Kuzey (N) dir. verilerine göre Mayıs ayındaki hâkim rüzgâr yönü Şekil- 19. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Haziran Ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Haziran ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. 46

63 Şekil- 20. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Temmuz Ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Temmuz ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. Şekil- 21. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Ağustos Ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Ağustos ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. 47

64 Şekil- 22. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Eylül Ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Eylül ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. Şekil- 23. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Ekim Ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Ekim ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. 48

65 Şekil- 24. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Kasım Ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu Kuzey (N) dir. verilerine göre Kasım ayındaki hâkim rüzgâr yönü Şekil- 25. Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı (Aralık Ayı) Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre Aralık ayındaki hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. Rüzgârların yönlerine göre esme sayıları toplamının mevsimlere göre dağılımı ise aşağıdaki grafik ve tablolarda verilmiştir. 49

66 Tablo- 40. İlkbahar Mevsimine Ait Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı Mart Nisan Mayıs Toplam N NE E SE S SW W NW Şekil- 26. İlkbahar Mevsimine Ait Rüzgârın Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre ilkbahar mevsiminde hâkim rüzgâr yönü Kuzey (N) dir. Tablo- 41. Yaz Mevsimine Ait Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı Haziran Temmuz Ağustos Toplam N NE E SE S SW W NW

67 Şekil- 27. Yaz Mevsimine Ait Rüzgârın Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı Şırnak Meteoroloji İstasyonu Kuzey (N) dir. verilerine göre yaz mevsiminde hâkim rüzgâr yönü Tablo- 42. Sonbahar Mevsimine Ait Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı Eylül Ekim Kasım Toplam N NE E SE S SW W NW Şekil- 28. Sonbahar Mevsimine Ait Rüzgârın Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı 51

68 Şırnak Meteoroloji İstasyonu yönü Kuzey (N) dir. verilerine göre sonbahar mevsiminde hâkim rüzgâr Tablo- 43. Kış Mevsimine Ait Rüzgârın Esme Sayıları Toplamı Eylül Ekim Kasım Toplam N NE E SE S SW W NW Şekil- 29. Kış Mevsimine Ait Rüzgârın Uzun Yıllar Esme Sayılarına Göre Rüzgâr Diyagramı Şırnak Meteoroloji İstasyonu Kuzey (N) dir. verilerine göre kış mevsiminde hâkim rüzgâr yönü 8- Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Rüzgâr Hızı Dağılımı Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre yıllık ortalama rüzgâr hızı 2.1m_sec olarak tespit edilmiştir. Ortalama rüzgar hızının en yüksek olduğu ay Mayıs ayı olup, belirlenen ortalama rüzgar hızı değeri 2.3m_sec dir. Ortalama Rüzgâr Hızı (m_sec) Tablo- 44. Ortalama Rüzgâr Hızı Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık YILLIK 2,0 2,1 2,1 2,2 2,3 2,0 1,9 2,1 2,1 2,2 2,0 1,9 2,1 Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. 52

69 Şekil- 30. Ortalama Rüzgâr Hızı (m/s) En hızlı esen rüzgar 15.5 m/s hızında olup Kuzey Doğu (NE) yönündedir. Tablo- 45. Rüzgâr Durumu Maksimum Rüzgâr Yönü Maksimum Rüzgâr Hızı (m_sec) Ocak E 9,4 Şubat NE 9,4 Mart NE 12,3 Nisan E 9,4 Mayıs NE 12,3 Haziran SW 9,4 Temmuz NE 12,3 Ağustos NE 12,3 Eylül NE 15,5 Ekim E 9,4 Kasım SE 9,4 Aralık SE 9,4 YILLIK NE 15,5 Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. Aşağıdaki tabloda Şırnak Meteoroloji İstasyonu ortalama hızları verilmiştir. arasında rüzgârın aylık ve yıllık 53

70 Tablo- 46. Uzun Yıllar Rüzgârın Ortalama Hızı (m_sec) (Aylık ve Yıllık) I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK N 1,9 2,0 2,0 2,0 2,5 2,0 1,9 2,1 2,1 2,1 1,8 1,9 2,0 NE 2,5 2,5 2,3 2,3 2,7 2,7 2,5 2,7 2,2 2,4 2,4 2,3 2,5 E 2,2 2,4 2,4 2,4 2,4 1,9 1,9 2,1 2,3 2,3 2,1 2,1 2,2 SE 2,4 2,9 2,6 2,7 2,8 2,8 2,6 2,7 2,7 2,9 2,8 2,3 2,7 S 1,8 1,9 2,0 2,3 2,3 2,1 2,1 2,3 2,3 2,3 1,9 1,7 2,1 SW 2,2 2,4 2,6 2,8 2,9 3,0 3,2 3,1 3,1 2,8 2,4 2,1 2,7 W 1,6 1,8 1,9 2,2 2,1 2,2 2,0 2,2 2,2 2,1 2,0 1,9 2,0 NW 1,7 2,4 1,7 2,4 2,3 1,9 2,2 1,9 2,5 1,7 1,8 1,6 2,0 Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. Şekil- 31. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Yıllık) Yukarıdaki, yönlere göre rüzgârın yıllık ortalama hızlarının çizildiği grafiğe göre, rüzgâr en hızlı Güney Batı (SW) ve Güney Doğu (SE) yönlerinden esmektedir. Rüzgârların ortalama hızlarının mevsimlere göre dağılımı aşağıdaki tablolarda verilmiştir. Tablo- 47. İlkbahar Mevsimine Ait Rüzgârın Ortalama Hızı (m_sec) Mart Nisan Mayıs Ortalama N 2,0 2,0 2,5 2,2 NE 2,3 2,3 2,7 2,4 E 2,4 2,4 2,4 2,4 SE 2,6 2,7 2,8 2,7 S 2,0 2,3 2,3 2,2 SW 2,6 2,8 2,9 2,8 W 1,9 2,2 2,1 2,1 NW 1,7 2,4 2,3 2,1 Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre, ilkbahar mevsiminde rüzgâr en hızlı Güney Batı (SW) yönünden esmektedir. 54

71 Şekil- 32. İlkbahar Mevsimine Ait Rüzgârın Ortalama Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı Tablo- 48. Yaz Mevsimine Ait Rüzgârın Ortalama Hızı (m_sec) Haziran Temmuz Ağustos Ortalama N 2,0 1,9 2,1 2,0 NE 2,7 2,5 2,7 2,6 E 1,9 1,9 2,1 2,0 SE 2,8 2,6 2,7 2,7 S 2,1 2,1 2,3 2,2 SW 3,0 3,2 3,1 3,1 W 2,2 2,0 2,2 2,1 NW 1,9 2,2 1,9 2,0 Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre, yaz mevsiminde rüzgâr en hızlı Güney Batı (SW) yönünden esmektedir. Şekil- 33. Yaz Mevsimine Ait Rüzgârın Ortalama Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı 55

72 Tablo- 49. Sonbahar Mevsimine Ait Rüzgârın Ortalama Hızı (m_sec) Eylül Ekim Kasım Ortalama N 2,1 2,1 1,8 2,0 NE 2,2 2,4 2,4 2,3 E 2,3 2,3 2,1 2,2 SE 2,7 2,9 2,8 2,8 S 2,3 2,3 1,9 2,2 SW 3,1 2,8 2,4 2,8 W 2,2 2,1 2,0 2,1 NW 2,5 1,7 1,8 2,0 Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre, sonbahar mevsiminde rüzgâr en hızlı Güney Batı (SW) ve Güney Doğu (SE) yönlerinden esmektedir. Şekil- 34. Sonbahar Mevsimine Ait Rüzgârın Ortalama Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı Tablo- 50. Kış Mevsimine Ait Rüzgârın Ortalama Hızı (m_sec) Aralık Ocak Şubat Ortalama N 1,9 1,9 2,0 1,9 NE 2,3 2,5 2,5 2,4 E 2,1 2,2 2,4 2,2 SE 2,3 2,4 2,9 2,5 S 1,7 1,8 1,9 1,8 SW 2,1 2,2 2,4 2,2 W 1,9 1,6 1,8 1,8 NW 1,6 1,7 2,4 1,9 Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre, kış mevsiminde rüzgâr en hızlı Güney Doğu (SE) yönünden esmektedir. 56

73 Şekil- 35. Kış Mevsimine Ait Rüzgârın Ortalama Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı Rüzgârların ortalama hızlarının aylara göre dağılımı aşağıdaki grafiklerde verilmiştir. Şekil- 36. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Ocak Ayı) 57

74 Şekil- 37. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Şubat Ayı) Şekil- 38. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Mart Ayı) 58

75 Şekil- 39. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Nisan Ayı) Şekil- 40. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Mayıs Ayı) 59

76 Şekil- 41. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Haziran Ayı) Şekil- 42. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Temmuz Ayı) 60

77 Şekil- 43. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Ağustos Ayı) Şekil- 44. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Eylül Ayı) 61

78 Şekil- 45. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Ekim Ayı) Şekil- 46. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Kasım Ayı) 62

79 Şekil- 47. Rüzgârın Hızına Göre Rüzgâr Diyagramı (Aralık Ayı) 9- Faaliyetin Gerçekleştirileceği Yerin Fırtınalı Günler, Kuvvetli Rüzgârlı Günler İle İlgili Bilgileri Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre yıllık ortalama kuvvetli rüzgârlı günler sayısı 0 olarak belirlenmiştir. Tablo- 51. Ortalama Kuvvetli Rüzgârlı Günler Sayısı I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK Ortalama Kuvvetli Rüzgârlı Günler Sayısı Meteoroloji Genel Müdürlüğü Meteoroloji İst. EK-6 de Şırnak Meteoroloji İstasyonu Meteorolojik verileri verilmiştir. IV.2.2. Bölgesel ve proje alanını Jeolojik özellikleri (Sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası ve inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5000 yada varsa 1/1000 ölçekli) jeoloji haritası ile stratigrafik kolon kesitleri, özellikle HES sahasında yüzeylenen birimlerin fiziksel özellikleri ile jeoformolojik, özellikler, tektonik hareketler, heyelan, benzersiz oluşumlar, çığ, sel, kaya düşmesi), Tüm jeolojik detayların verildiği, Mühendislik Jeolojisi Fizibilite Raporu (Rapor, Jeoloji Haritaları, Deprem Ve Diri Fay Haritaları, Bölgedeki Diğer Projeleri Gösterir Haritalar Vs.) Ek- 7 de verilmiştir. Silopi Enerji Grubu projesi; Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde Şırnak ili, Silopi ilçesi nin kuzey doğusunda, Hezil Çayı nın üzerindedir. Tesis yerleri 1/25000 ölçekli Cizre N49-a3 ve N49-a2 No lu haritalarda bulunmaktadır. 63

80 HEZİL BARAJI SEDDESİ Şekil- 48. Baraj Seddesi Yeri Uydu Görüntüsü İnceleme alanı ve çevresinde, Güneydoğu Anadolu otoktonlarına ait Genç Devoniyen- Kuvaterner aralığında gelişmiş formasyonlar bulunmaktadır. 64

81 Şekil- 49. Proje Alanına ait 1/ ölçekli jeolojik görüntü Proje alanında, Erken Karbonifer yaşlı Belek Formasyonu, Genç Permiyen yaşlı Gömaniibirik formasyonu, Erken Triyas yaşlı Çığlı Grubu, Orta Triyas-Erken Kretase yaşlı Cudi Grubu, Apsiyen-Senoniyen yaşlı Adıyaman Grubu, Genç Kaniyen-Erken-Maastrihiyen yaşlı Bozova Grubu, Orta Maastrihiyen yaşlı Üçkiraz Formasyonu, Orta-Genç Maastrihiyen- Palesen yaşlı Germav Formasyonu, Genç Palesen yaşlı Becirman Formasyonu, Eosen yaşlı Midyat Grubu ve Orta-Genç Miyosen yaşlı Şelmo Formasyonu mostrada bulunmaktadır. 65

82 Şekil- 50. Proje Alanı Stratigrafik Kolon Kesiti 66

83 Köprülü Formasyonu ( Üst Devoniyen Alt Karbonifer / DCK) Bu formasyon, inceleme alanında mostra veren en yaşlı formasyondur. Çoğunlukla gri-siyah renkli, ince-orta, bazen kalın tabakalı geçirimsiz-az geçirimli, iyi kalitede silttaşı, kireçtaşı, kumtaşı, şeyl, marnlı kumtaşı seviyelerinden oluşmuştur. Hezil Barajı nın m mansabında, Belek Formasyonu nun altından yüzeye 650,00 m kotu civarında mostraya çıkar, mansapta Silopi Barajı eksenine tekabül eden yükselim ekseninde m kotuna yükselir. Fotoğraf- 2. Köprülü Formasyonu Üzerinde Bulunan Şırnak Barajı Belek Formasyonu (Alt Karbonifer / Cb) Bu formasyon, Köprülü Formasyonu üzerine uyumlu olarak gelir. Siyah, koyu boz, boz renkli, kripto-mikro-ince kristalin, az gözenekli, sıkı, sert, köşeli, pürüzlü, kırıklı, hidrokarbon kokulu, orta kalın-çok kalın tabakalı, yer yer şeyl bantlı kireçtaşından oluşmuştur. Silopi Baraj gölü üst kotlarında mostradadır. Hezil Barajı yerine mansabında mostradadır. Gomaniibirik Formasyonu (Üst Permiyen / Pg) Bu formasyon, Belek formasyonu üzerine diskordans olarak gelir. Kahvemsi boz, koyu boz, siyah renkli, orta-kalın yer yer ince tabakalı, hidrokarbon kokulu, kireçtaşı, killi kireçtaşı, şeyl ve marnlardan oluşmuştur. Alt ve üst seviyelerde kireçtaşı, orta seviyede kömürlü silttaşı, kumtaşı ve şeyller egemendir. Pur kireçtaşı olan seviyelerinde yer yer karstlaşma mevcuttur. Hezil Barajı bent yerinde temel kaya durumundadır. Tabaka eğimleri 20-25o memba yönündeeğimli olup baraj yerinin membaında Çığlı Grubu altına dalmakta, mansaba doğruda yükselerek Silopi Baraj yeri civarında m kotlarında yaygın şekilde mostrada bulunmaktadır. 67

84 Fotoğraf- 3. Hezil Barajı mansabı, sağ sahilde Gomaniibirik Fm. görünümü Fotoğraf- 4. Hezil Barajı mansabı, sol sahilde Gomaniibirik Fm. (şeyl katkılı kireçtaşı) Çığlı Grubu ( Alt Triyas / TRç) Çığlı Grubu Hezil Baraj yerinin hemen membasında Gomaniibirik Formasyonu üzerinde uyumlu olarak gelen üç formasyondan oluşmuştur. Altta bulunan ve çoğunlukla sarı-boz renkli, çok ince-ince-orta, yer yer kalın tabakalı kireçtaşından oluşan birime Uludere Formasyonu, ortada olan sarı, yeşilimsi, mor renkli şeyl, marn, kumtaşı ve killi kireçtaşından oluşan seviyeye Yoncalı Formasyonu ve üstte bulunan pembemsi, yeşilimsi, boz-sarımsı ince-orta tabakalı kireçtaşı-killi kireçtaşından oluşan seviyeye de Uzungeçit Formasyonu adı verilmiştir. 68

85 Fotoğraf- 5. Hezil Barajı membası, altta Gomaniibirik Fm., ortada Çığlı Grubu Yoncalı Fm., (kiltaşı-marn) üstte Cudi Grubu Kireçtaşları ndan bir görünüm Cudi Grubu (Orta Triyas-Alt Kretase / TRKc) Çığlı Grubu üzerine uyumlu olarak gelir. İki formasyona ayrılmıştır. Altta, Çanaklı Formasyonu (masif orta-kalın-yer yer ince tabakalı, gri, koyu gri, beyaz, siyah renkli dolomit ve kireçtaşından oluşmuştur.), üstte, muhtemelen uyumsuz olarak Lat Dağı formasyonu (açık boz, koyu boz, siyah renkli, ince-orta-kalın tabakalı dolomit ve kireçtaşlarından oluşmuştur.) gelir. Bu iki formasyon da baraj gölü ortalarından sonra göl alanında mostrada bulunur. Mardin Grubu (Km) Cudi Grubu Lat Dağı formasyonu üzerine uyumsuz olarak gelir. Altta; şarabi renkli kumtaşları arasında alacalı, yeşilimsi ve açık mavi renkli marn katkılarından oluşmuş Areban Formasyonu (Kma), üstte; kahve, koyu gri renkli, orta-kalın tabakalı, şeker dokulu ayrılmamış dolomit ve kireçtaşında oluşmuş olan Derdere Formasyonu (Kmd) gelmektedir. Mardin Grubu na ait birimler Hezil Barajı gölalanı nihayetine doğru talveg kotu ve üstünde mostradadır. Üzerine uyumsuz olarak Adıyaman Grubu gelir. Adıyaman Grubu (Ka) Adıyaman Grubu biri diğeri ile yanal ve düşey geçişli Karaboğaz, Ortabağ, Beloka ve Sayındere Formasyonları olmak üzere 4 formasyona ayrılır. Ortabağ Formasyonu (Kao) Bu formasyon gri, koyu gri, siyah renkli, ince-orta-yer yer kalın tabakalı yer yer laminalanma-yapraklanmalı, alglı, hidrokarbonlu, mikrofosilli kill-kumlu kireçtaşı,marn, 69

86 kiltaşından oluşmuştur. Rezervuarın sonuna doğru maksimum su kotu civarında talveg kotu ve maksimum su kotu üstümde mostradadır Sayındere Formasyonu (Kas) Bu formasyon gri, açık gri, mavimsi gri renkli, fosilli kavkılı, killi kireçtaşı, marn ve kalkarenit seviyelerinden oluşmuştur. Hezil Barajı maksimum civarında su kotu civarında ve üstünde mostradadır. Şırnak Barajı bu formasyon üzerinde inşa edilmiş ve su tutulmuştur. Fotoğraf- 6. Sayındere Formasyonu üstünde Şırnak Barajı (inşa halinde) Bozova Formasyonu (Kb) Bu formasyon mavimsi gri, yeşil gri, kirli beyaz, beyaz renkli, dağılgan, midye kabuğu kırılma yüzeyli, ince orta tabakalı marn, kumlu killi marn (yer yer tebeşirli, çortlü marn, killi kireçtaşı, şeyl, silttaşı kumtaşı içerir) seviyelerinden oluşmuştur. Hezil Barajı göl alanı dışında kalır. Üçkiraz Formasyonu (Kü) Bu formasyon Bozova Formasyonu üstüne uyumlu olarak gelir. Gri renkli, kırılma yüzeyi gri, koyu gri yeşilimsi-mavimsi gri renkli orta kalın tabakalı killi kireçtaşı ve marnlardan oluşmuştur. Baraj gölü üstünde mostradadır. Germav Formasyonu (KTg) Bu formasyon gri, yeşilimsi-mavimsi gri, killi kireçtaşı, marn, kumlu marn ve şeylerden oluşmuştur. Baraj gölü üstünde mostradadır. 70

87 Midyat Grubu (Teom) Bu grup; Gercüş, Kavalköy, Hoya, Gaziantep, Havillati ve Germav Formasyonları olmak üzere altı ayrı formasyondan oluşmuştur. Baraj gölü üstünde mostradadır. Ancak burada altta, Gercüş Formasyonu (Teg), (kızıl kahve, gri, kırmızı, kirli beyaz, yeşilimsi renkte, ince-orta-kalın ve renkte, çapraz tabakalı, kumtaşı, silttaşı, kiltaşı, konglomera, marn vb. kırıntılı kayalardan oluşmuş), üstte Midyat Grubu (Teom), (dolomiy, kireçtaşı) adı altında incelenmiştir. Şelmo Formasyonu (Tmş) Genelde karasal nitelikte kırıntılı kayalardan oluşmuştur. Kırmızı, kızıl, kahve gri, yeşilimsi alacalı renkte konglomera, kumtaşı, miltaşı, şeyl, çamurtaşı seviyelerinin ardalanması ve girikliğinden oluşmuştur. Alt seviyelerinde yer yer jips bant, adese ve mercekleri bulunur. Alt sınırı genel olarak uyumsuzdur. TEKTONİZMA Afrika Plakasını çevreleyen okyanus ortası sırtlarının ıraksayan levha sınırlarındaki hareket ve Kızıldeniz deki açılma nedeniyle Arap Plakası Afrika plakası ile beraber kuzeye doğru kayarak Afrika-Arabistan ve Avrasya levhalarının kuzey-güney doğrultuda yakınsamalarına ve birbirlerini sıkıştırmalarına neden olmuştur. Bunun sonucu olarak Arabistan levhası, Bitlis-Zagros Kenet Kuşağı (BZKK) veya Güneydoğu Anadolu Bindirmesi boyunca Avrasya plakasının alt na dalarak çarpışmışlardır (şengör, 1980). Günümüzde de devam eden bu sıkışma sonucunda Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve kuzey kesiminde Kuzey- Güney yönlü sıkışmanın özelliğini gösteren bir fay sistemi gelişmiştir. Şekil- 51. Sol yönlü doğrultu atım sisteminden türeyen ana kırılma ve kıvrımlanmaların tür ve doğultu ilşkileri (Harding 1974 ten kısmen değiştirilerek, Bingöl den ) 71

88 Bu fay sistemi içinde bindirme fayları, makaslama fayları, normal faylar ve büyük açılma çatlakları gelişmiştir. Bölgeyi etkileyen bu fayların en büyükleri sol yönlü Doğu Anadolu Fay Zonu ve Bitlis Zagros Kenet Kuşağı adı verilen bindirme karakterli faylardır. Lice Fay Zonu, Adıyaman Fay Zonu, Bozova ve Kalecik fayları gibi Bölgedeki bütün kırık hatlar bu sisteme bağlı olarak gelişmiş faylardır. Doğu-batı gidişli faylar tamamen ters fay veya bindirme karakterli faylardır. Kuzey-güney gidişli faylar da normal eğim atımlı faylar veya açılma çatlakları (gerilme çatlakları) şeklinde gözlenmektedir. Güneydoğu Anadolu'da Miyosen tektoniği sonucu bindirme fayları boyunca taşınmaları ile üç yapısal kuşak oluşmuştur. Kuzeyde, Malatya Pötürge Bitlis Masifi (metamorfikler), ortada Güneydoğu Anadolu ofiyolit kuşağı, güneyinde ise Kenar Kıvrımları Kuşağı (Otokton birimler) oluşmuştur. Silopi Enerji Grubu HES Projesi Kenar Kıvrımları Bölgesi içinde yer almaktadır. Bitlis Masifi Cephe Şariyajı ve Güneydoğu Anadolu Baş Şariyajı boyunca; Anadolu Levhası güneye, Arabistan Levhası üzerine itilmiştir. Bunun sonucu, Bitlis Masifi Ofiyolit kuşağı üzerine, Ofiyolit kuşağı da Kenar Kıvrımları kuşağında bulunan otokton genç çökellerin üzerine bindirmiştir. Tüm zamanlar boyunca Kenar Kıvrımları Bölgesi sedimantasyon havzası niteliği muhafaza etmiş ve bu alanda çoğunlukla sığ deniz fasiyesinde sedimantasyon olmuş, bilahare metamorfizma ve magmatik intrüzyonlar meydana gelmiştir. Bölgedeki orojenik hareketler şiddetli gelişmemiş, zaman zaman transgresyon ve regrasyonlar vuku bulmuştur. Asil kıvrımlanma ve bindirme olayları Miyosen'den sonra oluşmuş, güneye doğru yer yer km'lik itmeler oluşmuş, bunun neticesinde eksenleri KB-GD doğrultulu, çoğunlukla güney kanatları, kuzey kanada göre daha eğimli, dik ve devrik olan kıvrımlar oluşmuştur. Açılma çatlakları veya normal faylar, çok derinlere kadar devam ettiklerinden, bölgede jeotermal kaynaklar açisindan en önemli faylardır. Bu güne kadar bölgede tespit edilen bütün jeotermal kaynaklar yaklaşık K 5-10 D doğrultulu gerilme çatlakları ve kuzeydoğu doğrultulu verev gerilme çatlakları üzerinde gelişmişlerdir. Bölgede Gaziantep - Kartalköy, Adıyaman - Çelikhan Tilek, Rötükan, Bistikan ve Bigar, şanlıurfa - Karaali, Diyarbakır -Çermik, Batman, Siirt - Billoris, Şırnak Hısta, Besta Meryem, Nasrafan ve Zümrütdağ ve Mardin Dargeçit - Germav da bulunan termal kaynakların tümü, bu gerilme çatlakları boyunca yüzeye çıkan jeotermal kaynaklardır. 72

89 Şekil- 52. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde jeotermal kaynakların dağılımı Baraj gövdesi altında alüvyonun ve yamaç dilberinde oluşmuş moloz gibi zeminlerin kalması halinde geçirgenlik ve stabilite sorunlarına neden olacağı aşikârdır. Bu nedenle baraj gövdesi altındaki alüvyonun ve yamaç molozunun tamamen kaldırılması halinde baraj yerinde toprak kayması, heyelan, büyük kaya göçmesi, yük altında temelde oturma, erime, şişme gibi stabilite sorunları görülmeyecektir. Nitekim Hezil Barajı yerindekine benzer özellikteki temel kaya birimleri üzerinde inşa edilen Silopi ve Şırnak Barajları yerinde açılan sondaj kuyularından sıyırma sınırına yakın bölgelerden alınan karot örnekleri üzerinde yapılan laboratuar deneyleri sonuçlarına göre baraj yerlerinde bulunan temel kaya birimlerinin minimum taşıma gücü; % 3 indirgeme katsayısına göre 21,2 kg/cm 2 hesaplanmış ve temel kayanın beton barajı taşıyabilecek yapıda olduğuna karar verilmiştir. Ancak, açılan sondajlardan alınan karotların RQD değerlerinin düşük çıkması; temel kayanın üst seviyelerde kırık ve çatlakların yoğunluğuna bağlı yorumlanmış ve bu nedenle de baraj gövdesi altında 2,5 m aralıklı karelaj halinde 15 m derinlikte konsolidasyon enjeksiyonu yapılması uygun görülmüştür. Sonuç olarak Hezil barajı bent yeri ve göl alanında stabilite sorununa neden olabilecek bir durum görülmemiştir. IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yer altı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı), İnceleme alanı oldukça sarp ve dağlık bir alan içinde çok derin oyulmuş Hezil Çayı vadisi içinde yer almaktadır. Bu alanda Genç Devoniyen-Erken Karbonifer yaşlı Köprülü Formasyonu, Erken Karbonifer yaşli Belek Formasyonu, Üst Permiyen Yaşlı Gomaniibirik Formasyonu, Erken Triyas yaşlı Çığlı Grubu, Orta Triyas-Alt Kretase yaşlı Cudi Grubu, Apsiyen-Senoniyen yaşlı Mardin Grubu, Kampaniyen yaşlı Adıyaman Grubu, Genç Kaniyen- Erken-Maastrihiyen yaşlı Bozova Grubu, Orta Maastrihiyen yaşlı Üçkiraz Formasyonu, Orta- 73

90 Genç Maastrihiyen-Palesen yaşlı Germav Formasyonu, Genç Palesen yaşlı Becirman Formasyonu, Eosen yaşlı Midyat Grubu ve Orta-Genç yaşlı Şelmo Formasyonu na ait çok sayıda farklı geçirgenlikte kaya türleri mostradadır. Bölge, özellikle kış ve bahar aylarında yüksek yerlere kar, düşük kotlardaki yerlere yağmur şeklinde yüksek miktarda yağış düşmekte, topoğrafik ve jeolojik yapı nedeni ile farklı geçirgenlikteki kaya türleri sınırından değişik kotlarda çok sayıda irili ufaklı kaynaklar deşarj olmaktadır. Bu kaynaklar içinde en büyüğü m kotlarında bulunan ve Hilal Dereyi besleyen Mijin Kaynakları dır. Bu kaynaktan Şırnak içme suyu için 500 l/s su kapalı sistem (demir boru) ile isale edilmiştir. Hilal Dereyi besleyen kaynakların toplam debileri 1,5-2 m 3 kadardır. Hezil Vadisi nin m talveg kotları arasındaki kesiminin sağ ve sol sahilinde m kotlarının mevcudiyeti ile vadi derinliğinin yer yer m kadardır. Yakın çevrede bu derinliğe yakın derinlikte başka da bir vadi bulunmadığı için tüm seviyelerden çıkan kaynak Hezil Çayı nı vadisini beslemektedir. Hezil Baraj yerinde Alt kesimde kireçtaşı, orta kesimde kömürlü kumtaşı, silttaşı ve kiltaşları, üst kesimde kumtaşı, kiltaşı, marn ara seviyeli kireçtaşları kapsar. İnce orta kalın tabakalı, gri, koyu gri, siyah, bej, kirli sarı, açık gri vb. renklerde bol fosilli kireçtaşı, marn ve şeylerden oluşur. Baraj zemininde geçirimsiz malzeme olan kil ve marn bulunmaktadır. Santral yerinde ise Hezil Çayı nın alüvyonu vardır. Alüvyon altında temel kaya olarak karasal kırıntılılar görülür. Tabanında tüfitler ve bazalt ara katkıları kapsayan konglomera kumtaşı ve marn tabakaları ile başlar, üste doğru kırmızı ve kırmızımsı gri renkli, sert ve kalın tabakalı konglomeralarla devam eder. Konglomeraları, oluşturan elemanlar taban seviyelerinde çeşitli formasyonlardan türeme bloklardan oluşmuştur. Ayrıca serpantin, çört, kireçtaşı çakılları da mevcuttur. Alüvyon zemin kaldırılarak santral binası temel kaya üzerine oturtulacaktır. Hezil Barajı bent yerinde, altta; geçirimsiz ve az geçirimli özellikte, killi-kumlu-siltli kireçtaşı, kiltaşı, şeyl, üstte kalın-orta kalın tabakalı, kırıklı, çatlaklı, yüzeyde yer yer karstik boşluklu ve yer yer geçirimli olabilen şeyl bantlı kireçtaşı bulunur. Baraj yerinde dere yatağında 7 8 m kalınlıkta geçirimli ve taşıma gücü zayıf, kaba alüvyon olduğu tahmin edilmiştir. Kati Proje aşamasında açılacak temel araştırma sondajları ile baraj yerindeki kaya birimlerin taşıma gücü ile geçirgenlik mertebeleri ayrıntılı olarak incelenecek ve alınan sonuçlar doğrultusunda baraj yerinde memba ve mansap yönünde su kaçaklarını önlemek veya minimize etmek için gerekli enjeksiyon perdesinin boyutu belirlenecektir. Netice olarak Hezil Baraj yeri ve göl alanındaki formasyonların litolojik özellikleri ve yapısal konumları, ile baraj yeri ve göl alanı civarında farklı seviyelerden irili ufaklı çok sayıda kaynağın Hezil vadisini besliyor olması ve yakın çevrede Hezil Çayı vadisinden daha derin bir vadinin bulunmaması baraj yeri ve göl alanından önemli bir su kaçağının olmamasının işaretleri olarak kabul edilmiştir. Ancak baraj yerinde kireçtaşı tabakaları içinde yüzeye yakın gelişmiş muhtemel kırık, çatlak ve karstik boşlukların olabileceği ve bu yol ile baraj yerinden mansaba kısa sızma boylu su kaçaklarının olabileceği düşünülmektedir. Bu nedenle baraj gövdesi altında dere yatağında bulunan alüvyonunun ve yamaç diplerinde bulunan yamaç molozunun tamamen temizlenmesi sureti ile baraj gövdesinin temel kayaya oturtulması halinde; baraj ekseni boyunca talvegde 60,00 m, sağ ve sol sahil kret kotunda 100,00 m derinlikte olacak şekilde bir enjeksiyon perdesinin oluşturulması ve bu perdenin sağ sahilde içeriye doğru 250,00 m kadar uzatılması halinde baraj yeri ve göl alanından su kaçaklarının olmayacağı veya minimum düzeye indirilmiş olacağı kanaatine varılmıştır. 74

91 Nitekim DSİ tarafından benzer bir litolojide inşa edilen Silopi Barajı yerinde, 630 m kotunda 60,00 m derinlikte, gri siyah renkli kireçtaşı, kumtaşı, marn şeyl ardalanması (Köprülü Fm.) üstünde açılan SK-1 kuyusunda yapılan basınçlı su tecrübesinde 00,00-40,00 m arasında 5-15 Lugeon, 40,00-60,00 m arasında 2-5 Lugeon mertebesinde, 597,00 m kotunda 50,00 m derinlikte açılan SK-2 de 16,00-50,00 m arasında temel kayada yapılan basınçlı su tecrübesinde Lugeon mertebesinde, 692 m kotunda, 100,00 m derinlikte açılan ve 00,00-10,00 m arasında yamaç molozu, 10,00-100,00 m arasında; gri siyah renkli kireçtaşı, kumtaşı, marn şeyl ardalanmasını kesen SK-3 kuyusunda yapılan basınçlı su tecrübesinde 10,00-60,00 m arasında 5-20 Lugeon, 60,00-100,00 m arasında 3-5 Lugeon mertebesinde su zayiatı tespit edilmiştir. Bu sonuçlara göre Silopi Barajı bent yerinde ve göl alanının % 90 ında temel kaya durumunda olan gri siyah renkli kireçtaşı, kumtaşı, marn ve şeyl birimi (Köprülü Fm.) en az 60,00 m derinliğe kadar geçirimli, daha sonra az geçirimli-geçirimsiz özellikte bulunmuş, sıyırma kazısı kotuna göre 50 m derinlikte enjeksiyon perdesi oluşturulduktan sonra barajdan hiç su kaçağı olmamıştır. Bu durum birimin kırık ve çatlaklarının su ile dolduktan sonra iletkenliğinin azaldığını ve yapılan ıslahın yeterli olduğunu göstermiştir. Şırnak Barajı yerinde de 2 adet 60,00 ar m, 1 adet 70 m olmak üzere 3 adet toplam 190 m temel araştırma sondajı açılmış, bir kuyuda 9,50 m yamaç molozu, birinde de 9,50 m alüvyon geçilmiş, 170, 00 m kayada basınçlı su tecrübesi yapılmış, tecrübelerde her üç kuyuda da 5-20 Lugeon mertebesinde su kaçakları oluşmuş, baraj ekseni boyunca m derinlikte perde teşkil edilmiş, barajda su tutulmuş ve su kaçağı olmadığı görülmüştür. Netice kuyu loğlarında görülen su kaçaklarının baraj gölü dışına su taşıyacak irtibatı olmadığı, su alıp doygun hale gelince geçirimsizleştiğini göstermiştir. Tüm jeolojik detayların verildiği, Mühendislik Jeolojisi Fizibilite Raporu (Rapor, Jeoloji Haritaları, Deprem Ve Diri Fay Haritaları, Bölgedeki Diğer Projeleri Gösterir Haritalar Vs.) Ek-7 de verilmiştir. IV.2.4. Hidrolojik özellikler (yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), içme suyu ve kullanma suyu amaçlı kullanım durumları, Silopi Enerji Grubu projesi; Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde Şırnak ili, Silopi ilçesi nin kuzey doğusunda, Hezil Çayı nın üzerindedir. İnceleme alanının membasında Ballı barajı, Kavşaktepe barajı, Musatepe barajı, Çetintepe barajı bulunmaktadır. 75

92 Şekil- 53. Yakın çevresindeki projeler 76

93 Şekil- 54. Türkiye nin Su Toplama Havzaları Tablo- 52. Türkiyede tanımlanan su toplama havzaları Havza No Havza Ortalama yıllık akış, km3 Potansiyel İştirak Oranı 21 Fırat ve Dicle Havzası 52,94 28,5 22 Dogu Karadeniz Havzası 14,90 8,0 17 Dogu Akdeniz Havzası 11,07 6,0 09 Antalya Havzası 11,06 5,9 13 Batı Karadeniz Havzası 9,93 5,3 08 Batı Akdeniz Havzası 8,93 4,8 02 MARMARA HAVZASI 8,33 4,5 18 Seyhan Havzası 8,01 4,3 20 Ceyhan Havzası 7,18 3,9 15 Kızılırmak Havzası 6,48 3,5 12 Sakarya Havzası 6,40 3,4 23 Çoruh Havzası 6,30 3,4 14 Yeşilırmak Havzası 5,80 3,1 03 Susurluk Havzası 5,43 2,9 24 Aras Havzası 4,63 2,5 16 Konya Kapalı Havzası 4,52 2,4 07 Büyük Menderes Havzası 3,03 1,6 25 Van Gölü Havzası 2,39 1,3 04 Kuzey Ege Havzası 2,09 1,1 05 Gediz Havzası 1,95 1,1 01 Meriç-Ergene Havzası 1,33 0,7 06 Küçük Menderes Havzası 1,19 0,6 19 Asi Havzası 1,17 0,6 10 Burdur Göller Havzası 0,50 0,3 11 Akarçay Havzası 0,49 0,3 Proje alanı Fırat-Dicle havzası içerisinde bulunmaktadır. İlin en önemli akarsuyu Kızılsu, Hezil ve Habur Çaylarının beslediği Dicle Nehridir. 77

94 Tablo- 53. İlin Önemli Akarsuları Akarsu Adı İl Sınırları İçinde Uzunluğu (Km) Debisi (m 3 /s) Kolu Olduğu Nehir Hezil Çayı 67 17,03 Dicle Nehri Çağlayan Çayı 55 4,87 Dicle Nehri Kızılsu Çayı Dicle Nehri Dicle Nehri 95 Dicle Nehri Hezil Çayı üzerinde akım gözlem datası toplamak amacı ile kurulmuş olan akım gözlem istasyonları mevcuttur. Bu istasyonlar: 2625 (EİE) Hezil Çayı Girikhan (A = km 2 ) , (2625 (EİE) AGİ nin gözlem aralığı Akım Gözlem Yıllıklarında değersiz olarak görülmektedir.) (DSİ) Değerlendirmelerine rastlanamamıştır (DSİ) Değerlendirmelerine rastlanamamıştır (EİE) AGİ nin eksik olan yılları 2610 (EİE) AGİ ile ortak olan ve ortak periyodunda yapılan korelasyon analizleri sonucunda tamamlanmış. Bulunan korelasyon denklemi aşağıda verilmiştir. y = * X , R = 0.95 bulunmuştur Halen çalışmaları yapılmış olan Hezil Barajının membaında Şenova Barajı ve HES projesi vardır. Bu nedenle Hezil Barajı su potansiyeli hesapları Mevcut Durum ve Memba Gelişmeli Durum olarak iki kısımda incelenmiştir. Hezil Barajı ve HES projesinin membaında yer alan 2625 (EİE) No lu Hezil Çayı Girikhan AGİ vardır. Hezil Barajı doğal akımları 2625 (EİE) No lu AGİ den alan oranı ile (Q = C x A n, n= 1) taşınarak hesaplanmıştır. Doğal durumda Hezil Barajının yağış alanı (A) = km 2 dir. Hezil Çayı üzerinde yer alan projelerin su potansiyel hesaplarında ortak periyot olarak periyodu seçilmiştir. Hezil Barajının mevcut durumda doğal akımları Hezil Barajının membaında yer alan 2625 (EİE) No lu Hezil Çayı Girikhan AGİ den alan oranı ile (Q = C x A n, n= 1) taşınarak hesaplanmıştır.hezil Barajı ve HES in membaında düşünülen Şenova Barajı ve HES projesi vardır. Şenova barajının akımları Hezil Baraj yeri doğal akımlarından düşülerek Hezil Barajı ara havza akımları bulunmuştur. Daha sonra Şenova Barajının işletme çalışmaları yapılmıştır. Şenova Barajından enerji için bırakılan sular + dolusavaktan atılan sular toplamı Hezil baraj yeri ara havza akımlarına (Hezil Barajı ara havza akımları = Hezil Barajı doğal akımları Şenova barajı giriş akımları) ilave edilerek Hezil barajının memba gelişmeli durumda giriş akımı bulunmuştur. Proje sahasında önemli sayılabilecek bir yer altı su kaynağı bulunmamaktadır. Silopi Enerji Grubu proje sahasının içerisinde bulunduğu kısmında herhangi bir sulama tesisi mevcut değildir. Mansabındaki tesisler ise santral kuyruk suyundan çıkan 78

95 sularla beslenecektir. Halihazırda proje sulama ve enerji faydaları içerdiğinden planlanması ve işletmesi buna göre yapılmıştır. Dere yatağı yamaçları oldukça meyilli olduğundan tarım yapılamamaktadır. Çevrede yaşayanlar tarafından nispeten az meyilli araziler içinde teraslanmış olarak küçük cep arazilerde bazı zirai faaliyetler yürütülmekle beraber sulama ihtiyaçları başka kaynaklardan karşılamaktadır, dolayısıyla proje sınırları içerisinde herhangi bir su hakkı söz konusu değildir. Proje ile Zorova havzasındaki sulamalara su verilecektir. Şenova ve Hezil barajında düzenlenen sular, Zorova iletim sistemiyle taşınıp, öncelikler m kotu ile m kotu arasındaki sulamaların ( ha) sulama suyu ihtiyacı kadar su ayrılacak kalan su Zorova HES kanalına verilecektir m kotunun altında kalan kısmın ( ha) sulama suyu ihtiyacı ise Zorova iletim sistemi vasıtasıyla getirilen suların Zorova HES de düşürüldükten sonra sulamaya verilecektir. DEPREMSELLİK Tetis Denizi tabanının Avrasya Plakası altına dalarak yitiminden sonra, kıta kıta çarpışması sınırında gelişen bir yapı olan Bitlis Zagros Kenet Kuşağı (BZKK), Güneydoğu Anadolu Bölgesinin kuzey kenarı boyunca gelişmiştir. Bu bindirme fayı, İran daki Zagros Bindirme Kuşağı nın devamı şeklinde olup, doğudan batıya doğru Hakkari, Beytüşşebap, Narlı, Pervari güneyi, Kozluk, Kulp, Lice kuzeyi, Ergani kuzeyi, Çüngüş ve Çelikhan dan geçer. Bu kesimde, DAFZ tarafından atıma uğrayan BZKK, Gölbaşı kuzeyinde tekrar ortaya çıkmaktadır. Batıya doğru iki bindirme halinde devam eden BZKK nın bir kolu Kahramanmaraş tan, diğer kolu da daha kuzeyden geçip, Andırın doğusunda güneye dönerek belirsizleşir. Şırnak İli sınırları içerisinde bulunan proje alanı, Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası nda 1.derece deprem bölgesi içinde yer almaktadır. Proje alanını etkileyebilecek yegane aktif veya yer yer aktif olan fay zonu; Proje kapsamında yapılara kuş uçuşu km mesafedeki Güney Doğu Anadolu Bindirmesi dir. 79

96 Şekil- 55. Proje alanının Diri fay haritasındaki yeri Proje alanında ayrıca başka bir aktif fay izine rastlanmamıştır yılları arasında bölgede vuku bulan magnitüdü 4,2-6,8 olan deprem kayıtlarına göre magnitüt frekans ilişkisi aşağıda tabloda verilmiştir. REGRESYON Ortalama Tekrar Adedi = Standard Sapma (Magnitüd) = Standard Sapma (Frekans) = Korelasyon Katsayısı =-0.81 Log N = M Deprem Riski (% Olarak) Tablo- 54. Deprem Riski Oranları Magnitüd PERİYOT (Yıl) Dönüş Periyodu (Yıl) Proje alanı 1. Derecede Deprem Bölgesi içindedir. Kesin proje öncesi ayrıntılı deprem risk analizinin yapılması ve projenin Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik esaslarına göre hazırlanacaktır. 80

97 Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında yapılacak yapılar için Mülga Afet İşleri Genel Müdürlüğünün Tarih ve sayılı Makam Oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik-jeoteknik etüd raporları Afet Acil Yönetim Başkanlığının Tarih ve 373 Sayılı Genelgesinde belirtilen ilgili kuruma onaylatılacaktır. Söz konusu alanda yapılacak olan her türlü yapılarda Mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik esaslarına titizlikle uyulmalıdır. IV.2.5. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), Su kalitesi ölçüm sonuçları, Proje, yüzeysel kaynak olarak sularını Hezil Çayı ndan alacaktır. Hezil Çayı üzerinde m talveg kotunda Hezil Barajı ile biriktirilen su, sualma yapısıyla alındıktan sonra etek santralında enerjisi alınacaktır. Kuyruk suyu kotu m dir. Hezil I santralinden türbinlenen sular Hezil Çayı na bırakılmadan toplam m uzunluğundaki iletim tüneli vasıtası ile bir yükleme havuzuna iletilmesi ve Hezil II HES de enerjisinin alınması ve santral çıkışından suyun dereye bırakılmadan sifonla karşı sahile geçirilmesi ve Zorova HES iletim kanalının başlatılması ve devamında da Zorova HES de suyun santralden geçirilmesi öngörülmüştür. Proje kapsamında, enerji üretimi sağlanacaktır. Bu itibarla, projenin içme ve kullanma suyu temini ya da su ürünleri yetiştirme faaliyetlerini gerçekleştirme amacı bulunmamaktadır. Projenin yer üstü su kaynağı Hezil Çayı dır. Bu çay, Habur ve Kızılsu çayları ile birlikte Dicle Nehrini besleyen önemli yan kollardandır. Şırnak ili içindeki uzunluğu 67 km olan çayın ortalama debisi 17,03 m3/sn dir. IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m 3 /sn), akım gözlem istasyonları ve baraj yerini temsil eden uzun yıllara ait akım değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, Projenin su kaynağı Hezil Çayı dır. Hezil çayı Dicle Nehrini besleyen çaylardan biridir. Van ili sınırları içinde doğar, Şırnak ın Uludere ve Beytüşşebap ilçelerinin arasından geçerek Irak a girer, orada Dicle ile birleşir. Dere yatağı yamaçları oldukça meyilli olduğundan tarım yapılamamaktadır. Çevrede yaşayanlar tarafından nispeten az meyilli araziler içinde teraslanmış olarak küçük cep arazilerde bazı zirai faaliyetler yürütülmekle beraber sulama ihtiyaçları başka kaynaklardan karşılamaktadır, dolayısıyla proje sınırları içerisinde herhangi bir su hakkı söz konusu değildir. DSİ Onaylı uzun yıllara ait akım değerleri Ek-8 de verilmiştir. 81

98 IV.2.7. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilitesi, kayganlık, erozyon, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vb.), Şırnak ilinde genellikle lv, Vl. VII sınıf arazi kullanım kabiliyetli topraklar mevcuttur. lv. sınıf arazilerde sınırlayıcı faktörler, kifayetsiz drenajla birlikte tuzluluk ve alkaliliktir. Bu zararların giderilmesi için yapılacak masraflar diğer iki sınıfınkinden biraz daha fazla ve zor yapıda olup yapılması oldukça gereklidir. Vl. sınıf arazilerde ise sınırlayıcı faktörler; tuzluluk, alkalilik, drenaj, toprak bünyesinin fazla ince ve fazla kaba oluşu gibi çok ve giderilmesi güç olan özelliklerdir. Bu araziler havzada mera ve yem bitkileri yetiştirilmeye müsaittir. Ancak, sürülerek tarım yapmaya uygun değildir. Aşağıda arazi kullanım kabiliyet sınıfları ve ekime uygunlukları ile arazi kabiliyet alt sınıfları (sınırlayıcı faktörler) tablo halinde verilmiştir. Tablo- 55. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfları ve Ekime Uygunlukları Kabiliyet Sınıfı I II III IV V VI VII VIII Tanımı Ekime Uygunluk Tarımı Kısıtlayan Faktörler Toprak işlemeli tarıma elverişli araziler Toprak işlemeli tarıma elverişli araziler Toprak işlemeli tarıma elverişli araziler Toprak işlemeli tarıma elverişli araziler Toprak işlemeli tarıma elverişsiz araziler Toprak işlemeli tarıma elverişsiz araziler Toprak işlemeli tarıma elverişsiz araziler Tarıma elverişsiz araziler Bitki türlerinin çoğunun ekimi için uygundur. Birçok tarım bitkisinin uzun süreli yetiştirilmesine uygundur. Uygun ürün seçimi ve özel koruma yöntemleri ile tarım yapılabilir. Genellikle tarımsal faaliyetlerle kullanılmaları çok dikkat ister. Özel birkaç bitki cinsi için uygun sürümle tarım yapılabilir. Genellikle tarımsal faaliyetlerde kullanılmaları çok dikkat ister. Kötü drenaja sahip olup çayır olarak kullanılabilmektedir. Genellikle sürülerek tarıma uygun değildir. Çoğunlukla otlak veya ağaçlık saha olarak kullanılan arazilerdir. Tarımsal yönden ekonomik değildir. Ancak zayıf otlak veya orman ağaçları dikimi için uygundur. Bitkisel ürün getirmeyen arazilerdir. Eğlence sahası veya av hayvanları barınağı olarak kullanılır. Kısıtlaması ya çok az, ya da hiç yoktur. Toprak ve su muhafazasına ait özel tedbirler almak gerekmektedir. Erozyona tabi olup ekildiğinde suni drenaj gerektirir. Toprak derinliği, taşlılık, nem ve meyil yönünden çok fazla tehditlere sahiptir. Eğim ve toprak sıklığı açısından tehditlere sahiptir. Eğim ve toprak sıklığı açısından aşırı tehditlere sahiptir. Toprak sıklığı, taşlılık, kayalık, eğim, taşınım açısından çok şiddetli tehditlere sahiptir. Toprak olmaması Tablo- 56. Arazi Kullanım Kabiliyet Alt Sınıfları Kabiliyet Alt Sınıfı E S W C Tanımı Eğim ve erozyon zararı Toprak yetersizliği (taşlılık, tuzluluk ve alkalilik) Yaşlık, drenaj bozukluğu veya taşkın zararı İklim sınırlamaları Şırnak ilinde toprak yapısı itibariyle kestane rengi topraklar hakimdir. Bu toprakların temel maddesi neojen döneminin yaşlı kalkerli eski oluşumlardır. Bu topraklar yüksek oranda kalsiyum karbonat içeren kayaçlardır. Bunun yanısıra, gri ve kireçli yapıya sahip kahverengi orman toprakları da yer almaktadır. Bu toprakların yayılma alanlarında şiddetli aşınma ve erozyon izleri görülmektedir. Diğer bir toprak çeşidi ise alüvyonlu topraklardır. Söz konusu bu topraklarda sulu tarım yapılmaktadır. Proje alanı içerisinde VIes (F), VIIse (F), VIIes (O), tarım sınıfları mevcut olup bu alanların karakteristik özellikleri aşağıda detaylandırılmıştır. 82

99 VI.Sınıf Araziler: Söz konusu araziler, toprak işlemeli tarıma elverişsiz araziler olup tarımsal yönden ekonomik değildirler. Genellikle sürülerek tarıma uygun değildir. Çoğunlukla otlak veya ağaçlık saha olarak kullanılan arazilerdir. VII.Sınıf Araziler: Söz konusu araziler, toprak işlemeli tarıma elverişsiz araziler olup tarımsal yönden ekonomik değildirler. Ancak zayıf otlak veya orman ağaçları dikimi için uygunlardır. es, erozyon ve toprak yetersizliği (taşlılık, tuzluluk ve alkalilik) de söz konusu toprak grubunu ciddi tehlike içine sokmaktadır. Söz konusu arazinin şimdiki kullanım şekli, fundalık ve orman olarak görülmektedir. Aşağıda proje alanının işlendiği arazi varlığı haritası sunulmuştur. Şekil- 56. Arazi Varlığı Haritası Aşağıda proje alanı içerisinde konuşlandırılacak ünite yerlerine ait; arazi varlığı sembolleri, toprak grupları, toprak özellikleri, erozyon derecesi, arazinin şimdiki kullanım şekli, kabiliyet sınıfı ve alt sınıfları incelenmiştir. 83

100 Tablo- 57. Proje Alanları Arazi Varlığı PROJE ÜNİTESİ Göl Alanı Baraj Gövdesi Hezil I HES Hezil II HES Zorova HES Kaya Ocağı Geçirimli Malzeme Alanı-1 Geçirimli Malzeme Alanı -2 Şantiye-1 Şantiye-2 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-1 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-2 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-3 FORMÜLÜ M30-4 F VIIse M30-4 F VIIse M30-4 F VIIse M20-t4 O VIIes M20-t4 O VIIes M30-4 F VIIse M20-t4 O VIIes M20-t4 O VIIes M30-4 F VIIse M16-3 F VIes M30-4 F VIIse M20-t4 O VIIes M20-t4 O VIIes BÜYÜK TOPRAK GRUBU Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları Kahverengi Orman Toprakları TOPRAK ÖZELLİKLERİNİN KOMBİNASYONU Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar Eğimi %20-30 olan litozolik topraklar EROZYON DERECESİ Çok şiddetli Çok şiddetli Çok şiddetli ŞİMDİKİ ARAZİ KULLANMA ŞEKLİ Fundalık Fundalık Fundalık ARAZİ KULLANMA KABİLİYET SINIFI 7. Sınıf 7. Sınıf 7. Sınıf Şiddetli Orman 7. Sınıf Şiddetli Orman 7. Sınıf Çok şiddetli Fundalık 7. Sınıf Şiddetli Orman 7. Sınıf Şiddetli Orman 7. Sınıf Çok şiddetli Fundalık 7. Sınıf Şiddetli Fundalık 6. Sınıf Çok şiddetli Fundalık 7. Sınıf Şiddetli Orman 7. Sınıf Şiddetli Orman 7. Sınıf ALT SINIF Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Toprak yetersizliğine sahip, eğim ve erozyonlu topraklar Proje alanının üzerinde işaretlendiği Arazi Varlığı Haritası Ek-9 da verilmiştir. 84

101 Proje Alanının Erozyon Yönünden İncelenmesi: Erozyon, toprağın aşınmasını önleyen bitki örtüsünün yok edilmesi sonucu koruyucu örtüden yoksun kalan toprağın su ve rüzgârın etkisiyle aşınması ve taşınması olayıdır. Erozyonun başlıca nedeni, toprağı koruyan bitki örtüsünün yok olmasıdır. Arazi eğimi, toprak yapısı, yıllık yağış miktarı, iklim faktörleri, bitki örtüsü, toprak ve bitkiye yapılan çeşitli müdahaleler, erozyonun şiddetini belirleyen öğelerdir. Erozyon, Türkiye'nin gıda açısından kendine yeterli bir ülke olmasını tehlikeye düşürmektedir. Ülkemizin topraklarının % 63'ü çok şiddetli ve şiddetli erozyon tehlikesine maruzdur. Rüzgâr ve yağmur, verimli toprakları sürükleyerek, baraj göllerine, akarsu yataklarına ve denizlere taşımaktadır. Son verilere göre; ülke yüzeyinden bir yılda kaybedilen toprak miktarı yaklaşık 1.4 milyar ton olarak belirlenmiştir. Bu topraklarla birlikte mineral ve organik madde de kaybedilmektedir. Türkiye'nin kimyevi gübrelere ayırdığı yıllık kaynağın 4.5 trilyon lira olduğu düşünülürse, ekonomik kaybın büyüklüğü daha net anlaşılabilecektir. Erozyonla kaybedilen bir başka değer ise sudur. Kaybolan toprak yüzünden her yıl yaklaşık 50 milyar m 3 yağış depolanamamaktadır. Arazinin yapısı ve suya olan ihtiyaç da göz önüne alındığında bölgedeki erozyon riski ciddi tehditler içermektedir. Erozyon toplumsal sorunların artmasına da yol açmaktadır. Yanlış arazi kullanımı, tarım alanlarının verimini azaltmaktadır. Bu durumda, doğduğu ve büyüdüğü yerde geçim şansı ortadan kalkan insanların, kentlere göçmekten başka seçeneği kalmamaktadır. Alan konumu itibariyle erozyon bölgesi içerisinde yer almaktadır. Göl alanı, baraj gövdesi, santral yeri, ocağı, geçirimli-yarı geçirimli malzeme alanı, şantiye alanı kısmen şiddetli daha çok çok şiddetli erozyon bölgesinde bulunmaktadır. Bu hususta, çalışmalara başlamadan önce jeolojik-jeoteknik çalışmalar yapılacak, arazinin duraylılığına göre olası kayma, akma risklerini en aza indirebilmek amacıyla önlem alarak çalışmalar yürütülecektir. Bu sayede olası kayma, akma ve erozyon da kontrol altına alınmış olmaktadır. Projenin diğer ünitelerinde ise kısmi de olsa erozyon riski bulunmaktadır. Bu kısımlarda çalışmalar özenle yapılacak ve çalışmalara başlamadan önce tüm jeolojik çalışmalar sonlandırılarak inşaat aşamasına geçilecektir. Proje yeri, geniş araştırmalar sonucunda belirlenmiş olup alan içerisinde göl alanı altında kalacak yerleşim yerleri açısından da değerlendirilmiş ve yapılan değerlendirmeler sonucunda göl alanı altında kalacak herhangi bir yerleşim yeri olmadığı tespit edilmiştir. Barajlar ve yeraltı suları da, erozyonun etkilerinden nasibini almaktadır. Yerinden kopup giden topraklar, baraj göllerini doldurarak su depolama hacimlerini azaltmakta ve barajların ömrünün kısalmasına neden olmaktadır. Erozyon sonucunda toprağın altındaki cansız tabaka (ana kaya) ortaya çıkmaktadır. Faydalı toprak katmanlarını kaybeden arazilerde çölleşme başlamaktadır. Bu nedenle, baraj yapısında ve kapaklarda birikecek kum, mil ve silt gibi toprak yapısı düzenli aralıklarla temizlenecektir. IV.2.8. Tarım alanları (tarımsal gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri), Şırnak ilinin topoğrafik yapısının dik ve engebeli oluşu, ekime elverişli toprakların azlığı, ulaşım güçlüğü, terörün etkisi, ülkenin önemli kentlerine uzaklığı ve üretilen ürünlerin uygun pazarlara sunulamaması nedeniyle Şırnak ili yavaş gelişmekte olan bir ildir. Toprak işlemeli tarım arazilerinin kısıtlı olması mevcut bahçelerde üretimlerin yapılmasına, 85

102 buralardaki üretimlerin de daha çok bahçe sahiplerinin ihtiyaçlarına cevap vermesi ekonomik olarak da pek çok sıkıntıyı beraberinde getirmektedir. İl genelinde toprak kaynakları kıt ve verimsiz olduğundan köylüler ve yöre halkı bitkisel üretimi tek geçim kaynağı olarak görmemekte ve bilinçli bir üretim yapmamaktadır. Mutlaka ek işler yapmakta ve yaşamlarını idame etmektedirler. İl genelinde bulunan yerleşim yerleri içindeki/etrafındaki dere kenarındaki sulu alanlara öncelikle yonca ve ikincil olarak da buğday ekimi yapılmaktadır. Köy dışındaki susuz ve eğimli arazilerde kuruda buğday ve arpa ekimi yapılmaktadır. Sertifikalı buğday tohumluğu çoğunlukla alınmamakta, ya bir önceki yılın buğday tohumu tohumluk olarak kullanılmakta ya da köy içinde birbirlerinden değiştirme yapılarak ekim yapılmaktadır. Kullanılan buğday tohumu türleri Bahare, Mığezile, Hevedi ve Suyare vb (yöresel isimler) olup arpada ise beyaz arpa tohumu kullanılmaktadır. Köylerin çoğunda geçmiş yıllardan kalma fiğ, mısır, kara mercimek, ekmeklik buğday üretimine devam edilmektedir. Fiğ ekilişi yem bitkisi amaçlı yapılmamakta, fiğ aile tüketimi için çorba yapımında kullanılmaktadır. Son yıllarda yayla yasağı nedeniyle yem bitkileri açığını kapatmak için çeltik, mısır, susam ve fiğ yerine yonca ekimi ağırlık kazanmaktadır. Çeltikten vazgeçilmesinin nedeni ise halkla yapılan görüşmeler neticesinde sivrisinek istilasının olması ve buna bağlı olarak da hastalığın yayılması olarak dile getirilmiştir. İlde genelde arazi nadasa bırakılmamakta ve ikinci ürün ekilişi yapılmamaktadır. IV.2.9. Orman Alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, 1/ ölçekli Meşçere haritası), Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları projesi kapsamında Orman Bölge Müdürlüğü nden alınan ÇED İnceleme Değerlendirme Formuna göre, orman sayılan alan ,10 m 2, m 2 orman sayılmayan alan mevcuttur. Bu itibarla belirlenen orman alanları için kamulaştırmaları söz konusu olmadığından projeye konu orman alanlarında 6831 sayılı Orman Kanununun 16 ncı maddesi gereğince orman izni için başvuru yapılacaktır. 86

103 Fotoğraf- 7. Hezil II HES Santral Yerinden Zorova HES e Bakış ve Alanın Orman Emvali Proje konusu enerji çalışmaları için her tür orman faaliyeti için başvuru ve/veya izin aşamalarında Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilecektir. Fotoğraf- 8. Zorova HES Proje Sahası ve Sahanın Orman Durumu Proje çalışmaları sırasında açığa çıkacak hafriyat malzemesi İşbu proje boyunca kazı fazlası malzeme olarak ifade edilmiş olup kazı fazlası malzemelerin depolanacağı alanlar ise kazı fazlası malzeme alanı olarak ifade edilmiştir. Kazı çalışmaları sırasında ilk olarak yüzeyde bulunan bitkisel toprak sıyrılarak alınacak ve bu malzeme diğer ekonomik değeri olmayan pasa ve/veya hafriyat malzemesi (kazı fazlası malzeme)den ayrı olarak depolanacak ve bitkisel toprak erozyona karşı 87

104 korunacaktır. Belli dönemlerde söz konusu bitkisel toprak malzemesi, nemlendirilerek özelliğini kaybetmemesi sağlanacaktır. Faaliyet sahasında özellikle arazi hazırlık ve inşaat aşamasında kırma-eleme tesisi, hazır beton santrali ve diğer yardımcı tesis-ocaklar kullanılacak olup işletme aşamasında yalnızca temel HES üniteleri çalıştırılacaktır. Kırma-eleme tesisinin üzeri mutlak surette kapatılacak ve toz çıkmaması için gerekli tüm önlemler alınacaktır (ünitelerin üzerinin kapatılması, spreylemenin yapılması vb.). Proje kapsamında açılacak orman yolları, yamaçlardan aşağı toprak kaydırmayacak şekilde ekskavatörle yapılacak olup ayrıca kullanılacak orman yollarının bakım ve onarı proje sahibi tarafından Orman İdaresinin bilgisi dahilinde yaptırılacaktır. Orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmadığından bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanununun 17.maddesi gereğince, malzeme ocaklarının ise orman sayılan alanlara denk gelen kısımları için ise Orman Kanununun 16 ve 17.maddeleri gereğince izin alınacaktır. Proje sahasında çalışmaların tamamlanmasına müteakiben ve/veya ömrü tamamlanan çalışma alanlarında rehabilitasyon çalışmaları ile alanın rehabilitesi sağlanacak olup alanın ilkgünkü görünümü kısmen de olsa kazandırılacaktır. a)ağaç türleri ve miktarları veya kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı Proje alanı; Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü, Şırnak Orman İşletme Müdürlüğü, Cizre Orman İşletme Şefliği sınırlarında bulunmaktadır. Bu hususta, Cizre Orman İşletme Şefliği ve Şırnak Orman Bölge Müdürlüğü ile yapılan görüşmeler neticesinde Saha Döküm Tablolarından da edilen bilgilerin ilavesiyle projenin bulunduğu orman alanında: kesilecek ağaç türleri ve miktarları, meşçere tipleri, hacimleri, kapalılıkları, miktarları ve korunacak türlerden olup olmadıkları hususları değerlendirilmiş ve değerlendirmelere ilişkin aşağıda detaylı tüm bilgi tablo halinde verilmiştir. Aşağıdaki tablolar oluşturulurken Hezil Çayının akış aşağı sağ ve sol sahilinde bulunan Temel HES üniteleri ve yardımcı tesisler dikkate alınmıştır. Tablo- 58. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Göl Alanı) ÜNİTE ADI Göl Alanı BÖLME NUMARASI 111,112, 119, 125, 166 MEŞÇERE TİPİ BBt-T Btz Bto T-BBt MEŞÇERE AÇIKLAMASI Taşlık-kayalık Bozuk Baltalık KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 93.8 ha Tablo- 59. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Hazır Beton Santrali-1, Şantiye Sahası-1, İdari Bina-1) ÜNİTE ADI BÖLME NUMARASI MEŞÇERE TİPİ Hazır Beton Santrali, 125 BBt-T Kırma-eleme Tesisi, 125 BBt-T Şantiye Sahası BBt-T ve Btz İdari ve sosyal Tesis Btz MEŞÇERE AÇIKLAMASI Taşlık-kayalık Bozuk Baltalık Meşçeresi KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 6,4 ha 88

105 Tablo- 60. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-1 ) ÜNİTE ADI Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-1 BÖLME NUMARASI MEŞÇERE TİPİ MEŞÇERE AÇIKLAMASI KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 166 Bto Baltalık Meşçeresi 4,8 ha Tablo- 61. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Hezil - I ve Hezil II HES) ÜNİTE ADI BÖLME NUMARASI MEŞÇERE TİPİ MEŞÇERE AÇIKLAMASI Hezil Barajı 166 T-BBt, Btz Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık Meşçeresi Hezil I HES 166 T-BBt, Btz Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık Meşçeresi 173 T-BBt Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık Meşçeresi Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık 185 T-BBt, Bto HEzil- II İletim Tüneli Meşçeresi 190 Btz, Btz-T Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık Meşçeresi 196 Bto Bozuk Baltalık Meşçeresi Cebri boru Güzergâhı 197 BBt-T Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) Çizgisel Proje Olduğundan Kesin alan verilmemiştir. Orman İdaresince Belirlenecektir. Tablo- 62. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Kaya Ocağı ) ÜNİTE ADI BÖLME NUMARASI Kaya Ocağı 185,173 MEŞÇERE TİPİ Btz, Bt1, BBt MEŞÇERE AÇIKLAMASI Bozuk Baltalık Meşçeresi KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 24,8 ha Tablo- 63. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Kazı Fazlası Depolama Alanı-2 ) ÜNİTE ADI Kazı Fazlası Depolama Alanı-2 BÖLME NUMARASI MEŞÇERE TİPİ MEŞÇERE AÇIKLAMASI KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 198 Btz Bozuk Baltalık Meşçeresi 3,4 ha 89

106 Tablo- 64. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Zorova HES) ÜNİTE ADI Zorova HES İletim Kanalı BÖLME NUMARASI MEŞÇERE TİPİ MEŞÇERE AÇIKLAMASI 166 T-BBT, BTZ Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık Meşçeresi 165 BBT, Bozuk Baltalık Meşçeresi 180 BBT Bozuk Baltalık Meşçeresi 179 BBT Bozuk Baltalık Meşçeresi 178 BBT Bozuk Baltalık Meşçeresi 189 BBT Bozuk Baltalık Meşçeresi 188 BBT Bozuk Baltalık Meşçeresi 187 BBT Bozuk Baltalık Meşçeresi 186 BBT Bozuk Baltalık Meşçeresi 185 BBT Bozuk Baltalık Meşçeresi 184 BBT Bozuk Baltalık 183 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi 173 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi 182 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi 100 T-BBT Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık 101 T-BBT Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık 102 T-BBT Kayalık- Taşlık Bozuk Baltalık 103 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi 104 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi 133 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi 136 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi 134 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi i 135 Z-OT Ağaçsız Orman Toprağındaki Zirai Faaliyetler 132 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağında Bulunan Bozuk Baltalık Meşçeresi 130 BBT-OT Ağaçsız Orman Toprağında Bulunan Bozuk Baltalık Meşçeresi 129 OT-BBT Z-OT Cebri Boru Güzergâhı 129 OT-BBT Zorova HES 129 OT-BBT Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi Ağaçsız Orman Toprağındaki Zirai Faaliyetler Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) Çizgisel Proje Olduğundan Kesin alan verilmemiştir. Orman İdaresince Belirlenecektir. Tablo- 65. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Geçirimli Malzeme Alanı-1 ) ÜNİTE ADI Geçirimli Malzeme Alanı-1 BÖLME NUMARASI 189,178 MEŞÇERE TİPİ OT BBT MEŞÇERE AÇIKLAMASI Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 6,5 ha Tablo- 66. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Kazı Fazlası Depolama Alanı-3 ) ÜNİTE ADI Kazı Fazlası Depolama Alanı-3 BÖLME NUMARASI 101 MEŞÇERE TİPİ OT BBT-OT MEŞÇERE AÇIKLAMASI A Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 14 ha 90

107 Tablo- 67. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Geçirimli Malzeme Alanı-2 ) ÜNİTE ADI Geçirimli Malzeme Alanı-2 BÖLME NUMARASI 189,178 MEŞÇERE TİPİ OT BBT MEŞÇERE AÇIKLAMASI Ağaçsız Orman Toprağında Bulunan Bozuk Baltalık Meşçeresi KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 7,7 ha Tablo- 68. Projeye Konu Sahanın Orman Envanteri (Hazır Beton Santrali-2, Şantiye Sahası-2, İdari Bina-2) ÜNİTE ADI BÖLME NUMARASI Hazır Beton Santrali, 129 Kırma-eleme Tesisi, 129 Şantiye Sahası İdari ve sosyal Tesis MEŞÇERE TİPİ OT OT-BBT MEŞÇERE AÇIKLAMASI Ağaçsız Orman Toprağı İçerisinde Baltalık Meşe Meşçeresi KAPLADIĞI ALAN BÜYÜKLÜĞÜ (m 2 ) 4 ha b)ocak yerinin işlendiği mescere haritası ve yorumu Şırnak ili, Silopi ilçesi sınırlarında Temsu Elektrik Üretim A.Ş. tarafından tesis edilerek işletilmesi planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları projesi kapsamında 1/ ölçekli Meşçere Haritası hazırlanmış ve ÇED Raporu, Ek- 10 da verilmiştir. Haritadan da görüleceği üzere proje kapsamında Orman İdaresi tarafından belirlenen ve bu alana göre değerlendirme yapılan ,10 m 2 lik alanda Koyunören, Görümlü, Hizilçayı serileri bulunmaktadır. Anılan bu seriler içerisinde proje sahası; Hizilçayı serisinde : 110, 111, 112, 119, 125, 166, 173, 185, 186, 190, 191, 194, 196, 197, 198,199, 200 nolu bölmelere girmektedir. Ballıkaya serisinde : 165,166, 177, 179, 180, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189 nolu bölmelere girmektedir. Görümlü serisinde : 100, 101, 102, 103, 104, 105, 129, 132, 133, 134, 135, 136 nolu bölmelere girmektedir. Projeye ilişkin gerek saha çalışmaları gerekse literatür çalışmaları sonucunda Orman Bölge Müdürlüğü tarafından ÇED İnceleme Değerlendirme Formu düzenlenmiş ve sahaya ilişkin tüm değerlendirmelere bu formda yer verilmiştir. Formda proje sahasının: 110, 111, 112, 119, 125, 166, 173, 185, 186, 190, 191, 194, 196, 197, 198,199, 200, 165,166, 177, 179, 180, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 129, 132, 133, 134, 135, 136 no lu meşçere bölmelerinde kaldığı, Meşçere tiplerinin: OT-BBT, OT, BBT-OT, Z-OT, Bti, Bto, T-OT, Btz olduğu, Kadastro görmediği, Başka bir müracaata maruz kalmadığı, 6831 sayılı Orman Kanunu nun 18.maddesindeki, yangın görmüş orman alanı, gençleştirmeye ayrılmış veya ağaçlandırılan sahalarda baraj havzalarında kalan alanlar içerisinde olmadığı, Sahanın tohum meşçeresi, Milli Park, A Yaban Hayatı, Av Üretme Sahası Turizm Alanı, Özel Çevre Koruma Bölgesi, Sit Alanı içerisinde kalmadığı, Talep 91

108 Sahasının Milli Park ve Muhafaza ormanı niteliğinde olmadığı, tarih ve 1117 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıkları Kurulunca gönderilen kültür envanteri cetveli içinde kalmadığı, Ormancılık çalışmaları ve Orman-Halk münasebetleri açsından herhangi bir sakıncanın olmadığı, Orman yangınları açısından risk taşımadığı, 1 km yakın çevresinde ÇED Olumlu/Olumsuz Belgesi verilen başka bir faaliyetin bulunmadığı açıkça beyan edilmiştir. Yukarıda ifade edilen ÇED (Orman) İnceleme ve Değerlendirme Formu, Ek-12 de verilmiştir. Sonuç olarak, Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları yapımı için başvuru sonrasında anılan proje sahasının ormanlar ve ormancılık çalışmaları üzerinde herhangi bir olumsuz etkisi Orman İdaresi tarafından bulunmamıştır. c)ormanın teknik özellikleri (kapalılığı, cari artım, hektardaki servet ), kesilecek ağaç miktarı Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü, Şırnak Orman İşletme Müdürlüğü, Cizre Orman İşletme Şefliği sınırlarında bulunan proje sahası, 1/ ölçekli Meşçere Haritasına işlenmiştir. Söz konusu sahaya ait orman bilgileri ve kapalılık durumları üst başlıkta detaylandırılmıştır. Yukarıda sayılan bölmelerde kalan meşçere tipleri yoğunlukla BBT, T- BBT, OT- BTT olarak belirlenmiştir. Saha çoğunlukla ağaçsız orman toprağı üzerindeki taşlık-kayalık bozuk baltalık tipinde olup yer yer 1 kapalılıkta (%11-40) gevşek kapalılıktaki meşçereler bulundurmaktadır. Sahaya ilişkin cari artım ve hektardaki servet değerleri Orman İşletme Müdürlüğünden temin edilmiş olup aşağıda meşçere tiplerine göre hektar başına düşen ağaç sayısı tablo halinde verilmiştir. Tablo- 69. Meşçere Tiplerine Göre Hektar Başına Düşen Ağaç Sayıları MEŞCERE TİPİ HEKTAR BAŞINA DÜŞEN AĞAÇ SAYISI (adet) OT-BBT 30 BBT-OT 30 BBT 50 Bti 90 Bto 70 OT 10 Btz 40 Ortalama Ağaç miktarı 46 Orman idaresi tarafından proje sahası orman emvalinin belirlenmesi amacıyla ,10 m 2 lik alanın tamamen 6831 sayılı Orman Kanunu kapsamında orman sayılan alanlar içinde değerlendirildiği kabul edilmiş olup söz konusu miktar ÇED İnceleme- Değerlendirme Formunda belirtilmiştir. Yukarıdaki tablo dikkate alındığında hektar başına düşen yaklaşık ortalama 46 adet ağacı proje sahasıyla ilişkilendirdiğimizde kesilecek ağaç miktarının adet olacağı öngörülmüştür. Ancak, her bir meşçere tipinin kapladığı alan büyüklüğüne göre belirlenecek ağaç kesim miktarı 6831 sayılı Orman Kanunu kapsamında alınacak Orman İzni sırasında kesinlik kazanacaktır. 92

109 d)sahanın yangın görüp görmediği Şırnak ili, Silopi ve Uludere ilçesi sınırları içerisinde planlanan Silopi Enerji Grubu HES (Hezil Barajı ve HES leri 155 MWm/ MWe), Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları projesi kapsamında belirlenen ,10 m 2 lik toplam alan içerisinde orman yangınları açısından hassasiyet ve alınması gerekli tedbirler Orman İdaresi tarafından değerlendirilmiş ve talep sahasının orman yangını riski taşımadığı nihai karara bağlanarak Orman İnceleme ve Değerlendirme Formu na kaydedilmiştir (Bkz. Ek- 12). Başta arazinin hazırlanması ve inşaat aşaması için olmak üzere tesisin işletilmesi aşamasında olası yangın riskleri için gerekli önlemler alınacak olup proje kapsamında kurulacak olan Şantiye alanında yangın ekipmanları (kazma, kürek, su tankları vb.) hazır olarak bulundurulacak ve Orman İdaresi nin talebi üzerine yangın ekibi hazırda bulundurulacaktır. ORMAN YANGINLARI VE ALINACAK ÖNLEMLER Orman yangınlarına neden olan unsurları iki kısma ayırabiliriz. Bunlardan birincisi, insanlar tarafından çıkan yangınlar, ikincisi ise atmosferik olayların meydana getirdiği doğal olaylar (yıldırım düşmesi, elektrik direkleri aksaklıkları vb.) dır. İnsanların neden olduğu yangınları da iki kısma ayırmak mümkündür, bunlar kasti olarak yapılan ve amacında bir kasıt güden; diğeri de dikkatsizlik sonucu oluşan orman yangınlardır. Orman yangınlarını tamami ile sonlandırmak zordur ancak alınması gerekli önlemleri artırarak zararın asgari düzeye inmesini sağlayarak orman yangınlarının tamamen önüne geçilebilir. Bunun yanında, vatandaşlarımızı orman yangınları konusunda bilgilendirmek, hatta tatbikat yaptırmak dahi olası yangın riskini azaltacak niteliktedir. Proje alanı girişine (görülebilir yerlere) yangın ikaz levhaları asılacaktır. Şekil- 57. Yangın İkaz Levhaları Çalışma esnasında işçilerin sigara içmeleri yasaklanacak, işçilerin bu ihtiyacı verilecek kısa molalarda ve yangına tecrit edilmiş alanlarda sağlanacaktır (sosyal tesisler). İş makinesi kullananların seyir halinde/görev mahallinde iken sigara içmeleri yasaklanacak ve gerekirse bu konuda yaptırım uygulanacaktır. Sigara izmaritlerinin alana gelişi güzel atılması önlenecektir. 93

110 Güneş ışınlarını yansıtıcı maddelerin (cam, çelik vb.) alana gelişi güzel atılması ya da bırakılmasına izin verilmeyecektir. Atık maddeler çöp konteynırlarına taşınacak ve buralarda depo edilecektir. Çalışma alanında veya görülebilen bir çevrede çıkacak yangınlarda ilk müdahale, İdari konteynırında bulundurulacak ekipmanlarla yapılacak olup malzemenin yetmediği durumlarda ivedili olarak Orman İşletme Şefliklerine haber verilecektir. Orman alanlarında yapılan bireysel çalışmalar ve ekip çalışmaları sonucunda oluşacak orman yangınlarında da dikkat, tedbir ve düzenli kullanım yangın riskini azaltmaktadır. Bu hususta olası bir yangını ALO 177 numaralı Yangın İhbar Hattını arayarak bildirmek yurttaşlık görevidir. Bu durumda yangına kısa sürede müdahale edilebilir, olabilecek her tür kayıp en aza indirilebilir. Bu nedenle, prefabrik konteynırda yangın anının haber verilmesi amacıyla tüm acil telefonlar hazır bulundurulacaktır. Proje kapsamında seyyar söndürücüler ve diğer ekipmanlar, ulaşımı kolay yerlerde (özellikle nakliye araçlarında) bulundurulacak olup bu ekipmanların kullanıma hazır olması sağlanacaktır. Proje alanında çalışacak personele bu araçların kullanımı hakkında bilgi verilecek ve yangın konusunda yeterli bilgiye sahip olabilmeleri için belirli dönemlerde çeşitli tatbikatlar yaptırılacaktır. IV Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ lik ölçekli haritada gösterilmesi) Proje alanı içerisinde Milli Park, "Tabiat Parkı", "Tabiat Anıtı", "Tabiatı Koruma Alanı", Yaban Hayatı Koruma Alanı, Biyogenetik Rezerv Alanı, Biyosfer Rezervi, Doğal Sit ve Anıt, Özel Çevre Koruma Bölgesi, Özel Çevre Koruma Alanı, Turizm Alan ve Merkezi, Tarihi, Kültürel Sit bulunmamaktadır. Proje Hezil Çayı üzerinde yapılması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) işi olup proje kapsamında Hezil Çayı bünyesindeki su kullanılacaktır. 94

111 Proje alanı ve çevresini gösteren korunan alanlar haritası aşağıda verilmiştir. Şekil- 58. Faaliyet Alanı ve Yakın Çevresinin Korunan Alanlar Haritası (Kaynak: ) IV İç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), Projenin gerçekleştirileceği Hezil Çayı nda bulunan ve bulunması muhtemel balık türleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo- 70. Hezil Çayı nda Bulunan ve Bulunması Muhtemel Balık Türleri (Pisces) LATİNCE ADI TÜRKÇE ADI IUCN KAYNAK HABİTAT Leuciscus cephalus Tatlısu kefali LC L Temiz ve hızlı akan çaylar, bazen göller ve acı sular Salmo trutta macrostigma Dağ alabalığı - L Hızlı akan, bol oksijenli, temiz ve soğuk dağ suları Capoeta capoeta umble Siraz - L Akarsuların hızlı akan, zemini çakıllı-taşlı kesimleri Capoeta trutta Kara balık - L Akarsuların hızlı akan, zemini çakıllı-taşlı kesimleri Barbus plebejus Bıyıklı balık LC L Genellikle hızlı akışlı, zemini çakıllı-kumlu akarsular, zaman zaman durgun olan temiz sular Aspius vorax Sis balığı - L Genellikle akarsular, bazen göller 95

112 Leuciscus cephalus (Tatlısu kefali): genellikle suların yüzeyine yakın zonlarında büyük gruplar halinde yaşayan bir akarsu balığıdır. Temiz suları bulunan ve nispeten hızlı akan çayları tercih ederlerse de bazen göllere ve hatta acı sulara da girebilirler. Böcekler ve diğer küçük hayvanlarla beslenir, ama bazen su bitkilerini de yer. Belli bir büyüklüğe varmış olanları küçük balıklar ve kurbağaları da yerler. Üreme zamanları Nisan ile Temmuz ayları arasındadır. Dişileri bu zamanda yumurtayı çakıl taşlarının ve su bitkilerinin üzerine bırakır. Salmo trutta macrostigma (Dağ alabalığı): Salmonidae familyasından Türkiye'nin en yaygın ve en büyük alabalık türüdür. Türkiye'nin güneyinde, doğusunda, kuzeydoğusunda ve diğer bölgelerden kopuk bir şekilde Ege Bölgesi nin kuzeyinde bulunur. Anadolu da genellikle soğuk suların bulunduğu yüksek dağ dereleri ve küçük dağ göllerine yayılmış bulunmaktadır. Siyahımsı gri renkli vücudu mekik şeklindedir ve yan tarafları yassıdır. Sırt yüzgeci siyah lekeli ve kuyruk yüzgeci çatallıdır. Yan çizgisinin üzerinde küçük noktaların kümeleşmesinden meydana gelen bir sıra 10 ila 12 adet iri kırmızı benekleri bulunur. Büyük benekli alabalıklar ortalama 30 cm uzunlukta ve 0,5-1 kilo ağırlıkta, en büyükleri 1 metre ve 25 kilo olurlar. Üreme zamanları Eylül ayından Mart ayına kadar uzanır. Yumurtlaması soğuk (5-7 C ), berrak ve bol oksijenli orman içi akarsularının kaynak kısımlarında sonbaharda olur. Capoeta capoeta umble (Siraz): Yayılış alanı Fırat ve Dicle nehir sistemlerinin yukarı havzalarıdır. Az çok silindirik yapılı olan vücut kısmen yanlardan basılmış olup gayet küçük pullarla örtülüdür. Burun küt, ağız büyük ve enine yarıklıdır. Dudaklar boynuzsu yapıdaki sert bir deri ile örtülmüştür. Ağız köşelerinde bir çift küçük bıyık vardır. Renk, sırtta koyu esmer, yanlarda kahverengi-sarı, karın bölgesinde ise çoğu zaman kirli beyaz bir görünümdedir. Üreme zamanları Nisan ile Haziran ayları arasındadır. Capoeta trutta (Kara balık): Bu türün başlıca yayılış alanı Dicle ve Fırat nehir sistemleridir. Vücut yanlardan yassılaşmış ve yüksek yapılı olup, orta büyüklükteki pullarla örtülüdür.ağız küçük ve ventral konumda olup, köşelerinde bir çift kısa bıyık taşır. Barbus plebejus (Bıyıklı balık): Geniş bir coğrafik alana yayılmış olan bu tür, Güney- Doğu Asya, Suriye-İran, Dicle ve Fırat nehir sistemleri, Hazer Denizi havzası, Kırım yarımadası, Makedonya, Güney Bulgaristan, Anadolu ve İtalya da yaşamaktadır. Vücut nispeten alçak yapılı ve lateralden hafifçe basıktır. Ağız ventral konumlu ve at nalı şeklinde olup gayet iyi gelişmiş etli dudaklarla çevrilidir. Aspius vorax (Sis balığı): Esasen yayılış alanı Dicle ve Fırat nehir sistemleri olup, ülkemizde Batman suyu, Amik gölü, Antakya civarı, Murat nehri ve Pamukçay dan (Silvan) bilinmektedir. Vücut yanlardan yassılaşmış olup, gayet küçük pullarla örtülmüştür. Renk vücudun her tarafında homojen görünüşlü olup, genellikle parlak beyazdır. Daha ziyade büyük nehirlerde ve özellikle baraj göllerinde çok bulunur. 96

113 IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alanda bulunuş yerleri, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi.projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, Flora: Türkiye bitki coğrafyası bakımından incelendiğinde; tamamıyla Holoarktrik Kingtom un içerisinde yer almaktadır. Holoarktrik Kingtom un 3 floristik bölgesi yurdumuzda birleşmektedir. Bunlar; Avrupa-Sibiryan (Euro-Sibirian) bölgesi, Akdeniz (Mediterian) bölgesi ve İran-Turan (İrano-Turanien) bölgesidir. Şekil- 59. Türkiye deki Fitocoğrafik Bölgeler ve Anadolu Diyagonali (Davis,1971) EUR.-SIB.(EUX): Avrupa-Sibirya bölgesi (Öksin sahası); Col.: Öksin sahasının kolşik sektörü; MED.: Akdeniz Bölgesi (Doğu Akdeniz sahası); W.A: Batı Anadolu bölümü; T.: Toroslar; A.: Amanus Dağları; IR.-TUR.: İran-Turan bölgesi; C.A.: Orta Anadolu; E.A.: Doğu Anadolu; Mes: Mezopotamya; X: Muhtemelen Avrupa-Sibirya bölgesinin Orta Avrupa/Balkan sahası; mt: Dağ Avrupa-Sibirya elemanları Akdeniz elemanları 97

114 Faaliyet Alanı Şekil- 60. Türkiye nin Bitki Örtüsü Haritası Kaynak: Eken, G., Bozdoğan, M., İsfendiyaroğlu, S., Kılıç, DT., Lise, Y. (editörler) Türkiye nin Önemli Doğa Alanları. Doğa Derneği. Ankara 98

115 Faaliyet Şekil- 61. Doğal Vejetasyon Haritası 99

116 Doğal vejetasyon haritasında da görüldüğü gibi faaliyet alanının bulunduğu Şırnak ilinde kurak step Quercus brantii krş. hakimdir. Şırnak ta bitki örtüsü iklim özelliğine bağlı olarak değişiklikler göstermektedir. İklimin karasal olması doğal bitki örtüsü üzerinde etkili olmuştur. Mevsim içindeki yağışların az olması, doğal bitki örtüsünün bozkır olmasına neden olmuştur. Dağlık alanda yer alan ormanlar seyrek niteliktedir. Orman altı bitki örtüsünü kurakçıl bitkilerin oluşturduğu bu bölgedeki başlıca ağaç türü meşedir. Özellikle Beytüşşebap ve Uludere civarında bulunan dağların yüksek yerlerinde alpin çayırları bulunur. Faaliyet alanındaki çalışmalar Biyolog Funda AŞICI tarafından 2012 yılının Haziran ve Ağustos aylarında yapılmış olup, faaliyet alanı ve çevresinde yapılan arazi çalışmaları yapılan gözlemler, yöre halkından alınan bilgilerden ve literatür bilgilerinden yararlanılarak elde edilen bitki türlerinin endemik, tehlike altında veya nadir olup olmadıkları Red Data Book kategorilerine göre hazırlanmış olan kaynaktan, koruma altında olup olmadıkları ise Bern Sözleşmesi nden kontrol edilerek aşağıda tabloda verilmiştir. Aşağıda verilen flora envanteri arazi çalışmaları ve literatür bilgisi ışığında çıkarılmıştır. Türlerin teşhisinde P. H. Davis in Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Vol 1-10, isimli eseri ve TÜBİVES Türkiye Bitkileri Veri Servisi kullanılmıştır. Bölgesel flora listesi alfabetik sıra gözetilerek hazırlanmıştır. Her tür için bulunduğu habitatlar, ait olduğu flora bölgesi, endemizm durumu, ve Türkiye Kırmızı Bitkileri Kitabında verilen risk sınıfları verilmiştir. Listede adı geçen skalalar ve kısaltmalar aşağıda tanımlanmıştır. Türlerin Türkçe ve yöresel isimleri için Türkçe Bitki Adları Sözlüğü nden yararlanılmıştır (Baytop, T., 1997). Grid kareleme sistemine göre faaliyet alanı C9 karesinde kalmaktadır. Şekil- 62. Grid Kareleme Sistemi, Türkiye Haritası 100

117 Tablo- 71. Faaliyet Alanının da İçerisinde Bulunduğu Bölgenin Florası TÜRLER LATİNCE TÜRKÇE ADLARI HABİTAT FİTOCOĞ. BÖLGE YÜKSEKLİK END. R.D.B. BERN CITES KAYNAK AMARYLLIDACEAE Ixiolirion tataricum (PALLAS) HERBERT subsp. montanum (LABILL.) TAKHT. Tatarcık kayalık kalkerli yamaçlar, ekili ve nadas tarlaları, bağlar, yol kenarları İr.-Tur L APIACEAE (UMBELLIFERAE) Eryngium creticum LAM. Göz dikeni çalılık düzlükler, firigana, nadas tarlalar, çorak yerler D. Akd G Bunium paucifolium DC. var. paucifolium DC. Yabani Kimyon nadas tarlalar, step, çayırlar, yol kenarları, çağıllar, kayalık yamaçlar İr.-Tur G Bupleurum gerardii ALL. - çalı ve yamaçlar, kıyılar, tarlalar? L Lagoecia cuminoides L. - yol kenarları, kuru araziler ve tepe yanları, Quercus ve Amygdalus çalılığı Akd L Prangos ferulacea (L.) LINDL. - kayalıklar arasında? L Scandix iberica BIEB. İberya Zühretarağı kireçtaşı yamaçlar, step, meşe veya ardıç çalılıkları, otlu yamaçlar, ekili alanlar? G Zosima absinthifolia (VENT.) LINK - bozkır, kireçtaşı yamaçlar? G Ainsworthia trachycarpa BOISS. - seyrek tepe kenarları, tarlalar, yol kenarları ASTERACEAE (COMPOSITAE) D. Akd L Chardinia orientalis (L.) O. KUNTZE - step, kireçtaşı yamaç, nadas tarla, yol kenarı İr.-Tur L 101

118 Crepis foetida L. subsp. commutata (SPRENG.) BABCOCK Tüylü kanak Quercus ormanı, Pinus ormanı, serpantin, mağmatik yamaç, kireçtaşı yamaç, step, tarla yanı? G Crepis sancta (L.) BABCOCK Tüylü hindiba orman, kayalık volkanik yamaç, kayalık kireçtaşı yamaç, Artemisia -step, lush otlu yamaç? G Crupina crupinastrum (MORIS) VIS. - Pinus brutia orman açıklığı, step, kayalık kireçtaşı yamaç, tarla kenarı? L Achillea biebersteinii AFAN. Pire otu konıfer ormanı, step, kurak çayırlık, kayalık yamaç, nadas tarla İr.-Tur G Anthemis altissima L. Kokarot tarla, yol kenarı, ruderal alanlar? L Cousinia stenocephala BOISS. - step, boş tarla, Quercus koruluğu Cousinia aintabensis BOISS. ET HAUSSKN. - taşlık yamaç, Quercus koruluğu İr.-Tur. İr.-Tur L G Filago pyramidata L. - taşlık tepe yamaçları, çalılıkta açık alan, nadas tarla, kurak mera, yol kenarı, kumlu alan? G Hedypnois cretica (L.) DUM.-COURS. - kayalık kireçtaşı yamaç, kumul, nadas tarla Micropus supinus L. - kurak çıplak alan, yol kenarı Akd. Akd L G Onopordum carduchorum BORNM. ET BEAUVERD Eşek dikeni step, temizlenmiş maki dere kenarı, tarla İr.-Tur G Rhagadiolus stellatus (L.) GAERTNER var. edulis (GAERTNER) DC. - kayalık kireçtaşı yamaç, çakıllık, çayır Akd L Rhagadiolus angulosus (JAUB. ET SPACH) KUPICHA - kireçtaşı yamaç, tarla, yolkenarı İr.-Tur L Scorzonera mollis BIEB. subsp. mollis BIEB. Yakı Otu kayalık yamaç, çayırlar, Pinus pallasiana ormanı? L Scorzonera papposa DC. Yakı Otu kireçtaşı çağıllık, kireçtaşı yamaç, tarla İr.-Tur L 102

119 Tragopogon longirostis BISCH. EX SCHULTZ BIP. var. longirostis BISCH. EX SCHULTES Yemlik kayalık yamaç, çalılık, yol kenarı, tarla? G BORAGINACEAE Alkanna trichophila HUB.-MOR. var. trichophila HUB.-MOR. - taşlı kireçtaşı yamaçlar, bozkır, bağlar İr.-Tur G Echium italicum L. Engerekotu kireçtaşı yamaçlar, tarlalar, tahrip edilmiş arazi, b.g. Onosma auriculatum AUCHER EX DC. - nadas tarlaları, kalkerli ve bazaltlı kayalıklar Onosma rostellatum LEHM. - kireçtaşı uçurumlar ve kayalıklar Akd. İr.-Tur. İr.-Tur L G L Onosma polioxanthum RECH. FIL. - Pinus ormanı, Quercus çalılığı, bozkır, kayalı kireçtaşı yamaçlar, nadas tarlaları İr.-Tur LR(lc) - - L Rochelia disperma (L. FIL.) C. KOCH var. disperma (L. FIL.) C. KOCH İki tohumlu taşkesen kayalık yamaçlar, bozkır, Juniperus çalılığı, tahrip edilmiş arazi, nadas tarlaları? L CAMPANULACEAE Campanula reuterana BOISS. ET BAL. Çan çiçeği kayalık yamaçlar, nadas tarlaları, kireçtaşı sel yatakları Campanula retrorsa LABILL. Çan çiçeği kırlar, çitler İr.-Tur.? L L Campanula glomerata L. subsp. hispida (WITASEK) HAYEK Çan çiçeği çalılık, orman kenarları, otlaklar v.b. Avr.-Sib G Campanula flaccidula VATKE Çan çiçeği kireçtaşı kayalar, gölgeli yarıklar CONVOLVULACEAE? L Convolvulus betonicifolius MILLER subsp. peduncularis (BOISS.) PARRIS Tarla sarmaşığı kuru kayalık yamaçlar ve kenarları, nadas ve ekilmiş tarlalar, bağlar İr.-Tur L 103

120 CUPRESSACEAE Juniperus excelsa M. BIEB. subsp. excelsa Boylu Ardıç tepe ve dağların kurak kayalık yamaçları? G CRASSULACEAE Umbilicus tropaeolifolius BOISS. - kalkerli kaya yarıkları DIPSACACEAE İr.-Tur L Scabiosa persica BOISS. Uyuz otu kayalık yamaçlar, nadas tarlalar Scabiosa rotata BIEB. Uyuz otu step, açık koruluk, nadas tarlalar FABACEAE (LEGUMINOSAE) İr.-Tur. İr.-Tur G L Anagyris foetida L. Zivircik kayalık yamaçlar ve yaprak döken korular Akd G Astragalus angustiflorus C. KOCH subsp. angustiflorus C. KOCH Geven açık kayalık alanlar, bozkır İr.-Tur G Astragalus hamosus L. Boynuzlu geven kırlar, yol kenarları Astragalus cretaceus BOISS. ET KOTSCHY Geven kalkerli yamaçlar, hareketli kayalıklar Astragalus xanthogossypinus HAND.-MAZZ. Geven kireçtaşlı nehir boğazları? İr.-Tur.? L G L Cercis siliquastrum L. subsp. hebecarpa (BORNM.) YALT. Erguvan maki ve yaprak döken ormanlar? G Glycyrrhiza glabra L. var. glandulifera (WALDST. ET KIT.) BOISS. Meyan ekilmiş vadiler, kumullar? L Vicia peregrina L. Yabani fiğ meşe çalılığı, frıgana, kayalık kireçtaşı yamaçları, tahıl ve nadas tarlaları? G 104

121 Lens orientalis (BOISS.) HAND.-MAZZ. - meşe çalılığı, çam ormanı, tahrip edilmiş bozkır, bağlar ve nadas tarlaları? L Lathyrus cicera L. Nohut mürdümüğü meşe çalılığı, Pinus brutia ormanı, kayalık yamaçlar, bağlar, tahıl ve nadas tarlaları? L Trifolium nigrescens VIV. subsp. petrisavii (CLEM.) HOLMBOE Yonca meşe çalılığı, sulak çayırlık, kayalık ve çorak yerler? G Trifolium campestre SCHREB. Yonca tarlalar, çorak yerler? L Trifolium hirtum ALL. Yonca çalılık, kayalık yamaçlar, yol kenarları Trifolium purpureum LOIS. var. purpureum LOIS. Yonca tarlalar, taşlı yerler, yol kenarları Melilotus indica (L.) ALL. Taş yoncası çorak yerler, çağıllıklar Akd.?? G G L Trigonella spruneriana BOISS. var. spruneriana BOISS. Poy otu kayalık yamaçlar, maki, çam ormanı, bozkır, nadas tarlaları İr.-Tur G Trigonella mesopotamica HUB.-MOR. - kayalık yamaçlar, meşe çalılığı, bozkır, nadas tarlaları İr.-Tur L Trigonella monantha C. A. MEYER subsp. monantha C. A. MEYER - bozkır, yamaçlar, ekilmiş tarlalar İr.-Tur G Trigonella macrorrhyncha BOISS. - kireçtaşı yamaçlar, bozkır Scorpiurus muricatus L. var. subvillosus (L.) FIORI - kayalık yamaçlar üzerinde, özellikle kireçtaşı ve nadas tarlaları D. Akd. Akd LR(lc) - - L L Onobrychis caput-galli (L.) LAM. - kayalık yamaçlar, nadas tarlaları, tahrip edilmiş bozkır, yol kenarları, deniz kenarları Akd L Onobrychis radiata (DESF.) BIEB. - kireçtaşı kayalık yamaçlar, şistli yamaçlar, çayırlıklar FAGACEAE? L 105

122 Quercus infectoria OLIVIER subsp. boissieri (REUTER) O. SCHWARZ Mazı meşesi saf birlik, diğer Quercus (brantii, cerris, coccifera, ithaburensis subsp), maki, step, vs? G GLOBULARIACEAE Globularia sintenisii HAUSSKN. ET WETTST. - kuru yerler, kalkerli kayaların yarıkları LAMIACEAE (LABIATAE) İr.-Tur G Eremostachys laciniata (L.) BUNGE - bozkır, meşe çalısı yol kenarları, çayırlık, tarla kenarları Marrubium cuneatum RUSSELL - tebeşirli kıyı kenarları, tarlalar, bağlar Lallemantia iberica (BIEB.) FISCH. ET MEY. - yol kenarları, yamaçlar, nadas tarlalar, ekili arazilerde arsız ot Ziziphora capitata L. Dağ Reyhanı kuru açık yerler, taşlı yamaçlar, kayalık, bozkır İr.-Tur. İr.-Tur. İr.-Tur. İr.-Tur L L L G Salvia trichoclada BENTHAM Adaçayı çimenlik kireçtaşı yamaçlar, bozkırda, meşe çalısı, çimenlik yerler, nadas tarlaları İr.-Tur G Salvia syriaca L. Adaçayı bozkır, kireçli kıyılar, nadaslı ve ekilmiş tarlalar İr.-Tur L Salvia palestina BENTHAM Adaçayı kireçtaşı ve volkanik kayalık yamaçlar, uçurumlar, meşe çalılıklarında, bağlar, nadas İr.-Tur L LILIACEAE Allium dictyoprasum C. A. MEYER EX KUNTH - dağ stepleri, tuzluk bölgeler, volkan kraterleri, kayalı yamaçlar, Pinus halepensis ormanı İr.-Tur L Muscari comosum (L.) MILLER Dağ sümbülü Pinus brutia ormanları, Quercus koruları, nehir kenarı, kayalı yamaçlar, ekili alanlar vs Akd L Ornithogalum narbonense L. Ak baldır yamaçlar kırlar yol kenarları, çorak yerler ORCHIDACEAE Akd L 106

123 Cephalanthera kurdica BORNM. EX KRANZLIN - maki, Quercus ve Konifer ormanları, kalkerli ve şiştli topraklar İr.-Tur L Ophrys transhyrcana CZERNJAK. subsp. transhyrcana CZERNJAK. - maki, frigana, Quercus çalılıklarında çimenli yerler, iğne yapraklı ve yaprak döken orman İr.-Tur L Ophrys bornmuelleri M. SCHULZE EX BORNM. subsp. bornmuelleri M. SCHULZE EX BORNM. - kalkerli yamaçlar, frıgana, maki, Quercus çalılıkları, iğne yapraklı ve Quercus ormanları D. Akd L Himantoglossum affine (BOISS.) SCHLECHTER Keşkeş çiçeği kuru Quercus ormanları, maki, iğne yapraklı ormanlar, kalkerli yerler D. Akd G Ophrys schulzei BORNM. ET FLEISCHM. - kalkerli yamaçlar, Quercus ormanı ve çalılıkları, dağ otlakları PRIMULACEAE İr.-Tur L Lysimachia linum-stellatum L. - seyrek Quercus aegilops çalıları, serpantin ve kireçtaşı kayalık yamaçlarda, killi toprak Akd L ROSACEAE Amygdalus arabica OLIV. Dağ Çağlası kuru taşlı yamaçlar (bozkırlar) ve seyrek meşe ormanları Amygdalus orientalis MILLER Yabani badem kayalıklı, kalkerli yamaçlar İr.-Tur. İr.-Tur G L Cerasus microcarpa (C. A. MEYER) BOISS. subsp. tortuosa (BOISS. ET HAUSSKN.) BROWICZ Yabani kiraz kayalıklı, kalkerli yamaçlar ve meşe ormanları İr.-Tur G Crataegus aronia (L.) BOSC. EX DC. var. aronia (L.) BOSC. EX DC. Alıç meşe çalılıkları, kayalık kalkerli yamaçlar? L Crataegus monogyna JACQ. subsp. monogyna JACQ. Adi alıç tepe kenarları, maki, meşe çalıları, karışık ormanlar, yol kenarları? G RUBIACEAE Callipeltis cucullaria (L.) STEVEN - kuru çakıllı veya taşlı yerler, step İr.-Tur L 107

124 SALICACEAE Populus euphratica OLIV. Fırat kavağı nehir kıyıları ve su taşkın alanlar, tuzlu topraklar? G SCROPHULARIACEAE Bellardia trixago (L.) ALL. Karaballıbaba frıgana içinde, kum, ıslak çayırlıklar, tahıl tarlası? L Parentucellia latifolia (L.) CARUEL subsp. flaviflora (BOISS.) HAND.-MAZZ. - kayalık kireçtaşı ve volkanik yamaçlar, çimenlik, ormanlar, tahıl tarlası? L Scrophularia striata BOISS. - Quercus çalılığı, kayalık kireçtaşı ve volkanik yamaçlar, tahrip edilmiş bozkırlar İr.-Tur G Verbascum laetum BOISS. ET HAUSSKN. Sığırkuyruğu Quercus brantii çalılığı, taşlı yamaçlar, tahıl tarlası, nadas tarlaları İr.-Tur L Veronica viscosa BOISS. - kayalı seyrek Quercus ormanları, kalkerli çağıllıklar, kırlar VERBENACEAE İr.-Tur L Vitex pseudo-negundo (HAUSSKN. EX BORNM.) HAND.-MAZZ. Hayıt dereler ve nehir kıyıları, çakıl kuru dere yatakları İr.-Tur G 108

125 Çalışma alanında saptanan bitki türlerinden Onosma polioxanthum RECH. FIL. Hakkari, Şırnak, Bitlis, Elazığ, Erzurum, Eskişehir, Kahramanmaraş, Van illerinde, Trigonella macrorrhyncha BOISS. İse Adana, Mardin, Şırnak, Amasya, Bilecik, Hatay, İçel illerinde görülmekte olup, yaygın endemik türlerdir. Her iki tür de LR (lc)-az Tehdit Altında (En Az Endişe Verici) kategorisinde bulunmakta olup, nesillerinin tehlikeye girmesi gibi bir durum şu anda söz konusu değildir. Crepis sancta Achillea biebersteinii Eryngium creticum Crepis foetida subsp. commutata Astragalus angustiflorus subsp. angustiflorus 109

126 Tablo- 72. Flora Tablosu İle İlgili Kısaltmalar IUCN (Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Kırmızı Listesi) RE (Regionally Extinct) Bölgesel Olarak Soyu Tükenmiş CR (Critically Endangered) Çok Tehlikede EN (Endangered) Tehlikede VU (Vulnerable) Zarar Görebilir nt (Near Threatened) Tehdit Altına Girebilir lc (Least Concern) En Az Endişe Verici DD (Data Deficient) Veri Yetersiz NA (Not Applicable) Uygulanabilir Değil LR (Lower Risk) Düşük Risk cd (Conservation Dependent) Korumaya Bağlı NE (Not Evaluated) Değerlendirilmeyen Kaynak L Literatür G Gözlem Fitocoğrafik Bölge Akd. Akdeniz Elementi D.Akd. Doğu Akdeniz Elementi İr.-Tur. İran-Turan Elementi Krd. Karadeniz Avr.-Sib. Avrupa-Sibirya Elementi (?) Geniş Yayılışlı veya Bilinmeyen Endemizm Durumu (-) Endemik Değil (+) Endemik Literatür Şırnak İl Çevre Durum Raporu, 2007 AKMAN, Y. 1995, Türkiye Orman Vejetasyonu, Ank. Üniv. Fen Fakültesi Botanik A.B.D., Ankara. BAYTOP, T. 1994, Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, T.D.K. Basımevi, Ankara. DAVIS, P.H , Flora of Turkey and East Aegean Islands, Vol. 1 9, Edinburgh University Press, Edinburgh. DAVIS, P.H. et all 1988, Flora of Turkey and East Aegean Islands, (Supplement), Vol. 10, Edinburg University Press, Edinburgh. EKİM, T. ve ark. 2000, Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı, T.T.K.Derneği, Ankara. YİĞİT, N. ve ark. 2002, Çevresel Etki Değerlendirme ÇED, Kılavuz, Ankara (Türkiye Bitkileri Veri Servisi - TÜBİTAK) Fauna: Proje alanı ve yakın çevresi fauna envanterinin; gerek yerinde incelemeler ve gerekse literatür araştırmaları ile ortaya konulması bu bölümün ana amacını oluşturmaktadır. Söz konusu proje sahası için 2012 yılının Haziran ve Ağustos aylarında Biyolog Funda AŞICI tarafından arazi gözlemleri yapılmıştır. Proje sahası ve yakın çevresinin fauna unsurlarının belirlenmesi amacıyla saha, anket, literatür ve ofis çalışmaları birbirleriyle paralel olarak yapılmıştır. Hayvan türlerinin tespitinde, tercihlerine uygun habitatların varlığından ve hayvanlara ait yuva-yavru-ayak izi (özellikle kuş ve makro memeli türlerinin tanımlanmasında), dışkı ve besin artığı (özellikle memelilerin tanımlanmasında) kalıntılarından yararlanılmıştır. Faaliyet alanının sahip olduğu ekolojik özellikler ve koruma statüleri dikkate alınarak yapılan faunistik çalışmalarda çalışma alanındaki araştırma gezileri sırasında saha gözlemleri yürüyerek ve/veya araç ile gezilerek gerçekleştirilmiştir. Faunistik saha çalışmaları sırasında alandaki türlerin teşhis edilmesi sırasında avlama-toplama-öldürme yapılmamıştır. Bunun nedenleri aşağıda sıralanmıştır. 1. Alanda nadir ve hassas hayvan türlerinin zarar görmelerinin ve telef olmalarının önlenmesi sayılı Kara Avcılığı Kanunu ve Merkez Av Komisyonu Kararlarına göre özellikle sürüngenlerin koruma altında olması ve yakalanması ve toplanmasının yasak olması 110

127 Listelerde yalnızca G ile işaretli olan türler arazi çalışmaları sırasında tespit edilmiş türler olup çalışmaların yapıldığı dönemde diğer türler gözlemlenememiştir. Gözlemlenemeyen türler bölgede yapılmış literatür çalışmaları kontrol edilerek ve uygun habitatlarda bulunabilme durumlarına göre tespit edilmiştir. Listeler oluşturulurken omurgasızlardan omurgalılara ve ilkelden gelişmişe doğru (İki yaşamlılar, Sürüngenler, Kuşlar ve Memeliler) bir sıra izlenmiştir. Fauna türleri ve bunlarla ilgili bilgiler (habitatları, koruma kategorileri) Prof. Dr. Ali Demirsoy un "Türkiye Omurgalı Faunasının Sistematik ve Biyolojik Özelliklerinin Araştırılması ve Koruma Önlemlerinin Saptanması" ile ilgili "Memeliler", "Sürüngenler" ve "Amfibiler" isimli çalışmalarından tespit edilmiştir. Bu çalışmalar sonucunda derlenerek aşağıda da belirtilen fauna türleri ile ilgili tablolarda her türün Red Data Book kategorisi, T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı nın Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararları ve Bern Sözleşmesi Ek listelerinin hangilerinde yer aldığı belirtilmiştir. Tablo- 73. Faaliyet Alanında Bulunan ve Bulunması Muhtemel İki Yaşamlı Türleri (Amphibia) Latince Adı Türkçe Adı Habitat IUCN Demirsoy 1996 Risk BERN M.A.K. KAYNAK RANIDAE Rana camerani Şeritli kurbağa Ormanların açık kısımlarındaki dere kenarları ile buradaki çayırlık kısımlar LC nt Ek3 - L Pelophylax ridibundus Ova kurbağası Bol bitkili havuz, göl ve ağır akan sular LC nt Ek3 - L Çalışma alanında, bulunan ya da bulunması muhtemel 2 amfibi türü saptanmış olup, bu türler Bern Ek-3 listesinde bulunmaktadır. Demirsoy, A. a (1996) göre Türkiye de oldukça bol ve yaygın olup, herhangi bir tehdit altında değildirler. Tablo- 74. Faaliyet Alanında Bulunan ve Bulunması Muhtemel Sürüngen Türleri (Reptilia) Latince Adı Türkçe Adı Habitat IUCN Demirsoy 1996 Risk BERN M.A.K. KAYNAK EMYDİDAE Mauremys caspica Çizgili Kaplumbağa Göl, nehir, hendek gibi tatlı suyun bulunduğu her yer - nt Ek2 Ek1 L TESTUDINIDAE Testudo graeca Tosbağa Genellikle kuru, taşlı ve kumlu araziler VU nt Ek2 Ek1 L AGAMIDAE Agama (=Laudakia) stellio Dikenli Keler Kayalık yerler, taş duvarlar, şehir merkezlerinin yakınındaki taşlıklar - nt Ek2 Ek1 G AMPHISBAENIDAE Blanus strauchi Kör kertenkele Seyrek bitkili ve çalılık kısımlarda taş altları ile toprak içi LC nt Ek3 Ek1 L LACERTIDAE Lacerta princeps SCINCIDAE Siirt kertenkelesi Seyrek meşelikler, kısa boylu ağaçlık yerler, taşlık ve kayalık alanlar LC nt Ek2 Ek1 L Mabuya vittata Şeritli kertenkele Açık ve ormanlık arazide, çalılık ve taşlık kısımlar LC - Ek3 Ek1 L COLUBRIDAE Coluber najadum İnce yılan Taşlık ve çalılık, kuru ortamlar LC nt Ek2 Ek1 L Coluber jugularis Kara yılan Ovalarda taşlık dere kenarları, yamaç ve tarlalar ile bataklılar LC nt Ek2 Ek1 L 111

128 Coluber ravergieri Kocabaş yılan Seyrek bitkili taşlık bölgeler - nt Ek3 Ek1 L Coluber schmidti Kırmızı yılan Taşlık ve çalılık dere kenarları, yamaçlar ve tarlalar LC nt Ek3 Ek1 L Rhynchocalamus melanocephalus Telescopus fallax Toprak yılanı Kurak, az bitkili ve taşlık stepler LC - Ek3 Ek1 L Kedi gözlü yılan Güneşli taşlık yamaçlar, yol kenarları ve harabeler LC nt Ek2 Ek1 L Çalışma alanında, bulunan ya da bulunması muhtemel 12 sürüngen türü saptanmış olup bu türlerden 7 tanesi Bern Ek-2 listesinde bulunmaktadır. 5 tür ise Bern Ek-3 listesindedir. Ayrıca T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı nın M.A.K. kararına göre listedeki tüm sürüngen hayvan türleri EK-1 listesinde yani Orman ve Su İşleri Bakanlığınca koruma altına alınan yaban hayvanları listesinde yer almaktadır. Tablodaki türlerden Testudo graeca IUCN kriterlerine göre VU (Hassas Türler) statüsünde bulunmakta olup Demirsoy (1996) a göre nt (Yaygın, Bol, Tehlikede Olmayan) statüsündedir. Ayrıca aşağıdaki şekilde Testudo graeca nın dünya üzerindeki yaşam alanları görülmektedir. Şekil- 63. Testudo graeca nın Dünya Üzerindeki Yaşam Alanları Haritası Kaynak: 112

129 Tablo- 75. Faaliyet Alanında Bulunan ve Bulunması Muhtemel Kuş Türleri (Aves) Latince Adı Türkçe Adı Habitat Konum R.D.B. Bern IUCN M.A.K. Kaynak ACCIPITRIDAE Accipiter nisus Atmaca geniş çayır ve bozkırlar, ağaçsız sulak sahalar ve çıplak kayalıklar, ibreli ve yaprak döker açık ve kapalı ormanlar, ağaçlı bozkırlar, ağaçlı ve çalılık sınırlarla S A.3 Ek2 LC Ek1 G bölünmüş tarım arazisi ve park-bahçe gibi her türlü ağaçlı alan Aegypius monachus Kara akbaba Besin aramak için yarı çöller ve bozkırlardan çok sayıda otlak hayvanı besleyen çayırlıklara ve hatta çıplak dağlık Y A.2 Ek2 NT Ek1 L alanlara kadar değişik açıklık alanları kullanır Aquila chrysaetos Kaya kartalı Her türlü yüksek, kayalık, ormanlık dağ S A.1.2 Ek2 LC Ek1 L Buteo rufinus Kızıl şahin bozkır, tarım arazisi gibi açık alanlar S A.3 Ek2 LC Ek1 G Gypaetus barbatus Sakallı akbaba Kapalı orman bölgeleri hariç dağların yüksek kesimlerindeki kayalık vadiler, çıplak ya da seyrek ağaçlı K A.1.2 Ek2 LC Ek1 L ve taşlık yamaçlar Gyps fulvus Kızıl akbaba Kayalık ve dağlık arazi K A.2 Ek2 LC Ek1 L STRIGIDAE Athene noctua Kukumav Kırsal bölgelerde tarlaların ve bahçelerin yakınları S A.2 Ek2 LC Ek1 L ARDEIDAE Ardea cinerea Gri balıkçıl Her çeşit sığ suda, tatlı su, acı su ya da tuzlu su, derinliği az olan akıntısı yavaş kanallarda, durağan ya Y A.3.1 Ek3 LC Ek2 L da akan su bölgesi ORIOLIDAE Oriolus oriolus Sarıasma Ormanlarda, bahçe ve parklarda yapraklarını döken yaşlı ağaç tepeleri Y A.2 Ek2 LC Ek1 G FALCONIDAE Falco tinnunculus CICONIIDAE Ciconia ciconia COLUMBIDAE Kerkenez Ak leylek Dağlar, vadiler, orman kenarları, bozkırlar, tarım alanları, deniz kıyıları, şehirler Açık veya yarı açık araziler, insanların yerleşim yerlerinin yakınları S A.2 Ek2 LC Ek1 G Y A.3.1 Ek2 LC Ek1 L Columba palumbus Tahtalı Kayın ve meşe ormanları, otlaklar, anızlı tarlalar, yapraklı ve iğneli ormanlar, ekinli tarlalar, zeytinlikler, S A.4 Ek3 LC Ek3 L ağaçlık ve sık çalılıklar ALCEDINIDAE Ceryle rudis Alaca yalıçapkını Nehirler ve nehir deltaları S A.1.2 Ek2 LC Ek1 L CUCULIDAE Cuculus canorus Guguk Kırlar, bozkırlar, ormanlar, park ve bahçeler, tundra ve turbalıklar, fundalıklar, bataklıklar ve kumullar Y A.2 Ek3 LC Ek1 L HIRUNDINIDAE Hirundo rustica Kır kırlangıcı Kırsal alanlarda, küçük kentlerde, ekili alanların civarında Y A.5 Ek2 LC Ek1 L LANIIDAE Lanius minor Kara alınlı örümcekkuşu Tarımsal arazi ve alçak fundalıklar Y A.3 Ek2 LC Ek1 L CORACIIDAE Coracias garrulus Gökkuzgun Seyrek ormanlar, ağaçlı ya da çalılık açık araziler ve orman kenarları Y A.2 Ek2 NT Ek1 L APODIDAE Apus apus Ebabil Sulak alanlar, açık araziler ve yerleşimlerin üzeri G A.3.1 Ek3 LC Ek1 L MOTACILLIDAE Anthus trivialis Ağaç incirkuşu Açık ve yarı-kapalı alanlarda, genellikle seyrek ağaçlı ve çalılıklı bölgeler G A.3 Ek2 LC Ek1 L STURNIDAE Sturnus vulgaris Sığırcık Seyrek ormanlar, seyrek ağaçlı açık araziler, tarım arazileri, zeytin bahçeleri, parklar, meyve bahçeleri, S A.5 - LC Ek2 G çiftlikler ve şehir merkezleri FRINGILLIDAE Carduelis carduelis Saka Otsu bitkilerin zengin olduğu ağaçlık alanlar, bozkırlar, orman açıklıkları, fundalıklar, makilikler, Sibirya stepleri, Y A.3.1 Ek2 LC Ek1 L dikenlik açık alanlar, akarsu başları, bahçeler ve köyler PHASIANIDAE Alectoris chukar Keklik Kayalık ve sarp araziler, çok yağış almayan, yarı kurak S A.2 Ek3 LC Ek3 L 113

130 EMBERIZIDAE Emberiza cia TURDIDAE Irania gutturalis Kaya çintesi Taş bülbülü ve kurak bölgeler, çalı ve otlarla kaplı yamaçlar, vadiler ve yüksek tepelerdeki ekili alanlar ve bağların çevresindeki kayalık, taşlı araziler Genellikle dik sarp kayalık dağ sırtlarında çalılık ve dikenlik araziler Taşlık ve çalılık kuru yamaçlar ile funda ve çalılıklarla örtülü kayalıklar K A.2 Ek2 LC Ek1 L Y A.1.2 Ek2 LC Ek1 L Çalışma alanında, bulunan ya da bulunması muhtemel 24 kuş türü saptanmış olup, bunlardan 18 tanesi Bern Ek-2, 5 tanesi de Bern Ek-3 listesinde bulunmaktadır. Ayrıca T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı nın tarih ve nolu resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı nın yansıtıldığı en son listelere göre; 20 kuş türü Ek-1, yani Orman ve Su İşleri Bakanlığı nca Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları listesinde; 2 tanesi de Ek-2 yani Merkez Av Komisyonunca Koruma Altına Alınan Av Hayvanları kategorisinde bulunmaktadır. Ek-3 te yani Merkez Av Komisyonu nca Avına Belli Edilen Sürelerde İzin Verilen Av Hayvanları listesinde bulunan kuş türlerinin sayısı ise 2 dir. Şekil- 64. Türkiye deki Kuşların Göç Yolları Yukarıda verilmiş olan Türkiye deki kuşların göç yolları haritasından da anlaşılacağı gibi faaliyet alanımız kuş göç yolları üzerinde bulunmamaktadır. Fakat çalışmalarda tarih ve sayılı Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği (Değişik: RG-26/8/ ) ne uygun hareket edilecektir. 114

131 Tablo- 76. Faaliyet Alanında Bulunan ve Bulunması Muhtemel Memeli Türleri (Mammalia) Latince Adı Türkçe Adı Habitat R.D.B. BERN IUCN M.A.K. Kaynak VESPERTILIONIDAE Pipistrellus kuhlii HYAENIDAE Hyaena hyaena Beyaz şeritli yarasa Çizgili Sırtlan Köyler, şehirler ve buralara yakın yerlerde binaların çatı örtüsü altında, sıvasız duvarlardaki briket ve tuğla delikleri ile pencere kenarlarındaki boşluklarda, eski kale duvarlarının çatlaklarında, kamıştan yapılmış köy evlerinin tavan kirişleri arası Stepler, yarı çöller, kayalıklı ve seyrek ağaçlıklı yamaçlar, ek olarak Anadolu'da maki ve ormanlık alanlar VU - LC Ek1 L R - NT Ek1 L T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı nın M.A.K. listesine göre tabloda yer alan 2 memeli hayvan türünün de EK-1 listesinde yani Orman ve Su İşleri Bakanlığı nca koruma altına alınan yaban hayvanları listesinde yer aldıkları görülmüştür. Bölgede bulunan ve bulunması muhtemel 2 memeli türünden Hyaena hyaena (çizgili sırtlan) IUCN kırmızı listesinde NT (tehdit altına girebilir) kategorisinde yer almaktadır. Demirsoy (1996) a göre ise bu tür R kategorisinde yer almaktadır. Pipistrellus kuhlii ise Demirsoy (1996) a göre VU (zarar görebilir) kategorisinde iken, IUCN kırmızı listesinde LC kategorisinde yer almaktadır. Şekil- 65. Hyaena hyaena nın Dünya Üzerindeki Yaşam Alanları Haritası Kaynak: 115

132 Şekil- 66. Pipistrellus kuhlii nin Dünya Üzerindeki Yaşam Alanları Haritası Kaynak: Tablo- 77. Fauna Tabloları İle İlgili Kısaltmalar EX (Extinct) EN (Endangered) VU (Vulnerable) R (Rare) I (Unknown) K (Insufficinitly Known) O (Out of Danger) nt EX (Extinct) EW (Extinct in the Wild) CR (Critically Endangered) EN (Endangered) VU (Vulnerable) LR (Lower Risk) NT (Near Threatened) DD (Data Deficient) LC (Least Concern) NE (Not Evaluated) Ek I Ek II Ek III Ek II Ek III Y K Demirsoy IUCN MAK Bern Statü Tükenmiş Tehlikede Zarar Görebilir Nadir Bilinmiyor Yetersiz Bilinenler Tehlike Dışı Yaygın, Bol, Tehlikede Olmayan Soyu Tükenmiş Doğada Soyu Tükenmiş Kritik Düzeyde Tehlikede Tehlikede Hassas Türler Düşük Riskli Tehdit Altına Girebilir Veri Eksik Az Riskli Değerlendirilmemiş T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı nca Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları Merkez Av Komisyonu nca Koruma Altına Alınan Av Hayvanları Merkez Av Komisyonu nca Avına Belli Sürelerde İzin Verilen Av Hayvanları Kesinlikle Korunması Gereken Hayvan Türleri Korunması Gereken Hayvan Türleri Yaz Kış 116

133 G Göç S Sürekli Populasyon Durumu (Kiziroğlu (2008) Tarafından Kuşlar İçin Kullanılan Risk Sınıfları) A grubuna giren türler, ya tam yıllık kuş türü olup yerli, ya da yaz göçmeni; yani kuluçkaladıktan sonra Türkiye yi terk eden göçmen türlerden oluşur. Şüpheye yer bırakmayacak şekilde yok olan ve artık doğal yaşamda A.1.0 görülmeyen türlerdir. Doğal popülasyonları şu anda tükenmiş veya en z son yıllık süreçte doğal yaşamda artık görülemeyen, ancak volier, kafes ve diğer A.1.1 yapay koşullarda yaşamını sürdüren evcilleşmiş, domestik türlerdir. Bu türlerin doğal yaşamda tutunma şansları kalmamıştır. Bu türlerin nüfusları Türkiye genelinde çok azalmıştır. İzlendikleri A.1.2 bölgelerde 1-20 birey Bu türlerin sayıları, gözlendikleri bölgelerde birey arasında değişir. A.2 Bunlar önemli ölçüde tükenme tehdidi altındadır. Bu türlerin Türkiye genelindeki nüfusları, gözlendikleri bölgelerde genel A.3 olarak birey arasında değişir. Bu türlerin popülasyonlarında, gözlendikleri bölgelerde azalma vardır. Bu A.3.1 türlerin nüfusu da birey arasında değişir. Bu türlerin popülasyonları gözlendikleri bölgelerde birey A.4 arasında değişir. Bu türlerin gözlenen popülasyonlarında henüz azalma ve tükenme tehdidi A.5 gibi bir durum söz konusu değildir. A.6 Yeterince araştırılmamış ve haklarında sağlıklı veri olmayan türleri içerir. Bu türlerle ilgili şu anda bir değerlendirme yapmak olanaklı değildir; A.7 çünkü bu türlerin Türkiye de elde edilen kayıtları tam sağlıklı ve güvenli değildir. B grubundaki türler ya kış ziyaretçisi, ya da transit göçerdir. Daha önce Türkiye de kışladıklarına özgü kaydı bulunduğu halde, bugün B.1.0 tükenen türlerdir. Bu türler Türkiye yi kışlak veya geçit bölgesi olarak kullanır; ancak B.1.1 popülasyonları önemli ölçüde tükenme tehdidi altındadır. Bu türlerin nüfusları Türkiye genelinde çok azalmış olup, izlendikleri B.1.2 bölgelerde 1-20 birey ile temsil edilirler. B.2 Bu türlerin sayıları, gözlendikleri bölgelerde birey arasında değişir. Bu türlerin Türkiye genelindeki nüfusları, gözlendikleri bölgelerde genel B.3 olarak birey arasında değişir. Bu türlerin popülasyonlarında, gözlendikleri bölgelerde azalma vardır. B.3.1 Bunların nüfusu da birey arasında değişir. Bu türlerin popülasyon yoğunlukları, gözlendikleri bölgelerde henüz B.4 tükenme tehdidi altına girmemiş olmakla birlikte, popülasyonlarında mevzii bir azalma vardır. Bu türlerin gözlenen popülasyonlarında henüz azalma ve tükenme tehdidi B.5 gibi bir durum söz konusu değildir. B.6 Az araştırılmış ve yeterince kaydı olmayan türleri içermektedir. Bu türlerle ilgili şu anda bir değerlendirme yapmak olanaklı değildir; B.7 çünkü kayıtlar çok az, emin ve sağlıklı değildir. Tespit Yöntemi L Literatür G Gözlem Kaynaklar DEMİRSOY, A. 1996, Amfibiler, Meteksan A.Ş., Ankara DEMİRSOY, A. 1996, Sürüngenler, Meteksan A.Ş., Ankara Baran, İ. Türkiye Amfibi ve Sürüngenleri. Tübitak Popüler Bilim Kitapları 207. Impress Baskı Tesisleri-Ankara.2008 Svensson, L., Mullarney, K. & Zetterström, D. (2009) Collins Bird Guide 2nd Edition, HarperCollins Publishers, London Türkiye'de Yaşayan Kuşlar, Milli Parklar ve Av Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü Personeli Güçlendirme Vakfı, 2000 ANKARA Türkiye nin Anonim Kuşları Türkiye nin Anonim Memelileri DEMİRSOY, A. 2002, Genel Zoocoğrafya ve Türkiye Zoocoğrafyası, Meteksan A.Ş., Ankara KİZİROĞLU, İ. (2008): Türkiye Kuşları Kırmızı Listesi, Desen Matb., Ankara Şırnak İl Çevre Durum Raporu, 2007 YİĞİT, N. ve ark. 2002, Çevresel Etki Değerlendirme ÇED, Kılavuz, Ankara Aşağıdaki şekilde de görülebileceği gibi faaliyet alanı Av Dönemi için ava yasak saha içerisinde kalmaktadır. 117

134 Proje Alanı Şekil- 67. Şırnak İli Ava Yasak Sahalar Haritası Kaynak: Fauna türleri arasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Avrupa nın Yaban Hayat ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (Bern Sözleşmesi) ne göre kesin koruma altına alınmış türler ve koruma altına alınmış türlerle ilgili olarak Bern Sözleşmesi koruma tedbirlerine ve bu sözleşmedeki 6. ve 7. madde hükümlerine uyulacaktır. Proje alanı ve yakın çevresinde Merkez Av Komisyonu kararlarına göre Ek listelerde yer alan türlerle ilgili Merkez Av Komisyonu Kararı na uygun hareket edilecektir. IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), Şırnak ilinin batı ve güney kesimindeki bazı düzlükler dışında, büyük bölümü akarsular tarafından derince yarılmış platolar halindedir. Dağlık kesimlerde Güneydoğu Toroslar sistemine bağlı yüksek kütleler vardır. İlin güneyinde Suriye ve Irak sınırına yakın kesimleri hariç hemen hemen tamamı dağlarla kaplıdır. İlin yer aldığı Güneydoğu Anadolu Bölgesi jeolojik olarak kenar kıvrımları kuşağı olarak adlandırılan kuşak içinde yer alır ve bölgede Alp orojenezi etkili olmuştur. İl genelinde bulunan madenler fosfat, çimento hammaddeleri ve asfaltit olarak sayılabilir. Fosfat oluşumlarına Uludere ilçesinde 118

135 rastlanırken, Merkez ve Cizre ilçelerinde ise çimento hammaddesi olarak kullanılmaya elverişli kil ve kireçtaşı potansiyelleri yer almaktadır. Ülkemizin bilinen en önemli asfaltit yatakları Şırnak ilinin Merkez ve Silopi ilçelerinde yer almakta olup, Silopi de asfaltitleri yakıt olarak kullanacak bir termik santral de kurulma aşamasındadır. Proje alanı yakın çevresinde Uludere-Ortabağ fosfat sahaları bulunmaktadır. Bu fosfat yatakları düşük tenörlü, düşük rezervli glokonili fosfatlardır. Şırnak için öncelikli öneme sahip iki yer altı kaynağı bulunmaktadır. Bunlar çimento hammaddeleri ve asfaltit dir. Şekil- 68. Şırnak ili Maden Yatakları 119

136 IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), Projenin yer aldığı bölgeye ilişkin hayvancılık istatistikleri Türkiye İstatistik Kurumu 2010 verilerine göre aşağıdaki tablolarda verilmiştir. Proje, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde yer aldığından, her iki ilçenin istatistiki verilerinden yararlanılmıştır. Tablo- 78. Büyükbaş Hayvancılık İstatistiki Verileri Hayvan Adı İl Adı İlçe Adı Yıl Yetişkin Genç- Yavru Toplam Sağılan hayvan sayısı (baş) Süt (Ton) Uludere Sığır (Kültür) Şırnak Uludere ,758 Sığır(Yerli) Şırnak Uludere ,96 Sığır(Melez) Şırnak Uludere ,448 Silopi Sığır (Kültür) Şırnak Silopi ,93 Sığır(Yerli) Şırnak Silopi ,24 Sığır(Melez) Şırnak Silopi ,06 (Kaynak: Tablo- 79. Küçükbaş Hayvancılık İstatistiki Verileri Hayvan Adı İl Adı İlçe Adı Yıl Yetişkin Genç- Yavru Toplam Sağılan hayvan sayısı (baş) Süt (Ton) Kırkılan hayvan sayısı (baş) Yün kıl tiftik (ton) Uludere Koyun (Yerli) Şırnak Uludere , ,941 Keçi(Kıl) Şırnak Uludere , ,024 Silopi Koyun (Yerli) Şırnak Silopi , ,204 Keçi(Kıl) Şırnak Silopi , ,373 (Kaynak: Hayvan Adı Tablo- 80. Arıcılık İstatistiki Verileri İl Adı İlçe Adı Yıl Köy sayısı Yeni kovan sayısı Uludere Eski kovan Toplam kovan Bal üretimi (ton) Balmumu üretimi (ton) Arıcılık Şırnak Uludere ,03 5,2 Silopi Arıcılık Şırnak Silopi ,6 0,05 (Kaynak: 120

137 Tablo- 81. Tek Tırnaklılar İstatistiki Verileri Hayvan Adı İl Adı İlçe Adı Yıl Yetişkin (baş) Genç-Yavru (baş) Toplam Uludere At Şırnak Uludere Katır Şırnak Uludere Eşek Şırnak Uludere Silopi At Şırnak Silopi Katır Şırnak Silopi Eşek Şırnak Silopi (Kaynak: İl genelinde hayvancılık da tarım gibi yeterince gelişmiş sayılmamaktadır. Bu yapının oluşmasında tarıma uygun alanların sınırlı olması ve hayvancılığa elverişli yeterince çayır ve mera bulunmaması etkilidir. Şırnak ilinin batı ve güney kesimindeki bazı düzlükler dışında, büyük bölümü akarsular tarafından derince yarılmış platolar halindedir. Hayvancılık genellikle yaylalık kesimlerde yapılmakta olduğundan küçükbaş hayvancılık daha çok önem arz etmektedir. Gerek hayvan ırklarının verimsizliği gerekse beslenme imkânları sebebiyle hayvansal ürünler üretimi düşük olmakta ve hayvancılıktan elde edilen gelir de hayvancılık ürünlerinden değil büyük oranda canlı hayvan ticaretinden elde edilen gelire dayanmaktadır. IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, Proje alanı ve yakın çevresinde; peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, benzersiz özellikteki jeolojik ve jeomorfolojik oluşumların bulunduğu alanlar mevcut değildir. IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.), Proje alanı genel itibari ile hazine arazileri üzerinde yer almaktadır. Askeri yasak bölgelerin de yer aldğı alan ile ilgili olarak T.C. Milli Savunma Bakanlığı görüşü T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na bildirilmiş olup, gerekli şartların sağlanması kaydıyla projenin sakıncasının bulunmadığı tarihli görüş yazısında belirtilmiştir. IV Proje yeri ve etki alanının mevcut kirlilik yükü, Proje sahası ve çevresinde gaz ve toz emisyonu oluşturacak herhangi bir endüstriyel tesis bulunmamaktadır. Yapılmış olan saha gezileri sırasında gürültü kaynağı da gözlemlenmemiştir. Baraj gövdesinin kurulacağı Hezil Çayı ndan alınan numunelere ait analiz sonuçları ekte verilmiştir. Proje inşası tamamlanıp işletmeye alındıktan sonra Hezil 121

138 Çayı ndan düzenli olarak numune alınacak ve analizleri yaptırılarak kirlilik parametreleri kontrol altında tutulacaktır. IV Diğer özellikler. Bu başlık altında anlatılacak herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri Projenin olası sosyo-ekonomik etkileri, Silopi ve Uludere ilçeleriyle sınırlı kalmaktadır. Bununla birlikte, proje sahası yakın çevresinde Uludere ilçesine bağlı herhangi bir yerleşim bulunmadığından yalnızca ilçenin sosyo-ekonomik durumu değerlendirilecekken projenin yakın çevresinde bulunan ve Silopi ilçesine bağlı olan Çalışkan Beldesi, Damlaca Köyü ve Ballıkaya köyünde de projeden etkilenme durumu ayrı olarak ele alınacaktır. Proje sahası başta olmak üzere, en yakın yerleşim yerlerindeki sosyo-ekonomik özelliklerin değerlendirilebilmesi amacıyla literatür çalışmalarından faydalanılmış olup konu ile ilgili detaylı tüm bilgi, alt başlıklarda sunulmuştur. IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler), Silopi ilçesi, 1960 yılında ilçe olarak örgütlenmiş, yakın zamana kadar tarım ticaret ağırlıklı ekonomik gelişme göstermiştir. Silopi sahip konum itibariyle yakın çevresinin sosyoekonomik merkezi olma özelliği ile de kurulduğu yıldan günümüze sürekli büyümüş ve gelişmiştir. Şırnak iline 75 km. mesafede bulunan Silopi ilçesi, özellikle E-94 karayolunun iki yakasında başlayan sanayileşme ile gelişmekte olan ilçeler sıralamasına girmiştir. Bölgede sanayileşme düzenli olarak artmadığı gibi planlı da değildir. Bu da çarpık yapılaşmayı meydana getirdiğinden çevresel birtakım sorunlar doğurmaktadır (görsel kirlilik, hava kirliliği vb.) Her geçen gün miras, verimlilik kaybı, plansız ekim-dikim vb. nedenlerle küçülen tarımsal üretim gücü, kırdan şehre göçü zorlamış ve ciddi istihdam sorunlarını da beraberinde getirmiştir. Bununla birlikte eğitim-öğretim altyapısı güçlü olan ve neredeyse tüm kademede eleman yetiştiren orta dereceli eğitim kurumları ile yüksek öğrenim gören ancak yerelde istihdam edilemeyen işgücünün de şehir dışına göçü zorunlu hale gelmektedir. Bu durum şehrin sosyo-kültürel düzeyini tamami ile alt seviyelere çekmektedir. Söz konusu bu durumun önlenebilmesi de ancak nitelikli insan gücünün yörede istihdamını sağlayacak projelerin planlanması ve bu projelerin hayata geçirilmesiyle olabilecektir. Yöre halkının yöre ekonomisine katkı sağlayabilmesi amacıyla işgücü artırıcı sosyal çalışmalar mutlak surette artırılmalıdır. Fiziki altyapısı tamamlanan ve yatırımcısını bekleyen Silopi Organize Sanayi Bölgesi (Silopi OSB), ulusal kalkınma planlarına katkı sağlamak amacıyla planlanarak en önemli görevini yerine getirecektir. İşgücü oluşturmak ve yörede sanayiyi daim kılmak amacıyla kurulan bu yerde, oluşturulan işgücü sayesinde bilgi ve yeteneklerin kullanılabilmesi 122

139 sağlanacak ve Silopi sanayisi başta yöre olmak üzere ülke ekonomisine katkı sağlamış olacaktır. Şekil- 69. Şırnak ili Sektörel Gelişme Eksenleri Şırnak ili ekonomisi büyük oranda tarım, hayvancılık ve dayanmaktadır. Silopi ilçesinde ise sanayi giderek gelişmektedir. İlçenin, Silopi il merkezine yakınlığı (İpek yolu üzerinde olması) nedeniyle ilçede son yıllarda sanayi alanında çok hızlı bir gelişme yaşanmaktadır. Aşağıda yöre ekonomisini oluşturan ögeler ayrı olarak değerlendirilmiştir. HAYVANCILIK: Kırsal kesimlerde başlıca gelir kaynağı hayvancılıktır. Yaylacılık metoduyla çok sayıda büyük ve küçükbaş hayvan ile kümes hayvancılığı yapılmakta olup hayvanlardan tereyağı, peynir, yumurta, yün, kıl ve tiftik ürünleri de alınabilmektedir. İl genelinde hayvancılığa dayalı kilim, halı, şal ve heybe dokumacılığı yapılmaktadır. Dokumacılıkta ülke ekonomisine en büyük katkıyı Şırnak Şalı yapmaktadır. Şırnak Şalı ile birlikte Beytüşşebab ilçesinde ise dokunan yünlü ve simli kilimler dünya çapında meşhurdur. MADENCİLİK: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü nün (MTA nın) Şırnak ili ve yakın çevresinde yaptığı çalışmalar sonucunda endüstriyel ve enerji hammaddelerine yönelik oluşumlar tespit edilmiştir. Bunlar; fosfat, çimento hammaddeleri ve asfaltit olarak sayılabilmektedir. Fosfat oluşumlarına Uludere ilçesinde rastlanırken Merkez ve Cizre ilçelerinde ise çimento hammadddesi olarak kullanılmaya elverişli kil ve kireçtaşı potansiyellerine rastlanılmıştır. Merkez ilçedeki çimento hammaddeleri Balveren Beldesi, Çakırsöğüt ve Toptepe köylerinde belirlenmiştir. Bunlarla birlikte bazı bölgelerde gümüş ve bakır işletmeciliği yapılmakta olup bölgeye özgü gümüş-bakır ürünleri de ülke ekonomisine olumlu katkısı nedeniyle büyük bir gelişim göstermiştir. TARIM: İl genelinde ve proje sahası yakın çevresinde ekime müsait arazinin az olması nedeniyle tarımsal çalışmalar kısıtlıdır, buna bağlı olarak yetiştirilen tarım ürünlerinin miktarı ve çeşitliliği de azdır. Başlıca tarım ürünleri buğday, mercimek, arpa, üzüm, kavun, soğan ve pamuktur. Tarımsal verimin arttırılabilmesi için yeraltı ve yerüstü kaynakları ile tarımsal sulama imkânlarının arttırılmasına, yüksek verimli tarımsal işletmelerinin 123

140 kurulmasına ve yoğun istihdamın sağlanmasına ilişkin çalışmalar/projeler gerçekleştirerek yöre ekonomisine tarımsal açıdan katkı sağlanabilir. Fotoğraf- 9. Yüksek Dağlar Arasında Kurulan Bir Köy (Uludere İlçesi)(Tarım Alanlarının Kısıtlılığını Ortaya Koymak Amacıyla Sunulmuştur) Kaynak: Silopi ilçesi, Türkiye nin en önemli ve en aktif tahıl ambarlarından biridir. İlde haftanın bir günü şehirde pazar kurulmaktadır. Silopi sahip olduğu kültürel ve turistik değerleri bugün için yeterince ekonomik değere dönüştürememektedir. İlde işsizliğe ilişkin resmi rakamlar bulunmamakla birlikte Silopi ilçesinde gizli ve açık işsizlik yüksek düzeydedir. Tarımsal üretim alanında bir yıl içinde çalışılan işgünü sayısı 60 olarak belirlenmiştir. Bu nedenle tarımda çok büyük ölçüde gizli işsizlik vardır. Bu durumun sonucu olarak çiftçiler şehir merkezine taşınarak tarımsal faaliyetlerini buradan yürütme ve bunun yanında başka alanlarda da çalışma yapmak eğilimindedirler. İlçede amelelik ve gündelik işçilik yaygın, günlük ücret ise düşüktür. IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), TUİK tarafından yapılan açıklamada; yerleşim yeri nüfuslarının, 2007 yılında kurulan ve İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü (NVİGM) tarafından güncellenen Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) nden alınan nüfusla birlikte, kurumsal yerlerde kalan nüfus dikkate alınarak hesaplandığı, kurumsal yerlerde (kışla, cezaevi, huzurevi, üniversite öğrenci yurtları vb.) kalanlar uluslararası tanım gereği ikamet adreslerinin bulunduğu yerleşim yeri nüfusuna değil, kurumsal yerlerin bulunduğu yerleşim yeri nüfusuna dahil edildiği belirtilmiştir. 124

141 Açıklamada; ayrıca il, ilçe, belediye, köy ve mahallelere göre nüfuslar belirlenirken; NVİGM tarafından, ilgili mevzuat ve idari kayıtlar uyarınca Ulusal Adres Veri Tabanı nda yerleşim yerlerine yönelik olarak yapılan idari bağlılık, tüzel kişilik ve isim değişikliklerinin de dikkate alındığı ifade edilmiştir. TUİK tarafından açıklanan verilere göre; 31 Aralık 2011 tarihi itibarıyla Türkiye nüfusu kişidir yılında Türkiye de ikamet eden nüfus bir önceki yıla göre kişi artmıştır. Nüfusun % 50,2 sini ( kişi) erkekler, % 49,8 ini ( kişi) ise kadınlar oluşturmaktadır yılında Türkiye nin yıllık nüfus artış hızı binde 13,5 olarak gerçekleşmiştir yılında 81 ilden; 56 sının nüfusu bir önceki yıla göre artarken, 25 ilin nüfusu azalmıştır. Ülke nüfusunun % 76,8 i il ve ilçe merkezlerinde yaşamaktadır. Toplam nüfusun % 76,8 i ( kişi) il ve ilçe merkezlerinde ikamet ederken, % 23,2 si ( kişi) belde ve köylerde ikamet etmektedir. İl ve ilçe merkezlerinde yaşayan nüfus oranının en yüksek olduğu il %99 luk değerle İstanbul, en düşük olduğu il ise %35 ile Ardahan dır. Nüfusun % 18,2 si İstanbul da ikamet etmektedir. Toplam nüfusun % 18,2 si ( kişi) İstanbul da ikamet etmektedir. Bunu sırasıyla; % 6,6 ile ( kişi) Ankara, % 5,3 ile ( kişi) İzmir, % 3,6 ile ( kişi) Bursa, % 2,8 ile ( kişi) Adana takip etmektedir. Ülkemizde en az nüfusa sahip olan Bayburt ilinde ikamet eden kişi sayısı ise tür. Yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri Şırnak ili, Silopi ve Uludere İlçeleri sınırlarında gerçekleştirilecek çalışmaları yöredeki kentsel ve kırsal nüfus hareketlerine göre TÜİK 2012 verileri kapsamında değerlendirmek mümkündür. Aşağıda Şırnak ili başta olmak üzere projenin bağlı olduğu Silopi ve Uludere ilçelerine ait nüfus değerleri tablo halinde verilmiştir. 125

142 Tablo- 82. Şırnak İli Nüfus Verileri İllere göre il/ilçe merkezi ve belde/köy nüfusu İl/İlçe merkezi Belde/Köy Toplam Türkiy e Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Açıklama: İl, ilçe, belediye, köy ve mahallelere göre nüfuslar belirlenirken: Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından, ilgili mevzuat ve idari kayıtlar uyarınca Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT)'nda yerleşim yerlerine yönelik olarak yapılan; idari bağlılık, tüzel kişilik ve isim değişiklikleri dikkate alınmıştır. Şırnak Kaynak: TÜİK,2012 Tablo- 83. Silopi İlçesi Nüfus Verileri ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) VERİ TABANI İlçelere göre il/ilçe merkezi ve belde/köy nüfusu İl/İlçe merkezi Belde/Köy Toplam Şırnak Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Silopi Toplam Açıklama: İl, ilçe, belediye, köy ve mahallelere göre nüfuslar belirlenirken: Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından, ilgili mevzuat ve idari kayıtlar uyarınca Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT)'nda yerleşim yerlerine yönelik olarak yapılan; idari bağlılık, tüzel kişilik ve isim değişiklikleri dikkate alınmıştır. Kaynak: TÜİK,

143 Tablo- 84. Uludere İlçesi Nüfus Verileri ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) VERİ TABANI İlçelere göre il/ilçe merkezi ve belde/köy nüfusu İl/İlçe merkezi Belde/Köy Toplam Şırnak Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Uludere Toplam Açıklama: İl, ilçe, belediye, köy ve mahallelere göre nüfuslar belirlenirken: Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından, ilgili mevzuat ve idari kayıtlar uyarınca Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT)'nda yerleşim yerlerine yönelik olarak yapılan; idari bağlılık, tüzel kişilik ve isim değişiklikleri dikkate alınmıştır. Kaynak: TÜİK,2012 Silopi İlçesi ile Uludere İlçesine bağlı belde ve köy nüfus verileri TÜİK, 2012 kayıtlarına göre değerlendirilmiştir. 127

144 Tablo- 85. Silopi ve Uludere İlçeleri Nüfus Değerleri (TÜİK, 2012) SİLOPİ Merkez Belde/Köy Toplam Erkek Kadın Belde/Köy Toplam Erkek Kadın ULUDERE Şehir Şehir Aktepe Bağlıca (B) Başverimli Bulakbaşı Birlikköy (B) Hilal Bostancı Merkez (B) Şenoba Buğdaylı (B) Uzungeçit (B) Çalışkan Bucak toplamı Çardaklı Andaç Çiftlikköy Bağlı Damlaca Ballı Dedeler Dağdibi Doruklu Gülyazı Esenli Işıkveren (B) Görümlü Ortabağ İnceler Kapılı Ortabağ Kavaközü Ortaköy Kavallı Ortasu Ortaköy Taşdelen Ovaköy Yemişli Özgen Bucak toplamı Pınarönü İlçe toplamı Selçik Üçağaç Yeniköy Bucak toplamı İlçe toplamı İlçede yaş grupları 0-4 yaş aralığından başlayarak 90 yaş ve üzerine (90+) kadar Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından değerlendirilmiştir. İlçe yaş grubu ve cinsiyetine göre hazırlanan nüfus değişimi tablosu Silopi ve Uludere ilçeleri için ayrı olarak aşağıda sunulmuştur. 128

145 Tablo- 86. Silopi İlçesi Yaş Grubu ve Cinsiyetine Göre Nüfus Değişimleri ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) VERİ TABANI İl İlçe Yaş grubu Toplam Erkek Kadın ŞIRNAK Silopi '0-4' '5-9' '10-14' '15-19' '20-24' '25-29' '30-34' '35-39' '40-44' '45-49' '50-54' '55-59' '60-64' '65-69' '70-74' '75-79' '80-84' '85-89' '90+' Toplam Açıklama: İl, ilçe, belediye, köy ve mahallelere göre nüfuslar belirlenirken: Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından, ilgili mevzuat ve idari kayıtlar uyarınca Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT)'nda yerleşim yerlerine yönelik olarak yapılan; idari bağlılık, tüzel kişilik ve isim değişiklikleri dikkate alınmıştır. Kaynak: TÜİK,

146 Tablo- 87. Uludere İlçesi Yaş Grubu ve Cinsiyetine Göre Nüfus Değişimleri ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) VERİ TABANI İl İlçe Yaş grubu Toplam Erkek Kadın ŞIRNAK Uludere '0-4' '5-9' '10-14' '15-19' '20-24' '25-29' '30-34' '35-39' '40-44' '45-49' '50-54' '55-59' '60-64' '65-69' '70-74' '75-79' '80-84' '85-89' '90+' Toplam Açıklama: İl, ilçe, belediye, köy ve mahallelere göre nüfuslar belirlenirken: Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından, ilgili mevzuat ve idari kayıtlar uyarınca Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT)'nda yerleşim yerlerine yönelik olarak yapılan; idari bağlılık, tüzel kişilik ve isim değişiklikleri dikkate alınmıştır. Kaynak: TÜİK, 2012 Göçler İlde, tarımsal ve hayvansal ürünlerden elde edilen katma değerin düşük olması ayrıca sanayileşmenin gerçekleşememesi, milli gelirden alınan payın çok az olması ve güvenlik gibi nedenlerle özellikle kırsal kesimden ilçe merkezlerine ve diğer illere göç söz konusudur. Şırnak ve çevresindeki göçerler, havaların soğumasıyla birlikte yaylalardan inişlere hız vermiştir. Yaz aylarında hayvanlarını yaylalara götüren göçerler, havaların soğuması üzerine sıcak bölgelere dönmeye başlamaktadırlar. Göçerler kış aylarında genellikle Faraşın, Herekol, Cemikari ve Van Gölü kıyılarını tercih etmektedir. Aşağıda, Şırnak ilinin bulunduğu Güneydoğu Anadolu Bölgesinin net göç ve net göç hızı tablosu verilmiş olup ilgili bilgiler TÜİK, dönemini kapsamaktadır. 130

147 Tablo- 88. İBBS-Düzey1 bölgelerin aldığı göç, verdiği göç, net göç ve net göç hızı ( dönemi) İBBS-Düzey1 bölgelerin aldığı göç, verdiği göç, net göç ve net göç hızı ( dönemi) ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) VERİ TABANI Düzey1 bölge ADNKS 2011 Nüfusu Aldığı Göç Verdiği Göç Net Göç Net Göç Hızı Türkiye TRC Güneydoğu Anadolu ,11 Kaynak: TÜİK, Türkiye genelindeki iç göçlerde, Şırnak tan diğer illere olan göçler de yine TÜİK, dönemi verilerine göre değerlendirilmiş olup ilgili veriler aşağıda tablo halinde sunulmuştur. Tablo- 89. İllerin aldığı göç ( dönemi) ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) VERİ TABANI İllerin aldığı göç ( dönemi) (Tablodaki satırlar "göç veren il"i, sütunlar ise "göç alan il"i göstermektedir.) Verdiği göç Aldığı göç Türkiye Şırnak Türkiye Adana Adıyaman Afyonkarahisar Ağrı Amasya Ankara Antalya Artvin Aydın Balıkesir Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay

148 Isparta Mersin İstanbul İzmir Kars Kastamonu Kayseri Kırklareli Kırşehir Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Kahramanmaraş Mardin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Şanlıurfa Uşak Van Yozgat Zonguldak Aksaray Bayburt Karaman Kırıkkale Batman Şırnak Bartın Ardahan Iğdır Yalova Karabük Kilis Osmaniye Düzce

149 İllerin verdiği göç durumu da TÜİK dönemi verilerine değerlendirilmiş olup aşağıdaki tabloda ilgili tüm bilgiler sunulmuştur. Tablo- 90. İllerin verdiği göç ( dönemi) ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) VERİ TABANI İllerin verdiği göç ( dönemi) (Tablodaki satırlar "göç alan il"i, sütunlar ise "göç veren il"i göstermektedir.) Aldığı göç Verdiği göç Türkiye Şırnak Türkiye Adana Adıyaman Afyonkarahisar Ağrı Amasya Ankara Antalya Artvin Aydın Balıkesir Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Isparta Mersin İstanbul İzmir Kars Kastamonu Kayseri Kırklareli Kırşehir Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Kahramanmaraş Mardin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Rize

150 Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Şanlıurfa Uşak Van Yozgat Zonguldak Aksaray Bayburt Karaman Kırıkkale Batman Şırnak Bartın Ardahan Iğdır Yalova Karabük Kilis Osmaniye Düzce Göçler daha çok ile yaş grubundadır, bunun nedenleri de sanayileşmenin tam olarak ilerleyemeyişi, eğitim-öğretimdeki yetersizlikler olarak genel olarak tanımlanabilir. Aşağıda illerin, Şırnak ilinden aldığı göçlere dair TÜİK in döneminde yaptığı değerlendirmelere ilişkin göç yaş grubu tablosu verilmiştir. Tablo- 91. İllerin cinsiyet ve yaş grubuna göre aldığı göç ( dönemi) İllerin cinsiyet ve yaş grubuna göre aldığı göç ( dönemi) ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) VERİ TABANI Yaş grubu Cinsiyet Türkiye Şırnak Toplam Toplam Erkek Kadın '0-4' Toplam Erkek Kadın '5-9' Toplam Erkek Kadın '10-14' Toplam Erkek

151 Kadın '15-19' Toplam Erkek Kadın '20-24' Toplam Erkek Kadın '25-29' Toplam Erkek Kadın '30-34' Toplam Erkek Kadın '35-39' Toplam Erkek Kadın '40-44' Toplam Erkek Kadın '45-49' Toplam Erkek Kadın '50-54' Toplam Erkek Kadın '55-59' Toplam Erkek Kadın '60-64' Toplam Erkek Kadın '65+' Toplam Erkek Kadın IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minumum ve ortalama gelir), Şırnak İli, cari fiyatlarla kişi başına Gayri Safi Milli Hasılası(GSMH) TL dir. İller itibariyle gayri safi milli hasıla ise 2001 yılında Şırnak ili için TL olarak belirlenmiştir. 135

152 Aşağıda, iller itibariyle gayri safi yurtiçi hasıla, İller Itibariyle Kişi Başına Gayri Safi Yurtiçi Hasıla ve İller itibari İle Faaliyet Kollarına Göre Gayri Safi Yurtiçi Hasıla oranları tablo halinde verilmiştir. Tablo- 92. İller İtibariyle Gayri Safi Yurtiçi Hasıla Cari Fiyatlarla Cari Fiyatlarla İllerin Payı Cari Fiyatlarla Gelişme Hızı TL. % %. Cari Fiyatlarla $ 1987 Fiyatlarıyla TL. Sabit Fiyatlarla İllerin Payı Sabit Fiyatlarla Gelişme Hızı % % 2001 Şırnak ,2 52, , Şırnak ,1 41, ,1-1, Şırnak ,2 34, ,1-17, Şırnak ,2 79, ,1-3, Şırnak , , Şırnak , , Şırnak , , Şırnak Şırnak , , Şırnak , , Şırnak Şırnak Şırnak Şırnak Şırnak Tablo- 93. İller Itibariyle Kişi Başına Gayri Safi Yurtiçi Hasıla ULUSAL HESAPLAR VERİ TABANI Değer TL Gelişme Hızı $ % 2001 Şırnak , Şırnak , Şırnak , Şırnak , Şırnak , Şırnak , Şırnak , Şırnak , Şırnak , Şırnak , Şırnak Şırnak Şırnak Şırnak Şırnak Bölgede gelirin işkollarına dağılımı ve işkolları itibariyle kişi başına düşen geliri belirlemek için TUİK bölgesel istatistiklerden yararlanılmıştır. Konu ile ilgili iller bazında veriler bulunmadığından Mardin, Batman, Şırnak ve Siirt illerinden oluşan alt bölgeye ait istatistikler değerlendirilmiş olup aşağıdaki tablo TÜİK verileri kapsamında hazırlanmıştır. 136

153 Tablo- 94. İller itibari İle Faaliyet Kollarına Göre Gayri Safi Yurtiçi Hasıla Değer Sektör Payları Gelişme Hızı Milyon TL % % Tarım ,8 109,5 Çiftçilik ve Hayvancılık ,8 109,6 Ormancılık ,4 Balıkçılık Sanayi ,7 26,5 Madencilik ve taş ocakçılığı ,6 48,2 İmalat sanayi ,5 50 Elektrik, gaz ve su ,6-2,9 İnşaat sanayi ,6 56,4 Ticaret ,1 50,1 Toptan ve perakende ticaret ,9 48,5 ŞIRNAK 2001 Otel lokanta hizmetleri ,2 56 Ulaştırma ve haberleşme ,9 51,3 Mali müsseseler ,7 42,5 Konut sahipliği ,5 Serbest meslek hizmetleri ,2 52,1 (Eksi) İzafi banka hizmetleri ,9 175,7 Sektörler toplamı ,1 72,2 Devlet hizmeti ,9 33,8 Kar amacı olmayan hizmet kurumu Toplam ,6 İthalat vergileri ,1 GSYIH alıcı fiyatlarıyla ,6 Buna göre, sektörler arasında en yüksek gelir TL ile tarım sektöründen sağlanırken ikinci sırada TL ile hayvancılık sektöründen sağlanmaktadır. IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), Bilindiği gibi işsizlik oranı en yüksek alanlar kentsel yerleşim alanlarındadır. Esas olarak kırsal alanlarda işsizlik oranı daha düşük olasına rağmen kırsal alanda gizli işsizlik çok önemli bir sorun teşkil etmektedir. Gizli işsizler çalışmak isteğindedirler ancak, çeşitli hizmetleri yerine getirmeleri nedenleriyle iş aramamaktadırlar. Şırnak ilinde kırsal alanda yerel işsizlik sorunları, işgücü ihtiyaçları, iş olanakları, olası çözüm yolları dikkate alınarak tarım sektörüne yönelik tarımla ilgili alanlarda gizli işsiz durumunda bulunan ve halen verimsiz olarak tarımsal faaliyette bulunan kimselerin, mesleki eğitim ve diğer bireysel gelişim yöntemleriyle istihdam edilebilirliklerini arttırmak amacıyla pek çok iş geliştirme projeleri hazırlanabilir. 137

154 Bu projelerdeki asıl amaçlar: Bölgede kırsal kesimde gizli işsizliği / işsizliği azaltmak, Tarım kesimindeki gizli işsiz/ işsizlerin yeteneklerini yeniden yapılandırmak, Verimliliği artırmak için İşgücünün yeteneklerini geliştirmek, Girişimcilik yeteneklerini geliştirmek, Yeniliklerden haberdar etmek, Doğru tarım uygulamalarını benimsetmek, İş kaybetme riski olanları desteklemek olarak sıralanabilir. TÜİK, 2012 verilerine göre en yüksek işsizlik oranının %12,4 ile Güneydoğu Anadolu Bölgesinin olduğu tespit edilmiştir. İşsizlik oranının en yüksek olduğu bölge Güneydoğu Anadolu (TRC) bölgesi iken en düşük olduğu bölge %6,1 ile Batı Karadeniz (TR8) bölgesi olmuştur. Erkeklerde işsizlik oranının en yüksek olduğu bölge, yine, %13 ile Güneydoğu Anadolu (TRC) bölgesi iken kadınlarda %14,4 ile İstanbul (TR1) bölgesi olmuştur. Aşağıda Türkiye geneli başta olmak üzere kentsel ve kırsal kesimin işsizlik oranları verilmiştir. Kaynak: TÜİK, 2012 Şekil- 70. Türkiye Hanehalkı İşgücü İstatistikleri (2012) 138

155 Tablo- 95. Yaş Grubuna Ve Eğitim Durumuna Göre Işgücü Durumu (Kent-2012) Yaş grubuna ve Eğitim durumuna göre işgücü durumu (Bin) ( 15 + yaş ) 2012 Kent İŞGÜCÜ İSTATİSTİKLERİ VERİ TABANI Toplam Okuma-yazma bilmeyen Okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyen İlkokul Ortaokul veya dengi meslek okul Genel lise Lise dengi meslek okul Yüksekokul veya fakülte İlköğretim Toplam Not kişiden az değerlerde örnek büyüklüğü güvenilir tahminler için yeterli değildir. Tablo- 96. Geniş Yaş Grubuna Ve Işgücü Durumuna Göre Kurumsal Olmayan Nüfus (15+ yaş) İŞGÜCÜ İSTATİSTİKLERİ VERİ TABANI Geniş yaş grubuna ve işgücü durumuna göre kurumsal olmayan nüfus (Bin) ( 15 + yaş ) 2012 Güney Doğu Anadolu Kurumsal olmayan çalışma çağındaki nüfus İşgücü İstihdam edilenler Eksik istihdam İssiz İşgücüne katılma oranı % İşsizlik oranı % İstihdam oranı % Eksik istihdamda olanların işgücüne oranı % İşgücüne dahil olmayan nüfus ,8 16,8 16, ,2 19,6 25, ,9 40, ,4 9, ,4 6,1 16,4 612 Toplam ,2 12,4 30, Not kişiden az değerlerde örnek büyüklüğü güvenilir tahminler için yeterli değildir. 139

156 Tablo- 97. Eğitim Durumuna Ve Işgücü Durumuna Göre Kurumsal Olmayan Nüfus (15+ yaş) İŞGÜCÜ İSTATİSTİKLERİ VERİ TABANI Eğitim durumuna ve işgücü durumuna göre kurumsal olmayan nüfus (Bin) ( 15 + yaş ) 2012 TRC3 (Mardin, Batman, Şırnak, Siirt) Okuma yazma bilmeyen Kurumsal olmayan çalışma çağındak i nüfus İşgüc ü İstihda m edilenle r Eksik istihda m İssi z İşgücün e katılma oranı % İşsizli k oranı % İstihda m oranı % Eksik istihdamd a olanların işgücüne oranı % İşgücün e dahil olmayan nüfus ,5 26,4 6,2 303 Lise altı , Lise ve dengi meslek okulu Yükseköğreti m ,4 42, ,4 10,8 73,5 14 Toplam ,3 27,5 803 Not kişiden az değerlerde örnek büyüklüğü güvenilir tahminler için yeterli değildir. IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), Kent merkezi içerisinde yer alan kamu kurum ve kuruluşlarına ait binalar, kent merkezi imar planında toplu olmayıp merkezi yerleşimin değişik muhitlerine dağılmış durumdadır. Valilik binası; Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü, Sivil Savunma Müdürlüğü Yazı İşleri Müdürlüğü, Planlama ve Koordinasyon Müdürlüğü, Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü, Mahalli İdareler Müdürlüklerini bünyesinde içermektedir. Kentin 2.önemli yapısı Belediye Binası olup bünyesinde Defterdarlık binasını da barındırmaktadır. Ayrıca; Valilik Binası ve Belediye Binası haricinde, bağımsız olarak; Emniyet Müdürlüğü, Tekel, Müftülük Sosyal Hizmetler, Gençlik ve Spor, Kadastro, Tapu sicil, Köy Hizmetleri, Özel İdare, Milli Eğitim, Bayındırlık, Sağlık, PTT, Telekom, Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, Orman Bölge Müdürlüğü, Bağkur, SSK, Türkiye İş Kurumu, Sanayi ve Ticaret, Tedaş, Kültür, Turizm, Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü binaları bulunmakta olup anılan binalar betonarme niteliktedir. İl genelinde eğitim, sağlık ve kültürel anlamda pek çok hizmet verilmekte olup aşağıda her bir sosyal altyapı hakkında bilgi verilmiştir. Eğitim Şırnak iline ait İl Çevre Durum Raporu bilgilerine göre aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. 140

157 Tablo- 98. Şırnak İli İlköğretim ve Liselerin Altyapı Donanımı ve Kullanım Durumu OKUL ADI ŞUBE.S. FEN BİL. LAB. BİLGİSAYAR LBR.S KÜTÜPHANE E.S. İDARİ İŞ.OD.S. İŞLİK DES.S. SINIF MEV. KİŞİ BAŞINA BLGS.S. KİTAP S. REH.OD.S. DİĞER ANASINIF İÇİN KOL.OD.S MERKEZ KÖY SİLOPİ KÖY İDİL KÖY 101 ULUDERE KÖY CİZRE KÖY BEYTÜŞŞEBAP KÖY GÜÇLÜ KONAK KÖY TOPLAM Kaynak: Şırnak İl Çevre ve Durum Raporu Tablo- 99. Şırnak ili Lise ve Dengi Okullar OKUL ADI ŞUBE.S. FEN BİL. LAB. FİZİK-KİMYA LBR. BİLGİSAYAR LBR. MÜZİK OD.LBR. KÜTÜPHANE İD.İŞ.OD.S. İŞLİK OD.DERSHANE REHBAERLİK DİĞER ATÖLYE ANA SINIF İÇİN KUL.OD. DAKTİYOGRAF OD. MERKEZ SİLOPİ İDİL ULUDERE CİZRE BEYTÜŞŞEBAP GÜÇLÜ KONAK 2 TOPLAM Kaynak: Şırnak İl Çevre ve Durum Raporu İldeki tüm öğretim kurumlarındaki öğrencilerin toplam sayısının çağ nüfusuna göre dağılımı 1984 ve öncesi, ile 1995 ve sonrası olarak değerlendirilmiştir. Aşağıda ilgili yıllara ait bilgiler tablo halinde verilmiştir. 141

158 Tablo İldeki Tüm Öğretim Kurumlarındaki Öğrencilerin Toplam Sayısının Çağ Nüfusuna Göre Dağılımı MERKEZ 1995 VE SONRASI VE ÖNCESİ TOPLAM MERKEZ SİLOPİ İDİL ULUDERE CİZRE BEYTÜŞŞEBAP GÜÇLÜ KONAK TOPLAM Kaynak: Şırnak İl Çevre ve Durum Raporu İlde Dicle Üniversitesine bağlı bir Meslek Yüksekokulu bulunmaktadır. Yüksekokul, Makine, Elektrik ve Bilgisayarlı Muhasebe bölümleri olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Yüksekokulda mevcut 8 öğretim elemanı, öğretim yılı toplam mezun öğrenci sayısı 19, halen kayıtlı öğrenci sayısı 62 dir. Hastaneler ve Sağlık Tesisleri İlde Merkez, Cizre, Silopi, İdil ilçelerinde olmak üzere 4 Devlet Hastanesi, Uludere ve Beytüşşebap ta ise birer Sağlık Merkezi bulunmaktadır. İlde özel hastane yoktur. İl genelinde 373 sağlık personeli bulunmaktadır. 4 ü kamu kuruluşlarında görevli toplam 7 diş hekimi bulunmakta, 2 İç Hastalıkları, 3 Genel Cerrahi, 2 Kadın Doğum, 3 Çocuk Hastalıkları, 1 Ortopedi, 1 Kulak Burun Boğaz, 1 Göz, 1 Üroloji, 1 Kardiyoloji, 1 Beyin Cerrahi, 2 Aile hekimi olmak üzere toplam 18 uzman hekim görev yapmaktadır. Sadece özel çalışan uzman hekim yoktur. 65 adet pratisyen hekimimiz vardır yılı geçici nüfusa göre ( ) kişiye 1 hekim düşmektedir. TESİSİN ADI Tablo Şırnak İlindeki Hastanelere Ait Veriler BULUNDUĞU YER YATAK SAYISI 2000 YATAK KULLANIM SAYISI UZMAN DOKTOR PRATİSYEN DOKTOR DİŞ HEKİMİ SAYISI 2000 YILI POLİKLİNİK HİZMETİ SUNULAN HASTA SAYISI Cizre Devlet Hast. Cizre Şırnak Devlet Hast. Merkez Silopi Devlet Hast. Silopi İdil Devlet Hast. İdil Beytüşşebap Sağlık Merk. Beytüşşebap Uludere Sağlık Merk. Uludere TOPLAM Kaynak: Şırnak İl Çevre ve Durum Raporu 142

159 İlde toplam 34 eczane faaliyet göstermektedir. 25 i hizmete açık toplam 30 Sağlık Ocağı, 3 ü hizmete açık toplam 35 Sağlık Evi bulunmaktadır. İkisi 112 ye ait olmak üzere 21 ambulans bulunmaktadır. Acil durumlarda 23. Jandarma Sınır Tümeni nin helikopter imkânlarından faydalanılabilmektedir. Tablo İldeki Mevcut Sağlık Kuruluşları ile Yatak Kapasiteleri DEVLET HASTANESİ SSK HASTANESİ SAĞLIK MERKEZİ İlçesi Adet Yatak Yatak Yatak Sağlık Adet Adet Kapasitesi Kapasitesi Kapasitesi Ocağı Sağlık Evi Merkez Beytüşşebap Cizre Güçlükonak 2 2 İdil Silopi Uludere 6 2 TOPLAM Kaynak: Şırnak İl Çevre ve Durum Raporu, 2007 İlde kişi başına düşen sağlık personeli ortalaması da aşağıda tablo halinde verilmiştir. Tablo Şırnak İlinde Kişi Başına Düşen Sağlık Personeli Ortalaması ŞIRNAK Hekim başına düşen ortalama nüfus 5181 Diş tabibi başına düşen ortalama nüfus Ebe başına düşen ortalama nüfus 4120 Hemşire başına düşen ortalama nüfus 3081 Sağlık Memuru başına düşen ortalama nüfus 3800 Sosyal ve Kültürel Hizmetler Şırnak ilinde resmi ve özel hiçbir tiyatro, sinema, galeri, kitapevleri bulunmamaktadır. Cizre ilçesinde ise İsmail EBUL-İZ müzesi bulunmaktadır. Merkez, Cizre, Silopi ve İdil de birer halk kütüphanesi mevcuttur ancak Silopi ve İdil Halk Kütüphaneleri, mülkiyeti Milli Eğitim Bakanlığına bağlı liselerin bir bölümünde, Cizre Halk Kütüphanesi ise mülkiyeti Belediyeye ait binada hizmet vermektedir. İl Halk Kütüphanesinde 1 müdür 1 kütüphaneci ve 1 memur, Cizre İlçe Halk Kütüphanesinde 1 memur ve 2 geçici memur, İdil de 1 memur ve Silopi de de 1 geçici memur görev yapmaktadır. İl Halk Kütüphanesinde 9383, Cizre de 6008, İdil de 3165 ve Silopi de de 5051 kitap bulunmaktadır(kaynak: Şırnak İl Çevre Durum Raporu,2007) Şırnak ilinde kongre, toplantı ve kültür merkezi bulunmamaktadır. Bu tür faaliyetler Şırnak Belediye Başkanlığı Düğün Salonu ile Sanayi ve Ticaret Odası Başkanlığına ait salonlarda gerçekleştirilmektedir. 143

160 IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.), Projenin kapsadığı alanda kentsel arazi bulunmamaktadır. Arazinin engebeli ve tarıma elverişsiz oluşu, bu durumun nedenidir. Proje alanında yapılan arazi etüdü ve gözlemler sırasında baraj gölü altında kalacak herhangi bir yerleşim alanı tespit edilmemiştir. Ancak proje kapsamında sular altında kalacak yerleşim alanı olması durumunda iskan çalışmaları yapılarak, ilgili kurumlardan gerekli izinler alınacaktır. IV.3.7. Diğer özellikler. Projenin sosyo-ekonomik çevre üzerine etkileri yukarıdaki başlıklarda değerlendirildiğinden bu başlık altında verilebilecek herhangi bir özellik bulunmamaktadır. 144

161 BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER: (Bu bölümde; projenin fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri, bu etkileri önlemek, en aza indirmek ve iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler V.1 ve V.2 başlıkları için ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde açıklanır). Bu bölümde; Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları projesi çalışmalarında fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkiler, bu etkileri önlemek, en aza indirmek ve iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler V.1. ve V.2. başlıklarında ayrı ayrı ve ayrıntılı olarak incelenmiştir. V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, Hafriyat artığı toprak, taş, kum vb. maddelerin nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, Hafriyat döküm sahalarını gösterir vaziyet planı, Proje kapsamında yer alan tesislerin inşaatı öncesinde gerçekleştirilecek arazi düzenlemesi ve kazı çalışmaları sonucu kazı fazlası malzeme oluşacaktır. Proje kapsamındaki kazı ve çalışmalar sonucu oluşması beklenen kazı fazlası malzeme miktarları aşağıdaki tabloda verilmektedir. Projeye ilişkin olarak inşaat sırasında ve kaya malzeme ocağı ile ilgili olarak çıkacak kazı fazlası pasa, atık malzemenin depolanacağı alanın seçiminde projenin orman sayılan alanlardan geçtiği yerlerde toprakça fakir, taşlık-kayalık alanların seçilmesine özen gösterielcek, mümkün mertebe ağaç kesiminden kaçınılacak, orman sayılan alanlarda izne konu edilecek tesislerin inşası esnasında çıkan kazı fazlası malzemelerin depolanması izne konu edilecek tesisler dışında kesinlikle pasa, atık veya herhangi bir malzeme döktürülmeyecektir. Proje inşaatı başlamadan önce, malzeme ocakları orman alanı içinde olduğundan ormancılık bürosu mensuplarınca rehabilitasyon projesi hazırlanarak onaylatılacaktır. 145

162 Tablo Proje Kapsamında Gerçekleştirilmesi Beklenen Kazı Miktarları Ünite Cins Kazı Miktarı (m 3 ) Kazı Miktarı (Ton) Hezil Barajı Gövde Yapısı Kaya Kaya Hariç Dipsavak Yapısı Kaya Derivasyon Tüneli Kaya Enjeksiyon Galerileri Kaya Hezil 1 Santral Binası ve Kuyruksuyu Kanalı Hezil Barajı Batardo Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Hezil 2 HES İsale Tüneli Kaya Hezil 2 HES Yükleme Havuzu Hezil 2 HES Cebri Boru Hezil 2 HES Santral Binası ve Kuyruksuyu Kanalı Zorova HES İletim Kanalı Zorova HES Yükleme Havuzu Zorova HES Cebri Boru Zorova HES Santral ve Kuyruksuyu Kanalı TOPLAM KAZI MİKTARI Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kırma-Eleme Tesislerine ve Aynı Zamanda Hazır Beton Santraline Gönderilecek ve Proje Kapsamında Kullanılacak Kaya Özellikli Kazı Malzemesi Depolanacak Miktar Kazı çalışmaları sonrasında oluşan kazı fazlası malzemenin kaya özelliğinde olan kısmının yaklaşık m 3 lük kısmı kurulacak olan kırma-eleme tesislerine gönderilecek inşaat çalışmalarında ve yolların ıslahı işlemlerinde kullanılacaktır. Geriye kalan m 3 kazı fazlası malzeme ise belirlenen kazı fazlası malzeme depolama alanlarında depolanacak ve gerektiğinde dolgu, rehabilitasyon vb. işlemlerde kullanılacak veya depolanacaktır. Kazı fazlası malzemenin, proje ünitelerinin inşaasında kullanılması ile ilgili olarak, tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Artıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Kazı işleri ve inşaat çalışmalarında kullanılacak olan iş makinelerinin listesi aşağıdaki tabloda verilmektedir. Kullanılacak makine-ekipmanın sayısı, inşaat aşamasına bağlı olarak değişebilecektir. 146

163 Tablo Arazi Hazırlama ve İnşaat Aşamasında Kullanılacak Ekipmanlar ve Adetleri KULLANILACAK MAKİNE VE EKİPMAN ADI Adedi ARAZİNİN HAZIRLANMASI VE KAZI İŞLEMLERİ Ekskavatör (Kırıcılı) 6 Dozer 2 Loder (Yükleyici) 6 Kamyon 20 Arazöz 2 Silindir (Titreşimli) 1 Delici 2 İNŞAAT İŞLEMLERİ Beton Pompası 3 Transmikser 6 Mobil Vinç 3 Kaynak Makinesi 5 Metal Kesme Aleti 4 Jeneratör 3 V.1.2. Arazinin hazırlanması sırasında ve ayrıca ünitelerin inşasında kullanılacak maddelerden parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli, toksin ve kimyasal olanların taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, bu işler için kullanılacak aletler ve makineler, Proje kapsamında yapılacak patlatma işlerinde kullanılacak dinamit, kapsül, fitil gibi patlayıcı maddeler, gezici depo içerisinde şantiye, sosyal tesislerden ve yerleşim birimlerinden uzak, gerekli güvenlik mesafelerine uygun olarak etrafı tel çitlerle muhafaza altına alınmış, uyarı ve ikaz levhalarıyla güvenlik altına alınmış yerlerde saklanacaktır. Patlatma işlerinde eğitimli ve tecrübeli ateşçiler çalıştırılacaktır. Deneyimli patlatma ve emniyet mühendisleri işlere nezaret edecektir. Yanıcı ve patlayıcı maddelerin (dinamit, kapsül vb.) güvenli bir şekilde taşınması ve kullanılması için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Patlayıcı, Parlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışacak İş Yerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzük te belirtilen esaslara uygun hareket edilecektir. Arazi hazırlama ve inşaat çalışmalarında kullanılacak iş makineleri ve araçların bakım onarımları ve yağ değişimleri sırasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik teki tüm hükümlere ve ayrıca tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Oluşacak atık yağlar ağzı kapalı varillerde toplanacak ve sızdırmasız betonarme zeminden oluşan üstü kapalı alanda biriktirilerek çevre lisanslı bertaraf veya geri kazanım tesislerine ulaştırılmak üzere tehlikeli atık taşıma lisansına sahip firmalara teslim edilecektir. Bakım onarım işlemleri sırasında; açığa çıkması muhtemel boş yağ tenekeleri vb. malzemeler ise tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü 147

164 Yönetmeliği hükümlerine göre mümkünse; çevre lisansı olan geri dönüşüm tesislerine, değilse; diğer tehlikeli atıklarla birlikte atık bertaraf tesislerine gönderilecektir. İş makineleri ve araçlarda yakıt olarak motorin kullanılacak olup faaliyet alanına tankerlerle getirilecek ve yönetmeliklere uygun şekilde araçlara pompalanarak dağıtımı yapılacaktır. V.1.3. Arazinin hazırlanması sırasında, ünitelerin inşasında kullanılacak malzemenin nereden nasıl sağlanacağı, Proje kapsamında malzeme temini amacı ile 1 adet kaya ocağı ve 2 adet geçirimli malzeme ocağı işletilmesi planlamaktadır. Ayrıca projeden kaynaklı kazı fazlası malzemenin kaya özellikli kısmı, kurulacak olan 2 adet kırma-eleme tesisinde ve 2 adet hazır beton tesisinde ihtiyaca göre kırılacak, proje inşaa aşamasında ve servis yollarının yapımında kullanılacaktır. Toz önleme amaçlı sulama suyu ve hazır beton santralleri için gerekli su ise şantiye alanı içerisinde açılacak olan kuyudan karşılanacaktır. Açılacak kuyu ile ilgili olarak 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun a uyulacak olup DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ne başvurularak Yeraltı Suyu Kullanma Belgesi alınacaktır. Proje kapsamında gerekli olan su ihtiyacının yüzey suyundan karşılanması durumunda ise DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nden gerekli görüş ve izinler alınacaktır. Proje için çimento ve demir ihtiyacının bölgeye en yakın tesislerden satın alınması planlanmaktadır. V.1.4. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, bu altyapının inşası ile ilgili işlemler, yapılacak yolun özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, Trafik Yükü, yeni yapılacak yollar, tesislere ulaşım için kullanılacak yol güzergahlarının belirtilmesi, Enerji üretimi amacıyla tesis edilecek olan Silopi Enerji Grubu proje alanına; Şırnak- Hakkari yolu, Balveren-Şenoba arasından güney, güney-doğu yönünde mevcut köy yolları ile ulaşılabilmektedir. Aşağıdaki uydu görüntüsünde baraj yerine ve proje alanına ulaşım yolları gösterilmiştir. 148

165 Şekil- 71. Ulaşım Yollarını Gösterir Uydu Görüntüsü Projenin diğer ünitelerine ise Türkiye-Irak sınır hattı yakınındaki mevcut yollardan ulaşılabilmektedir. Kullanılacak olan köy yollarında, gerekli başvurular yapılıp izinler alındıktan sonra iyileştirme çalışmaları yapılması planlanmaktadır. 149

166 Proje Sahası Şekil- 72. Otoyollar ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası (Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan Otoyollar ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası üzerine, proje alanı işaretlenmiştir. Proje alanından bağlanılan karayolu 719 otomobil, 251 orta yüklü ticari taşıt, 1 otobüs, 420 kamyon, 60 Kamyon+Römork, Çekici+Yarı Römork olmak üzere toplamda 1451 aracın sirküle ettiği tespit edilmiştir. Projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında gerçekleştirilecek faaliyetlerden kaynaklanacak tozuma ile ilgili hesaplamalar aşağıda yapılmıştır. İnşaat Esnasında Kırma, Öğütme, Yıkama- Eleme, Taşıma ve Depolama Gibi Toz Yayıcı İşlemler, Kümülatif Değerler Proje kapsamında yapılacak kazı çalışmaları, kazı malzemesi yüklenmesi, boşaltılması, taşınması, depolanması gibi işlemlerden toz oluşumu söz konusudur. Proje üniteleri farklı konumlarda olduğundan toz emisyonları da ayrı ayrı hesaplanmıştır. 150

167 Tablo Proje Kapsamında Ünitelerden Kaynaklanması Beklenen Kazı Miktarları ve Ünite Özellikleri Ünite Cins Kazı Miktarı (m 3 ) Kazı Miktarı (Ton) Hezil Barajı Gövde Yapısı Kaya Kaya Hariç Dipsavak Yapısı Kaya Derivasyon Tüneli Kaya Enjeksiyon Galerileri Kaya Hezil 1 Santral Binası ve Kuyruksuyu Kanalı Hezil Barajı Batardo Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Hezil 2 HES İsale Tüneli Kaya Hezil 2 HES Yükleme Havuzu Hezil 2 HES Cebri Boru Hezil 2 HES Santral Binası ve Kuyruksuyu Kanalı Zorova HES İletim Kanalı Zorova HES Yükleme Havuzu Zorova HES Cebri Boru Zorova HES Santral ve Kuyruksuyu Kanalı TOPLAM KAZI MİKTARI Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kaya Kaya Hariç Kırma-Eleme Tesislerine ve Aynı Zamanda Hazır Beton Santraline Gönderilecek ve Proje Kapsamında Kullanılacak Kaya Özellikli Kazı Malzemesi Depolanacak Miktar Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı 1 4,8 ha Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı 2 3,4 ha Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı 3 14 ha Kaya Ocağı 24,8 ha Geçirimli Malzeme Alanı 1 6,5 ha Geçirimli Malzeme Alanı 2 7,7 ha Mobil Kırma Eleme Tesisi m 3 /yıl ton/yıl Mobil Kırma Eleme Tesisi m 3 /yıl ton/yıl Mobil Beton Santrali m 3 /yıl Mobil Beton Santrali m 3 /yıl Faaliyet alanında oluşacak emisyon hesaplamalarında kullanılan, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava 151

168 Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Tablo 12.6 da belirtilen kontrollü emisyon faktörleri aşağıdaki tabloda verilmektedir. Tablo Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri Kaynaklar Emisyon Faktörleri Kontrollü Sökme 0,0125 kg/ton Yükleme 0,005 kg/ton Nakliye (gidiş-dönüş toplam mesafesi) 0,35 kg/km-sefer Boşaltma 0,005 kg/ton Depolama 2,9 kg/ha.gün Birincil Kırıcı 0,0243 İkincil Kırıcı 0,0585 Proje alanında günde 10 saat ve ayda 26 gün olmak üzere yılda toplam 10 ay çalışılacaktır. Kazı işlemleri patlatma ve iş makineleri ile gerçekleştirilecektir. Patlatma tünel kazılarında, kaya ocağında ve zeminin çok sert kaya olduğu açık kazılarda yapılacaktır. Tüm bu bilgiler ışığında her bir ünite inşasında oluşacak toz emisyon miktarı ayrı olarak aşağıda hesaplanmıştır. Baraj Gövdesi İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Baraj gövdesi inşaat çalışmalarının yaklaşık 24 ayda tamamlanması planlanmaktadır. Baraj gövdesi inşasında m 3 kaya kazısı, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, kaya malzemesi inşaat işlemlerinde kullanılacak ve 500 m mesafedeki kırmaeleme tesisine gönderilecek, oluşacak kaya olmayan malzeme ise arazi rehabilitasyonunda kullanılmak üzere geçici olarak 500 m mesafedeki kazı fazlası malzeme depolama alanı-1 e gönderilecektir. Yapılacak olan kazı işlemleri sonucu oluşacak kazı malzemesi miktarları ile ilgili hesaplamalar aşağıda yapılmıştır. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2,5 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = ton/gün = ton / 10 saat = 10.4 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) = ton/gün / 30 ton/sefer = 4 sefer Kaya kazısı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Baraj Gövdesi Kaya Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 10.4 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,13 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 10.4 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,052 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (4 araç(sefer) /gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0,14 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,32 kg/saat 152

169 Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 75 ton/gün = 75 ton / 10 saat = 7.5 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) = 75 ton/gün / 30 ton/sefer = 3 sefer Kaya olmayan malzeme kazısı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Baraj Gövdesi Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 7.5 ton/saat x 0,0125 kg/ton = kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 7.5 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0.04 kg/saat Taşıma (Depolama Alanına) 0,35 kg/km-araç (3 araç(sefer) /gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0.11 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0.24 kg/saat Derivasyon Tüneli, Dipsavak ve Enjeksiyon Galerileri İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaat çalışmalarının yaklaşık 24 ayda tamamlanması planlanmakta olup bu kapsamda toplam = m 3 kaya kazısı yapılacaktır. Kazı çalışmaları sonrasında ortaya çıkacak kaya malzemesi 500 m mesafedeki kırma eleme tesisine gönderilecek ve inşaat çalışmalarında kullanılacaktır. Yapılacak olan kazı işlemleri sonucu oluşacak kazı malzemesi miktarları ile ilgili hesaplamalar aşağıda yapılmıştır. Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2,5 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 60.7 ton/gün = 60.7 ton / 10 saat = 6.07 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) = 60.7 ton/gün / 30 ton/sefer = 2 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Derivasyon Tüneli, Dipsavak ve Enjeksiyon Galerileri Kaya Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 6.07 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,076 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 6.07 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,03 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (2 araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0.07 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı kg/saat Hezil I HES ve Kuyruksuyu Kanalı İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 24 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak kaya malzeme 500 m mesafedeki kırma eleme tesisine gönderilecek ve inşaat çalışmalarında kullanılacak, kaya olmayan malzeme ise 500 m mesafedeki kazı fazlası malzeme depolama alanı-1 e gönderilecek ve arazi ıslahı çalışmalarında kullanılacaktır. 153

170 Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = 3.824m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = 398,3 ton/ay / 26 gün/ay = 16,6 ton/gün = 16,6 ton / 10 saat = 1.66 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) = 16,6 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil I HES ve Kuyruksuyu Kaya Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 1,66 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,021 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 1,66 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,0083 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (1araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0,035 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,062 kg/saat Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = ton/gün = ton / 10 saat = 1.3 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1km) = ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil I HES ve Kuyruksuyu Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 1.3 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,016 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 1.3 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,0065 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (1araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0,035kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,058 kg/saat Hezil Barajı Batardo İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatının yaklaşık 6 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Çıkacak malzeme 500 m mesafedeki kazı fazlası malzeme depolama alanına ve kırma eleme tesisine gönderilerek arazi ıslah çalışmalarında ve proje inşaat çalışmalarında kullanılmak üzere geçici depolanacaktır. Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m ton = ton / 6 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 21.4 ton/gün = 21.4 ton / 10 saat = 2.14 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) = 21.4 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer 154

171 Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Batardo Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 2,14 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,027 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 2,14 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,011 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (1araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0,035 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,073 kg/saat Hezil II HES İletim Tüneli İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 42 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak kaya malzeme kırma eleme tesisine gönderilecek ve inşaat çalışmalarında kullanılacaktır. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 42 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 343 ton/gün = 343 ton / 10 saat = 34.3 ton/saat olacaktır. = 1000 m (gidiş-dönüş: 2 km) = 343 ton/gün / 30 ton/sefer = 12 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil II HES İletim Tüneli Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 34.3 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,43kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 34.3 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,17 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (12araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 2 km) 10 saat/gün = 0.84 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 1.44 kg/saat Hezil II HES Yükleme Havuzu İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 24 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak malzeme kazı fazlası malzeme depolama alanı-2 ye gönderilecek ve arazi ıslahı çalışmalarında kullanılacaktır. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi = m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 22.2 ton/gün = 22.2 ton / 10 saat = 2.22 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) 155

172 Bir günde yapılacak sefer sayısı = 22.2 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil II HES Yükleme Havuzu Kaya Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 2,22 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,028 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 2,22 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,011 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (1 araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1km) 10 saat/gün = kg/saat Toplam Emisyon Miktarı kg/saat Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = 178 ton/ay = 178 ton/ay / 26 gün/ay = 6.8 ton/gün = 6.8 ton / 10 saat = 0.7 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1km) = 6.8 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil II HES Yükleme Havuzu Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 0.7 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,009 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 0.7 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,0035 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (1araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,048 kg/saat Hezil II HES Cebri Boru İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 36 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak kaya olmayan malzeme kazı fazlası malzeme depolama alanı-2 ye gönderilecek ve arazi ıslahı çalışmalarında kullanılacaktır, kaya malzeme ise kırma-eleme tesisine gönderilebilecektir. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 36 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 83.6 ton/gün = 83.6 ton / 10 saat = 8.4 ton/saat olacaktır. = 8 km (gidiş-dönüş: 16 km) = 83.6 ton/gün / 30 ton/sefer = 3 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. 156

173 Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil II HES Cebri Boru Kaya Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 8.4 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,11kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 8.4 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,04 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (3 araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 16km) 10 saat/gün = 1,68 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 1,83 kg/saat Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 36 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 32.4 ton/gün = 32.4 ton / 10 saat = 3.24 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1km) = 32.4 ton/gün / 30 ton/sefer = 2 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil II HES Cebri Boru Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 3.24 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,041 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 3.24 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,016 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (2araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0.07kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,13 kg/saat Hezil II HES ve Kuyruksuyu Kanalı İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 24 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak kaya olmayan malzeme kazı fazlası malzeme depolama alanı-2 ye gönderilecek ve arazi ıslahı çalışmalarında kullanılacaktır, kaya malzeme ise kırma-eleme tesisine gönderilebilecektir. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 16.6 ton/gün = 16.6 ton / 10 saat = 1.7 ton/saat olacaktır. = 8 km (gidiş-dönüş: 16 km) = 16.6 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. 157

174 Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil II HES ve Kuyruksuyu Kanalı Kaya Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 1.7 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,02 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 1.7 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,009 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (1 araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 16km) 10 saat/gün = 0.56 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0.59 kg/saat Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = ton/gün = ton / 10 saat = 1.3 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1km) = ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil I HES ve Kuyruksuyu Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 1.3 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,016 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 1.3 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,0065 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (1araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0,035kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,058 kg/saat Zorova HES İletim Kanalı İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 42 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak kaya olmayan malzeme kazı fazlası malzeme depolama alanlarına gönderilecek ve arazi ıslahı çalışmalarında kullanılacaktır, kaya malzeme ise kırma-eleme tesislerine gönderilebilecektir. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 42 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = ton/gün = ton / 10 saat = ton/saat olacaktır. = 5 km (gidiş-dönüş: 10 km) = 2407 ton/gün / 30 ton/sefer = 80 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Zorova HES İletim Kanalı Kaya Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton ton/saat x 0,0125 kg/ton = 3 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton ton/saat x 0,005 kg/ton = 1,2 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) Toplam Emisyon Miktarı 0,35 kg/km-araç (80 araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 10 km) 10 saat/gün = 28 kg/saat 32,2 kg/saat 158

175 Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 42 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 830 ton/gün = 830 ton / 10 saat = 83 ton/saat olacaktır. = 5 km (gidiş-dönüş: 10 km) = 830 ton/gün / 30 ton/sefer = 28 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Zorova HES İletim Kanalı Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 83 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 1.04 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 83 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0.42 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (28araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 10 km) 10 saat/gün = 9,8kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 11,26 kg/saat Zorova HES Yükleme Havuzu İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 24 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak malzeme kazı fazlası malzeme depolama alanlarında ve kırma eleme tesisine gönderilecek ve arazi ıslahı çalışmalarında kullanılacaktır. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 22.2 ton/gün = 22.2 ton / 10 saat = 2.22 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) = 22.2 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Zorova HES Yükleme Havuzu Kaya Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 2,22 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,028 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 2,22 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,011 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (1 araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1km) 10 saat/gün = 0,035 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı kg/saat Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = 178 ton/ay = 178 ton/ay / 26 gün/ay = 6.8 ton/gün = 6.8 ton / 10 saat = 0.7 ton/saat olacaktır. 159

176 Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = 10 km (gidiş-dönüş: 20 km) = 6.8 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Zorova HES Yükleme Havuzu Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 0.7 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,009 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 0.7 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,0035 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (1araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 20 km) 10 saat/gün = 0.7kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,7 kg/saat Zorova HES Cebri Boru İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 36 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak kaya olmayan malzeme kazı fazlası malzeme depolama alanlarına gönderilecek ve arazi ıslahı çalışmalarında kullanılacaktır, kaya malzeme ise kırma-eleme tesisine gönderilebilecektir. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 36 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 36.3 ton/gün = 36.3 ton / 10 saat = 3.6 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) = 36.3 ton/gün / 30 ton/sefer = 2 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Zorova HES Cebri Boru Kaya Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 3.6 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,045 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 3.6 ton/saat x 0,005 kg/ton = kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (2 araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0,07 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,133 kg/saat Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 36 ay = 679 ton/ay = 679 ton/ay / 26 gün/ay = 26 ton/gün = 26 ton / 10 saat = 2,6 ton/saat olacaktır. = 5 km (gidiş-dönüş: 10 km) = 26 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. 160

177 Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Zorova HES Cebri Boru Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 2.6 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,033 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 2.6 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,013 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (1araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 10 km) 10 saat/gün = 0,35 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,4 kg/saat Zorova HES ve Kuyruksuyu Kanalı İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: İnşaatın yaklaşık 24 aylık bir çalışma ile tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda toplam m 3 kaya, m 3 kaya olmayan malzeme kazısı yapılacak olup, yapılacak olan kazı işlemleri sonucu saatte oluşacak kazı malzemesi miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Kazıdan çıkacak kaya olmayan malzeme kazı fazlası malzeme depolama alanlarına gönderilecek ve arazi ıslahı çalışmalarında kullanılacaktır, kaya malzeme ise kırma-eleme tesisine gönderilebilecektir. Kaya Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2.5 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 16.6 ton/gün = 16.6 ton / 10 saat = 1.7 ton/saat olacaktır. = 500 m (gidiş-dönüş: 1 km) = 16.6 ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil II HES ve Kuyruksuyu Kanalı Kaya Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 1.7 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,02 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 1.7 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,009 kg/saat Taşıma (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahası) 0,35 kg/km-araç (1 araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = kg/saat Toplam Emisyon Miktarı kg/saat Kaya Olmayan Malzeme Kazısı Toplam Kazı Miktarı Aylık kazı miktarı Bir günde yapılacak kazı miktarı Bir saatte yapılacak kazı miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 1,8 ton/m 3 = ton = ton / 24 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = ton/gün = ton / 10 saat = 1.3 ton/saat olacaktır. = 10 km (gidiş-dönüş: 20 km) = ton/gün / 30 ton/sefer = 1 sefer Kazı işlemleri sırasında açığa çıkacak toz emisyon debileri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Hezil I HES ve Kuyruksuyu Kaya Olmayan Malzeme Kazısı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 1.3 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,016 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 1.3 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,0065 kg/saat Taşıma (Kırma Eleme Tesisi) 0,35 kg/km-araç (1araç(sefer)/gün x 0,35 kg/km.araç x 20 km) 10 saat/gün = 0,7kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 0,72 kg/saat 161

178 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-1 Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Kazı fazlası malzeme depolama alanı 1 büyüklüğü yaklaşık 4,8 ha dır. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Depolama 2,9 kg/ha.gün 2,9kg/ha.gün x 4,8 ha / 24 sa/gün = 0,58 kg/sa Toplam Emisyon Miktarı 0,58 kg/saat Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-2 Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Kazı fazlası malzeme depolama alanı 2 büyüklüğü yaklaşık 3,4 ha dır. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Depolama 2,9 kg/ha.gün 2,9kg/ha.gün x 3,4 ha / 24 sa/gün = 0,41 kg/sa Toplam Emisyon Miktarı 0,41 kg/saat Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-3 Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Kazı fazlası malzeme depolama alanı 3 büyüklüğü yaklaşık 14 ha dır. Tablo Toz Emisyon Faktörleri ve Emisyon Debileri (Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı) Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Depolama 2,9 kg/ha.gün 2,9kg/ha.gün x 14 ha / 24 sa/gün = 1,69 kg/sa Toplam Emisyon Miktarı 1,69 kg/saat Kırma Eleme Tesisi-1 Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Proje kapsamında kurulacak olan Kırma-Eleme Tesisleri nde, proje kapsamında yapılacak kazı çalışmaları sonucu ortaya çıkan ve uygun olan kazı malzemeleri kırılacaktır. Ancak, çalışmalar sırasında bu malzemenin kalitesinin yetersiz olması durumunda, açılacak olan kaya ocağı ile geçirimli malzeme alanlarından sağlanan malzeme kırılarak proje kapsamında kullanılacaktır. Kırma-Eleme Tesisi-1, baraj seddesi yakınında yer alan Şantiye Sahası-1 içerisinde yer alacaktır. Proje inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görülmüş olup, proje kapsamında yer alacak olan 2 adet kırma eleme tesisi ve 2 adet beton santrali de 42 ay boyunca çalışacak, proje inşaat aşaması sonunda ise tamamen sökülerek kaldırılacaktır. Kırma-Eleme Tesisi-1 kapasitesi 42 ay boyunca olmak üzere toplam m 3 olarak belirlenmiştir. Yıllık üretim kapasitesi m 3 /Yıl olacaktır. Tesiste kırılacak malzemenin % 5 i istenmeyen özellikteki by-pass malzemesi olarak açığa çıkacaktır. Tesiste yılda 10 ay, ayda 26 gün, günde 10 saat çalışılacaktır. 162

179 Tablo Kırma Eleme Tesisi-1 Üretim Miktarları Agrega By-Pass (m 3 ) (ton) (m 3 ) (ton) Yıllık Aylık Günlük Saatlik Kırma-eleme tesisinde toz oluşturacak üniteler (kırıcılar, elekler, taşıma bantları vb.) kapalı ortam içerisinde yer alacaktır. Ayrıca atmosfere verilecek hava torbalı filtrelerden geçirileceği için tozuma %99 oranında azalacaktır. Tablo Kırma-Eleme Tesisinde Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Bunkere Boşaltma kg/ton (192.5 ton/saat x 0,005 kg/ton) x 0,01 = 0, Kırıcı 0,0243 kg/ton (192.5 ton/saat x 0,0243 kg/ton) x 0,01 = 0, Kırıcı 0,0585 kg/ton (192.5 ton/saat x 0,0585 kg/ton) x 0,01 = 0,11 Eleme 0,005 kg/ton (192.5 ton/saat x 0,005 kg/ton) x 0,01 = 0,0096 Yükleme Agrega 0,005 kg/ton (192.5 ton/saat x 0,005 kg/ton) x 0,01 = 0,0096 Yükleme By-Pass 0,005 kg/ton (9.6 ton/saat x 0,005 kg/ton) x 0,01 = 0,0005 Taşıma (Hazır Beton Santrali) 0,35 kg/km-araç (17 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 0,2 km) 10 saat/gün = 0,12 kg/saat Taşıma (Baraj Gövdesi İnşaatı) 0,35 kg/km-araç (17 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 1 km) 10 saat/gün = 0,595 kg/saat Taşıma (Diğer Üniteler) 0,35 kg/km-araç (17 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 5 km) 10 saat/gün = 2,97 kg/saat Taşıma (By-Pass Yol Islahı) 0,35 kg/km-araç (15 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 5 km) 10 saat/gün = 2,62 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 6,49 kg/saat Kırma Eleme Tesisi-2 Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Proje kapsamında kurulacak olan Kırma-Eleme Tesisleri nde, proje kapsamında yapılacak kazı çalışmaları sonucu ortaya çıkan ve uygun olan kazı malzemeleri kırılacaktır. Ancak, çalışmalar sırasında bu malzemenin kalitesinin yetersiz olması durumunda, açılacak olan kaya ocağı ile geçirimli malzeme alanlarından sağlanan malzeme kırılarak proje kapsamında kullanılacaktır. Kırma-Eleme Tesisi-2, Zorova HES bölgesi yakınında yer alan Şantiye Sahası-2 içerisinde yer alacaktır. Proje inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görülmüş olup, proje kapsamında yer alacak olan 2 adet kırma eleme tesisi ve 2 adet beton santrali de 42 ay boyunca çalışacak, proje inşaat aşaması sonunda ise tamamen sökülerek kaldırılacaktır. Kırma-Eleme Tesisi-2 kapasitesi 42 ay boyunca olmak üzere toplam m 3 olarak belirlenmiştir. Yıllık üretim kapasitesi m 3 /Yıl olacaktır. Tesiste kırılacak malzemenin % 5 i istenmeyen özellikteki by-pass malzemesi olarak açığa çıkacaktır. Tesiste yılda 10 ay, ayda 26 gün, günde 10 saat çalışılacaktır. 163

180 Tablo Kırma Eleme Tesisi-2 Üretim Miktarları Agrega By-Pass (m 3 ) (ton) (m 3 ) (ton) Yıllık Aylık Günlük Saatlik Kırma-eleme tesisinde toz oluşturacak üniteler (kırıcılar, elekler, taşıma bantları vb.) kapalı ortam içerisinde yer alacaktır. Ayrıca atmosfere verilecek hava torbalı filtrelerden geçirileceği için tozuma %99 oranında azalacaktır. Tablo Kırma-Eleme Tesisinde Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Bunkere Boşaltma kg/ton (96,3 ton/saat x 0,005 kg/ton) x 0,01 = 0, Kırıcı 0,0243 kg/ton (96,3 ton/saat x 0,0243 kg/ton) x 0,01 = 0, Kırıcı 0,0585 kg/ton (96,3 ton/saat x 0,0585 kg/ton) x 0,01 = 0,056 Eleme 0,005 kg/ton (96,3 ton/saat x 0,005 kg/ton) x 0,01 = 0,0048 Yükleme Agrega 0,005 kg/ton (96,3 ton/saat x 0,005 kg/ton) x 0,01 = 0,0048 Yükleme By-Pass 0,005 kg/ton (4,8 ton/saat x 0,005 kg/ton) x 0,01 = 0,00024 Taşıma (Hazır Beton Santrali) 0,35 kg/km-araç (8 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 0,2 km) 10 saat/gün = 0,056 kg/saat Taşıma (İletim Kanalı) 0,35 kg/km-araç (8 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 5 km) 10 saat/gün = 1,4 kg/saat Taşıma (Diğer Üniteler) 0,35 kg/km-araç (8 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 5 km) 10 saat/gün = 1,4 kg/saat Taşıma (By-Pass Yol Islahı) 0,35 kg/km-araç (8 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 5 km) 10 saat/gün = 1,4 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 4,35 kg/saat Hazır Beton Santrali-1 Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Hazır beton santralinde agrega ve çimentonun boşaltılması sırasında toz emisyonu oluşacaktır. Hazır beton santralinde kontrollü çalışılacak olup, çimento silolarında toz filtreleri mevcut olacak, agrega savurma yapmadan boşaltılacak ve tozumanın önlenmesi için tesis sahası ve nakliye yolu arazözle düzenli olarak sulanacaktır. Üretilen beton kullanım alanlarına nakledilecektir. Nakliye işlemleri için 30 ton kapasiteli kamyonlar kullanılacaktır. Hazır beton santralinde oluşacak toz emisyonu ile ilgili hesaplamalar aşağıda yapılmıştır. Kırma-Eleme Tesisi-1 den, Hazır Beton Santrali ne gönderilecek agrega miktarı yukarıda kırma-eleme tesisi emisyon hesaplamalarında belirlenmiştir. Tablo Hazır Beton Santrali 1 Üretim Miktarları Hazır Beton (m 3 ) Yıllık Aylık Günlük 770 Saatlik

181 Çimento miktarı Aylık çimento miktarı Günlük çimento miktarı Saatlik çimento miktarı = ton = ton / 42 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 55 ton/gün = 55 ton / 10 saat = 5,5 ton/saat olacaktır. Beton miktarı Aylık beton miktarı Günlük beton miktarı Saatlik beton miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2,4 ton/m 3 = ton = ton / 42 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 440 ton/gün = 440 ton / 10 saat = 44 ton/saat olacaktır. = m (gidiş-dönüş: 2 km) = 440 ton/gün / 30 ton/sefer = 15 sefer Tablo Hazır Beton Santralinde Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Boşaltma (agrega) kg/ton 44 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,22 kg/saat Boşaltma (çimento) kg/ton 5,5 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,028 kg/saat Hazır betonun nakliyesi 0,35 kg/km-araç (15 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 2 km) 10 saat/gün = 1,05 kg/saat Toplam emisyon miktarı 1,3 kg/saat Hazır Beton Santrali-2 Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Hazır beton santralinde agrega ve çimentonun boşaltılması sırasında toz emisyonu oluşacaktır. Hazır beton santralinde kontrollü çalışılacak olup, çimento silolarında toz filtreleri mevcut olacak, agrega savurma yapmadan boşaltılacak ve tozumanın önlenmesi için tesis sahası ve nakliye yolu arazözle düzenli olarak sulanacaktır. Üretilen beton kullanım alanlarına nakledilecektir. Nakliye işlemleri için 30 ton kapasiteli kamyonlar kullanılacaktır. Hazır beton santralinde oluşacak toz emisyonu ile ilgili hesaplamalar aşağıda yapılmıştır. Kırma-Eleme Tesisi-2 den, Hazır Beton Santrali ne gönderilecek agrega miktarı yukarıda kırma-eleme tesisi emisyon hesaplamalarında belirlenmiştir. Tablo Hazır Beton Santrali 1 Üretim Miktarları Hazır Beton (m 3 ) Yıllık Aylık Günlük 385 Saatlik 38.5 Çimento miktarı Aylık çimento miktarı Günlük çimento miktarı Saatlik çimento miktarı = ton = ton / 42 ay = 714,3 ton/ay = 714,3ton/ay / 26 gün/ay = 27,5ton/gün = 27,5 ton / 10 saat = 2,75 ton/saat olacaktır. Beton miktarı Aylık beton miktarı Günlük beton miktarı Saatlik beton miktarı Taşıma mesafesi Bir günde yapılacak sefer sayısı = m 3 x 2,4 ton/m 3 = ton = ton / 42 ay = ton/ay = ton/ay / 26 gün/ay = 220 ton/gün = 220 ton / 10 saat = 22 ton/saat olacaktır. = m (gidiş-dönüş: 2 km) = 220 ton/gün / 30 ton/sefer = 8 sefer 165

182 Tablo Hazır Beton Santralinde Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Boşaltma (agrega) kg/ton 22 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,11 kg/saat Boşaltma (çimento) kg/ton 2,75 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,014 kg/saat Hazır betonun nakliyesi 0,35 kg/km-araç (8 araç/gün x 0,35 kg/km.araç x 2 km) 10 saat/gün = 0,56 kg/saat Toplam emisyon miktarı 0,684 kg/saat Kaya Ocağında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Proje inşaat aşamasında, proje üniteleri için gerekli olacak malzemenin sağlanması amacı ile, kazı fazlası malzemenin yetmemesi, projenin bulunduğu coğrafi konum nedeniyle oluşabilecek sıkıntılar vb. sebeplerle alternatif olarak kaya ocağı alanı belirlenmiştir. Kaya ocağının kapasitesi m 3 /Yıl olarak planlanmıştır. Malzeme sert zeminde yer aldığından ocakta gevşetme patlatması yapılacak, ardından gevşetilen malzeme iş makineleri yardımıyla yerinden sökülecektir. 42 ay boyunca kaya ocağından alınacak toplam cevher miktarı m 3 tür. Yıllık Üretim Miktarı : m 3 /Yıl = Ton/Yıl Aylık Üretim Miktarı : m 3 /Ay = Ton/Ay Günlük Üretim Miktarı : 769 m 3 /Gün = Ton/Gün Saatlik Üretim Miktarı : 77 m 3 /Saat = 208 Ton/Saat Sefer Sayısı : Ton/Gün /30 Ton/Sefer : 70 araç (sefer) Taşıma Mesafesi : m (Gidiş-Dönüş 2 km) Tablo Kaya Ocağında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı Toz Faktörleri Emisyon Değerleri Emisyon Debileri Sökme 0,0125 kg/ton 208 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 2,6 kg/saat Yükleme 0,005 kg/ton 208 ton/saat x 0,005 kg/ton = 1,04 kg/saat Taşıma 0,35 kg/km-araç (70 araç (sefer) /gün x 0,35 kg/km.araç x 2 km) 10 saat/gün = 4,9 kg/saat Toplam Emisyon Miktarı 8,54 kg/saat Geçirimli Malzeme Ocaklarından Oluşacak Toz Emisyon Miktarı: Malzeme alımı dere yatağından yapılacağından ve nemli olacağından dolayı toz emisyonu oluşmayacaktır. 166

183 Proje kapsamında oluşacak toz emisyon miktarları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo- 141.Proje Kapsamında Oluşacak Toplam Toz Emisyon Miktarları Ünite Adı Emisyon Miktarı (kg/saat) Kaya Kazısı Kaya Olmayan Malzeme Kazısı TOPLAM Baraj Gövdesi İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı 0,32 0,24 0,56 Derivasyon Tüneli, Dipsavak ve Enjeksiyon Galerileri İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon 0,176-0,176 Miktarı Hezil I HES ve Kuyruksuyu Kanalı İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı 0,062 0,058 0,12 Hezil Barajı Batardo İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı 0,073-0,073 Hezil II HES İletim Tüneli İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı 1,44-1,44 Hezil II HES Yükleme Havuzu İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı 0,074 0,048 0,122 Hezil II HES Cebri Boru İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı 1,83 0,13 1,96 Hezil II HES ve Kuyruksuyu Kanalı İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı 0,59 0,058 0,648 Zorova HES İletim Kanalı İnşaatında Toz Emisyon Miktarı 32,2 11,26 43,46 Zorova HES Yükleme Havuzu İnşaatında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı 0,074 0,7 0,774 Zorova HES Cebri Boru İnşaatında Toz Emisyon Miktarı 0,133 0,4 0,533 Zorova HES ve Kuyruksuyu Kanalı İnşaatında Toz Emisyon Miktarı 0,064 0,72 0,784 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-1 Emisyon Miktarı 0,58 0,58 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-2 İnşaatında Toz Emisyon Miktarı 0,41 0,41 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-3 İnşaatında Toz Emisyon Miktarı 1,69 1,69 Kırma Eleme Tesisi-1 Toz Emisyon Miktarı 6,49 6,49 Kırma Eleme Tesisi-2 Toz Emisyon Miktarı 4,35 4,35 Hazır Beton Santrali-1 Toz Emisyon Miktarı 1,3 1,3 Hazır Beton Santrali-2 Toz Emisyon Miktarı 0,684 0,684 Kaya Ocağında Oluşacak Toz Emisyon Miktarı TOPLAM 8,54 8,54 66,154 kg/saat 167

184 HAVA KALİTESİ DAĞILIM MODELLEMESİ Faaliyet sırasında oluşacak tozun (partikül madde) bölgenin topoğrafik ve meteorolojik koşulları altında ne şekilde yayılacağı ve bu yayılma sonucunda en yakın yerleşimlerdeki olası yer seviyesi konsantrasyonlarını belirlemek amacıyla hava kalitesi dağılım modellemesi yapılmıştır. Modelleme çalışmasında, doğu-batı yönünde 10 km, kuzey-güney yönünde 15 km olmak üzere 10x15 km 2 lik bir çalışma alanı tanımlanmış ve bu alan 1000 m 1000 m boyutlarında gridlere ayrılmıştır. Tanımlanan alan (Yatay, Düşey) Tablo Çalışma Alanının 1/ Ölçekli Haritadaki Karşılığı Yön Tanımı (Yatay-Düşey) Harita Koordinatı 1/ (Yatay, Düşey) (0,0) (Batı-Güney) (290500, ) (10000,0) (Doğu-Güney) (300500, ) (10000,15000) ( Doğu-Kuzey) (300500, ) (0,15000) (Batı-Kuzey) (290500, ) Yukarıdaki tabloda verildiği şekilde belirlenen topoğrafik yapının yanında Meteoroloji Genel Müdürlüğü nden temin edilen Şırnak meteorolojik verileri de hesaplamalarda kullanılmıştır. Formüldeki en yüksek karışma seviyesi yüksekliği 50 m olarak kabul edilmiştir. Çalışma alanı seçilirken, bölgede hâkim rüzgâr yönüne (N) bağlı toz dağılım yönü dikkate alınmış ve faaliyet alanının yakın yerleşim alanlarını gösterir biçimde seçimi yapılmıştır. Tablo Modelde Kullanılan, Bölgeye Ait Meteorolojik Veriler Hakim Rüzgar Yönü Ortalama Rüzgâr Hızı Ortalama Sıcaklık Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü N 2,1 m/s 14,11 oc Modellemede öncelikle en kötü koşullar düşünülerek hesaplamalar yapılmıştır. Bu değerler temelde bir matematiksel hesaplama sonucu olup modellemede kullanılan parametrelere ve önceden varsayımlara dayalı olarak yapılmaktadır. Dolayısıyla rüzgarın yönündeki veya rüzgar hızındaki herhangi bir değişme, yağış miktarı vb. yapılan konsantrasyon hesabını değiştirecektir. Bölgenin meteorolojik verilerinin sabit olduğu varsayılmıştır. Uzun vadeli sınır değerler-uvs, aşılmaması gereken ve tüm ölçüm sonuçlarının aritmetik ortalaması olan değerlerdir. Kısa vadeli sınır değerler-kvs ise, maksimum günlük ortalama değerler veya istatistik olarak bütün ölçüm sonuçları sayısal değerlerinin büyüklüğüne göre dizildiğinde, ölçüm sonuçlarının yüzde doksan beşini aşmaması gereken değerlerdir. Faaliyet alanında kontrollü olarak çalışılacak olup Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-1 de verilen hususlara uyulacak ve gerekli önlemler alınacaktır. 168

185 Tablo Hava Kirlenmesine Katkı Değerleri Parametre SKHKKY Günlük Sınır Değeri (KVS) HKDYY 24 saatlik sınır değer (insan sağlığının korunması için-tolerans payı ile birlikte) SKHKKY Yıllık Sınır Değeri (UVS) HKDYY Yıllık Sınır Değer (İnsan Sağlığının Korunması İçin-tolerans payı ile birlikte) 50 µg/m 3 PM (µg/m 3 ) 100 (bir yılda 35 defadan fazla aşılmaz) µg/m 3 Çöken Toz (mg/m 2 - gün) Gerçekleştirilen dağılım modellemesi sonucunda partiküler madde (PM) emisyonları için hava kirlenmesine katkı değerleri aşağıdaki gibi çıkmıştır. 169

186 İNŞAAT AŞAMASI Şekil- 73. İnşaat ve İşletme Aşaması Toz (PM) Dağılım Modellemesi Yukarıdaki şekilde verilen toz konsantrasyon dağılım grafiğinde de görüldüğü üzere, faaliyetten kaynaklanan en yüksek toz emisyon debisi 32 µg/m 3 olup, (9000,6000) noktasında oluşmuştur. Bu değer, tarih ve sayılı Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği nde Ek-1 A da verilmiş olan UVS ve KVS sınır değerlerini aşmamaktadır. 170

187 Çöken Toz Miktarı (ÇT): Çöken toz hesabı, Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nde verilen Formül-III e göre, yer seviyesi konsantrasyon (YSK) değerleri kullanılarak yapılmıştır. Formül III : 4 d(x,y) = Σ V di x C i (x,y,z) i=1 Açık Formül: ÇT ( mg/m 2 gün) = YSK (µg/m³ ) x Vd (m/sn) x x 10-3 Tablo Partikül Büyüklüklerinin Sınıflandırılması Sınıf Tane Büyüklüğü ( µm ) Alçalma Hızı, Vdi (m/s) İ=1 5 den küçük İ= İ= İ=4 50 den büyük 0.1 Çöken toz hesabında Vd (alçalma hızı) = 0.01 m/sn alınmıştır. Hesaplamalar sonucunda bulunan çöken toz miktarları, yer seviyesi konsantrasyonlarıyla birlikte aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Yer Seviyesi Konsantrasyonları Kontrollü ( YSK ) ve Çöken Toz Miktarı ( ÇT ) Yatay Düşey YSK ( µg/m³ ) ÇT (mg/m 2 gün) , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,0 171

188 , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,8 Faaliyet sırasında oluşacak en yüksek Çöken Toz Miktarı 27,6 mg/m 2 gün olup, (9000,6000) noktasında oluşmuştur. Bu değer Yönetmelikte belirtilen sınır değerlerin altında kalmaktadır. Gerçekleştirilen dağılım modellemesi sonucunda elde edilen çöken toz (ÇT) miktarları aşağıdaki şekilde verilmektedir. 172

189 Şekil- 74. İnşaat ve İşletme Aşaması Çöken Toz Dağılımı Proje boyunca; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacak olup özellikle Ek-I Listesi 1.madde (c), (d), (e) bentleri kapsamında çalışmalar yapılacaktır. Söz konusu bentler dahilinde çalışmaların özenle ve kontrolle yapılması sağlanacaktır. Proje boyunca uyulması gereken yönetmelik hükümleri aşağıda verilmiştir: 173

190 Proje kapsamındaki tüm çalışmalar kontrollü yürütülecektir. Malzemenin nakledilmesi ve boşaltılması aşamasında oluşacak tozumanın etkisi proje alanına yakın yerleşim yerlerinde etki yaratacak nitelikte olmayacaktır. Bu nedenle, herhangi bir rüzgâr kesici levhanın yerleştirilmesi, duvar örülmesi veya rüzgârı kesici ağaçların dikilmesi proje kapsamında uygulanmayacaktır. Malzemenin savurma yapılmadan yüklenmesi ve boşaltımı yapılacaktır. Nakliye sırasında malzeme üstü naylon branda veya tane büyüklüğü 10 mm den fazla olan maddelerle kapatılacaktır. Yollar düzenli olarak temizlenecek, tozumaya karşı her türlü önlem alınacaktır. (sulama, süpürme, vb.) Faaliyet sırasında nakliye güzergâhında tozumayı önlemek amacıyla sulama/spreyleme çalışmaları yapılacaktır. V.1.5. Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi (bağlantı yolu veya mevcut yollarda genişletme, iyileştirme, bakım ve onarımının yapılıp yapılmayacağı, Proje kapsamında mevcut sınır hattında yer alan yollar ve köy yolları kullanılacak, gerek görülmesi halinde bağlantı yolları planlanacaktır. Bu bağlantı yolları planlanmasında gerekli tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. Projenin inşaat çalışmalarının başlaması ile birlikte yolda hareketlilik artacaktır. Proje alanına ulaşımda kullanılacak yollarda düzenleme, genişletme vb. çalışmalar yapılmadan önce İl Özel İdaresinden gerekli izinler alınacaktır. V.1.6. İletim kanalı/tüneli güzergahları, tünellerin derinlikleri, kanal/tünel boyutları, tünellerin yapımı sırasında yapılacak olan patlatmaların yer altı suyuna etkileri, tünellerde patlatma sonucu çıkacak malzemenin nerede, nasıl değerlendirileceği, patlatma sırasında alınacak önlemler, tahkimat sistemi hakkında bilgi, V İletim Tüneli Güzergahı, Derinliği, Boyutları Çayın sol yakasında 658,00 m kuyruk suyu kotunda yapılacak olan santralden çevrilecek su Hezil II HES e kadar giden 3950,00 m uzunluğunda bir iletim tüneli yapılacaktır. Dairesel kesitli tünelin çapı Ø=6.00 m olup kazıda da dairesel biçimindedir. Tünelin et kalınlığı 0.50 m olarak hesaplanmıştır. İletim hattında tünel güzergâhında gözlenen birimler kireçtaşı, şeyl, marn, kumtaşı ile başlar, şeyl, kumtaşı ve kireçtaşlarından oluşan formasyonda devam ederek dolomit, kuvarsit, şeylden oluşan formasyona geçiş gösterir. İLETİM TÜNELİ Tipi Yeri Tüneli Çapı Tünel Et Kalınlığı Tünel Uzunluğu Tünel Tasarım Debisi : Dairesel Kesitli Tünel : Sol Sahil : Ø6.00 m : 0.50 m : 3950,0 m : m 3 /sn 174

191 Şekil- 75. İletim Tüneli Tip Kesit V Tünellerin Yapımı Sırasında Yapılacak Olan Patlatmaların Yer Altı Suyuna Etkileri, Tünellerde Patlatma Sonucu Çıkacak Malzemenin Nerede, Nasıl Değerlendirileceği, Patlatma Sırasında Alınacak Önlemler, Tahkimat Sistemi Hakkında Bilgi Hezil I HES ten deşarj olan suyun 3 m 3 /s kadarı Silopi Barajı na bırakıldıktan sonra, kalan suyun tamamı bir çevirme yapısı ile sol sahilden; m uzunluğunda, 6 m çapında bir tünel marifeti ile Hezil II HES e iletilmesi planlanmıştır. Ekte verilen Mühendislik Jeolojisi Fizibilite Raporunda yapılan çalışmalara göre şu bulgular derlenmiştir; Tünelin giriş yapısı ile tünelin km arası; Üst Permiyen yaşındaki Gomaniibirik Formasyonu (kumtaşı, killi kireçtaşı ve şeyl bantlı kireçtaşı) içinde, km arası ve tünel çıkış yapısı ise Alt Karbonifer-Üst Devoniyen yaşındaki Köprülü Formasyonu (kireçtaşı, kumlu-siltli kireçtaşı, şeyl) içinde açılacaktır. Tünel güzergâhı membada yapısal alçalım alanı tarafından başlamakta ve mansaptaki yapısal yükselim alanı istikametinde tabaka doğrultularına dik, tabaka eğimelerine ters yönde devam etmekte, antiklinalin kuzey kanadını K-G yönünde kesmektedir. Yüzey jeolojisi verilerine göre iki formasyonun litolojik özellikleri benzerdir. Ve yaşı, formasyon adı ne olursa olsun netice olarak bu tünelin tamamen şeyl bantlı kireçtaşı, killi-siltli-kumlu kireçtaşı, kireçtaşı içinde açılacaktır. Kesilecek kata birimlerinin tabaka duruşları, tabaka kalınlıkları ve litolojik özellikleri, yeraltısuyunun bulunmayışı dikkate alınarak tünelin giriş ve çıkış yapıları için dik veya dike yakın geçici şev oluşturulması mümkün olacağı ve tünelin % 90 için şatkrit + tel kafesli ön iksa ile, % 10 kadarının ( ve km civarında kesilecek 2-3 adet fay zonu ve muhtemel kırık zonlarda) ise şatkrit + tel kafes+ blonlu ön iksa ile açılabilineceği tahmin edilmiştir. Nitekim Silopi Barajı sol sahilinde (tünel çıkışına yakın), gri siyah renkli kireçtaşı, kumtaşı, marn şeyl birimi (Köprülü Fm.) içinde 60,00 m derinlikte, açılmış SK 1 sondaj kuyusu taban kotu, tünel seviyesine (570,00 m) inmiş, bu seviyede % 50 karot, %

192 RQD bulunmuştur. Ancak yerinde mostrada yapılan inceleme sonucunda uygun kesici ve karotiyer kullanılarak delgi yapılması halinde bu birimden çok daha yüksek karot ve RQD alınmasının mümkün olacağı kanaatine varılmıştır. Tüneli, kanal vb. tüm kazılardan çıkan malzemeler özelliklerine göre kazı fazlası malzeme depolama alanlarında depolanacak ya da proje kapsamında kurulacak olan kırmaeleme tesisleri ile hazır beton santrallerinde işlenerek proje inşaat çalışmalarında ve dolgu çalışmalarında kullanılacaktır. Proje kapsamında yapılacak patlatma işlerinde kullanılacak dinamit, kapsül, fitil gibi patlayıcı maddeler, gezici depo içerisinde şantiye, sosyal tesislerden ve yerleşim birimlerinden uzak, gerekli güvenlik mesafelerine uygun olarak etrafı tel çitlerle muhafaza altına alınmış, uyarı ve ikaz levhalarıyla güvenlik altına alınmış yerlerde saklanacaktır. Patlatma işlerinde eğitimli ve tecrübeli ateşçiler çalıştırılacaktır. Deneyimli patlatma ve emniyet mühendisleri işlere nezaret edecektir. Yanıcı ve patlayıcı maddelerin (dinamit, kapsül vb.) güvenli bir şekilde taşınması ve kullanılması için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Patlayıcı, Parlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışacak İş Yerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzük te belirtilen esaslara uygun hareket edilecektir. Tahkimat tasarımında tahkimat yükleri zemin mekaniği prensiplerine göre hesap edilecektir. Tahkimatlarda tabanda ve yanlarda meydana gelen şişmeden dolayı tünel kesitinin geniş açılarak şişmeye belli bir seviyeye kadar izin verilmesi, taban genişliğinin kısa tutularak yüksekliğin arttırılması, tabanda keskin ve dik köşelerden kaçınılarak esnek olan tünelin, yuvarlatılmış yay şekilli tahkimatlar kullanılması gerekmektedir. Tahkimat sisteminin tasarımı, Kati Proje aşamasında yapılacak olan çalışma sonuçları göz önünde bulundurularak yapılacaktır. V İletim Kanalı Güzergahı, Boyutları İLETİM KANALI Yeri : Sağ Sahil Tipi : Duvarlı Kanal Tasarım Debisi : 60,00 m 3 /s Uzunluğu : m Yan Duvar Eğimi : Dikdörtgen kesitli Taban Genişliği : 7,0 m Su Yüksekliği : 6,0 m Eğimi : m/m Hava Payı : 0.33 m Hezil II HES çıkışından alınan su trapez kesitli iletim kanalı ile Zorova HES e ulaştırılmakta ve burada enerjisi alınan su Hezil çayına bırakılmaktadır 176

193 V.1.7. Hazır beton tesisi, kırma-eleme tesisinin kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşaası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler, - Kırma Eleme Tesisi-1: Proje kapsamında kurulacak olan Kırma-Eleme Tesisleri nde, proje kapsamında yapılacak kazı çalışmaları sonucu ortaya çıkan ve uygun olan kazı malzemeleri kırılacaktır. Ancak, çalışmalar sırasında bu malzemenin kalitesinin yetersiz olması durumunda, açılacak olan kaya ocağı ile geçirimli malzeme alanlarından sağlanan malzeme kırılarak proje kapsamında kullanılacaktır. Kırma-Eleme Tesisi-1, baraj seddesi yakınında yer alan Şantiye Sahası-1 içerisinde yer alacaktır. Proje inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görülmüş olup, proje kapsamında yer alacak olan 2 adet kırma eleme tesisi ve 2 adet beton santrali de 42 ay boyunca çalışacak, proje inşaat aşaması sonunda ise tamamen sökülerek kaldırılacaktır. Kırma-Eleme Tesisi-1 kapasitesi 42 ay boyunca olmak üzere toplam m 3 olarak belirlenmiştir. Yıllık üretim kapasitesi m 3 /Yıl olacaktır. Tesiste kırılacak malzemenin % 5 i istenmeyen özellikteki by-pass malzemesi olarak açığa çıkacaktır. Tesiste yılda 10 ay, ayda 26 gün, günde 10 saat çalışılacaktır. Tablo Kırma Eleme Tesisi-1 Üretim Miktarları Agrega By-Pass (m 3 ) (ton) (m 3 ) (ton) Yıllık Aylık Günlük Saatlik Kırma Eleme Tesisi-2: Kırma-Eleme Tesisi-2, Zorova HES bölgesi yakınında yer alan Şantiye Sahası-2 içerisinde yer alacaktır. Proje inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görülmüş olup, proje kapsamında yer alacak olan 2 adet kırma eleme tesisi ve 2 adet beton santrali de 42 ay boyunca çalışacak, proje inşaat aşaması sonunda ise tamamen sökülerek kaldırılacaktır. Kırma-Eleme Tesisi-2 kapasitesi 42 ay boyunca olmak üzere toplam m 3 olarak belirlenmiştir. Yıllık üretim kapasitesi m 3 /Yıl olacaktır. Tesiste kırılacak malzemenin % 5 i istenmeyen özellikteki by-pass malzemesi olarak açığa çıkacaktır. Tesiste yılda 10 ay, ayda 26 gün, günde 10 saat çalışılacaktır. Tablo Kırma Eleme Tesisi-2 Üretim Miktarları Agrega By-Pass (m 3 ) (ton) (m 3 ) (ton) Yıllık Aylık Günlük Saatlik

194 Tesise ulaşım için mevcut yollar ve gerekmesi durumunda izinleri alınarak rehabilite edilecek yollar kullanılacaktır. Projenin inşaat işlerinin tamamlanmasının ardından (42 ay) kırma-eleme tesisleri sökülecektir. Tesisler söküldükten sonra sahanın tekrar kullanılabilir hale getirilmesi için alanda gerekli peyzaj düzenlemesi yapılacaktır. Kırma eleme tesislerinde toz kaynağı olan her bir ünite (bunker, kırıcılar, elekler, bantlar) kapalı ortam içerisinde yer alacaktır. Ayrıca, kırma eleme tesislerinde torbalı toz tutucu filtre sistemi kurulacaktır. Bu sistemin toz tutma verimi yaklaşık % 99 dur. Tesis faaliyeti sırasında oluşacak toz bu filtrede tutulacak olup, kalan hava bir baca çıkışına bağlanarak atmosfere verilecektir. Bunun dışında tesiste atmosfere çıkışı sağlayacak pencere vb. bir açıklık bulunmayacaktır. Yükleme ve boşaltma işlemleri rüzgâra karşı savrulma yapılmadan uygulanacak olup bu esnada su ile spreyleme yapılacaktır.kırma eleme tesislerinde günlük ihtiyaca göre üretim yapılacaktır. - Hazır Beton Santrali-1: Proje kapsamında kullanılacak betonun imalatı için Şantiye Sahası-1 alanı içerisinde Hazır Beton Santrali-1 kurulacaktır. Hazır Beton Santrali-1 de Kırma-Eleme Tesisi-1 de kırılması sonucu elde edilecek agrega kullanılacaktır. Proje inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görülmüş olup, proje kapsamında yer alacak olan 2 adet kırma eleme tesisi ve 2 adet beton santrali de 42 ay boyunca çalışacak, proje inşaat aşaması sonunda ise tamamen sökülerek kaldırılacaktır. Hazır beton; çimento, agrega, su ve gerektiğinde bazı katkı maddelerinin belli bir üretim teknolojisine uygun olarak karıştırılmasıyla elde edilen, başlangıçta plastik kıvamda olup, şekil verilebilen ve zamanla katılaşıp sertleşerek, mukavemet kazanan önemli bir yapı malzemesidir. Proje kapsamında gerçekleştirilecek beton imalatında kullanılacak hammaddeler; kum-çakıl (agrega), su, beton katkısı ve çimentodur. Beton imalatı, hammaddelerin karıştırılarak birleştirilmesi ile gerçekleştirilecektir. Proje konusu hazır beton santralinde kuru sisteme göre hazır beton üretilecektir. Agrega ve çimentonun formülde belirlenen miktarlardaki ölçümü beton santralinde otomatik olarak yapılacak, formülde belirtilen miktarlardaki agrega ve çimento tartım bunkerinde tartılarak transmiksere aktarılacaktır. Su ise formülde öngörülen miktarlarda direkt olarak transmiksere verilecek ve her üç bileşenin karıştırma işlemi transmikser kazanında yapılacaktır. Kuru karışımlı hazır beton üretiminde transmikserde karışıma verilen su miktarına (formülde öngörülenden daha fazla olmamasına) ve karıştırma süresine (homojen bir karışım için yeterli süre) özel itina gösterilmesi gerekmektedir. Tesiste yılda 10 ay, ayda 26 gün, günde 10 saat çalışılacaktır. Hazır beton santralinde tesis ekipmanlarının temizliği için kullanılacak yıkama suyundan günlük 10 m 3 atık su oluşacaktır. Ortaya çıkacak atık sudaki AKM konsantrasyonu ve bulanıklık oldukça yüksek olacaktır. Bu nedenle su ve agreganın geri kazanılması için tesiste Çökeltme Havuzu inşa edilecektir. Beton santrali sahası içerisinde 24 saat bekletmeli 12 m 3 (3m x 2m x 2m) hacimli çökeltme havuzu planlanmaktadır. Havuz içerisinde bulunan ve AKM yönünden arıtılmış su yüzeye yerleştirilecek pompa vasıtası ile geri döngü yapılarak tekrar mikserlerin iç ve dışlarının yıkanmasında kullanılacaktır. Havuz dibinde toplanan çamur ise kurutulmaya alındıktan sonra kazı fazlası malzeme depolama alanında depolanacaktır. 178

195 Tablo Hazır Beton Santrali 1 Üretim Miktarları Hazır Beton (m 3 ) Yıllık Aylık Günlük 770 Saatlik 77 - Hazır Beton Santrali-2: Proje kapsamında kullanılacak betonun imalatı için Şantiye Sahası-2 alanı içerisinde Hazır Beton Santrali-2 kurulacaktır. Hazır Beton Santrali-2 de Kırma-Eleme Tesisi-2 de kırılması sonucu elde edilecek agrega kullanılacaktır. Proje inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görülmüş olup, proje kapsamında yer alacak olan 2 adet kırma eleme tesisi ve 2 adet beton santrali de 42 ay boyunca çalışacak, proje inşaat aşaması sonunda ise tamamen sökülerek kaldırılacaktır. Hazır Beton Santrali 2, Hazır Beton Santrali -1 ile aynı sistem çalışma yapılacaktır. Tablo Hazır Beton Santrali 1 Üretim Miktarları Hazır Beton (m 3 ) Yıllık Aylık Günlük 385 Saatlik 38.5 V.1.8. Proje kapsamında açılacak olan taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının sayısı, ruhsat hukuku, ruhsat koordinatları, alan miktarları, rezerv hesapları (en, boy, kalınlık, ve yoğunluk-görünür, muhtemel), üretim miktarları (gün-ayyıl), iş-akım şemaları uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşaası ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, Proje kapsamında belirlenen malzeme ocakları, kazı sonucu çıkarılacak malzemenin istenilen kalitede ve yeterli miktarda olmama ihtimaline karşı alternatif olarak belirlenmiştir. Ayrıca bahsedilen kazı fazlası malzeme, kaya ocağı, geçirimli malzeme sahaları gibi birimlerin yetersiz olması, güvenlik problemleri oluşması gibi sebeplerle kullanılamaması durumunda, ruhsatlı, ÇED Kapsam Dışı, ÇED olumlu ya da ÇED Gerekli Değildir Kararı dahil tüm izinleri alınmış sahalardan satın alma yoluyla da temin edilebilecektir. Bu kapsamda 1 adet kaya ocağı 2 adet geçirimli malzeme alanı belirlenmiştir. Bu alanlar inşaat süresi olan 42 ay boyunca ihtiyaç duyulması durumunda işletilecek, proje inşaat aşaması sonunda rehabilite edilerek terk edilecektir. Bu alanların öngörülen kapasiteleri aşağıda verilmiştir. 179

196 Tablo Kaya Ocağı Üretim Miktarı (m 3 ) Ton Yıllık Aylık Günlük Saatlik Ocak sahasında proje inşaat süresince yıllık m 3 cevher çıkarılması söz konusudur. Ocakta üretim basamaklar halinde yapılacak olup öngörülen basamak sayısı 4 tür. Basamak şev açısı derece basamak yükseklikleri m arası basamak genişliği ise 10 m olarak planlanmaktadır. Ocak sahası ile ilgili olarak, proje inşaat çalışmalarına başlanmadan önce MİGEM ve diğer kurumlar nezninde tüm başvurular yapılacak ve izinler alınacaktır. Ocak ile ilgili olarak Maden Kanunu ve ilgili yönetmelikler kapsamında gerekli olan uygun projeler hazırlanarak MİGEM e sunulacak, ruhsatlar ve izinler alınacaktır. Tablo Geçirimli Malzeme Alanı-1 Üretim Miktarı (m 3 ) Ton Yıllık Aylık Günlük Saatlik Tablo Geçirimli Malzeme Alanı-2 Üretim Miktarı (m 3 ) Ton Yıllık Aylık Günlük Saatlik Geçirimli malzeme sahaları ile ilgili olarak inşaat çalışmalarına başlanmadan, İl Özel İdaresi ve diğer tüm kurumlara gerekli başvurular yapılarak izinler ve ruhsatlar alınacaktır. Kaya Ocağı üretimi Ton/Yıl, Geçirimli Malzeme Sahası Ton/Yıl ve Geçirimli Malzeme Sahası Ton/Yıl olmak üzere toplam malzeme ocakları üretimi Ton/Yıl olarak belirlenmiş olup, Kırma-Eleme Tesisi 1 ve 2 nin toplam kapasitesi olan Ton/Yıl ile denktir. Bu malzeme ocakları alternatif olarak belirlenmiş olup, kazı fazlası malzemenin, kalite, güvenlik vb. sebeplerle kullanılamaması durumunda kullanılacaktır. V.1.9. Zemin emniyetinin sağlanması için yapılacak işlemler, Kati proje aşamasında yapılacak olan çalışmalar ve sondajlar sonucunda baraj temelinde su kaçağı tehdidi olması durumunda bu tehlikenin olduğu kısımlarda enjeksiyon dolgu yapılacaktır. V Taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Dere Yatakları ve Taşkınlar konulu, 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi nde taşkınların önlenmesi ve kayıpların en aza indirilmesi için birtakım önlemlerin alınması belirtilmiş olup aşağıdaki maddelere çalışmalar sırasında önemle uyulması istenmiştir. 180

197 Söz konusu, genelgenin ilgili maddeler aşağıda sunulmuştur: a. İl, ilçe ve belde gibi büyük ve orta ölçekteki planlı yerleşim yerleri ile mevzii planlara göre yapılan küçük ölçekteki her türlü yerleşim birimlerine ait imar planlarının düzenlenmesi esnasında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü nün (DSİ) tedbir ve tavsiyelerine titizlikle uyulacaktır denilmiştir. - Projenin tüm aşamalarında DSİ Genel Müdürlüğü ve projenin bağlı olduğu DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ile bağlantıda kalınacak olup kurum tedbir ve tavsiyelerine titizlikle uyulacaktır. b. Çeşitli kullanım alanları oluşturmak maksadıyla derelerin üzeri, zaruri hallere münhasır olmak üzere DSİ Genel Müdürlüğünün izni alındıktan sonra gerçekleştirilecek işlemler hariç, kesinlikle kapatılmayacaktır. Bunun dışında dere yataklarında gerçekleştirilecek her türlü yapılar ilgili kurum veya kuruluşlarca onaylı bir projeye dayandırılacaktır. denilmiştir. - Çalışmalar sırasında dere yatağının üzeri hiçbir surette kapatılmayacaktır. Bunun yanı sıra, dere yatağında yapılacak her türlü yapılar için ilgili kurum veya kuruluşlara proje planları sunulacak ve onaylı projeler ile çalışmalara başlanacak ve yürütülecektir. c. Dere yatakları üzerine her ne sebeple olursa olsun yapılacak köprü ve menfez gibi sanat yapıları ile dere yatakları üzerinden veya sınırından geçirilecek enerji nakil hattı, yol, petrol-doğal gaz boru hattı, telefon hattı, içme suyu ve kanalizasyon hatları ve benzerleri gibi çeşitli kuruluşlarca değişik maksatlı yapılar inşa edilmeden önce DSİ nin ilgili Bölge Müdürlüklerinden mutlak surette görüş alınacak ve yapılacak tesislerin bu görüşe uygun olarak inşası sağlanacaktır. Yapılan müracaatlara DSİ tarafından 30 gün içinde cevap verilmemesi halinde uygun görüş verilmiş sayılacaktır. denilmiştir. - Yukarıda ifade edilen sanat yapıları proje kapsamında yapılmayacaktır. d. Kamu kurum ve kuruluşlarınca, köprü altındaki su akış kesitinin daralmasına sebebiyet veren ve su akışını engelleyen yapılar yapılmayacaktır. Özel ve tüzel kişilerce yapılmak ve yaptırılmak istenen bu tür yapılara da kesinlikle izin ve ruhsat verilmeyecektir. İlgili kurumlarca yapılan denetimler neticesinde su akış kesitinin daralmasına sebebiyet verdiği tespit edilen yapılar, imar mevzuatına göre mülki amirlerin sorumluluğunda yetkili belediye veya özel idare tarafından derhal kaldırılacaktır. denilmiştir. - Proje kapsamında dere yatağını daraltacak hiçbir çalışma yapılmayacaktır. e. Dere yatağından alınacak malzeme yerleri, köprüye göre tercihen memba tarafında olacak ve hiçbir şekilde köprüye 750 m. den daha yakın mesafede olmayacaktır. Malzemenin alınması, derenin akış rejimini ve akış doğrultusunu değiştirmeyecek şekilde olacaktır. Mansap tarafından malzeme alınması durumunda malzeme alınan yerle köprüye olan mesafesi, yatağın topoğrafik, hidrolik ve taban malzemesi koşullarına göre tespit edilecek ve bu mesafe hiçbir zaman 1000 m. den daha yakın olmayacaktır. Orijinal talveg hattının muhafaza edilmesi şartıyla ruhsat verilecek, kum-çakıl işletmeleri bu esasa göre denetlenecek, aksi davranışta bulunanların ruhsatları iptal edilecektir. - Proje kapsamında oluşturulacak olan malzeme ocakları için dere yatağı kesinlikle daraltılmayacaktır ya da yatak düzeni bozulmayacaktır. Söz konusu malzeme ocakları için uygun yerler proje sahibi firma ve inşaat firması tarafından tespit edilmiş olup alanların işletilebilirliği için öncelikle kat i proje aşamasına gelince hazırlanacak 1/1000 ölçekli 181

198 malzeme ocakları planları DSİ 10. Bölge Müdürlüğüne sunulacaktır. Kurumca alansal uygunluğun tespit edilmesi ile Şırnak İl Özel İdaresi nden iş yeri açma ve çalışma ruhsatı için başvuru yapılacak ve alınan izne göre çalışmalara başlanacaktır. f. Dere ıslah çalışmaları esnasında, kamu kurum ve kuruluşlarının sorumluluğundaki yapıların (yol, köprü ve benzeri) zarar görmemesi için ilgili kuruluşların koordinasyonu sağlanarak gerekli tedbirler alınacaktır. denilmiştir. - Dere ıslah çalışmaları proje kapsamında yapılmayacak olup olası taşkın riskini en aza indirebilmek için kamu kurum ve kuruluşlarının sorumluluğundaki yapıların (yol, köprü ve benzeri) zarar görmemesi için kurumlarla koordinasyon sağlanacak ve gerekli her tür tedbir alınacaktır. g. Karayolları Genel Müdürlüğü nün sorumluluğundaki bölgelerde ilgili kuruluşlarca yapılacak olan yol ve sanat yapılarının projeleri için Karayolları Bölge Müdürlüklerinden görüş alınacak ve mezkûr Genel Müdürlük standartlarına uygun olarak yapılacaktır. denilmiştir. - Projenin rezervuar alanının su ile dolması sırasında rezervuar içerisinden geçen yol bulunmamaktadır. h. Yol çalışmaları sırasında arazinin düşük kotlarında suyun akışını sağlamak, aynı zamanda alt yapı tesislerinin inşasına imkan tanımak için ilgili kurumların, DSİ nin görüşleri doğrultusunda yeterli miktarlarda menfez yapmaları sağlanacaktır. denilmiştir. - Söz konusu çalışmalar kati projeler ile netlik kazanacağından proje kapsamında yapılması planlanan menfez çalışmaları için DSİ 10. Bölge Müdürlüğü görüşü doğrultusunda hareket edilecektir. i. Dere yatağı içinde veya dere yatağına bitişik alanlarda yapılan kum, çakıl ve stabilize malzeme ocağı işletme faaliyetleri, DSİ nin görüşleri doğrultusunda yapılacaktır. Usule aykırı uygulamalarda ocakların izinleri, ruhsat veren idarelerce iptal edilecektir. denilmiştir. - Proje kapsamında hazırlanması planlanan malzeme ocakları için DSİ 10. Müdürlüğünün görüşü doğrultusunda tesis edilecektir. j. Pek çok yörede, hafriyat, molozlar ve çeşitli atıklar düzensiz bir şekilde yollara, havzalara ve dere yataklarına boşaltılmaktadır. Boşaltılan katı atıklarla dolan derelerin yatak kapasiteleri fevkalade azaldığından taşkın riski çok büyük ölçüde artmaktadır. Dere yataklarına her türlü atık malzemenin dökülmesi, mülki amirler ve/veya mahalli idareler marifetiyle sürekli kontrol altında tutulmak suretiyle önlenecektir. denilmiştir. - Çalışmalar sırasında kazı malzemesi oluşumu söz konusu olacaktır. Bu kapsamda açığa çıkacak malzemelerden agrega üretimine uygun nitelikte olanlar baraj gövdesinde dolgu malzemesi olarak, uygun nitelikte olmayan malzemeler ise önceden belirlenmiş kazı fazlası malzeme depolama alanında depolanacaktır. Yani, proje kapsamında kazı malzemesi ve her türlü atık malzemesi dere yatağına dökülmeyecek, dere yatağına zarar verilmeyecektir. k. Akarsu yatakları içerisinde oluşan ve dere yatağı kesitini daraltarak veya mevcut sanat yapılarının tıkanmalarına neden olarak taşkınlara ve muhtemel taşkının boyutunun artmasına sebep olan ağaçlar ilgili idarece temizlenecektir. denilmiştir. 182

199 - Proje kapsamında dere yatağı yapısına, topografyasına ve doğal hayatına hiçbir şekilde karışılmayacak, herhangi bir değişiklik yapılmayacaktır. l. Ana dere güzergahlarında öngörülen bu tedbirler, yan dereler için de aynen uygulanacaktır. denilmiştir. - Hezil çayı pek çok yan dere ile beslenmektedir. Proje alanı içerisinden geçen çayın da sürekli beslendiği proje kapsamında hazırlanmış vaziyet planında da görülmektedir. Proje alanı yakın çevresinde yerleşim yeri bulunmamaktadır. Terör olayları ve göçler sonucunca yerleşim yerleri ve tarım arazileri kalmamıştır. Ana dere güzergâhlarında öngörülen ve alınması gereken önlemler aynen yan dereler için de uygulanacaktır. m sayılı "Taşkın Sulara ve Su Baskınlarına Karşı Korunma Kanunu" içinde lüzumlu görülen tedbirler alınacak ve yasaklanan faaliyetlerin önlenmesi takip edilecektir. denilmiştir. - Proje kapsamında, 4373 sayılı Taşkın Sulara ve Su Baskınlarına Karşı Korunma Kanunu hükümlerine önemle uyulacaktır. n. Kadastro çalışmaları sırasında, dere yataklarında tabii akışa imkan verecek ve kendiliğinden oluşmuş dere yatağı kesiti tescil dışı bırakılarak, derenin tabii akışına tahsis edilecektir. Dere yatak genişliğinin tespitinde DSİ nin bilgisi ve görüşü doğrultusunda uygulama gerçekleştirilecektir. Kadastro çalışması tamamlanmış olan sahalarda münferit tescil müracaatları halinde de aynı usul ve esaslar uygulanacaktır. denilmiştir. - Kamulaştırma çalışmaları daha çok göl alanında yapılacak olup söz konusu çalışmalar için dere yatağı tescil dışı bırakılarak dere yatağının genişliğinin tespitinde DSİ 10.Bölge Müdürlüğünün bilgisi ve görüşü dikkate alınarak Enerji Piyasası ve Düzenleme Kurumunun da nihai görüşleri doğrultusunda yürütülecektir. Proje kapsamında gerek arazinin hazırlanması gerekse de inşaat aşamasında dere yatağında uygun akış koşulları sağlanacak, dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak ve dere yatağına hiçbir malzeme dökülmeyecek olup yatak kesiti daraltılmayacaktır. Ayrıca kazı fazlası malzeme depolama alanları ile ilgili olarak DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nün görüşü alınmıştır. Bu kapsamda projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ile koordineli çalışmalar yürütülecektir. V Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, Dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) Proje kapsamında nerelerde ne kadar alanda kazı yapılacağı ile ilgili bilgiler bölüm V.1.1. de verilmiştir. Projenin inşaat aşaması sırasında oluşacak inşaat atıkları ile ahşap, demir doğrama ve makine-ekipmanların montajı sırasında oluşacak atıklar hurda olarak toplanıp, şantiye 183

200 alanı içinde uygun bir yerde depo edilecek ve geri kazanımı mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak, geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği" Madde-9 a göre bertaraf edilecektir. Madde-9 da verilen Hafriyat Toprağı ve İnşaat/Yıkıntı Atıkları Üreticilerinin Yükümlülükleri ne uyulacak olup bu yükümlülükler aşağıda verilmiştir. Madde 9 Hafriyat toprağı ve inşaat/yıkıntı atıkları üreticileri, a) Atıkların çevre ve insan sağlığına yönelik olumsuz etkilerini, bu Yönetmelik hükümlerine uygun olarak en aza düşürecek şekilde atık yönetimini sağlamakla, b) Atıkların oluşumu, taşınması ve depolanması aşamalarında gerekli izinleri ve onayları almakla, c) Faaliyetleri sırasında atıkları bileşenlerine göre ayrı toplamak, geri kazanmak, biriktirmek ve atığın içinde zararlı, tehlikeli ve yabancı madde bulundurmamakla, d) Faaliyete başlamadan önce, atıkların taşınması ve depolanması ile ilgili olarak EK-2 de verilen Atık Taşıma ve Kabul Belgesi ni almakla, e) Atıklarını belediyenin veya mülki amirin izin verdiği geri kazanım veya depolama tesisi dışındaki yerlere dökmemekle, f) Atıklarının yönetimi amacıyla yapılacak harcamaları karşılamakla, g) Atıkların oluşumu, taşınması ve depolanması aşamalarında meydana gelebilecek kazalarda oluşacak zararı tazmin etmek ve kaza sonucu oluşacak kirliliği gidermekle, yükümlüdürler. İnşaat atıkları içerisinde bulunacak boya ve boya ambalaj malzemeleri gibi atıklar ise ayrı olarak toplanarak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren, tarih ve sayılı Resmi Gazete ile değişiklik yapılan Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertaraf edileceklerdir. Boya atıkları söz konusu yönetmelik Ek 7 de (M) sınıfında değerlendirilmektedir. Buna göre, boya atıklarının analizi yapılarak Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (EK 6) da verilen eşik konsantrasyon değerlerine bakılarak tehlikeli atık olup olmadığına karar verilecek ve buna göre bertarafları gerçekleştirilecektir. Tehlikeli atık olduğu belirlenen boya atıklarının ilgili yönetmelik hükümlerine uygun olarak şantiye alanında geçici depolanması sağlanacak ve çevre lisanslı bertaraf tesislerine gönderileceklerdir. V Arazinin hazırlanması döneminde flora ve faunaya (kara-su) olabilecek etkiler, Projenin inşaat işlerinden kaynaklanacak bazı etkiler olacaktır. Bu etkiler, inşaat aşamasında oluşacak toz ve gürültü ile kullanılacak alanlarda bulunan flora türleri üzerine olacak etkilerdir. Bu etkilerden toz ve gürültü inşaat aşaması ile sınırlı olacak, inşaatın tamamlanmasının ardından ortadan kalkacaktır. Proje konusu faaliyet sırasında toz oluşumuna neden olacak işlemler ve bu konuda alınacak önlemler ile faaliyetin inşaat aşamasında meydana gelecek gürültü ile ilgili hesaplamalar ve alınacak önlemler ilgili bölümlerde ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır. Proje alanında bulunan flora türleri üzerine olacak en önemli etki kazı işlemleri sonucunda flora türlerinin (ağaç ve ağaç altı türler vb.) ortadan kaldırılmasıdır. Çalışma alanı ve çevresindeki doğal ekosistemin uzun yıllar sonucunda tahrip edildiği görülmektedir. Baraj gövdesi ve rezervuarın yapılacağı kısımda endemik özelliği bulunmayan zayıf bir bitki örtüsü hâkim durumdadır. Bu alanlarda seyrek Meşe, Kavak ve Ardıç bireyleri ile akarsu kıyılarındaki çalılar, tek yıllık formasyonlar ve çayırlar karakteristik yapıyı 184

201 oluşturmaktadır. Bu bölümde sadece vejetasyonun miktarı üzerinde bir azalma söz konusu olacaktır. Ancak, projenin depolama yapılan kısmının dışında kalan alanlarda benzer bitki örtüsü yaygın olarak bulunmaktadır. Bundan dolayı vejetasyonun biyolojik çeşitliliğini olumsuz yönde etkileyecek herhangi bir durum söz konusu değildir. Projenin rezervuar alanının dışında kalan kısımlarında ekosistem açısından herhangi bir değişiklik beklenmemektedir. Bundan dolayı vejetasyonun biyolojik çeşitliliğini olumsuz yönde etkileyecek herhangi bir durumun meydana gelmeyeceği öngörülmektedir. Baraj inşası sırasında sucul faunanın etkilenmesi söz konusu olacaktır. Dolgu ve beton dökümü sırasında suda bulanıklık meydana gelecektir. Bu durum su kalitesini kısa bir süre bozacak, dolayısıyla suyun kimyasal parametrelerindeki değişiklikler nedeniyle sudaki canlı hayatı olumsuz yönde etkileyecektir. Bu nedenle bulanıklığa bağlı etkilerin azaltılması amacıyla, akarsu kıyılarında yapılacak hafriyat faaliyetleri asgaride tutulacak, inşaat çalışmaları batardo ve derivasyon tünelleri yardımı ile kuruda yapılacaktır. Projenin inşaat aşamasında baraj yapısının yapılacağı alanın kuru kalmasını sağlamak amacıyla derivasyon tüneli planlanmıştır. Baraj inşaatı sırasında yalnızca mansap ve memba batardosu arasında kalan dere yatağı susuz bırakılacak olup gelen akımlar derivasyon tüneli ile mansap batardosundan itibaren dere yatağına bırakılacaktır. Böylece suyun akışı kesilmeyecek olup sadece suyun inşaat alanından değil, derivasyon yapılarından akması sağlanacaktır. Derede yaşayan canlılar da aynı şekilde derivasyon tünelini kullanarak mansap ve memba geçişlerine devam edebileceklerdir. Dolayısı ile baraj inşaatı süresince canlı hayata herhangi bir müdahale söz konusu olmayacaktır. Hezil Çayı nda bulunan ve bulunması muhtemel balık türleri Bölüm.IV de ayrıntılı bir şekilde anlatılmış olup tabloda yer alan balık türlerinin hiçbiri ülkemize endemik değildir. Söz konusu türlerin üreme potansiyelleri yüksek olmakla birlikte, bu türler henüz ciddi tehdit altında değildir ve şu anda tükenme tehlikesi yaşamamaktadır. Dolayısıyla faaliyet inşaat aşamasında sucul yaşam açısından herhangi bir risk beklenmemektedir. Faaliyetin her aşamasında dere ekosisteminin bozulmaması için her türlü önlem ve tedbirler alınacaktır. Su ortamında bulunan canlılara olabilecek etkiler konusunda 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu hükümlerine ve tarih ve sayılı Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği (Değişik: RG-26/8/ ) ne uygun hareket edilecektir. Projenin saha hazırlanması ve inşaat aşamasında karasal faunanın etkilenmesi söz konusudur. İnşaat aşaması başlamadan önce sahaya iş makineleri getirilecektir. Yaşanan bu hareketlilikten dolayı alan antropojen etkilere açık bir saha olacağından, fauna yakın çevredeki benzer habitatlara çekilecektir. V Arazinin hazırlanması, inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü (m2 olarak ve mülkiyet durumu), bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, yüzeyden sıyrılacak bitkisel toprak miktarı, nerede nasıl muhafaza edileceği, yeniden değerlendirme yöntemi, inşaat faaliyetlerinden etkilenecek ekili araziler, Şırnak ili, Silopi ve Uludere ilçeleri, civarında planlanan proje alanı hazine arazileri ve Orman Kanunu kapsamında orman sayılan alanlar içerisinde yer almaktadır. Bu kapsamda 185

202 proje alanı içerisinde elden çıkarılacak herhangi bir tarım arazisi öngörülmemektedir. Mardin- Batman-Siirt-Şırnak-Hakkari Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planında, Hezil Barajı planlamada işlenmiştir. Çevre düzeni planına göre, proje alanı ekolojik öneme sahip alan, doğal ve ağaçlık karakteri korunacak alan, jeolojik sakıncalı alan ve orman arazileri statüsünde kalmaktadır. Plan hükümlerine riayet edilecektir. V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşçere tipi, kapalılığı, kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, ortadan kaldırılacak tabii bitki türleri ve ne kadar alanda bu işlerin yapılacağı, ağaç ve bitki kaybından ötürü fauna üzerine olabilecek etkiler, Orman alanlarına ilişkin bilgiler IV.2.9. başlığı altında verilmiştir. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar, Proje alanında, araçların çalışması sırasında egzoz gazının oluşması kaçınılmaz olacaktır. Egzoz gazı atıklarının önlenebilmesi için araçların bakımı düzenli olarak yapılacak/yetkili servislere yaptırılacak ve proje boyunca Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü İle Benzin ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği" hükümlerine önemle uyulacaktır. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar yapılacak arazi hazırlık ve inşaat aşamasında yakıt olarak motorin kullanılacak olup aşağıda motorine ait özellikler verilmiştir Tablo Motorinin Genel Özellikleri ÖZELLİKLER No:1 No:2 No:3 No:4 No:5 İsimlendirme Gazyağı Motorin Marin Dizel-Oil Orta Fuel-Oil Ağır Fuel-Oil Kıvam Çok Akıcı Çok Akıcı Kolay Akıcı Orta Akıcı Ağır Akıcı Tip Damıtılmış Damıtılmış Çok Hafif Artık Hafif Artık Artıklar Renk Açık Amber Siyah Siyah Siyah Yoğunluk (15 o C) g/cm Viskozite Akma Noktası Atomizasyon Sıcaklığı ( o C) Atmosferik Atmosferik Pompalama Sıcaklığı ( o C) Atmosferik Atmosferik Karbon Artıkları (%) Eser Eser Kükürt (%) Max 2.0 Max 2.8 Oksijen-Azot (%) Hidrojen (%) Karbon (%) Su ve Çökelti (%) Eser Eser Max 0.5 Max 1.0 Max 8.0 Kül (%) Eser Eser Isı Değeri(kcal/lt) Araçların çalışması sırasında kullanılacak yakıt miktarları ise: Harcanacak Yakıt= hp (motor gücü) * çalışma Süresi(saat) * 0,18 formülüne göre hesaplanmakta olup günlük ortalama yakıt tüketim miktarı (lt/gün) hesaplanmaktadır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak araçlar için sarf edilecek yakıt miktarı aşağıda verilmiştir: 186

203 Tablo Arazi Hazırlama ve İnşaat Aşamasında Kullanılacak Araçlar ve Günlük Ortalama Yakıt Tüketim Miktarları KULLANILACAK MAKİNE VE EKİPMAN ADI Adedi hp (güç) ARAZİNİN HAZIRLANMASI VE KAZI İŞLEMLERİ Ort. Çalışma Süreleri (saat/gün) Günlük Ortalama Yakıt Tüketimi (Lt/Gün) Ekskavatör (Kırıcılı) Dozer Loder (Yükleyici) Kamyon Arazöz Silindir (Titreşimli) Delici İNŞAAT İŞLEMLERİ Beton Pompası Transmikser Mobil Vinç Kaynak Makinesi Metal Kesme Aleti Jeneratör ,4 TOPLAM lt/gün / 8 saat/gün= 1.896,3 lt/saat 1.896,3 lt/saat x 0,8654 kg/lt(motorinin yoğunluğu)= kg/saat ~ 1.6 ton/saat olacaktır. Tablo Dizel Araçlardan Yayılan Kirlenmenin Faktörleri KİRLETİCİ DİESEL(kg/t) Karbonmonoksit 9.7 Hidrokarbonlar 29.0 Azot Oksitler 36.0 Kükürt Oksitler 6.5 Toz 18.0 (Kaynak: Hava Kirliliğinin ve Kontrolünün Esasları, 1991) Bu hususta, iş makinelerinden kaynaklanacak kirletici değerleri aşağıda hesaplanmıştır. Tablo İş Makinelerinden Kaynaklanması Beklenilen Kirletici Kategorileri ve Miktarları (Arazinin Hazırlanması Aşaması) Karbonmonoksit 9,70 kg/t x 1.6 t/saat = 15,5 kg/saat Hidrokarbonlar 29,0 kg/t x 1.6 t/saat = 46,4 kg/saat Azot oksitler 36,0 kg/t x 1.6 t/saat = 57,6 kg/saat Kükürt oksitler 6,50 kg/t x 1.6 t/saat = 10,4 kg/saat Toz 18,00 kg/t x 1.6 t/saat = 28,8 kg/saat Çalışmalar boyunca, Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü İle Benzin ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği" hükümlerine önemle uyulacak olup proje alanında çalışacak araçların bakımları sürekli ve düzenli olarak yapılacak/yaptırılacaktır. 187

204 Proje kapsamında kullanılacak makinelerin motorin ihtiyaçları için proje alanı içerisinde yakıt depolaması yapılmayacak olup söz konusu yakıt malzemesi ihtiyaç anında satın alma yoluyla temin edilecek ve proje alanına ihtiyaç doğrultusunda getirilecektir. Arazinin hazırlanması aşamasından ünitelerin açılmasına dek yapılacak işlerde kullanılacak araçların bakımlarının, yakıt ikmallerinin ve yağ değişimlerinin proje alanında yapılmasının zorunlu olduğu durumlarda bakım-onarım çalışmaları özenle yapılacak olup bakım sırasında açığa çıkacak yağlar özel toplama kaplarında muhafaza edilecek olup atık madeni yağ toplayıcılarına teslim edilecek ve bertarafı sağlanacaktır. Projenin tüm aşamalarında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atık suların cins ve miktarları, deşarj edileceği ortamlar, su temini sistemi planı, suyun nereden temin edileceği, Arazi hazırlama ve inşaat aşamasında çalışacak işlerde 180 kişilik çalışma ekibi oluşturulacaktır. İller Bankası kabulüne göre 150 lt/kişi.gün lük suyun tamamının atıksuya dönüşeceği düşünülürse, oluşacak evsel nitelikli atıksu miktarı aşağıdaki formüle göre hesaplanmıştır: Q Atıksu = ( q ) x ( N ) Q Atıksu : Atıksu debisi (lt/gün), q : Birim su tüketimi (lt/kişi.gün ), N : Kişi sayısı (kişi) Buna göre; Q Atıksu = 180 x 150 = lt/gün=27 m 3 /gün olacaktır. Tozumayı önlemek amacıyla yapılacak sulama çalışmalarında günlük 10 m 3 kullanma suyuna ihtiyaç olacaktır. Kullanılacak bu su doğrudan buharlaşacağından herhangi bir atıksu oluşturmayacaktır. Bu nedenle bu değerin, arıtılması söz konusu olmayacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında ihtiyaç duyulacak içme suyu damacanalarla satın alınarak sağlanacak olup sulama ve kullanma suyu ise şantiye alanı içerisinde açılacak olan kuyudan karşılanacaktır. Açılacak kuyu ile ilgili olarak 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun a uyulacak olup DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ne başvurularak Yeraltı Suyu Kullanma Belgesi alınacaktır. Proje kapsamında gerekli olan su ihtiyacının yüzey suyundan karşılanması durumunda ise DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nden gerekli görüş ve izinler alınacaktır. Personel kullanımı sonucu oluşacak evsel nitelikli atıksular için, şantiye alanları içerisinde paket arıtma tesisi kurulacaktır. Kurulacak olan arıtma tesisi ile ilgili olarak proje onayı alınacaktır. Arıtılmış su, tarih ve Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo de belirtilen deşarj standartlarını sağladıktan sonra Hezil Çayı na (alıcı ortama) verilecektir. Söz konusu deşarjın alıcı ortamın kalitesinin tarih ve sayılı Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi yönetmeliği nin Ek-5 Tablo-5 ine göre analizi yapılacak ve 188

205 mevcut kalitede olumsuz yönde herhangi bir etkinin olup olmadığının değerlendirmesi yapılacaktır. Şantiye Alanı-1 ve Şantiye Alanı-2 içerisinde kurulacak olan 2 adet paket arıtma tesisi, işletme aşamasında 30 personel çalışacağından ve ihtiyaç duyulmayacağından dolayı, işletme aşamasında kaldırılacaktır. İşletme aşamasında 30 personelden kaynaklı oluşacak olan 4,5 m 3 /gün miktardaki atık su ise sızdırmasız fosseptik çukurda toplanacaktır. Fosseptikte toplanacak atıksu, faaliyet sahibi tarafından ücret karşılığında doldukça vidanjörle çektirilip, belediyece uygun görülen şekilde bertaraf edilecektir. Vidanjör çekim makbuzları saklanacaktır. Bu işlem uygulanırken tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik esaslarına uyulacaktır. Sadece inşaat aşamasında kurulu bulunacak hazır beton santrallerinde kullanılacak su ve oluşacak atıksu ile ilgili; Atıksu Arıtma/Derin Deniz Deşarjı Tesisi Proje Onay Genelgesi (2014/7) Proje Onayı İstenmeyecek Durumlar bölümü C maddesi Evsel atıksular hariç prosesten kaynaklanan atıksuyu arıttıktan sonra hiçbir şekilde deşarj yapılmayacağına (sulama suyu olarak kullanım deşarj kabul edilecektir) veya arıtılan atıksuyun proseste kullanılabilirliğine ilişkin üniversitelerin çevre mühendisliği bölümüne veya çevre mühendisliği bölümü öğretim üyelerince hazırlanıp onaylanması koşuluyla Çevre Araştırma ve/veya Uygulama Merkezlerine hazırlatacakları teknik raporu ilgili onay merciince uygun görülenlerin bahse konu atıksu arıtma tesisleri. Hükmüne göre Şantiye alanı-1 ve Şantiye Alanı-2 de kurulacak olan Beton Santrali-1 ve Beton Santrali-2 de kullanılacak olan su, beton santralleri yanına kurulacak olan çöktürme havuzunda dinlendirildikten sonra yukarıda belirtildiği şekilde,.atıksuyun proseste kullanılabilirliğine ilişkin üniversitelerin çevre mühendisliği bölümüne veya çevre mühendisliği bölümü öğretim üyelerince, Çevre Araştırma ve/veya Uygulama Merkezlerine teknik rapor hazırlattırılarak onaylattırılacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, Proje kapsamında (özellikle arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin işletmeye geçirilmesine dek) yapılacak çalışmalarda gerek personel kullanımı sonucu gerekse de inşaat çalışmaları sırasında katı atık oluşumu söz konusu olacaktır. Bu kapsamda, gerekli değerlendirmeler yapılarak arazinin hazırlanması aşamasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek oluşacak katı atık tür ve miktarları belirlenmiş olup bertaraf yöntemleri araştırılmıştır. 189

206 Şekil- 76. Atıkların Sınıflandırılması Arazi hazırlama ve inşaat aşamasından ünitelerin açılmasına dek oluşması beklenen katı atıklar evsel nitelikli katı atıklar, kazı fazlası malzeme atıkları, inşaat atıkları, diğer atıklar olarak sayılmaktadır. Evsel Nitelikli Katı Atıklar Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında 180 kişi çalıştırılacaktır. Personel kullanımı sonucu oluşacak evsel nitelikli katı atık miktarı, TÜİK verilerine göre (bir kişiden günde 1,15 kg oluştuğu kabul edilerek) hesaplanmıştır. M evsel-katı = (q B ) x (N) Formülde; M evsel-katı : Evsel nitelikli katı atık miktarı (kg/gün), q B : Evsel nitelikli katı atık birim üretim hızı (kg/kişi.gün) N : Kişi sayısı (kişi) Buna göre, M evsel-katı = 1,15 kg/kişi.gün x 180 kişi =207 kg/gün lük evsel nitelikli katı atık oluşacaktır. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek çalışacak personelin kullanım sonucu oluşturacağı evsel nitelikli atıklar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 18. maddesine proje alanı içerisinde geçici olarak depolanacak olup söz konusu depolama işlemi ağzı kapaklı konteynırlarda biriktirme usulüyle yapılacaktır. Biriktirilen katı atıklar, belediye tarafından gösterilecek çöp depolama alanına proje kapsamında çalışan personel tarafından götürülerek bertaraf edilecektir. 190

207 Çalışmalar boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile Başbakanlık Genelgesi ve diğer mevzuata önemle uyulacak olup söz konusu atıklar uygun ve düzgün olarak depolanarak bertaraf edilecektir. Kazı Fazlası Malzeme Atıkları Proje kapsamında inşaat öncesi arazi hazırlama çalışmaları sırasında yapılan kazı ve benzeri (patlatma, vb.) çalışmalarda kazı fazlası malzeme açığa çıkacaktır. Bu malzeme, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Madde 18 de belirtildiği üzere; tesiste oluşacak evsel nitelikli atıklar (Madde 22 de belirtilen depolanması yasaklanmış maddelerin dışında olan atıklar) deniz, göl, akarsu ve benzer alıcı ortamlar ile proje alanı ve yakın çevresinin olumsuz yönde etkilenmesine neden olabilecek yerlere dökülmeyecektir. Söz konusu kazı fazlası malzeme atığının miktarı ve bertaraf yöntemi, Bölüm V.1.1. de detaylıca verilmiştir. İnşaat Atıkları Projenin inşaat aşamasında oluşacak inşaat atıkları ile ahşap, demir doğrama (çelik parçaları) ve montajlar sırasında oluşacak atıklar hurda olarak toplanarak şantiye alanı içinde uygun bir yerde depo edilecek ve geri kazanımı mümkün olan atıkların yeniden kullanımı sağlanacak olup geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği" Madde-9 kapsamında bertaraf edilecektir. İnşaat atıkları içerisinde bulunacak boya ve diğer ambalaj malzemeleri gibi atıklar ise ayrı olarak toplanacak olup tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertaraf edilecektir. Boya atıkları söz konusu yönetmelik Ek 7 de (M) sınıfında değerlendirilmektedir. Buna göre, boya atıklarının analizi yapılarak Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (EK 6) da verilen eşik konsantrasyon değerlerine bakılarak tehlikeli atık olup olmadığına karar verilecek ve buna göre bertarafları gerçekleştirilecektir. Tehlikeli atık olduğu belirlenen boya atıklarının ilgili yönetmelik hükümlerine uygun olarak şantiye alanında geçici depolanması sağlanacak ve çevre lisanslı bertaraf tesislerine gönderileceklerdir. Bitkisel Yağ Atıkları Diğer Atıklar Proje kapsamında yemekhane bulunmaktadır. Bu hususta, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği Madde 5 (k) bendine uyulacak olup söz konusu bende: Kullanılmış kızartmalık yağ üreten lokanta, yemek fabrikaları, otel, motel, yemekhaneler, turistik tesisler ve tatil köyleri ile diğer benzeri tesisler, bu yağların toplanması için çevre lisanslı geri kazanım tesisleriyle veya toplayıcılarla yıllık sözleşme yapmakla yükümlüdürler. Bu yağların ücretsiz olarak geri kazanımcıya veya toplayıcılara teslim edilmesi esastır. denilmiştir. Bu kapsamda, atık yağlar diğer atıklardan ayrı olarak toplanacak ve bend gereğince çevre lisansı almış geri kazanım tesislerine teslim edilmesiyle bertarafı sağlanacaktır. 191

208 Oluşması muhtemel bitkisel yağlar sızdırmasız kaplar içerisinde, geçirimsizliği sağlanmış ve hava ile teması olmayan (ısı ve güneş ışığından korunmuş) alanlar içerisinde muhafaza edilecektir. Proje kapsamı boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacaktır. Ambalaj Atıkları Proje boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacak olup çalışmalar sırasında/sonrasında oluşması muhtemel ambalaj atıkları diğer atıklara karıştırılmadan ayrı olarak depolanacaktır. Proje kapsamında oluşması muhtemel ambalaj atıkları diğer atıklara karıştırılmadan ayrı olarak depolanacak ve geri kazanım firmalarına teslim edilerek bertarafı sağlanacaktır. Pil ve Akümülatörler Proje çalışmaları sırasında, oluşması muhtemel pil ve akümülatörler için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği Madde 13 (a), (b) ve(c) bendlerine önemle uyulacak olup söz konusu bendlerde: Pil ve akümülatör tüketicileri; a) Atık pilleri evsel atıklardan ayrı toplamakla, pil ürünlerinin dağıtımını ve satışını yapan işletmelerce veya belediyelerce oluşturulacak toplama noktalarına atık pilleri teslim etmekle, b) Aracının akümülatörünü değiştirirken eskisini, akümülatör ürünlerinin dağıtım ve satışını yapan işletmeler ve araç bakım-onarım yerlerini işletenlerin oluşturduğu geçici depolama yerlerine ücretsiz teslim etmekle, eskilerini teslim etmeden yeni akümülatör alınması halinde depozito ödemekle, c) Tüketici olan sanayi kuruluşlarının üretim süreçleri sırasında kullanılan tezgah, tesis, forklift, çekici ve diğer taşıt araçları ile güç kaynakları ve trafolarda kullanılan akümülatörlerin, atık haline geldikten sonra üreticisine teslim edilene kadar fabrika sahası içinde sızdırmaz bir zeminde doksan günden fazla bekletmemekle, yükümlüdür. denilmiştir. Araçların bakım onarım çalışmaları yetkili istasyonlarca yapılacak olup bu kapsamda istasyonlara ait seyyar bakım-onarım araçları tercih ettirilecektir. Bu nedenle, bakım-onarım sırasında oluşması muhtemel atık pil ve akümülatörler söz konusu bakım araçlarına teslim edilecek olup bakım-onarım çalışmalarının proje alanı içerisinde yapılmasının zorunlu olduğu durumlarda yukarıda adı geçen yönetmelik hükümlerine önemle uyulacaktır. Atıklar, diğer atıklara karıştırılmayacak ve 90 günden fazla bekletilmeden üreticisine teslim edilerek bertarafı sağlanacaktır. Ömrünü Tamamlamış Atık Lastikler Proje alanında çalışacak araçların bakım-onarım çalışmaları sırasında oluşması muhtemel atık lastikler için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. Atık lastikler, atık lastik toplama firmalarına teslim edilerek bertarafı sağlanacaktır. 192

209 Tehlikeli Atıklar Çalışmalar sırasında oluşması muhtemel tehlikeli atıklar, tarih ve sayılı (Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre değerlendirilmiştir. Söz konusu tehlikeli atıklar; dökülmüş, niteliği bozulmuş ya da yanlış kullanıma maruz kalmış olan maddeler (örnek: kaza sonucu kontamine olmuş maddeler ve benzeri), aktiviteler sonucu kontamine olmuş ya da kirlenmiş maddeler (örnek: temizleme işlemi atıkları, ambalaj malzemeleri, konteynırlar ve benzeri), saflığı bozulmuş materyaller(örnek; PCB'lerle kontamine olmuş yağlar, ve benzeri) olarak sıralanabilir. Söz konusu atıklar, yetkilendirilmiş geri kazanım tesislerinde teslim edilerek bertaraf edilecektir Atık Yağlar Proje kapsamında çalışacak araçların bakım-onarım çalışmaları yetkili istasyonlarca yapılacak olup seyyar bakım ekipleri çağırılarak her tür bakım işlemi yaptırılacaktır. Bu kapsamda oluşacak yağlar vb. atıklar söz konusu ekiplerce alınacaktır. Ancak, bakım-onarım çalışmalarının proje alanında yapılmasının zorunlu olduğu durumlarda aşağıda ifade edilen yönetmelik maddelerine önemle uyulacaktır. Proje alanında yapılacak geçici depolama işlemi, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği nin 18. Maddesi (1) ve (2) bendlerine uyularak yapılacaktır. İlgili bendlerde: (1) Atık yağlar 20 nci maddenin birinci fıkrasının (f) bendinde teknik detayları verilen geçirimsiz zemin üzerine yerleştirilmiş tanklar/konteynerler içinde toplanır. Farklı kategorideki atık yağlar için farklı tank/konteyner kullanılır. Atık yağ geçici depolama tankları/konteynerleri göstergeli, aşırı dolmayı önleyici tertibata sahip olmak zorundadır. Tanklar/konteynerler işaretli yere kadar doldurulur ve hiçbir zaman tam dolu bırakılmaz. Tanklar/konteynerler kolayca doldurulabilir ve boşaltılabilir olmak zorundadır. Tankların/konteynerlerin ağzı yeterli büyüklükte ve kapalı, diplerinde toplanmış katı veya çamurumsu çökeltilerin temizlenmesi için gerekli düzeneğe sahip olmak ve yağmur suyundan korunmak zorundadır. (2) Atık yağlar, kırmızı renkli ve üzerinde "Atık Yağ" ibaresi yer alan tank/konteynerlerde depolanır. Farklı kategorilerdeki atık yağlar birbirleriyle karıştırılmaz. Bu tankların içine su, benzin, fuel-oil, boya, deterjan, solvent, antifiriz ve motorin gibi herhangi yabancı bir madde karıştırılmaz. denilmiştir. Buna göre, söz konusu atıkların geçici depolanmasında: -Sızdırmaz platformlar üzerinde, ağızları kapalı, üzerlerinde atığın türünün yazıldığı kaplarda muhafaza edilecek olup kesinlikle açık ortamda bulundurulmayacaktır. -Belirli bir türe ait muhafaza kabı bir başka tür atığın muhafazasında kullanılmayacaktır. -Muhafazanın yapılacağı odada özellikle güneş ışığından koruma için plaka, sac vb. çatılar yapılacak, toprakla temasını kesmek üzere özel platformlar ya da sızdırmaz beton zeminler hazırlanacak ve her tür iklim şartından izole edilecektir. -Atık malzemelerin bulundurulacağı muhafaza odalarında talimatlar yazılacak ve projede çalışacak tüm personelin bu talimatlara uyması sağlanacak, 193

210 -Gerekli görülürse bu hususta eğitimler verilecek ve olası kaza risklerinin (dökülme, yanma vb.) en aza indirilmesi için alınması gerekli önlemler belirlenecektir. -Çalışma alanında söz konusu çalışmalardan sorumlu olacak bir kişi belirlenecektir. Yukarıda ifade edilen maddelere önemle uyulacaktır. Atık yağlar depolanırken; tarih ve sayılı (Değişik R.G: 04/09/ ) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (n) bendine göre: Ayda bin kilograma kadar atık üreten üretici biriktirilen atık miktarı altı bin kilogramı geçmemek kaydı ile valilikten izin almaksızın atıklarını arazisinde en fazla yüz seksen gün geçici depolayabilir. Bu durumda herhangi bir tehlike halinde arazide önlem alabilmek için en az bir kişiyi görevlendirmekle ve bu kişinin, adını, telefonunu valiliğe bildirmekle, yükümlüdür denilmektedir. Hüküm gereğince, arazide özel olarak ayrılacak muhafaza alanı içerisinde geçici olarak depolama için 180 günlük süre aşılmayacak olup olası bir tehlike halinde arazide önlem alabilmek için en az bir kişi görevlendirilecek ve bu kişiye ait bilgiler Şırnak Valiliği ne bildirilecektir. Uyarı Levhaları Sızdırmasız Platformlar Şekil- 77. Atıkların Geçici Depolanacağı Muhafaza Odasından Görünüm (Örnek Olarak Sunulmuştur). Atık motor yağlarının toplanması iş ve işlemleri için, aynı yönetmeliğin, 13.maddesinin (1).bendinde: Atık motor yağları, motor yağı üreticileri veya bunların yetkilendirilmiş kuruluşları tarafından toplanır. Bunlar dışındaki gerçek ve tüzel kişiler tarafından atık motor yağları toplanmaz. Motor yağı üreticileri, ülkenin her yanından atık motor yağlarını toplayacak şekilde sistem kurmak ve bu sistemi etkin olarak çalıştırmakla yükümlüdür. denilmiştir. Buna göre oluşacak atık yağlar, Lisanslı Atık Madeni Yağ Geri Kazanım Firmalarınca toplanacaktır. Atık yağların bertarafı için ise aynı yönetmeliğin 22.maddesinin (1). bendinde Geri kazanıma uygun olmayan ve tehlikeli atık yakma tesislerinde bertaraf edilmesi gereken III. Kategori atık yağlar ile geri kazanım işlemlerinde ortaya çıkan tehlikeli nitelikli atıklar ve bunlarla kirlenmiş malzemeler ve de atık yağ depolama tanklarının dip çamurları Bakanlıktan çevre lisansı almış tesislerde bertaraf ettirilir. denilmiştir. Buna göre, Lisanslı Atık Madeni Yağ Geri Kazanım Firmalarına teslim edilerek bertarafları sağlanacaktır. 194

211 Proje boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, MW m / Mw e kurulu güce sahip Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) Kırma-Eleme Tesisi, Beton Santrali ve Malzeme Ocakları projesi çalışmaları sırasında özellikle arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında gürültü oluşumu kaçınılmaz olacaktır. Silopi Enerji Grubu kapsamında tesis edilmesi planlanan Hezil Barajı, Hezil-I HES, Hezil-II HES ve Zorova HES projelerinde, ortak pek çok iş makinesi kullanılacaktır. Proje kapsamında çalıştırılması planlanan iş makineleri sayısı maksimum duruma göre belirlenmiş olup tüm araçlar aynı anda çalışacakmış gibi düşünülerek en olumsuz duruma göre değerlendirme yapılmıştır. Çalışacak araçlara ait ses gücü düzeyleri; Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (Mülga Sanayi ve Ticaret Bakanlığı) tarafından hazırlanan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik in 5.Maddesinde verilen Teçhizat Tipi ve Bunların Net Güç Seviyesine Uygun Olarak Tanımlanan Ses Gücü Seviyeleri başlıklı tablosuna göre belirlenmiş olup aşağıda ilgili tablosunulmuştur. Tablo Teçhizat Tipi ve Bunların Net Güç Seviyesine Uygun Olarak Tanımlanan Ses Gücü Seviyeleri Teçhizatın Tipi Sıkıştırma makineleri (titreşimli silindirler, titreştirici levhalar, titreşimli çekiçler) Paletli dozerler, paletli yükleyiciler, paletli kazıcı yükleyiciler Tekerlekli dozerler, tekerlekli yükleyiciler, tekerlekli kazıcıyükleyiciler, damperli kamyonlar, greyderler, yükleyici tipli toprak doldurmalı sıkıştırıcılar, içten yanmalı motor tahrikli karşı ağırlıklı hidrolik kaldırmalı kamyonlar, hareketli vinçler, sıkıştırma makineleri (titreşimsiz silindirler), kaldırım perdah makineleri, hidrolik güç oluşturma makineleri Kazıcılar, eşya taşımak için yük asansörleri, yapı (konstrüksiyon) vinçleri, motorlu çapalama makineleri Elle tutulan beton kırıcıları ve deliciler Net kurulu güç P (kw), Elektrik gücü Pel (kw), Uygulama kütlesi m (kg), Kesme genişliği L (cm) Müsaade edilen ses gücü seviyesi db/1 pw 3 Temmuz 2004 den itibaren I. Safha 3 Ocak 2006 dan itibaren II. Safha P < P P > log P log P P P > log P log P P P > log P log P P P > log P log P m < m < log m log m m log m log m 195

212 Kule vinçleri 98 + log P 96 + log P Pel log Pel 95 + log Pel Kaynak ve güç jeneratörleri 2 < Pel log Pel 96 + log Pel Pel > log Pel 95 + log Pel Kompresörler P P > log P log P L Çim biçme makineleri, çim 50< L düzeltme/çim kenar düzeltme 70< L makineleri L > (1) Kaynak jeneratörleri için Pel : Üretici tarafından verilen faktörün en küçük değeri için bilinen yük gerilimi ile çarpılan klasik kaynak akımı. Güç jeneratörleri için Pel : ISO : 1993 standardının madde sine göre ana güç. (2) Sadece rakamları belirtiniz. Belirtilen rakamlar, madde 20(3) de istenilen raporu takiben Yönetmeliği değişikliğine bağlı olacaktır. Değişikliklerin olmaması durumunda, I inci Safha için verilen rakamlar II nci Safha içinde uygulamaya devam edilecektir. Müsaade edilen ses gücü seviyesi, en yakın tam sayıya yuvarlatılmalıdır (0,5 den daha küçük rakam kullanılır ;0,5 e eşit veya daha büyük rakam kullanılır). Arazinin Hazırlanması Aşamasında Kullanılacak Makine Ve Teçhizat Arazinin hazırlanması aşamasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak çalışmalarda aşağıda tablo halinde verilen iş makinelerinin kullanılması planlanmaktadır. Tablo Kullanılacak Makine ve Ekipmanlar; Makine Güçleri ve Adetleri KULLANILACAK MAKİNE VE EKİPMAN ADI Adedi Gücü (hp) ARAZİNİN HAZIRLANMASI VE KAZI İŞLEMLERİ Ekskavatör (Kırıcılı) Dozer Loder (Yükleyici) Kamyon Arazöz Silindir (Titreşimli) Delici İNŞAAT İŞLEMLERİ Beton Pompası Transmikser Mobil Vinç Kaynak Makinesi Metal Kesme Aleti Jeneratör 3 20 Motor güçleri hp cinsinden belirlenmiş olup birim çevirmesine göre 1 hp=0,746 kw olarak kabul edilmiştir. Ekskavatör (Kırıcılı): P = 200 hp = 149 kw P > 55 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= log P 149 kw> 55 kw olduğuna göre; Lw = log149 = 108 db Dozer: P = 125 hp = 93,25 kw P > 55 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= log P 93,25 kw> 55 kw olduğuna göre; Lw = log 93,25 = 104 db 196

213 Loder (Yükleyici) : P = 175 hp = 131 kw P > 55 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= log P 131 kw > 55 kw olduğuna göre; Lw = log 131= 105 db Kamyon : P = 200 hp = 149 kw P > 55 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= log P 149 kw> 55 kw olduğuna göre; Lw = log149 = 108 db Arazöz : P = 175 hp = 131 kw P > 55 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= log P 131 kw > 55 kw olduğuna göre; Lw = log 131= 105 db Silindir (titreşimli): P = 125 hp = 93,25 kw P > 70 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= log P 93,25 kw > 70 kw olduğuna göre; Lw = log 93,25= 108 db Delici: P = 300 hp = 224 kw m 30 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü seviyesi (L w )= log m 224 kw 30 kw olduğuna göre; Lw = log 224 = 120 db İnşaat İşlerinde Kullanılacak Makine Ve Teçhizat Beton Pompası : P = 100 hp = 75 kw P > 55 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= log P 75 kw > 55 kw olduğuna göre; Lw = log 75= 103 db Transmikser : P = 175 hp = 131 kw P > 55 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= log P 131 kw > 55 kw olduğuna göre; Lw = log 131 = 106 db Mobil Vinç : P = 175 hp = 131 kw ; Lw = 96 + log 131 = 120 db Kaynak Makinesi : P = 125 hp = 93,25 kw Pel > 10 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= 95 + log Pel 93,25 kw > 10 kw olduğuna göre; Lw = 95 + log 93,25 = 97 db Metal Kesme Aleti : P = 100 hp = 75 kw Pel > 10 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= 95 + log Pel 75 kw > 10 kw olduğuna göre; Lw = 95 + log 75 = 97 db Jeneratör : P = 20 hp = 15 kw Pel > 10 kw olması durumunda müsaade edilen ses gücü düzeyi (L w )= 95 + log Pel 15 kw > 10 kw olduğuna göre; Lw = 95 + log 15 = 96 db Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında çalışacak araçların gürültü düzeyleri motor güçlerinden yola çıkarak aşağıda hesaplanmıştır. 197

214 L Wi : Her Bir İş Makinesinden Kaynaklanan Ses Gücü Düzeyi (db) L WT : Aynı Mesafede Toplam Ses Gücü Düzeyi (db) A : Gürültü Kaynağı (Adet) Lp :X mesafedeki ses basıncı düzeyi (db) L w :Kaynağın ses gücü düzeyi (db) r :Uzaklık (m) Q :Yönelme Katsayısı 198

215 Tablo Çalışmalar Sırasında Oluşacak Gürültü Düzeylerinin Mesafelere Göre Dağılımı r (m) Ekskavatör (6 adet) Dozer (2 adet) Loder-Yükleyici (6 adet) Kamyon (20 adet) Arazöz (2 adet) Silindir Titreşimli (1 adet) Delici (2 det) Beton pompası (3 adet) Transmikser (6 adet) Mobil Vinç (3 adet) Kaynak Makinesi (5 adet) Metal Kesme Aleti (4 adet) Jenratör (3 adet) LP (db) 10 88, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,26 199

216 db cinsinden hesaplanan gürültü düzeyi, atmosferik yutuş değeri olan A atm in de ilave edilmesiyle hesaplanmakta olup bulunan değer dba (A ağırlıklı ses düzeyi) değerine tekabül etmektedir. F : İletilen Sesin Frekansı (en az atmosferik yutuş 500 hz de olduğundan frekans değeri 500 heartz için alınmıştır) r : Kaynaktan Olan Uzaklık (m) θ : Havanın Bağıl Nemi (Şırnak Meteoroloji İstasyonu verilerine göre ortalama bağıl nem % 41,3 olarak alınmıştır.) A atm : Atmosferik Yutuş Nedeniyle Ses Basıncı Düzeyindeki Düşüş (db) Tablo Herbir Oktav Bantına Göre Hesaplanmış Atmosferik Yutuş Değerleri (A atm) R (m) 500 bant 1000 bant 2000 bant 4000 bant 10 0, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , Atmosferik yutuş en az 500 hz de etkili olduğundan (bant düzeyi arttıkça atmosferik yutuş da arttığından) nihai gürültü hesaplamaları bu bant değerine göre yapılmıştır. 200

217 Tablo Hissedilecek Gürültü Düzeyi (Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Açılmasına Dek Yapılacak Çalışmalar) R (m) L P (db) 500 hearzt L gündüz (dba) ,81 0, , ,79 0, , ,26 0, , ,77 0, , ,83 0, , ,31 0, , ,81 0, , ,79 0, , ,26 0, , ,77 0, , ,83 0, , ,31 0, , ,81 0, , ,87 0, , ,29 0, , ,95 0, , ,70 0, , ,79 0, , ,76 1, , ,57 1, , ,85 1, , ,02 1, , ,26 1, ,92 Proje kapsamında çalışacak araçların oluşturacağı gürültü düzeyleri, tarih ve sayılı (Değişik R.G.:27/04/ ) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Ek VII Tablo 5 e göre değerlendirilmiştir. Yönetmelik sınır değerlerine ait tablo aşağıda verilmiştir. Tablo Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri FAALİYET TÜRÜ (YAPIM, YIKIM VE ONARIM) L gündüz (db) Bina 70 Yol 75 Diğer kaynaklar 70 Yapılan değerlendirmeler sonucunda L gündüz gürültü seviyesi, ortalama 300 m sonra 70 db değerinin altına inmektedir. Çevresel etki değerlendirmesine konu proje alanına en yakın yerleşim yerleri olan 1800 m mesafede bulunan Çalışkan Beldesi ve 2300 m mesafede bulunan Damlaca Köyünde hissedilecek gürültü düzeyi sırasıyla 55,70 db (54,89 dba) ve 53,57 db (52,54 dba) olacaktır. Yukarıda sunulan gürültü düzeyleri, proje kapsamında çalışacak araçların tamamının aynı anda çalışması varsayılarak hesaplanmıştır. İlgili değerlerden de görülecektir ki Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Tablo 5 e göre yorumlanan gürültü düzeyleri, yönetmelik sınır değerinin oldukça altında kalmaktadır. Bu itibarla; 300 m lik etki alanı dışında proje kapsamında çalışacak iş makinelerinden herhangi bir etkilenme söz konusu olmayacaktır. 201

218 Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğinin 8. maddesinde: Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek- 2 sinde yer almayan işletme, tesis, işyeri, imalathane ve atölyeler ile eğlence yerleri ve benzeri yerlerle ilgili işyeri açma ve çalışma ruhsatı safhasında veya programlı, programsız veya şikayete istinaden yapılacak denetimlerde, yetkili idarenin talebine istinaden çevresel gürültü seviyesi değerlendirme raporu hazırlatmakla yükümlüdürler denilmiştir. Bu kapsamda proje için, Yönetmelik Madde-8 (c) bendi kapsamında işyeri açma ve çalışma ruhsatı safhasında ve/veya projeye ilişkin yapılacak denetimlerde yetkili idarenin talebi doğrultusunda Çevresel Gürültü Seviyesi Değerlendirme Raporu hazırlanacaktır. Patlatma ve Vibrasyon Proje kapsamında iletim tüneli kazısında ve kaya ocağında patlatma yapılması planlanmaktadır. İletim kanalı kazısında patlayıcı madde kullanılması şu an için öngörülmemekle beraber, ilerleyen dönemlerde iletim kanalında da patlatma yapılmasına zorunlu kalınması durumunda gerekli başvurular yapılarak izinler alınacaktır. Kaya Ocağı: Kaya ocağı, proje inşaatı için gerekli malzeme temininin, kazı fazlası malzemenin değerlendirilememesi ve proje yerinin stratejik önemine göre alternatif olarak belirlenmiştir. Kazı fazlası malzemenin kalitesi ve yeterliliği sağlanmaması durumunda kaya ocağında çalışma yapılacaktır. Aynı şekilde Geçirimli Malzeme Sahalarında da üretim esnasında bu durum göz önünde bulundurulacaktır. Projede Kaya Ocağı nda açık işletme yöntemiyle yapılacak olup patlayıcı madde kullanımı söz konusu olacaktır. Patlatma işlemi sırasında delikleri açmak için vagon drill, patlatma işlemi için de dinamit, anfo ve elektrikli kapsül kullanılacaktır. Sahadan yıllık ortalama ton olmak üzere 42 aylık inşaat süresi boyunca kalker üretimi yapılması planlanmaktadır. Planlanan bu üretim miktarı, üretim yöntemi olarak bu tür işletmelerde kullanılan açık işletme yöntemlerinden olan basamaklarda delme patlatma sistemi ile gerçekleştirilecektir. Patlatmalarda gecikmeli yöntem kullanılacaktır. Tablo Jelatinitin Özellikleri Yoğunluğu 1,15-1,17 gr/cm 3 Patlama Sıcaklığı 2471 o K Gaz Hacmi 930 l/kg Detonasyon Hızı (V.O.D.) 5000m/s Suya Dayanıklılığı Mükemmel Spesifik Enerji 3,37 mj/kg Kartuş Çapı 70 mm Kartuş Uzunluğu Kartuş Ağırlığı 1000 gr. Tablo ANFO nun Özellikleri Görünüş Beyaz prill tanecikler halinde Toplam Nitrojen Oranı (%min) 34.5 NH 4NH 3 (%min) 98.5 Suda Çözünmeyen Maddeler (%max) 1.0 Nem (Fisher metoduna göre) %<0.2 Ph (15 C) Antikeyt Madde Organik Kaplama Mineral Fuel-oil Emme Kapasitesi (%)

219 Patlatma Yönetmi: Tablo Patlatma Dizaynı Parametreleri PARAMETRELER Planlanan Durum Birim Formasyon Güneydoğu Anadolu otoktonlarına ait Genç Devoniyen- Kuvaterner aralığında gelişmiş formasyonlar bulunmaktadır Kayaç Yoğunluğu 2500 kg/m 3 Yıllık Çalışma Süreleri 260 gün/yıl Yıllık Üretim Miktarları ton/yıl Aylık Üretim Miktarları ton/ay Aylık Üretim Miktarları m 3 /ay Günlük Üretim Miktarları ton/gün Günlük Üretim Miktarları 769 m 3 /gün Kaç günde bir patlatma yapılacağı 4 günde 1 gün Aylık Patlatma Sayısı 7 adet Yıllık Patlatma Sayısı 70 adet Delik Paterni Delikler şeş beş olacak şekilde iki sıra halinde ve her sırada 15 adet delik olmak üzere delinecek olup, bir kerede toplam 30 adet delik patlatması yapılacaktır. Delik Çapı 89 mm Delik Eğimi 90 o Basamak Boyu 12 m Dip Delgi 1 m Delik Boyu 13 m Sıkılama Boyu 2-3 m Yük Mesafesi 2 m Delikler Arası Mesafe 3,5x3,5 m Bir Delikteki yüzey/delik içi Gecikme Süreleri Yüzey-25 Delik İçi ms Sıralar Arası Gecikme Süresi ms Bir Delikten Elde Edilen Teorik Hacim 103 m 3 Bir Delikten Elde Edilen Teorik Hacim 257 ton Bir Deliğe Doldurulan Patlayıcı Madde Miktarları Anfo Şarj (ANFO) Miktarı 65 kg Yemleyici (Dinamit) Miktarı 1 kg Elektriksiz Kapsül Miktarı 2 adet Bir Delikteki Toplam Patlayıcı Madde Miktarı 66 kg Birim Tüketimler ANFO 0,38 kg/m 3 Yemleyici (Dinamit) 0,01 kg/m 3 Elektriksiz Kapsül 0 adet/m 3 Elektrikli Kapsül 30 adet/m 3 Sıralar Arası Gecikme Kapsülü 1 adet/m 3 Fitil (sadece ön kesme uygulamaları için) 0 m/m 3 Delgi 0.02 m/m 3 Bir Atımdaki Tüketimler Bir Atımdaki Üretim 4500 m 3 /atım ANFO 1950 kg/atım Dinamit 30 kg/atım Elektriksiz Kapsül 0 adet/atım Elektrikli Kapsül 30 adet/atım Sıralar Arası Gecikme Kapsülü 1 adet/atım Fitil (sadece ön kesme uygulamaları için) 0 m/atım Bir Atımdaki Delinmesi Gereken Delik Sayısı Delik Sayısı 30 adet/atım Projenin Toplam Patlayıcı Madde Miktarları 203

220 ANFO kg/yıl Dinamit 2100 kg/yıl Elektriksiz Kapsül 0 adet/yıl Elektrikli Kapsül 2100 adet/yıl Sıralar Arası Gecikme Kapsülü 70 adet/yıl Fitil (sadece ön kesme uygulamaları için) 0 m/yıl Ocakta üretimin basamaklı yapılacaktır. Bu nedenle basamaklar 12 metre yüksekliğinde, basamak genişlikleri 10 m. olacak şekilde ve kademeler halinde üretim gerçekleştirilecektir. Şekil- 78. Basamak Patlatmasında Kullanılan Terimler Kaynak:İTÜ, Maden Mühendisliği Bölümü,Prof. Dr.Ali Kahraman Ocakta yılda toplam 10 ay çalışılması ve ayda 7 kez patlatma yapılması planlanmaktadır. Delme ve patlatma yapılarak gerçekleştirilecek üretimde öncelikli delme işlemi yapılacaktır. Patlatmalardan istenilen verimi alabilmek için delikler yüzeye dik olarak açılacaktır. Açık ocak işletmeciliği sırasında delikler açıldıktan sonra, patlatma işlemi için dinamit, anfo ve elektrikli kapsül kullanılacaktır. Patlatma sırasında darbeye ve çevresel etkilere dayanıklı ANFO tipi patlayıcılar kullanılacaktır. Yapılacak patlatmalarda yüzey gecikmeli kapsüller kullanılacaktır. Kapsüllerin gecikmeli olması sayesinde bütün delikler aynı anda değil belli bir gecikme aralığında patlayacaktır. Bu nedenle bir gecikme aralığında patlayacak patlayıcı madde miktarı ve dolayısıyla oluşturacağı vibrasyon azaltılmış olacaktır. 204

221 Üretim sırasında 1 delik için 65 kg anfo ve 1 kg (yemleyici) dinamit kullanılması gerekmektedir. Delik boyu 13 m. Olarak planlanmaktadır. Basamak yüksekliği 12 m dir. Patlatma Dizaynı Yapılırken Aşağıdaki Hesaplamalar dikkate alınmıştır; Delik Çapı: Patlatılacak kaya yapılarının içerisine patlayıcı madde yerleştirmenin en verimli yolu, kaya yapılarına delik delmektir. Delik çapının belirlenmesiyle ilgili olarak değişik yaklaşımlar mevcuttur. Bu yaklaşımlarda basamak yüksekliği baz alınmaktadır. Pratikte kullanışlı olan yaklaşım delik çapının basamak yüksekliğinin yaklaşık olarak %0,5 ile %1 i arasında alınmasıdır. D(mm)= 7,5 x 12 m = 90 mm Delik çapı yukarıdaki hesaplama ile bulunmuştur. Piyasa şartlarındaki genel delicilerin standart çaplarına uygun olarak 0.89 mm alınmıştır. Dilim Kalınlığı; Dilim kalınlığı, delik merkezinden aynaya (serbest yüzey) olan enkısa mesafedir. Delikler arası mesafe ise aynaya paralel bir hat üzerindeki iki delik arası uzaklıktır. Dilim kalınlığı, delik çapı ve deliğe şarj edilen patlayıcı miktarı arttıkça büyüyecektir. V=(25-40) x D D: Delik Çapı V: Dilim Kalınlığı V= 30 x 89mm =2,7 3 m alınmıştır. Delikler Arası Mesafe; E=( ) x V E = 1,1 x 3 3,5 m Sıkılama Boyu; Optimum sıkılama boyu, kayanın özelliklerine bağlıdır ve dilim kalınlığının 0,6 2 katı arasında değişebilir. Yani 1,8 m (0,6 x 3) ila 6 m (2 x 3 m) alınabilir. Proje kapsamında sıkılama boyu 2-3 m aralığında olacaktır. Basamak şev açıları derece olacaktır. Ocak sahasında yaklaşık 3 adet basamak dizaynı öngörülmüştür. Delikler şeş beş olacak şekilde iki sıra halinde ve her sırada 15 adet delik olmak üzere delinecek olup, bir kerede toplam 30 adet delik patlatması yapılacaktır. 3.5 m 3.5 m (Delikler Arası Mesafe) Şekil- 79. Patlatma İçin Kullanılacak Delik Düzeneği 205

222 Patlatılarak ana kütleden ayrılması sağlanan kayalar ekskavatör yardımıyla ocak içine alınarak kamyonlara yüklenecek kırma-eleme tesisine sevk edilecektir. Ancak ocaktan çıkması muhtemel büyük blok kayalar, ekskavatörün ucuna takılacak hidrolik kırıcı vasıtasıyla kırılarak küçültülecektir. Yukarıda Verilere Göre Özetle; Ocakta Yıllık Üretim Miktarı Aylık Üretim Miktarı Günlük Üretim Miktarı Aylık Patlatma Sayısı Yıllık Patlatma Sayısı Tek Seferde Patlatılacak Delik Sayısı Delik Çapı Delik Boyu Delikler Arası Mesafe : Ton/Yıl : Ton/Ay : Ton/Gün : 7 Patlatma/Ay : 70 Patlatma/Yıl : 30 Delik : 89 mm : 13 m : 3,5x3,5 m 1 Delikten Elde Edilecek Malzeme : ( Ton/Yıl)/(30Delik x 70 Patl./Yıl) : 257 Ton/Delik 1 Patlatmada Elde Edilecek Kalker : ( Ton/Yıl)/(70 Patl./Yıl) : Ton/Patlatma 1 Deliğe Doldurulacak Patlayıcı Madde : 65 Kg ANFO : 1 adet Yemleyici (Dinamit) : 2 adet elektriksiz kapsül Üretim Sırasında Meydana Gelecek Vibrasyon; Maden ocağı işletmelerinde sık karşılaşılan problemlerden biri patlayıcı kullanımından dolayı meydana gelen sarsıntı ve hava şokları diğeri ise kullanılacak iş makineleri ve kamyonlardan kaynaklanacak gürültü oluşumudur. Sahada yapılan faaliyetler sonucu oluşacak titreşimlerin asıl kaynağı patlatma sonucu oluşan yer sarsıntısıdır. Bunun için de patlatma esnasında kullanılacak patlayıcı madde miktarına göre titreşimin etkileyeceği mesafe belirlenir. Kontrollü patlatma sistemi ile meydana gelecek titreşimlerin etkileri minimum seviyede tutulur. Kayacın içinde patlayıcı maddenin yarattığı elastik dalgalar, kayacın içinde bir noktadan diğer bir noktaya enerji transferini sağlar. İlk başta ortama yeni gelen enerji, ortamdaki denge konumunu bozarak yer değiştirmeye sebep olur. Eğer ortam yeni gelen enerjiye elastik özellik göstermezse enerji sönümlenir ve sadece titreşimi azalmış dalgalar patlama bölgesinden yansır. Eğer elastik özellik gösterirse, bozulan ortamın sonucu olarak komşu ortamlar denge konumundan ayrılarak yay-ağırlık mekanizmasına benzer bir şekilde salınım meydana getirirler. Böylece salınımın şartlarının meydana geldiği ortamda, bozulan ortamın her elementi, salınımın özelliklerini diğer elementlere de geçirerek ortamda dalga hareketini meydana getirir. 206

223 Dalga hareketi sırasında toplu bir hareket veya madde taşınması söz konusu değildir. Ortamı oluşturan parçacıklar denge pozisyonlarında salınım veya dönme hareketini yaparlar ve ortam boyunca herhangi bir yer değiştirme söz konusu değildir. Patlatma yapıldığı zaman meydana gelebilecek iki çeşit hız vardır; birincisi bozulan ortamın yoğunluğuna bağlı olarak dalga veya faz hızı, ikinci olarak ise dalga hızını etkileyip, denge pozisyonunun bozulması ile salınım hareketi meydana getiren parçacık hızıdır. Sismik dalgaların taşınması; kat ettiği mesafe, zemin incelemesi, jeoloji, dalga tipi, süreksizlikler, frekans, kırılma açısı, kaynağın yapısı, küresel yayılma ve ortamın elastik özellikleri gibi çeşitli etkenlere bağlıdır. Binalardaki Hasarların Titreşim Genliği Yönünden İncelenmesi Patlatma yapıldığı zaman meydana gelebilecek iki çeşit hız vardır; birincisi bozulan ortamın yoğunluğuna bağlı olarak dalga veya faz hızı, ikinci olarak ise dalga hızını etkileyip, denge pozisyonunun bozulması ile salınım hareketi meydana getiren parçacık hızıdır. Sismik dalgaların taşınması; kat ettiği mesafe, zemin incelemesi, jeoloji, dalga tipi, süreksizlikler, frekans, kırılma açısı, kaynağın yapısı, küresel yayılma ve ortamın elastik özellikleri gibi çeşitli etkenlere bağlıdır. Binalardaki Hasarların Titreşim Genliği Yönünden İncelenmesi patlatma faaliyetleri sonucu oluşacak vibrasyon miktarı aşağıdaki formülle hesaplanmaktadır. (Olofoson, 1991) V = K x (Q/R 3/2 ) 1/2 V = Vibrasyon hızı (mm/sn) Q = Patlayıcı madde miktarı (kg) R = Patlatma alanına olan uzaklık (m) K = Transmisyon katsayısı (Kayaç türüne bağlı sarsıntı iletim katsayı basamak patlatmaları için arasındadır. Hesaplamalarda birimlerin homojen ve kırıksız olduğu varsayılarak emniyeti artırmak amacı ile 260 olarak alınacaktır) Yukarıda belirtilen hassas noktalara göre mesafeler ve patlayıcı madde miktarına (her patlatma ve toplam 30 delik için kg/patlatma (30 Delik x 66 kg/delik) kullanılacaktır. Tek delikteki ANFO miktarı 65 kg, yemleyici (dinamit) miktarı 1 kg dır. Kaya ocağına en yakın yerleşim yaklaşık 7 km mesafededir. V= 260 x (66/7000 3/2 ) 1/2 = 7,9 mm/sn olarak bulunmaktadır. Tablo Kütle Hızı Cinsinden Sarsıntıların Neden Olabileceği Hasarlar Sarsıntı Sarsıntı Hızı Hasar Hızı (inç/s) (mm/s) 2 51 Hasar alt sınırı, görünür hasar yok, eski binalardaki hasar bile %5 ten az Hafif hasar, sıva çatlağı, ciddi şikayetlerin başlangıcı Tahkimatsız galerilerde göçük Kayada kırılma başlangıcı Kayanın kırılması Kaynak: Erkoç, Ö., Y., 1998; Patlatma İle Çevreye Verilen Sarsıntılar Ve Hasar KriterleriÜzerine BirTartışma, 3. Delme Patlatma Sempozyumu, Ankara 207

224 Tablo Parçacık Hızlarının Yerleşim Bölgelerindeki Yapılara Etkisinin, Yapıların Temeline Göre Sınıflandırılması Sarsıntı Hızı (m/s) Kum, Killi Granit, Gnays, Sert Çakıltaşı, Yumuşak Çakıl Çakıltaşı Diabaz Kuvarsit, Kumtaşı Yerleşim Yerlerindeki Sonuçlar Görülebilir bir çatlak yok Görülebilir bir çatlak yok Görülebilir bir çatlak yok İnce çatlaklar, plastik boya dökülmesi Fark edilir çatlaklar Ciddi çatlaklar Kaynak: Yağanoğlu, A., Altan, A.; 1996; Patlatmada Oluşan Titreşimlerin Analizi,I. Delme Patlatma Sempozyumu, Ankara Tabloda verilen sarsıntı hızlarının oluşturabileceği hasarlar değerlendirildiğinde; ocak alanına yaklaşık 7000 metre mesafedeki yapılarda oluşacak sarsıntı hızının 7,9 mm/sn olduğu hesaplanmıştır. Bu değerin hasar alt sınırı olan, görünür hasar yaratmayan, eski binalardaki hasarların bile % 5 ten az olduğu 51 mm/sn sarsıntı hızının oldukça altında kaldığı görülmektedir. Tabloya göre de bir değerlendirme yapılacak olursa, alana en yakın yerleşimde oluşacak 7,9 mm/sn.lik bir sarsıntı hızı yapılarda görülebilir bir çatlak oluşturmayacaktır. Sonuç olarak; faaliyet esnasında yapılacak patlatma işleminden dolayı oluşacak vibrasyonun, kuş uçuşu yaklaşık 7000 m mesafedeki yerleşimlere olumsuz bir etki yaratmayacağı kanaatine varılmıştır. Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğinin 29. maddesinin a bendinde belirtildiği üzere; maden ve taş ocakları ile benzeri faaliyette bulunulan alanlardaki patlamaların çevredeki yapılara zarar vermemesi için, en yakındaki yapının dışında, zeminde ölçülecek titreşim düzeyi aşağıdaki tabloda verilen değerleri geçemez. Tablo Maden ve Taş Ocakları ile Benzeri Alanlarda Patlama Nedeniyle Oluşacak Titreşimlerin En Yakın Çok Hassas Kullanım Alanının Dışında Yaratacağı Zemin Titreşimlerinin İzin Verilen En Yüksek Değerleri İzin Verilen En Yüksek Titreşim Hızı Titreşim Frekansı (Hz) (Tepe Değeri-mm/s) (1 Hz- 4 Hz arasında 5 mm/s den 19 mm/s ye; 10 Hz- 30 Hz arasında 19 mm/s den 50 mm/s ye, logaritmik çizilen grafikte doğrusal olarak yükselmektedir) Yer sarsıntılarının frekans özellikleri başlıca iki unsurdan etkilenir. Bunlar jeoloji (kaya türleri) ve gecikmeli ateşlemelerde gecikme aralığıdır (Dowding). Çoğu madencilik faaliyetinde parçacık hızının düşük olmasına ve hiçbir hasar meydana gelmemesine rağmen, ciddi titreşim hissedildiği yönündeki his ve endişeler tamamen düşük frekans özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Çünkü düşük frekanslı dalgalar insanlar tarafından kolayca hissedilebilirler. Frekans yüksek olduğunda ise insanların bunları algılaması çok zordur ve bu nedenle endişeye kapılmazlar. Frekansların yüksek tutulması yöre halkının patlatmaları en hafif şekilde hissetmeleri için önemlidir. Patlatmadan kaynaklanacak ve zeminde yayılacak uyarıcı dalgalanın frekansı 40 Hz civarında olacağından hasar riski tamamen ortadan kalkacaktır (Dowding). Patlatmanın vibrasyon ve hava şoku etkilerine göre etki mesafesi aşağıdaki gibi hesaplanmıştır. Hesaplamalar, titreşim frekansı Hz aralığına karşılık gelen, titreşim hızı sınır değeri 50 mm/s kabul edilerek yapılmıştır. 208

225 V = K x (Q/R 3/2 ) 1/2 V = Vibrasyon hızı (mm/sn) Q = Patlayıcı Madde miktarı (kg) R = Patlatma alanına olan uzaklık (m) K = Transmisyon katsayısı (260 olarak alınmıştır) 50 mm/s = 260 x (66/R 3/2 ) 1/2 R = 148 m Buna göre, yapılacak patlatmanın etki mesafesi 148 metredir. Pataltma yapılacak ocak alanına en yakın yerleşim 7000 m mesafede bulunmakta olup, faaliyet kapsamında yapılacak patlatma işlemi nedeniyle oluşacak vibrasyon hızı bu mesafede 8.2 mm/s olacaktır. Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğinde belirtilen ve yukarıda da verilmiş olan tabloya göre titreşim frekansı Hz aralığına izin verilen en yüksek titreşim hızı 50 mm/s.dir. Buna göre; faaliyet sırasında oluşacak 8.2 mm/s.lik titreşim hızı izin verilen sınır değerin altında kalmakta olup yerleşim birimleri üzerinde herhangi bir hasara yol açmayacaktır. Taş Savrulması Patlatma işlemi sırasında patlayıcı madde kaya kütlesi içinde yeterince hapsedilemezse reaksiyon sonucu oluşan yüksek basınçlı gazların erken atmosfere deşarj olması sırasında bazı kayaların kütleden ayrılarak uzağa savrulmasıdır. L m =260 x d 2/3 L m : Maksimum taş savrulması d: Delik çapı L m =260 x 0,089 2/3 =51,8 m Φ=0,1 x d 2/3 Φ : Savrulan taş parçalarının boyutu d : Delik çapı Φ=0,1 x 0,089 2/3 =0,02 m = 2 cm Taş savrulmasının denetlenmesi için; - Uygun çap ve boyutta delikler kullanılarak kaya içinde patlayıcı maddelerin dengeli homojen dağıtılması, - Uygun delik geometrisi hesaplanarak deliklere uygun yük verilmesi - En az, delik-ayna (yük) mesafesi boyutunda sıkılama boyu bırakılması ve uygun bir malzeme kullanılarak ağız sıkılaması yapılması - Gecikmeli ateşleme yönteminin uygulanması gerekmektedir. 209

226 Hava Şoku ve Gürültü Kaya çatlaklarından atmosfere hızla boşalan reaksiyon ürünü gazlar önemli ölçüde gürültü oluştururlar. Önlemler alınmadığı koşullarda gürültü düzeyi yüksek boyutlara ulaşarak hava şoku dalgalarına dönüşür. Patlatma sonucu oluşan hava şoku aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır. Şiddetli etki zonu: D<5 W D: etkili zon aralığı W: bir gecikme aralığında atılan dinamit miktarı D<5 66 ise D<41m Hava şokunun önlenmesi için; -Patlayıcı maddenin kaya içinde homojen dağılması -Uygun delik geometrisinin uygun sıkılama boyu ve malzemesinin seçilmesi -Gecikmeli ateşleme sisteminin kullanılması -Gaz çıkışına yol açacak jeolojik yapı olup olmadığının araştırılması gerekmektedir. Patlatma Sonucu Oluşan Titreşimlerin Genliği Hesabı A=K W D A= Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin azami genliği(mm) W= Bir gecikme sonucunda ateşlenen patlayıcı miktarı(kg) D= Patlatma kaynağı ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe(m) K= Kayaç türüne bağlı katsayısı Tablo Patlatma yapılan kaya türü ve bina temeli altındaki kayaç türüne bağlı olarak değişim gösteren K katsayısı asgari ve azami değerleri Patlatma Yapılan Birim Temel Altı Kayaç Türü K Katsayısı Minimum Maksimum Kaya Kaya 0,57 1,15 Kaya Kil (Toprak) 1,15 2,30 Kil (Toprak) Kaya 1,15 2,30 Kil (Toprak) Kil (Toprak) 2,30 3,40 A= 0,57 66 / 148 =0.031 mm A=1,15 51 / 148 =0,055 mm 210

227 Genlik değerinin 0,05 mm nin altında olması durumunda bir hasar meydana gelmemektedir. Bu durumda, minimum ve maksimum K değerlerine göre yapılan hesaplamalardan da görüldüğü üzere faaliyet alanı ve çevresindeki yapılarda bir hasar meydana gelmeyeceği anlaşılmaktadır. İletim Tüneli: Proje kapsamında yapılacak bir diğer patlatma ise iletim tüneli kazısında yapılacak olan patlatmadır. İletim tüneli uzunluğu 3950 m dir. Tünel kazısı ve destekleme imalatları; Yeni Avusturya Metodu (=NATM) NATM Uygulamalı Yer altı Tünel İşleri Teknik Şartnamesi belirtilen tünel açma, kazı+destekleme inşaat yapım teknikleri doğrultusunda; delme-patlatma kazı teknolojisi ile yapılacaktır. Bilineceği üzere bu yöntemin en karakteristik özelliği, tünel kazı aynasını mümkün mertebe örselemeden, bozuşmaya uğratmadan, zemin tabakalarını sarsmadan açmak, tünel aynası açılımı esnasında oluşan zemin gerilmelerini, emniyetle zeminin kendisine kemerleşme etkisiyle taşıtmaktır. Uygulamada, tünel yeraltı kazıları, çevreci tünel aynası delici iş makineleri (elektrikli jumbo) ile 3,50~4,00 m. derinliğinde tünel proje kesiti içerisinde kalacak geometride delinerek; tünel kazı aynasını örselemeyecek, çevreye patlatma şok dalgalarını kontrollü yayarak, sarsıntı-gürültü yapmayacak aralıklarda hesaplanmış özgül şarjda patlayıcı madde dizaynı=paterninde; Delik çapları, aralık, derinlik ve eğiklik, Her bir delikte kullanılacak patlayıcıların tipi, gücü ve lokum olarak miktarları, Patlayıcıların deliklere dağılımı ve her bir deliğin doldurulması, Tavik tipi, sırası, gecikme adedi ve gecikme paterni; patlatmaya ait kablo diyagramı; bağlantı ve ana hatların ebat ve tipleri; ateşleme kaynaklarının tip ve kapasiteleri; kondensatörlü patlatma makinesinin tipi, bilgilerini içeren ileri seviyede gelişmiş teknolojik, teknik şartname ve standartlara uygun; her seviyede zamanlanabilir, patlayıcı madde ve ürünleri ile yumuşak patlatma teknikleri birleştirilerek kullanılacaktır. Ülkemizde şu anda yeraltı tünel patlatmalı kazılarında, en yaygın olarak kullanılan açılı kesme yöntemi, V Cut Orta Kesme (Orta Çekme, Göbek Çekme) yöntemi olarak tanımlanmaktadır. Bu yöntemde; tasarlanan delik geometrisine göre, istenen hacimde bir serbest yüzey oluşturarak, devam edecek olan patlamanın bu serbest yüzeye doğru olmasını sağlamak için gerçekleştirdiğimiz delme ve patlatma sistemlerine orta kesme diyebiliriz. (V Cut, Paralel Cut, Spiral Cut gibi) 211

228 Şekil- 80. Kesme Bölgesi ve Patlatma Sırası Patlatma daima bir serbest yüzey arayacak ve var olan ya da oluşturulan bir serbest yüzeye doğru hareket edecektir. Eğer bir serbest yüzey yoksa ya da oluşturulamamışsa kayaç yerini terk edemeyerek kilitlenecek, donacak veya boğulacaktır. Eğer bir serbest yüzey varsa ya da oluşturulmuşsa, patlatma tarafından üretilen gaz basıncı, çatlak açıklığına takoz etkisi yaparak çatlağın daha fazla ilerlemesini, dolayısıyla yaygın parçalanmayı sağlayacaktır(kontrollü yumuşak patlatma). V kesme yöntemi tünel patlatmalarında, ülkemizde en çok kullanılan açılı kesme yöntemi olup V-cut açılı kesme yönteminde, tünel genişliğine bağlı olarak tek V, çift V veya ikiden fazla açılı delgi olabilir. V kesme delik açıları: Kesmede her V delikleri için, delikler arasındaki patlatma-kırma koordinasyonunu açısından aynı gecikme aralıklı kapsüller kullanılmaktadır. Her V nin birbirini takip etmesi ve önce ateşlenenin ayrılması için en az 50 ms gecikme aralığına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu yöntemde, delikler açılı delindiğinden, ilerleme, kullanılan delici makinelerin kızak yapısına ve tünel genişliğine bağlıdır. Bu kesme sisteminde deliklerin açılı olması, ilerlemenin hedeflenenden yaklaşık 15 cm ile 25 cm arasında az olmasına neden olmaktadır. çıkar. Genellikle tipik ilerleme tünel genişliğinin %40-60 ı oranındadır. Nadiren %80 lere 212

229 Delgi makinesini ve matkapları yerleştirmek için gereken boşluğun yetersiz olması nedeniyle V kesme, sadece göreceli olarak geniş açıklıklı tünellerde kullanılabilir. V Orta çekme yönteminde, a iç açısı ve deliklerin doğrultusunda delinmesi çok önemlidir, a iç açısının minimum 60 tutulması gerekir. Şekil- 81. V Orta Çekme Yönteminde α iç açısı 60 Bu metodla yapılan yer altı kazılarında patlatma esnasında oluşacak zemin partiküllerinin çevreye saçılımı, dağılımı kontrol altına alınabilmekte, hatta zemin parçacıklarının tane boyutuna kadar müdahale edilebilmektedir. Bu bağlamda, projede kullanılacak patlatma yöntemi ve tekniklerinin; yamaçlarda şev stabilite duraylılık problemleri oluşturması mümkün görülmemektedir. Diğer yandan tünel giriş ve çıkış ağzı zemin jeolojik ve jeoteknik özellikleri, mühendislik parametreleri sağlam kaya formasyonunda olması da buna önemli bir etken olacaktır. 213

230 Tablo Tünel Kazısı Patlatma Dizaynı Delik Yeri Delik Sayısı (Adet) Delik Boyu (m) Deliğe Şarjlanan Kartuş (adet/delik) 1 Kartuşun Ağırlığı (kg) Delik Başına Şarj (kg/delik) Toplam Şarj (kg) Toplam Delik Boyu (m) 1.Kesme Kesme Kesme Kesme Tarama Tarama (aşağı doğru patlayanlar) Duvar Delikleri Contour Delikleri Taban Delikleri Taban Köşe TOPLAM Tablo Tünel Kazısı Şarj Bilgileri Delik Çapı 45 mm Delik Boyu 2,5 m Atım Verimi 0.98 İlerleme 2.45 m Üretim m 3 Toplam Patlayıcı Madde Miktarı kg PowergelMagnum 365 (34*225) Özgül Şarj 1.88 kg/m 3 Toplam Kapsül (Exel) 48 adet Exel LP 3m Özgül Kapsül (Exel) 1.31 ad/m 3 Toplam Delgi m Özgül Delik 3.00 m/m 3 Toplam İnfilaklı Fitil 20 m Özgül İnfilaklı Fitil 0.54 m/m 3 Toplam Elektrikli Kapsül 1 ad Özgül Elektrikli Kapsül ad/m 3 Kazı işlemleri için ihtiyaç duyulan patlayıcı madde miktarları aşağıda verilmiştir. Dinamit Kapsül Fitil kg adet m V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edileceği, Proje inşaat çalışmaları kapsamında yılda 10 ay, ayda 26 gün ve günde 10 saat süreyle çalışılması ve inşaat aşamasının 42 ay sürmesi planlanmaktadır. Şantiye alanları 214

231 içerisinde prefabrik konteynırlardan; bu süre zarfında çalışacak toplam 180 kişilik personelin yeme-içme ihtiyaçları için yemekhane, barınma ihtiyaçları için yatakhane ve banyo/wc ihtiyaçları için de banyo/wc yapılacaktır. Ayrıca idari işlemlerin yürütülebilmesi için prefabrik konteynırlar içerisinde idare odaları mevcut olacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar, Projenin Hava Üzerine Etkisi Proje alanı ve yakın çevresinde bugüne kadar hava kalitesinin belirlenmesine yönelik bir çalışma yapılmamıştır. Ancak, çevresel etüt çalışmalarında proje çalışmaları sırasında özellikle kaya ocağı, kırma-eleme tesisleri ve beton santrallerinin çalışması sırasında/sonucunda tozuma ve buna bağlı hava kirliliği meydana gelecektir, lakin bu kirlilik bilişenleri SO 2, CO NO X, HC, Kurşun gibi bileşiklerden oluşmadığından zehirleyici ve insan sağlığına etki arz etmeyecektir. Yalnızca, malzemenin kırılması ve elenmesi sırasında tozuma meydana gelecektir, bunun önlenmesi için de kırma-eleme tesisinde toz tutucu önlemler alınacaktır. Kırma-eleme tesislerinde çalışmalar kontrollü yapılacak olup projede oluşması muhtemel tozumaya karşı toz tutma yöntemleri (spreyleme, toz tutma filtreleri vb.) tasarlanacak ve çalışmalar ile uygulamaya geçirilmesi sağlanacaktır. Bu yöntemlerden, özellikle kamyonun boşaltma yaptığı noktalarda spreyleme ile tozuma önlenecek; kırıcılar, elek altı noktalar ve diğer konveyör aktarma noktalarına ise lokal olarak odalar yapılarak tozumaları önlenecektir. Kırma-eleme tesisinde toz tutucu filtre sistemi/toz bastırma yöntemleri kullanılarak % 99 oranında tozuma önlenmektedir. Malzeme ocaklarında ise yapılacak çalışmaların tamamı kontrollü olarak yürütülecektir. Projenin Su Üzerine Etkileri Proje alanı ve yakın çevresinde endüstri ve sanayi tesisi olmadığından bölgede su kirliği yaratacak herhangi bir unsur bulunmamaktadır. Tesisin inşaat aşamasında oluşacak atıksular kurulacak olan paket arıtma tesisinde arıtılarak Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ne göre alıcı ortam değerlerini sağladıktan sonra Hezil Çayı na deşarj edilecektir. Proje boyunca, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacaktır. Projenin Toprak Üzerine Etkileri Proje alanı ve yakın çevresinde endüstri ve sanayi tesisi bulunmadığından bölgede bu açıdan kirlilik görülmemektedir. Proje için yapılacak çalışmalarda, kimyasal madde kullanımı olmayacağından toprak kirliliği yaratacak herhangi bir durum da söz konusu olmayacaktır. Projenin endüstriyel çalışmalar içermemesi de toprak kirliliği riskini ortadan kaldırmaktadır. Ancak çalışmalar boyunca, Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik hükümlerine önemle uyulacaktır. 215

232 Projeden Kaynaklanacak Gürültü Kirliliği Proje alanı ve etki alanı içerisinde yapılacak arazi hazırlık, inşaat ve işletme aşamalarında gürültü oluşumu söz konusu olacaktır. Çalışmalar iş makineleri ile yürütülecek olduğundan daha çok makine ve ekipmanların açık ortamda yaratacağı gürültüye maruz kalınacaktır. Ancak, araçların bakımları düzenli olarak yaptırılacak ve proje boyunca Çevresel Gürültünün Kontrolü ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacaktır. V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, Projenin inşaat çalışmalarının yürütüleceği ve malzeme ocaklarının açılacağı alanlar genel itibariyle taşlık-kayalık araziler ve orman arazileri üzerinde yer almaktadır. İnşaat çalışmalarının tamamlanmasının ardından yürütülecek peyzaj çalışmaları kapsamında kazı ve inşaat işlemleri sırasında arazide oluşacak boşluklar doldurulacak ve üzerleri yöreye has bitki türleri ile yeşillendirilecektir. Projenin işletme döneminde su tutularak göl alanının oluşmasıyla birlikte proje alanı yöre halkı için aynı zamanda mesire yeri olarak ta kullanılabilecektir. Bu amaç doğrultusunda gölalanı çevresinde halkın kullanımına yönelik yapısal ve bitkisel peyzaj çalışmaları yapılacaktır. Proje kapsamında uzmanlarca hazırlanan peyzaj onarım planı Ek-17 de verilmiştir. V Proje alanı ve etki alanında yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, Proje alanı Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri civarında yer almakta olup proje alanında herhangi bir kültür ve tabiat varlığı bulunmamaktadır. Proje ünitelerine yakın mesafede yerleşim alanlarının bulunmaması sebebiyle geleneksel kentsel dokuya herhangi bir olumsuz etkisi olması beklenmemektedir. Ancak yapılacak olan çalışmalar esnasında herhangi bir taşınır veya taşınmaz kültür ve tabiat varlığına rastlanılması durumunda en yakın Mülki Amire Müze Müdürlüğü ne başvurulacaktır. 216

233 V /27 sayılı Başbakanlık Genelgesi kapsamında değerlendirme, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Dere Yatakları ve Taşkınlar konulu, 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi nde taşkınların önlenmesi ve kayıpların en aza indirilmesi için birtakım önlemlerin alınması belirtilmiş olup aşağıdaki maddelere çalışmalar sırasında önemle uyulması istenmiştir. Söz konusu, genelgenin ilgili maddeler aşağıda sunulmuştur: o. İl, ilçe ve belde gibi büyük ve orta ölçekteki planlı yerleşim yerleri ile mevzii planlara göre yapılan küçük ölçekteki her türlü yerleşim birimlerine ait imar planlarının düzenlenmesi esnasında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü nün (DSİ) tedbir ve tavsiyelerine titizlikle uyulacaktır denilmiştir. - Projenin tüm aşamalarında DSİ Genel Müdürlüğü ve projenin bağlı olduğu DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ile bağlantıda kalınacak olup kurum tedbir ve tavsiyelerine titizlikle uyulacaktır. p. Çeşitli kullanım alanları oluşturmak maksadıyla derelerin üzeri, zaruri hallere münhasır olmak üzere DSİ Genel Müdürlüğünün izni alındıktan sonra gerçekleştirilecek işlemler hariç, kesinlikle kapatılmayacaktır. Bunun dışında dere yataklarında gerçekleştirilecek her türlü yapılar ilgili kurum veya kuruluşlarca onaylı bir projeye dayandırılacaktır. denilmiştir. - Çalışmalar sırasında dere yatağının üzeri hiçbir surette kapatılmayacaktır. Bunun yanı sıra, dere yatağında yapılacak her türlü yapılar için ilgili kurum veya kuruluşlara proje planları sunulacak ve onaylı projeler ile çalışmalara başlanacak ve yürütülecektir. q. Dere yatakları üzerine her ne sebeple olursa olsun yapılacak köprü ve menfez gibi sanat yapıları ile dere yatakları üzerinden veya sınırından geçirilecek enerji nakil hattı, yol, petrol-doğal gaz boru hattı, telefon hattı, içme suyu ve kanalizasyon hatları ve benzerleri gibi çeşitli kuruluşlarca değişik maksatlı yapılar inşa edilmeden önce DSİ nin ilgili Bölge Müdürlüklerinden mutlak surette görüş alınacak ve yapılacak tesislerin bu görüşe uygun olarak inşası sağlanacaktır. Yapılan müracaatlara DSİ tarafından 30 gün içinde cevap verilmemesi halinde uygun görüş verilmiş sayılacaktır. denilmiştir. - Yukarıda ifade edilen sanat yapıları proje kapsamında yapılmayacaktır. r. Kamu kurum ve kuruluşlarınca, köprü altındaki su akış kesitinin daralmasına sebebiyet veren ve su akışını engelleyen yapılar yapılmayacaktır. Özel ve tüzel kişilerce yapılmak ve yaptırılmak istenen bu tür yapılara da kesinlikle izin ve ruhsat verilmeyecektir. İlgili kurumlarca yapılan denetimler neticesinde su akış kesitinin daralmasına sebebiyet verdiği tespit edilen yapılar, imar mevzuatına göre mülki amirlerin sorumluluğunda yetkili belediye veya özel idare tarafından derhal kaldırılacaktır. denilmiştir. - Proje kapsamında dere yatağını daraltacak hiçbir çalışma yapılmayacaktır. s. Dere yatağından alınacak malzeme yerleri, köprüye göre tercihen memba tarafında olacak ve hiçbir şekilde köprüye 750 m. den daha yakın mesafede olmayacaktır. Malzemenin alınması, derenin akış rejimini ve akış doğrultusunu değiştirmeyecek şekilde olacaktır. Mansap tarafından malzeme alınması durumunda malzeme alınan yerle köprüye olan mesafesi, yatağın topoğrafik, hidrolik ve taban malzemesi koşullarına göre tespit edilecek ve bu mesafe hiçbir zaman 1000 m. den daha yakın olmayacaktır. Orijinal talveg 217

234 hattının muhafaza edilmesi şartıyla ruhsat verilecek, kum-çakıl işletmeleri bu esasa göre denetlenecek, aksi davranışta bulunanların ruhsatları iptal edilecektir. - Proje kapsamında oluşturulacak olan malzeme ocakları için dere yatağı kesinlikle daraltılmayacaktır ya da yatak düzeni bozulmayacaktır. Söz konusu malzeme ocakları için uygun yerler proje sahibi firma ve inşaat firması tarafından tespit edilmiş olup alanların işletilebilirliği için öncelikle kat i proje aşamasına gelince hazırlanacak 1/1000 ölçekli malzeme ocakları planları DSİ 10. Bölge Müdürlüğüne sunulacaktır. Kurumca alansal uygunluğun tespit edilmesi ile Şırnak İl Özel İdaresi nden iş yeri açma ve çalışma ruhsatı için başvuru yapılacak ve alınan izne göre çalışmalara başlanacaktır. t. Dere ıslah çalışmaları esnasında, kamu kurum ve kuruluşlarının sorumluluğundaki yapıların (yol, köprü ve benzeri) zarar görmemesi için ilgili kuruluşların koordinasyonu sağlanarak gerekli tedbirler alınacaktır. denilmiştir. - Dere ıslah çalışmaları proje kapsamında yapılmayacak olup olası taşkın riskini en aza indirebilmek için kamu kurum ve kuruluşlarının sorumluluğundaki yapıların (yol, köprü ve benzeri) zarar görmemesi için kurumlarla koordinasyon sağlanacak ve gerekli her tür tedbir alınacaktır. u. Karayolları Genel Müdürlüğü nün sorumluluğundaki bölgelerde ilgili kuruluşlarca yapılacak olan yol ve sanat yapılarının projeleri için Karayolları Bölge Müdürlüklerinden görüş alınacak ve mezkûr Genel Müdürlük standartlarına uygun olarak yapılacaktır. denilmiştir. - Projenin rezervuar alanının su ile dolması sırasında rezervuar içerisinden geçen yol bulunmamaktadır. v. Yol çalışmaları sırasında arazinin düşük kotlarında suyun akışını sağlamak, aynı zamanda alt yapı tesislerinin inşasına imkan tanımak için ilgili kurumların, DSİ nin görüşleri doğrultusunda yeterli miktarlarda menfez yapmaları sağlanacaktır. denilmiştir. - Söz konusu çalışmalar kati projeler ile netlik kazanacağından proje kapsamında yapılması planlanan menfez çalışmaları için DSİ 10. Bölge Müdürlüğü görüşü doğrultusunda hareket edilecektir. w. Dere yatağı içinde veya dere yatağına bitişik alanlarda yapılan kum, çakıl ve stabilize malzeme ocağı işletme faaliyetleri, DSİ nin görüşleri doğrultusunda yapılacaktır. Usule aykırı uygulamalarda ocakların izinleri, ruhsat veren idarelerce iptal edilecektir. denilmiştir. - Proje kapsamında hazırlanması planlanan malzeme ocakları için DSİ 10. Müdürlüğünün görüşü doğrultusunda tesis edilecektir. x. Pek çok yörede, hafriyat, molozlar ve çeşitli atıklar düzensiz bir şekilde yollara, havzalara ve dere yataklarına boşaltılmaktadır. Boşaltılan katı atıklarla dolan derelerin yatak kapasiteleri fevkalade azaldığından taşkın riski çok büyük ölçüde artmaktadır. Dere yataklarına her türlü atık malzemenin dökülmesi, mülki amirler ve/veya mahalli idareler marifetiyle sürekli kontrol altında tutulmak suretiyle önlenecektir. denilmiştir. - Çalışmalar sırasında kazı malzemesi oluşumu söz konusu olacaktır. Bu kapsamda açığa çıkacak malzemelerden agrega üretimine uygun nitelikte olanlar baraj gövdesinde dolgu malzemesi olarak, uygun nitelikte olmayan malzemeler ise önceden belirlenmiş kazı fazlası malzeme depolama alanında depolanacaktır. Yani, proje kapsamında kazı malzemesi 218

235 ve her türlü atık malzemesi dere yatağına dökülmeyecek, dere yatağına zarar verilmeyecektir. y. Akarsu yatakları içerisinde oluşan ve dere yatağı kesitini daraltarak veya mevcut sanat yapılarının tıkanmalarına neden olarak taşkınlara ve muhtemel taşkının boyutunun artmasına sebep olan ağaçlar ilgili idarece temizlenecektir. denilmiştir. - Proje kapsamında dere yatağı yapısına, topografyasına ve doğal hayatına hiçbir şekilde karışılmayacak, herhangi bir değişiklik yapılmayacaktır. z. Ana dere güzergahlarında öngörülen bu tedbirler, yan dereler için de aynen uygulanacaktır. denilmiştir. - Hezil çayı pek çok yan dere ile beslenmektedir. Proje alanı içerisinden geçen çayın da sürekli beslendiği proje kapsamında hazırlanmış vaziyet planında da görülmektedir. Proje alanı yakın çevresinde yerleşim yeri bulunmamaktadır. Terör olayları ve göçler sonucunca yerleşim yerleri ve tarım arazileri kalmamıştır. Ana dere güzergâhlarında öngörülen ve alınması gereken önlemler aynen yan dereler için de uygulanacaktır. aa sayılı "Taşkın Sulara ve Su Baskınlarına Karşı Korunma Kanunu" içinde lüzumlu görülen tedbirler alınacak ve yasaklanan faaliyetlerin önlenmesi takip edilecektir. denilmiştir. - Proje kapsamında, 4373 sayılı Taşkın Sulara ve Su Baskınlarına Karşı Korunma Kanunu hükümlerine önemle uyulacaktır. bb. Kadastro çalışmaları sırasında, dere yataklarında tabii akışa imkan verecek ve kendiliğinden oluşmuş dere yatağı kesiti tescil dışı bırakılarak, derenin tabii akışına tahsis edilecektir. Dere yatak genişliğinin tespitinde DSİ nin bilgisi ve görüşü doğrultusunda uygulama gerçekleştirilecektir. Kadastro çalışması tamamlanmış olan sahalarda münferit tescil müracaatları halinde de aynı usul ve esaslar uygulanacaktır. denilmiştir. - Kamulaştırma çalışmaları daha çok göl alanında yapılacak olup söz konusu çalışmalar için dere yatağı tescil dışı bırakılarak dere yatağının genişliğinin tespitinde DSİ 10.Bölge Müdürlüğünün bilgisi ve görüşü dikkate alınarak Enerji Piyasası ve Düzenleme Kurumunun da nihai görüşleri doğrultusunda yürütülecektir. Proje kapsamında gerek arazinin hazırlanması gerekse de inşaat aşamasında dere yatağında uygun akış koşulları sağlanacak, dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak ve dere yatağına hiçbir malzeme dökülmeyecek olup yatak kesiti daraltılmayacaktır. Ayrıca kazı fazlası malzeme depolama alanları ile ilgili olarak DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nün görüşü alınmıştır. Bu kapsamda projenin arazi hazırlama ve inşaat aşamasında DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ile koordineli çalışmalar yürütülecektir. 219

236 V Yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, Proje alanı Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri civarında yer almakta olup proje alanında herhangi bir kültür ve tabiat varlığı bulunmamaktadır. Proje ünitelerine yakın mesafede yerleşim alanlarının bulunmaması sebebiyle geleneksel kentsel dokuya herhangi bir olumsuz etkisi olması beklenmemektedir. Ancak yapılacak olan çalışmalar esnasında herhangi bir taşınır veya taşınmaz kültür ve tabiat varlığına rastlanılması durumunda en yakın Mülki Amire Müze Müdürlüğü ne başvurulacaktır. V Acil Eylem Planları (deprem, heyelan, kaya düşmesi gibi) ACİL EYLEM PLANI Acil eylem planları hazırlanırken aşağıdaki hususlara önemle uyulmaktadır. İlk olarak proje alanında bu plandan sorumlu kişi/kişiler belirlenecek sonrasında ise koordinasyonun sağlanarak acil durum prosedürleri ile olay sonrası hakkında ön bilgi oluşturulacaktır. Bu sayede olası bir kaza ya da felaket durumunda önceden haberdar olunabilecek, önleyici faaliyette bulunarak kaza riski en aza indirilebilecektir. Aşağıda maddeler halinde acil müdahale planında kullanılacak basamaklar verilmiştir. 1. Sorumluluklar 2. Dış Etkenlerle Koordinasyon 3. Müşteri / Çalışılan Tesisle Koordinasyon 4. Eğitim 5. Acil Durum Ekipleri 6. Acil Durum Prosedürleri 7. Olay Sonrası Bu maddeler ışığında her bir basamak aşağıda detaylıca anlatılmıştır: 1. Sorumluluklar Acil Eylem Planı'nın değerlendirilmesi, geliştirilmesi ve uygulanması için verilen sorumluluklar aşağıdaki gibi olmaktadır. Şantiye Müdürü: Dahili ve harici durum müdahale aktiviteleri ve düzeltici önlemlerin alınması da dahil olmak üzere genel acil durum yönetiminden sorumlu kişidir. Şantiye Müdürü dış etkenlerle koordinasyon ve acil durum müdahale ekipmanlarının sağlanması da dahil olmak üzere, acil durumlara müdahale edecek yeterli kaynakları sağlayacaktır. Bu kişi ayrıca ilgili devlet daireleri, etkilenebilecek toplum grupları, yakındaki tesisleri de dahil olmak üzere harici raporlama ve tüm şirket içi "İş Güvenliği" raporlamasının yapılmasından da sorumlu olacaktır. Şantiye İş Güvenliği Temsilcisi -"sağlık ve güvenlik uygulama koordinatörü": Şantiye Müdürü'ne müdahale aktivitelerinin koordinasyonunda gerektiği şekilde yardımcı olmak ve kaza incelemesi ve düzeltici önlemler de dahil olmak üzere takip aktivitelerinde yardımcı olmakla sorumlu kişidir. Ayrıca acil durum müdahale prosedürlerinin şantiye uyum programına katılmasını ve kaza ve sızıntı raporları ile Acil Durum Planlaması ile ilgili tüm raporların tutulmasını sağlayacaktır. Temsilci yangın önleme, sızıntıya müdahaleye hazırlık 220

237 ve boşaltma prosedürleri de dahil olmak üzere değişikliklerin Acil Durum Hazırlık Planı'na yansıtılmasını sağlamak için 3 ayda bir kontrol yapacaktır. Bu şahıs acil durum müdahale ekipmanını en az ayda bir kere kontrol edecek ve senelik (İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü'ne göre 6 ayda bir) boşaltma tatbikatlarının yapılmasını sağlayacaktır. Müteahhit Şirket İş Güvenliği Programı Yöneticisi: Bu kişi, Acil Durum Hazırlık Planı'nın oluşturulmasından, Şantiye Müdürü ve Şantiye İş Güvenliği Temsilcisi'nin Acil Durum Hazırlık Planı ile ilgili eğitim almasından, şantiye denetleme prosedürünün bir parçası olarak senelik değerlendirmeler yapmaktan ve şantiyeye özel acil durum müdahale planlarını kontrol etmekten sorumludur. 2. Dış Etkenlerle Koordinasyon Bir Acil Durum Hazırlık Planı'nın oluşturulmasında ilk adım, acil bir durumda şantiyeye yardımcı olabilecek yerel acil durum kaynaklarının belirlenmesi olarak ifade edilebilmektedir. Bu kaynaklar ve hizmetler aşağıdakileri de içermektedir: Ambulans Hizmeti / Tıbbi Teknisyenler: Tıbbi müdahale Yangın Bölümü: Yangına müdahale, yangın öncesi planlama, sınırlı alandan kurtarma Tehlikeli Malzemeye Müdahale / Temizleme Grupları: Sızıntıya müdahale Yerel Acil Durum Planlama Komisyonu (varsa): Toplu uyarı / boşaltma Polis / Jandarma: Grevler, bomba tehditleri, toplu olarak boşaltma, trafiğin yönlendirilmesi Komşu Tesisler: Yazılı anlaşmalar yoluyla sağlanan olanaklar, itfaiye, tehlikeli madde müdahale ekibi Hastane: Çoklu veya ağır yara(lı) tedavisi Diğer Acil Durum Hizmetleri: Kötü hava koşulları (Örn. kasırga, hortum, tehlikeli fırtına uyarıları) Yerel Medya: Radyo ve televizyon istasyonları, acil durum yayın olanakları ile acil durum müdahale ekipleri ile koordinasyon Yerel acil durum müdahale yetkilileri - toplu olarak boşaltma ve trafiğin yönlendirme yetkisi Kullanılan her bir harici acil durum müdahale ekibinden alınan bilgiler şunları içermelidir: Adres, görüşülen kişinin adı, telefon numarası, hangi yolla görüşüldüğü, cevap süresi, acil durum kaynağının olanakları. Destek veya ikincil kaynaklara duyulan ihtiyaç, değerlendirmenin bir parçası olarak tanımlanacaktır. Bu bilgilerin toplanması ve doğrulanması ön planlama ve acil bir durumda koordinasyon için gerekmektedir. Ekiplerin adı, adresi ve telefon numarası Acil Durum Koordinasyon Temas Listesi'nde bulundurulacak ve bu liste şantiyeye, işletme aşaması için ise Santral Binasına asılacaktır. Acil durum kaynakları belirlendikten sonra tesis, olası acil durumlara verimli bir şekilde hazırlıklı olmak için bu kaynakları koordine edecektir. Asılan listede aşağıdakiler bulundurulmalıdır. Acil durum kaynakları ile ortaklaşa görüşmeler veya toplantılar, Yangın ve tıbbi acil durum müdahale kaynaklarına yapılacak düzenli kontrol turları, Yangın, tıbbi durum ve sınırlı alan kurtarma ekipleriyle eğitim toplantıları, acil durum tatbikatları veya simülasyonlar. 221

238 Eğer acil durum müdahale olanakları şantiyenin ihtiyaç duyduğu ölçüde yoksa, şantiye dahili kaynaklar ve dahili müdahale olanakları, yani yangın, tıbbi ve sızıntıya müdahale olanakları mutlaka, yaratılacaktır. 3. Müşteri / Çalışılan Tesisle Koordinasyon Acil durumlarda önemli (erken) uyarıların iletilmesini sağlamak için iletişim hatları oluşturulacaktır. Çalışılan tesis tarafından kullanılan alarm sistemi müdahale talimatları ile birlikte tüm personele şantiye uyum eğitiminin bir parçası olarak iletilecek ve bu hususta tatbikat yaptırılacaktır. Çalışılan tesisler aynı zamanda yangın müdahale, ilk yardım, sınırlı alandan kurtarma, sızıntıya müdahale ve acil durum korunağı gibi acil durum müdahale hizmetleri sağlayabilir. Çalışan tesisin bu hizmetleri sağlayabilmesinin bir değerlendirmesi yapılmalıdır. Acil durum hizmetlerinin ne zaman ve hangi koşullarda kullanılabileceğine ve acil durum olduğunda nasıl temasa geçileceğine dair anlaşmaya varılmalıdır. 4. Eğitim Tüm şantiye personeli şantiye özel acil durum prosedürleri konusunda eğitilecektir. Bu eğitim şantiyeye uyum eğitiminin bir parçası olmalı ve aşağıdaki alanları içermelidir: Uygulanmasına göre çalışılan tesiste kullanılan alarmlar ve acil durum iletişimleri kullanılacak yolları ve toplanma alanlarını içeren boşalma prosedürleri, Kaza raporlama prosedürleri, İlk yardım kitlerinin/malzemesinin yerleri ve ilk yardım sağlayacakların tanımlanması, Şantiyede kimyasal sızıntı raporlama prosedürleri. Şantiye Müdürü, şantiye personelinin hangi müdahale işlemlerini gerçekleştireceğini belirlemek için her bir acil durum müdahale prosedürlerini gözden geçirecektir. Belirli acil durum müdahale fonksiyonlarının gerektirdiği yoğun eğitimden dolayı şantiye müdahale ekiplerinin oluşturulması ve kullanılması sadece harici acil durum müdahale olanağı olmadığında düşünülecektir. Şantiye acil durum müdahale personel listesi tüm şantiye ilk yardım ekipleri, sızıntı müdahale ekipleri, sınırlı alan kurtarma ekiplerinin üyeleri ve varsa itfaiye için doldurulacaktır. Acil durum müdahale aktivitelerini gerçekleştirecek olan personel için ek eğitim gerekecek olup Acil durum müdahale personelinin eğitim gereklilikleri aşağıdakileri maddeleri içerecektir. İlk yardım ekibi: CPR, İlk Yardım eğitim kursu Kimyasal Sızıntı Müdahale Ekipleri: Tehlikeli kimyasal eğitimi İtfaiyeler: İtfaiye eğitim okullarında verilen eğitime eşdeğer bir eğitim, tazeleme eğitimleri her üç ayda bir yapılmalıdır. Yangın Söndürücülerin Kullanılması: Yangın söndürücülerin kullanılmasına ilişkin senelik tazeleme eğitimleri Sınırlı alanlardan Kurtarma: CPR ve ilk yardım eğitimleri, kişisel koruyucu donanımların kullanılması, kurtarma ekipmanlarının kullanılması ve sınırlı alandan kurtarmanın senede bir kez yapılması. Acil durum hazırlık tatbikatları, plan prosedürlerinin ve çalışanların eğitiminin verimliliğini değerlendirmek için yapılacaktır. Tatbikatlar senelik bazda yapılacaktır. Aşağıdakiler tatbikatların uygulanması için doğru yaklaşımlardır: Gerçek bir acil durumda beklenen alarm veya uyarı yöntemleri kullanılmalıdır. Tatbikat çalışanlarına haber verilmelidir. 222

239 Tatbikat mümkün olduğunca gerçek acil duruma yakın olmalıdır. En baştan sonuna kadar tatbikat prosedürlerine uyulmalıdır. Tatbikat, gerçek bir acil durumda müdahale edecek harici hizmetler veya temsilciler ile koordine edilmelidir. Tüm tatbikatlar tamamlandıklarında verimliliğini kontrol için belgelendirilecek, tatbikatın sonrasında, bulguların unutulmaması veya gözden kaçırılmaması için acil durum prosedürleri ivedili olarak incelenecektir. 5. Acil Durum Ekipleri Şantiyede acil durumlara etkili bir şekilde müdahale edebilmek için doğru ekipmanlar sürekli olarak bulundurulacaktır. Acil durum ekipmanlarının devamlı kullanıma hazır olmasını sağlamak için, üreticinin önerileri doğrultusunda koruyucu bakımı (denetim ve test) yapılacaktır. Ekipmanın mevcut olması ve doğru çalışıyor olmasını sağlamak için envanter tamamlanmak ve acil durum ekipmanları aylık bazda denetlenecektir. Değişen şantiye koşullarını yansıtmak için şantiyede bulunan acil durum ekipmanları periyodik olarak kontrol edilecektir. a. Alarm ve İletişim Sistemleri Şantiyede, personeli acil durumlardan veya bir boşaltmanın gerekli olduğundan haberdar etmek için alarm veya başka bir sisteme (Örn. Topluluğa hitap, sirenler, ışıklar vb.) ihtiyaç olacaktır. Boşaltmayı bildirme sistemi tüm personele tanıtılacak ve şantiyede başka amaçlar için kullanılan sinyallerden, uyarılardan, zillerden veya ışıklardan farklı olacaktır. İletişim sistemleri (Örn; telefon, radyo vb, sistemleri) genelde acil durum müdahale prosedürünün bir parçası olarak kullanılmalıdır. Ucuz bir megafon şantiyeye kurulacak devamlı bir alarm sistemine pratik bir alternatiftir. Tüm alarmlar ve iletişim ekipmanların doğru çalışmalarını sağlamak için gerekli şekilde periyodik olarak kontrol ve test edilecektir. b. Yangın Önleme ve Söndürme Ekipmanları Yangın söndürücüler kişilerin küçük boyuttaki yangınlara müdahalesini sağlayan taşınabilir söndürme ekipmanlarıdır. Yangın söndürücülerin kullanılacağı yerlerde bu birimlerin uygun seçimi, yerleşimi ve bakımını (denetim ve test) yapabilmek için uygun şartlar oluşturulmalıdır. Bu gereklilikleri yerine getirmek için aşağıdaki şartlara uyulacaktır. Seçim - Yangın söndürücüler işyeri tehlikelerinin sınıfına ve bunların şiddetine göre seçilecektir. Yangın sınıfları şunlardır: A Sınıfı - Sıradan yanıcılar, B Sınıfı -Yanıcı sıvılar, C Sınıfı - Yanıcı gazlar, D Sınıfı - Yanıcı metaller. Yangın söndürücünün büyüklüğü ve kapasitesi tehlikenin şiddetine göre belirlenecektir. Yerleşim - Yangın söndürücüler personelin ulaşabileceği bir yerde tanımlı olacaktır (örn. kolayca görülebilen yerlerde bulundurulmalıdır). Yangın söndürücüler yangın riskinin olduğu giriş alanlarına konulacak, ancak yangın durumunda ulaşılamayacak kadar yangın kaynağına yakın konulmayacaktır. Yangın riskinin olduğu büyük alanlarda, yangın söndürücüler hızlı müdahaleyi sağlamak için yangın kaynağının yaklaşık 15 metre yakınına konulacaktır. Yangın söndürücülerin yeri kolayca görülebilen işaretlerle belirtilecek ve 223

240 söndürücülere ulaşma park edilmiş araçlar veya depolanmış malzemelerle engellenmeyecektir. Bakım (Denetim ve Test) - Taşınabilir yangın söndürücüler aylık olarak basınç, aktivasyon piminin ve tutacakların fiziksel durumu ve kullanım durumlarını kontrol etmek için rahat geçiş açısından kontrol edilecektir. Yangın söndürücüler tiplerine göre tanımlanmış bir program çerçevesinde bakım kontrolü ve hidrostatik testten geçirilecektir. Eğitim - Yangın söndürücü kullanması olası tüm şantiye personeli, söndürücülerin kullanımı üzerine eğitilecektir. c. Sızıntıya Müdahale Yağ ve/veya kimyasal sızması/dökülmesi tehlikesi olan şantiyelerde kimyasal müdahale ekipmanı gereklidir. Şantiye eğer şantiye dışında bir kimyasal sızıntı müdahale hizmeti ile anlaşırsa, kimyasal müdahale ekipmanı alma, depolama ve bakma ihtiyacı azalacaktır. Ancak, yine de küçük yağ ve kimyasal sızıntılarına müdahale edebilmek için sınırlı miktarda kimyasal müdahale ekipmanı bulundurulmalıdır. Sık ihtiyaç duyulan kimyasal müdahale ekipmanları arasında aşağıdakiler sayılabilir: Yanıcı gaz göstergesi gibi izleme ve bulma araçları, Eldiven, solunum cihazı, ayakkabı ve kimyasallara karşı koruyucu giysiler gibi kişisel koruyucu donanımlar, Sızıntının yayılmasını önlemek için gider kapağı gibi engeller, Sızan kimyasalın veya atığın alınması için ince testere talaşı, kum, emici yastıklar veya diğer bulunabilen emici malzemeler, Hendek veya tenekelerde bulundurulan büyük miktarda sızan malzemeleri kaldırmak veya patlak tambur veya tanktan yavaş sızan geri kalan malzemeyi almak için vakum pompası, Sızan tamburları durdurmak için tank veya boru tıkaçları Atık malzemelerin depolandığı tamburlar ve hasarlı veya sızan atık tamburlarını kapamak için tamburlar gibi elden çıkarma ekipmanları. Katılar için üstü açık ve sıvılar için üstü kapalı tamburlar bulundurulacaktır. Sızıntıların emilmesi ya da bloke edilmesi için ekipman ulaşılabilecek noktalara yerleştirilecek ve ani kullanım için hazır bulundurulacaktır. Bu ekipmanların yerlerinde durduğundan emin olmak için periyodik kontroller yapılacaktır. 6. Acil Durum Prosedürleri a.boşaltmalar Aşağıda belirtilen gereklilikler acil bir durumda tüm personele haber verilmesini ve çalışma alanının düzgün bir şekilde boşaltılmasını sağlamak için yerine getirilecektir. Personele acil bir durum olduğunu bildirmek için alarm veya başka bir bildirim sistemi, Personelin çalışma alanını güvenli terk etmesini sağlamak için temiz geçiş yolları, Hızlı ve verimli bir boşaltma için uygun seyahat mesafeleri, Önceden belirlenmiş toplanma alanları. Toplanma alanları seçilirken şunlara dikkat edilecektir: 1) Kimyasal sızma veya yangın durumunda zehirli gaz veya dumana maruz kalmamak için tesis binalarından rüzgâra karşı oacak (uygun olduğu durumlarda), 2) Çalışma alanlarının ana geçiş yollarının yakınında olması, 224

241 3) Acil durum araçları geldiğinde tıkanıklığı ve karışıklığı önlemek için ana şantiye geçiş yollarından uzakta olması, 4) Toplanma alanı toplanan kişilere yetecek kadar büyük olmalıdır. Şantiye alanı boşaltıldıktan sonra, tüm bireylerin varlığı hemen ve doğru olarak sayılacak, her bir müteahhit ve taşeronun çalışanlarını çağırmaktan sorumlu bir bireyi olacaktır. Sayım tamamlandığında ana Müteahhit Şantiye Müdürü'ne, o yoksa ana Müteahhit Şantiye İş Güvenliği Temsilcisi'ne iletilecektir. Olmayan ve şantiye alanında sıkıştığına inanılan birisi varsa, bu bilgi hemen müdahale ekiplerine iletilecek, acil durum müdahale ekipleri kayıp kişileri arayacaktır; eğitimsiz ve korumasız çalışanlarını aramaya katılmak için iş alanına tekrar girmelerine izin verilecektir. b.yangınlar Yangınlar tüm çalışma alanını etkileyebilir, ancak birçok yangın da önlenebilir. Yangın önleme aktiviteleri olası yangın nedenlerini en aza indirmek veya ortadan kaldırmayı içerir. Şantiyedeki değişikliklerin göz önüne alınmasının sağlanması ve yangın önleme adımlarının atılması için bu kaynakların varlığının araştırılması proje boyunca yapılacaktır. Bu araştırmalar en az üç ayda bir yapılacaktır. Bir yangının belirlenmesinden sonra alarmı çalıştırmak, müdahale personeline haber vermek ve binayı terk etmek için prosedürler uygulanacaktır. Yeni başlayan yangınları fark eden çalışanlar hemen harici yangın departmanını bilgilendirecektir. Çalışanlar yeni başlayan bir yangını yangın söndürücü ile söndürebilirler, ancak söndürmek için özel ekipman ve eğitim gerektiren, duvarları veya binanın diğer yapılarını içeren daha büyük yangınları söndürmeye kalkmamalıdırlar. Çalışanlar sadece şu koşullar yerine getirildiğinde yangın söndürücü ile yangını söndürmeye kalkışmalıdırlar: (1) Yangın büyümeye devam ettiğinde açık bir çıkış varsa, (2) Yangın departmanı çağrıldığında veya çağrılmakta olduğunda, (3) Çalışan yangın söndürücüyü kullanma konusunda eğitilmiş olduğunda, (4) Yangın söndürücü çalışıyorsa. Bir çalışan tarafından yangın söndürücü ile söndürülemeyecek olan yangınlar harici yangın departmanı tarafından söndürülecektir. Genel bir kural olarak, şantiyeye 15 dakika içerisinde ulaşılabilecek bir yangın departmanı yoksa, şantiyenin itfaiyesi olmalı ya da bir itfaiye ile karşılıklı yardım anlaşmaları sonucunda ulaşabilmelidir. c.tıbbi Acil Durumlar Yakında revir, sağlık ocağı, klinik veya hastane olmadığı durumlarda tüm tesislerde temel ilk yardım gereçleri bulundurulmalı ve ilk yardım ve kalp masajı yapmak için eğitilmiş olan bir çalışan bulunmalıdır (Yardım Yönetmeliği'ne göre her on kişiden en az biri temel ilkyardım eğitimi almalıdır!). Tüm yerlerde, özellikle kabul edilemeyen müdahale süreleri olanlarda, her vardiyada ilk yardımı ve kalp masajını yönetmek üzere iki kişi bulundurulacaktır. Şantiye personeli ilk yardım sağlamak üzere eğitilmiş ve bununla sorumluysa, uygun kişisel koruma ekipmanları ve kanla bulaşan hastalıklara karşı konuma önlemleri sağlanacaktır. Proje alanı ve yakın çevresindeki tıbbi hizmet olanakları değerlendirilecektir. Bunlar, ambulans/acil tıbbi hizmetleri, klinikleri, hastane yakınlığını, sürekli açık acil durum odalarını, yoğun bakım, yanık ünitesi, vb. gibi özel hizmetleri içerir. Ayrıca, tıp tesisinin sokak adresi, telefon numarası, nasıl ulaşılacağı (ve / veya harita) inşaat aşamsaında Şantiye Binasına, işletme aşamasında ise Santral Binasına asılacak veya hazır bulundurulacaktır. Bu hizmetin 225

242 hemen kullanılıp kullanılmayacağını bilmek için her bir harici tıbbi müdahale ekibinin müdahale veya ulaşma süresi önemle incelenecektir. d. Kimyasal ve Yağ Sızıntıları Kimyasal veya başka bir sızıntıya müdahale çok farklı olabilir ve çeşitli kuralların gerekliliklerini içerebilir. Müdahaleler ve bunların prosedürleri, sızan malzemelerin yapısına ve miktarına da bağlıdır. Gerekli olan sızıntıya müdahale olanaklarının seviyesinin belirlenebilmesi için, önce sahada hangi kimyasalların ve ne miktarda bulundukları belirlenecektir. Her bir kimyasalların yarattığı tehlikelerin belirlenmesinde malzeme güvenlik bilgi formları (MGBF/MSDS) ve kimyasalın etiketleri kullanılacaktır. Tesis, kimyasal müdahale planlamasını yapabilmek için hangi kimyasalların acil durum oluşturabileceğini belirleyecek kimyasal tehlike bilgisi kullanılacaktır. Genelde, toplu olarak depolanan, yanıcı (örn. Çözücüler, benzin) zehirli, aşındırıcı, patlayıcı veya radyoaktif kimyasallar üzerine yoğunlaşılacaktır. Kimyasal tehlikeler ve olası etkileri belirlendikten sonra, bu olayların gerçekleşmesini kontrol edecek önlemler alınacaktır. Şantiye, kimyasal tehlike durumlarına müdahale hizmeti sağlamaya ve/veya dış müdahale hizmetlerinin kullanılmasını değerlendirmelidir. Tesisin bir olaya müdahale edemediği durumlar veya ek destek hizmetlerinin gerektiği durumlarda harici müdahale hizmetleri tercih edilmelidir. Bu hizmetler yerel yangın departmanı, tehlikeli malzeme ekiplerini veya olduğunda kimyasal müdahale birimlerini içerebilir ve sızan veya dökülen kimyasala bağlı olarak uygun süre içerisinde müdahale edilebilmelidir. Şantiyede müdahale ekibinin oluşturulabilmesi için gereken yoğun eğitim ve ekipman gereklilikleri nedeniyle personel tarafından sadece küçük sızıntılara müdahale edebilecektir. Küçük sızıntı, o alanda çalışan personel tarafından kontrol edilebilecek veya sağlık veya güvenlik tehlikesi arz etmeyen bir olay olarak tanımlanabilecektir. Sızıntı veya dökülmelerde ne zaman harici acil durum müdahale hizmeti kullanılacağının belirlenmesinde, sızıntının büyüklüğü ve dökülen malzemenin yapısı temel olarak ele alınacaktır. Yağ veya kimyasallar sızdığında aşağıdaki önlemler uygun şekilde alınacaktır: Şantiye yönetimi ve kontrolü, alanın izole edilmesini ve uygun kişisel koruma ekipmanı kullanan müdahale personeli dışındaki kimselerin girmesini yasaklamayı içerir. Malzemenin tanımı, malzeme tipi, dökülen malzemenin hacmi ve malzemenin nereye döküldüğünü (örneğin yere, toprağa veya giderlere dökülmek) içerir. Tehlike ve risk değerlendirmesi, malzeme güvenlik bilgi formuna danışılarak belirlenebilir. Kişisel koruma donanımlarının ve elbiselerinin seçilmesi, malzeme ve risklerin tanımına bağlı olarak müdahale aktiviteleri için gerekli kişisel koruma donanımları belirlenmelidir. Dökülen malzemelerin kontrolü, sızan maddelere bağlı olarak çeşitli şekillerde yapılabilir. Bu, vanaların kapatılması, tankların basınçlarının düşürülmesi, ürünün transferi, kaçağın kaynağının yamanması veya tıkanması veya sızan malzemenin emilmesi, kaldırılması için emici malzemelerin kullanılmasını içerebilir. Arıtma, dökülen malzemenin ekipman ve malzemelerden ve müdahale personeli tarafından giyilen kişisel koruma donanımlarından temizlenmesi sürecidir. 226

243 Sonuç, olayın gerekli şekilde yasal belgelenmesini, eleştirilerini ve olayın izlenmesini içerir. Bazı malzemelerin dökülmesi gruplara, İş Güvenliği'ne raporlanmalıdır. e. Havaya Bağlı Acil Durumlar Proje şantiyelerini etkileyebilecek havaya bağlı acil durumlar kasırga veya tayfun, hortum, sel veya şiddetli fırtınalardır. Bu olaylardan birinin olması olasılığını değerlendirmek için yerel hava durumu istasyonu (meteoroloji) ile temasa geçilmelidir. Kasırga veya Tayfunlar tropik çok şiddetli fırtınalardır. Beraberinde şiddetli yağmur, sahillerde fırtınadan oluşan büyük dalgalar getirir ve hortumlara neden olabilir. Kasırga veya tayfunlara maruz olan şantiyeler müdahale prosedürlerini oluştururken çeşitli noktalara değinmelidirler: Erken uyarı ve doğru fırtına takibi çok önemlidir ve şantiyeye, şiddetli fırtınaların rotası ile ilgili olarak radyo veya televizyon vasıtası ile hava durumu bilgilerine ulaşılabilmelidir. Toplumun bölgeyi boşaltmasını planlayan yerel acil durum yönetim organizasyonları ile koordinasyon da gerekli olabilir. Yeterli uyarı verildiğinde, şantiye dışındaki ekipmanları ve yapıları korumalıdır. Şantiye aynı zamanda, kayıt ve bilgisayarların sahada güvenli bir şekilde saklanıp saklanmayacağını veya daha güvenli bir mekana nakledilmesinin gerekip gerekmediğini belirlemelidir. Boşaltma kararı verildiğinde, şantiye personeli sahayı terk edecek ve güvenli bir mekana gönderilecektir. Acil durumun ardından, görevli personel şantiyeye dönmenin uygun olup olmadığını belirleyecek ve işe başlamadan önce, iskele ve platformlar ve vinç gibi ekipmanlar da dahil olmak üzere tüm yapılar kontrol edilecektir. Birçok şantiye yoğun kar, buz, şiddetli rüzgar, donu beraberinde getiren ve yolların kapanması, yapısal hasar veya elektrik kesintilerine neden olan şiddetli fırtınalara maruz kalabilir. Şiddetli fırtına beklenen sahalarda aşağıdakiler uygulanacaktır: Değişen hava koşullarının farkında olunmalı ve çalışanların erken serbest bırakılabilmesi için gerekli prosedürler var olmalıdır. Ayrıca sahada kalan çalışanları korumak için sığınak sağlanmalıdır. Acil durumun ardından hasar tamir edilmeli, otoparklardan, yollardan, yürüme yollarından, platformlardan, iskelelerden buz temizlenmelidir. Sel: Seller en çok görülen ve yaygın olan doğal afetlerin arasındadır ve birçok yerde kış karlarının erimesinden, bahar yağmurlarından ve şiddetli fırtınalardan sonra bir derece sel görülebilir. Birçok sel, yavaş yavaş birkaç günde oluşur, ancak çok yoğun fırtınalarda oluşabilen ani seller dakikalar içine oluşabilir. Şantiyenin sele maruz olup olmadığını belirlemek için: (1) Bölgedeki sellerin tarihçesi, kaynaklara, nehirlere veya barajlara göre bölgenin yüksekliği göz önüne alınmalı veya yerel acil durum yönetim organizasyonları ile temasa geçilmelidir. (2) Şantiyede sele karşı önlemler alınmalı ve sele müdahale prosedürleri oluşturulmalıdır. Şantiye sele müdahale prosedürleri şu noktalara değinmelidir: Şantiye sel uyanlarını nasıl takip edeceğini, 227

244 Yapılanların toplumun acil durum planıyla nasıl koordine edileceği, Personel toplumun boşalma yollarını ve nerede daha yüksek bir zemin bulunabileceğini bilmelidir. Uyarı ve boşaltma prosedürleri oluşturulmalı ve nakliyeye ihtiyaç duyan personele yardımı içermelidir. Acil sele karşı önlemlerin uygulanması için prosedürler, Taşınabilir malzemelerin daha yüksek bir yere taşınma prosedürleri, Su seviyesi düştüğünde hasar belirlenmeli ve tamir edilmelidir. Sele maruz kalan kazı malzemeleri son derece dengesizdir. Bir kazı çalışmasına başlamadan önce toprak tekrar test edilmeli ve eğim sistemleri kontrol edilmeli ve düzeltilmelidir. Depremler: Depremler bir anda ve uyarı olmaksızın olur. Binalara ciddi hasar verebilir, kamu hizmetlerine ve iletişime zarar verebilir, toprak kaymalarına, ani sellere ve yangınlara yol açabilir. Depremlerde, aydınlatma armatürleri, tavan ve parçalar gibi düşen nesneler büyük bir tehlike oluşabilir. Eğer şantiyenin depremlerden etkilenme olasılığı varsa, ilgili riskleri en aza indirmek için gerekli önlemler alınmalıdır: Yeni yapılarda veya büyük tadilatlarda yerel veya yasal güvenlik kurallarına uyulmalı, uygun tavsiyeleri almak için yapı (inşaat) mühendislerine şantiyeyi incelemesi için danışılmalıdır. İkincil acil durumlara neden olabilecek kritik süreçlere (elektrik, basınçlı borular ve tanklar, yangın ve soğutma su sistemleri, elektrik devreleri, hidrolik hatlar) ve iletişim sistemlerine gelebilecek olası hasarlar değerlendirilmelidir. Malzemenin düşmesi, akması veya kırılmasından kaynaklanan hasarlar, ağır malzemelerin alçak raflarda veya yerde tutulması, masa üstü ekipmanlar, aydınlatma armatürleri, büyük ekipmanların ve ağır makinelerin yere veya duvara bağlanması ile en aza indirgenmelidir. Çalışanların hayatlarını emniyete almak için tatbikatlar ve eğitim özellikle çok önemlidir. Çünkü depremler çok az veya hiç uyarı olmadan gerçekleşir ve deprem sona erene kadar bir müdahale koordine edilemez. Çalışanların eğitiminde masa gibi sağlam bir mobilyanın altına saklanmaları veya bir iç duvara yaslanmaları öğretilmelidir. Dışarıdalar ise, binalardan, sokak lambalarından ve kuvvet hatlarından uzak bir açık alana gitmelidirler. Depremin ardından müdahale prosedürüne başlanmalıdır. Bunlar; bir boşaltmanın gerekli olup olmadığının belirlenmesini de içerir. Bir boşaltma söz konusu ise, alarmlar çalıştırılmalı ve personel planda önceden belirlenmiş bölgelere gitmelidir. Eğer sayım sonucunda eksik personel varsa, kayıp kişiyi aramak için müdahale personeline bilgi verilmelidir. Şantiyedeki hasar belirlenmeli ve tamir edilmelidir. İşe başlamadan önce, iskele ve platformlar ve vinç gibi ekipmanlar da dahil olmak üzere tüm yapılar kontrol edilmelidir. 228

245 f. Sınırlı Alandan Kurtarma Personelin sınırlı alana girdikleri şantiyelerde, acil durumda içeridekilerin kurtarılabilmesi için prosedürler uygulanmalıdır. Sınırlı alandan kurtarma sadece sınırlı alandan kurtarma konusunda eğitilmiş ve uygun kişisel koruma donanımları olan personel tarafından yapılabilir. Sınırlı alandan kurtarma için düzenlemeler yerel yangın departmanı gibi harici gruplar tarafından yapılabilir. Harici hizmetler, etkili bir kurtarma için yeterli sürede gelebilmelidir ve kurtarma için uygun şekilde donanmış olmalıdır. Her iki durumda da Sınırlı Alan Kurtarma Ekibi sınırlı alana herhangi bir giriş yapılmadan önce oluşturulmalıdır. Ayrıca, tıbbi yardım da gerekli şekilde sağlanmalıdır. g. Kazı Malzemesi Çöküşünden Kurtarma Personelin çöken bir kazı toprağının altında kalması durumunda yerel yangın departmanı, sivil savunma müdürlükleri gibi acil durum tıbbi ve kurtarma hizmetleri ile hemen temasa geçilmelidir. Kazı toprağı çökmeye devam edebileceğinden, şantiye personelinin kazı alanına girmesi yasaklanacaktır. Mekanizma ekipmanlar, ek yaralanmalar olabileceğinden, kurtarma için kullanılmayacaktır. h. Yüksekten Kurtarma Personelin asansörde, platformda, yüksekteki çalışma alanlarında, iskelelerde kalması durumunda veya bir düşme sonucu yüksekten kurtarma gerekebilir. Yüksekten kurtarmanın gerekli olduğu durumlarda, kurtarmayı gerçekleştirmek üzere yangın departmanı ile iletişim kurulmalıdır. Kurtarma ekiplerinin uygun müdahale ekipleri ile gelmesini sağlamak için kurtarma ekibi arandığı zaman personelin kalmış olduğu yer ve yükseklik açıkça belirtilmelidir. Personele güvenli bir merdiven kullanılarak ulaşılabiliyorsa sahada kurtarma gerçekleştirilebilir. Personelin dengesiz ekipmandan kurtarılması veya merdivenle ulaşılması olası olmadığında kurtarma işlemi gerçekleştirilmeyecektir. Yaralanmış olan veya şoktaki çalışanlar ve kurtarıcıların daha fazla yaralanmaması için, sadece harici kurtarma ekipleri tararından kurtarılacaktır. i.sivil Problemler Bomba tehditleri, sabotaj ve grev gibi sivil problemler önceden çok az bir uyarı ile gerçekleşirler ve çalışanların güvenliğini ciddi biçimde tehdit ederler. Bu gibi durumlara boşaltma gibi müdahalelere bir yangın veya doğal afete müdahale ile benzer olabilir. Sivil problemler sorumlulukları da etkileyen özel şartları da içinde barındırır. Örneğin, iletişimin kesilmesi veya alarm sistemleri çalışanları uyarma için alternatif prosedürler gerektirebilir. Bu gibi durumlara uygun müdahale ön planlama ve prosedürlerin çalışanlara iletilmesini ve yerel polis/jandarma ve acil durum hizmetleri ile koordinasyonu gerektirir. Sivil bir problem veya saldırı gibi güvenlik tehditleri olduğunda, hemen yerel polis/jandarma teşkilatına haber verilecektir. Olası şiddet kullanabilecek personelle ilgilenmek polis/jandarma gelmediği sürece güvenlik elemanları da dahil olmak üzere kimse tarafından yapılmayacaktır. Şantiyeye tehdit telefonları geldiğinde aşağıdaki adımlar uygulanmalıdır. Telefonu açan kişi sakinliğini korumalı ve mümkün olduğu kadar çok bilgi almaya çalışmalıdır. Toplanan bilgiler yazılmalıdır. Tehdit ve rahatsız edici bir telefondan sonra telefonu açan kişi hemen şantiye müdürüne ve polis/jandarma teşkilatına haber vermelidir. Şantiye müdürü tarafından talimat verilmediği sürece bu görüşme kimseye anlatılmamalıdır. 229

246 7. Olay Sonrası a. Raporlama Çalışanları yaralandıkları tüm olaylar, yangınlar, patlamalar, maddi hasarlar, yağ veya kimyasal sızıntıları ve önemli kazaya yakın olaylar ana Müteahhit İş Güvenliği Uzmanına/Müdürüne raporlanacaktır. b. Basınla İlişkiler Acil durumların medya/halkla ilişkiler departmanı aşağıdakileri başarmalıdır: Tesiste basın ile ilişkilerden sorumlu bir kişinin atanması ve basınla tüm temasların bu kişi tarafından yürütülmesi, bu kişiye basınla ilişki eğitimi verilmelidir. Yazılı veya sözlü açıklamalarda şantiye basın sorumlusuna yardımcı olmak üzere yardımcı basın görevlisi atanmalıdır. Tüm açıklamalar şantiye müdürü tarafından yapılmalı veya onaylanmalıdır. Basının şantiyeye girişini kontrol altına almak için prosedür oluşturulması. Genelde, bir olay devam ederken, müdahale ekipleri dışında kimsenin sahaya girmesine izin verilmemelidir. Çalışanlar ve çalışanların ailelerinin talepleriyle ilgilenmek için prosedür oluşturmak, Acil durum ihtiyaçlarını ve mevcut durumu bildirmek için basını etkili bir biçimde kullanmayı sağlayacak prosedürleri geliştirmek, Acil durum sonrası çalışanlar veya toplumdan gelen endişeleri veya taleplerle ilgilenecek prosedürleri oluşturmak, Toplumdan veya acil durum yetkililerinden kimyasal veya duman zehirlenmesi ile ilgili sorulan ele alma prosedürlerini oluşturmak. "Şantiye Acil durum HazırlıkPlanı(mı) okudum ve anladım" üst başlıklı bir formla (bu form da; Müteahhiti / Bölümü, Adı-Soyadı, çalıştığı yer, imza ve tarih de olmalı) tüm çalışanlara iletilmesi sağlanmalıdır. 230

247 Yukarıda anlatılanlar ışığında aşağıda bazı iş güvenliği ve acil durum işaret ve işaretçileri verilmiştir: Şekil- 82. İş Güvenliği İşaretçi ve Levhaları V Diğer özellikler. Bölüm V. kapsamında bu bölümde anlatılacak başka bir özellik bulunmamaktadır. 231

248 V.2. Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler, V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, üretilecek enerji miktarı, kapasiteleri, santrallerin çalışma saatleri, proje debilerinin sağlanamadığı durumlarda ne yapılacağı, üretilecek enerjinin ulusal sisteme aktarımı ile yapılacak işlemler, Şalt sahası bakımı için yapılacak işlemler, atıkların ne şekilde bertaraf edileceği, Hezil çayı üzerinde işletilmesi planlanan proje kapsamında enerji üretimi amacıyla su gücünden faydalanılacaktır. Bu kapsamda, projede bulunan ünitelere ait plan ve kesitler Ek- 19 da, ünitelerin karakteristik özellikleri aşağıda verilmiştir. HİDROLOJİ Yağış Alanı : km 2 Yıllık Ortalama Doğal Akım : hm 3 (Mevcut Durum) : hm 3 (Memba Gelişmeli Durum). Mevcut Durum Proje Taşkın Debileri (Q 2 ) : m 3 /sn (Q 5 ) : m 3 /sn (Q 10 ) (Q 25 ) : m 3 /sn : m 3 /sn (Q 50 ) : m 3 /sn (Q 100 ) : m 3 /sn (Q kat ) : m 3 /sn (Yağmur+Kar) Memba Gelişmeli Durum Proje Taşkın Debileri (Q 2 ) : m 3 /sn (Q 5 ) : m 3 /sn (Q 10 ) : m 3 /sn (Q 25 ) : m 3 /sn (Q 50 ) : m 3 /sn (Q 100 ) : m 3 /sn (Q kat ) : m 3 /sn (Yağmur+Kar) BARAJ GÖLÜ Maksimum Su Kotu : m Minimum Su Seviyesi : m Toplam Depolama Hacmi : hm 3 Aktif Hacim : hm 3 Ölü Hacim : hm 3 BARAJ GÖVDESİ Tipi : Katı Dolgu Baraj (Hardfill) Talveg Kotu : m Kret Kotu : m Talvegden yükseklik : m Gövde Sugelim (Memba) şev eğimi : 0.7/1 (yatay/düşey) Gövde Sugidim (Mansap) şev eğimi : 0.7/1 (yatay/düşey) Kret Uzunluğu : 105,00 m Kret Genişliği : m Toplam Gövde Hacmi : ,0 m 3 232

249 -Balık Geçidi Balık Geçitleri, akarsularda yaşayan balıkların su tutma yapısı membasından mansabına ya da mansaptan membaya geçmelerini sağlayan geçit olarak tanımlanmakta olup akarsulardaki canlı hayatın devamlılığının sağlanması amacıyla regülatör, bent, baraj gibi tesislere kurularak su ve su canlıları için geçiş yolu oluşturan yapılar olarak bilinmektedir. İşletme sahası içerisinde bulunan balık türlerinin geçişine uygun ortam oluşturulması amacıyla 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu Akarsularda Engellemeler Yapılması Yasağı başlığı Madde 22 ye göre: Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığının müsaadesi alınmadan akarsularda su ürünlerinin geçmesine veya yetişmesine engel olacak şekilde ağlar kurulması, bent, çit ve benzeri engeller yapılması yasaktır. Akarsular üzerinde kurulmuş ve kurulacak olan baraj ve regülatör gibi tesislerde su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması mecburidir. denilmiştir. Bu hususta 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu nun 22. Maddesi gereği proje kapsamındaki baraj yapısında su hayatı canlılarının geçmesi amacıyla projeye uygun balık geçidi yapılacaktır. Tasarlanacak balık geçidi proje kapsamında tespit edilmiş balık türlerinin kolayca geçebileceği ölçülerde oluşturulacak olup çalışır duruma geldiğinde içleri tam su dolu ve bölmelerinin üzerinden taşıracak şekilde sürekli akışının sağlanacağı şekilde işletilecektir. Balık Geçidi Balık Giriş veya Su Çıkış Yapısı: Balıkların geçide girdiği, akarsuyun geçidi terk ettiği ve genelde kapak bulunmayan ve en düşük kotta yer alan uç yapısıdır. Bu yapının bir bölümü su içerisinde batıktır. Burada balığın rahatça girişinin sağlanması bakımından su hızının düşük, türbülansların az olacağı şekilde yapılacaktır. Nehir genişliği 50 m den az olduğundan tek balık geçidi inşa edilecektir. Ayrıca giriş kısmında balıkların kanala girişini sağlamak için su şırıltısını oluşturmak üzere boru ile çağırma suyu bırakılacaktır. Balık Geçidi Perdeleri ve Bölmeleri: Balık geçidi havuzlarını birbirinden ayıran betondan yapılmış bölmelerdir. Bölme ya da perdeler üzerinde balığın geçmesine uygun açıklıklar veya yarıklar bulunur. Bu açıklıkların tipine göre balık geçitleri isimlendirilir. Perdeler suyun hızını azaltır, türbülansları önler ve balığın perde gerisinde nispeten akıntının az olduğu yerde dinlenmesini sağlar. Balık perde gerisinde türlere göre değişiklik göstermekle beraber sn ile 2-4 dakikaya varan süreler içerisinde dinlenirler. Daha sonra ani bir atakla perdedeki delik veya yarıktan geçerek bir sonraki bölme gerisinde ve havuzun nispeten durgun bir köşesinde dinlenirler. 233

250 (Kaynak: Şekil- 83. Membaya Doğru Hareket Eden Balıklar, Bentle Kıyı Arasındaki Dar Açılı Bölgede Balık Geçidinin Oluşturulması (Örnek Olarak sunulmuştur). (Kaynak: Şekil- 84. Balık Geçidi Girişindeki Çağırma Akıntısını Artırmak Maksadıyla Geçidin İlk Havuzunun Mansabındaki Ön Odaya Yan Geçit Hattı -Balık Asansörü Baraj gövdesi yüksekliği nedeniyle klasik havuzlu balık geçitlerinin uygun olmaması durumu göz önüne alınarak sucul canlıların memba ve mansab hareketlerini sağlayabilmek için balık asansörleri de değerlendirilmiştir. 234

251 Balık asansörlerinde taşıma vasıtası olarak bir tekne kullanılır. Bu tekneye açılıp kapanabilen bir boşaltma kapağı takılabilir veya tekne eğilerek boşaltılabilir. Tekne aşağı konumdayken, tabanın içerisine gömülür. Balıkların bir kılavuz akıntı ile balık asansörüne doğru çağrılması gerekir. Ayrıca asansörün önüne yerleştirilen katlanabilir sürgülü ızgara kapak, balıkları asansöre, oradan da taşıma teknesine doğru yönlendirmeye yardımcı olur. Asansörün alttaki kapağı düzenli aralıklarla kapanır. Tekneye toplanan balıklar buradan hiçbir yere gidemez ve yukarı çıkan tekne ile membaya taşınır. Tekne ile üst su kotu arasında su sızdırmaz bir bağlantı yapılabilir ya da tekne, membadaki giriş ağzına doğrudan boşaltılır. Teknedeki su ile balıklar üst kanala ulaşır; yine burada da belirgin bir çağırma akıntısının olması gerekir. Asansörün çalışma düzeni, göç zamanlarına göre belirlenmekte olup genellikle otomatik olarak çalışır. (Kaynak: Balık Geçitleri Tasarım, Boyutlandırma ve İzleme, DSİ-2009) Şekil- 85. Balık Asansörü Yapısının Şematik Gösterilişi ve Çalışma Prensibi 235

252 (Kaynak: Balık Geçitleri Tasarım, Boyutlandırma ve İzleme, DSİ-2009) Şekil- 86. Balık Asansörü Örnek Görüntüsü (Dordogne Nehri, Fransa) Elektrik üretimi için türbinlenecek sular aynı miktarda ve kailtede Hezil Çayına geri bırakılacaktır. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından düzenlenen 4628 sayılı kanun kapsamında HES Projeleri için DSİ Genel Müdürlüğü ile ortaklaşa çalışılmakta olup projeler kapsamında yapılan her tür çalışmada söz konusu kurum kararları birlikte değerlendirilmektedir. Bu hususta, üretilecek enerji için EPDK, baraj/regülatör yapısında yapılacak her tür inşaat içinse DSİ Genel Müdürlüğü görev ve yetkileri arasındadır. Balık geçitleri kapsamında yapılacak çalışmalar ve onay iş ve işlemleri 06/09/2010 tarihinde DSİ Genel Müdürlüğü tarafından 2010/16 sayılı genelge ile Bölge Müdürlüklerine devredilmiştir. Balık geçitleri ile ilgili tüm iş ve işlemler kamu kurumlarınca koordineli olarak gerçekleştirilecektir. Derivasyon Tüneli ve Batardolar Hezil Barajı derivasyon tüneli akışa göre sol yakada teşkil edilmiştir. Tasarımı m 3 /sn lik debiye göre yapılmış olup tünel çapı Ø=6.00 m dir. Derivasyon tüneli giriş kotu m, çıkış kotu ise m olarak belirlenmiştir. Memba ve mansap batardosu baraj gövdesiyle aynı olacak şekilde katı dolgu tipinde seçilmiştir. Memba batardosu kret kotu m kret genişliği ise 8.00 m olup talvegden m yüksekliktedir. Mansap batardosunun kret kotu m, genişliği ise 8.00 m dir. Mansap batardosu talvegden m yükseklikte olacak şekilde tasarlanmıştır. 236

253 Derivasyon tüneli, memba ve mansap batardoları karakteristikleri aşağıda verilmiştir. DERİVASYON TÜNELİ Tipi Yeri Derivasyon Tüneli Çapı Derivasyon Tüneli Et Kalınlığı Derivasyon Tüneli Uzunluğu Derivasyon Tüneli Tasarım Debisi Derivasyon Tüneli Giriş Kotu Derivasyon Tüneli Çıkış Kotu Derivasyon Tüneli Eğimi :Dairesel Kesitli Tünel : Sol Sahil : Ø 6.00 m : 0.50 m : 250,0 m : m 3 /sn : m : m : 0,008 m/m BATARDOLAR Memba Batardosu Tipi Memba Batardosu Kret Kotu Memba Batardosu Talveg Kotu Gövde Memba Şev Eğimi Gövde Mansap Şev Eğimi Kret Genişliği Kret Uzunluğu Mansap Batardosu Tipi Mansap Batardosu Kret Kotu Mansap Batardosu Talveg Kotu Gövde Memba Şev Eğimi Gövde Mansap Şev Eğimi Kret Genişliği Kret Uzunluğu : Katı Dolgu (Hardfill) : m : m : 0.7/1 (yatay/düşey) : 0.7/1 (yatay/düşey) : 8.00 m : m : Katı Dolgu (Hardfill) : m : m : 0.7/1 (yatay/düşey) : 0.7/1 (yatay/düşey) : 8.00 m : m Dolusavak Dolusavak yapısı baraj gövdesi üzerinde teşkil edilmiştir. Dolusavak tasarım debisi olarak Q kat : m 3 /sn alınmıştır. Dolusavak yapısı Hezil Çayı nın taşkın karakterli olmasından dolayı karşıdan alışlı ve kapaklı olarak tasarlanmıştır. Dolusavak boşaltım kanalına iletilen sular bir sıçratma ucu yapısı ile ırmak tabanına boşaltılmaktadır. Dolusavak 4 kapaklı olarak projelendirilmiş olup net genişliği m seçilmiştir. DOLUSAVAK Tipi Yeri Eşik Kret Kotu Eşik Uzunluğu Boşaltım Kanalı Genişliği Enerji Kırıcı Tipi Dolusavak Tasarım Debisi Kapak Boyutlar Kapak Sayısı Su Yükü (h o ) : Radyal Kapaklı : Gövde üzeri : m : m (ayaklar hariç) : m : Sıçratma Ucu : m 3 /sn : 10.00x11.00 m (en x boy) : 4 adet : 8.00 m 237

254 Hezil II HES Sualma Yapıları İletim Tüneli ve Yükleme Havuzu Çayın sol yakasında m kuyruk suyu kotunda yapılacak olan santralden çevrilecek su Hezil II HES e kadar giden 3950 m uzunluğunda bir iletim tüneli yapılacaktır. Dairesel kesitli tünelin çapı Ø=6.00 m olup kazıda da dairesel biçimindedir. Tünelin et kalınlığı 0.50 m olarak hesaplanmıştır. İLETİM TÜNELİ Tipi Yeri Tüneli Çapı Tünel Et Kalınlığı Tünel Uzunluğu Tünel Tasarım Debisi : Dairesel Kesitli Tünel : Sol Sahil : Ø6.00 m : 0.50 m : 4125,00 m : m3/sn Hezil I HES Cebri Boru Baraj gölünden alınacak su cebri boruyla santrale verilecektir. Cebri boru 3 adet branşmana ayrılmaktadır. Yapılan bu hesaplamalar neticesinde branşman et kalınlığı 12 mm ve çapı Ø3000 mm olarak projelendirilmiştir. CEBRİ BORU Branşman Adedi Branşman Çapı Branşman Et Kalınlığı : 3 Adet : Ø 3000 mm :12 mm Hezil I HES Santral Binası ve Kuyruk Suyu Kanalı Hezil HES, Hezil Çayı nın sol sahilinde yer almakta ve 3 adet düşey eksenli Francis türbiniyle donatılmıştır. Santral boyutları x m, santral yüksekliği ise ~ m dir. Santralden türbinlenen sular kısa bir kuyruk suyu kanalından sonra çevirme yapısıyla Hezil II HES iletim tüneline alınacaktır. Santral kuyruk suyu kotu m dir. Hezil HES ait karakteristik bilgiler aşağıda verilmiştir. Hezil HES Türbin Tipi Ünite Gücü ve Adedi Adedi : 3 Adet Tipi : Düşey eksenli, Francis türbini Normal gücü : MW (Toplam MW) Tasarım debisi : m 3 /sn (Toplam m 3 /sn) Ortalama Net Düşü : 94,0 m Senkron hızı : 375 d/dak Verimi : 0.93 Hezil HES Generatör Tipi ve Kapasitesi Adedi Tipi : 3 Adet : Düşey eksenli senkron generatör 238

255 Çalışma şekli : Devamlı Normal gücü : 22 MVA Uç gerilimi : 11 kv Güç faktörü : 0.85 (endüktif) Frekansı : 50 Hz Dönüş hızı : 375 d/dak Tahrik Şekli : Francis tipi türbin miline direkt akuple İkaz Şekli : Statik Kısa devre oranı : 1 den büyük İzolasyon Sınıfı : F Verimi : 0.98 Hezil HES Transformatör Adedi ve Tipi Ünite Transformatörleri Adedi : 3 Adet Tipi : Harici tip, üç fazlı, yağ izoleli Normal gücü : 22 MVA Anma gerilimi : 11/154 kv Frekansı : 50 Hz Bağlantı gurubu : YNd5 Soğutma şekli : ONAF Nötr Bağlantısı : Doğrudan Topraklı Verimi : 0.99 İç İhtiyaç Transformatörleri Adedi : 2 Adet Normal gücü : 630 kva Anma gerilimi : 11/0.4 kv Frekansı : 50 Hz Bağlantı gurubu : Dyn5 Soğutma şekli : AN Nötr bağlantısı : Doğrudan topraklı Acil İhtiyaç Dizel-Generatör Grubu: Adedi : 1 adet Tipi : Dört zamanlı düşey silindirli Normal gücü : Deniz seviyesinde 300 kva Anma gerilimi : 400/231 V Frekansı : 50 Hz Güç faktörü : 0.8 (endüktif) Devir sayısı : 1500 d/d Soğutma şekli : Radyatör, kapalı devre su soğutmalı İkaz şekli : Döner diyotlu ikaz Hezil HES Şalt Sahası ve Enerji İletimi Hezil HES de senkron generatörlerden 13.8 kv gerilim seviyesinde üretilen enerji, ünite transformatörleri vasıtası ile 154 kv gerilim seviyesine yükseltildikten sonra 154 kv şalt sahasına aktarılmakta, buradan 5 km de Hezil II HES le birlikte ulusal şebekeye aktarılmaktadır. Santral şalt sahasının 3giriş, bir bara bağlama, 1 yedek olmak üzere 2 hat çıkışından teşekkül eden toplam 6 bölmeli açık şalt sahası olarak yapılması düşünülmüştür. 239

256 Hezil I Hidroelektrik Santrali ünitelerinin Ulusal Elektrik Sistemi ile paralele girmesi, Hezil I HES 154 kv şalt sahasındaki ünite fider kesicileri üzerinden yapılacaktır. Diğer bir deyimle Hezil HES 154 kv barası, senkronizasyon cihazı (25) ile ünite kesicileri üzerinden otomatik veya elle paralele alınacaktır. Bu amaçla ünite kesicilerden önce ve 154 kv şalt baralarına uygun büyüklükte gerilim ölçü transformatörleri konularak senkronizasyon için çıkışlar alınmıştır. Hezil HES ve şalt sahası kontrol koruma ve ölçme sistemi olarak teknolojik yenilikler takip edilerek, merkezi kontrol odasında bilgisayarlı kontrol ve izleme sistemi ile lokal kontrol panolarında PLC kontrollü sistem düşünülmüştür. Ünitelerin, şalt sahası teçhizatının ve tüm yardımcı sistemlerin kontrol, ölçme ve izlenmesi işlemlerinin merkezi bir bilgisayar sistemi tarafından sağlanması ön görülmüştür. Lokal kontrol panolarında dört adet ünite kontrol (PLC) sistemleri ve şalt sahası ve santral yardımcı teçhizatı kontrol eden bir adet santral kontrol (PLC) sistemi (plant controller) öngörülmektedir. Kontrol sisteminin merkezi bilgisayarla haberleşmesi ethernet ağı ile yapılacaktır. Santral iç ihtiyaç sisteminin, ünite çıkışlarına bağlı iki adet 11/0.4 kv, 400 kva lık kuru tip iç ihtiyaç transformatörüyle beslenmesi ön görülmüştür. Ayrıca, acil durumlar için, drenaj ve yağ pompaları, acil aydınlatma, ölçme, arıza ihbar gibi öncelikli sistemlerin kesintisiz olarak beslenmelerini sağlanabilmesi için bir adet 200 kva lık acil ihtiyaç dizel-generatör gurubunun tesisi düşünülmüştür Hezil II HES İletim Yapıları Hezil Çevirme Yapısı Bu tesis biriktirmeli olamadığından yalnızca çevirme yapısı olarak boyutlandırılacaktır. İletim Tüneli Hezil I HES santral çıkışından sonra sular 3950 m uzunluğundaki iletim tüneli sonunda yükleme havuzuna alınacaktır. İLETİM HATTI I. İLETİM TÜNELİ Tipi atnalı) Yeri Tüneli Çapı Tünel Et Kalınlığı Tünel Uzunluğu Tünel Tasarım Debisi Tünel Eğimi HEZİL II HES CEBRİ BORU Cebri Boru Çapı Cebri Boru Et Kalınlığı Cebri boru uzunluğu : Dairesel Kesitli Tünel (kazıda : Sol sahil : Φ 6.00 m : 0.50 m : m : 60,00 m 3 /sn : 0,0006 m/m : 4.00 m : mm : m 240

257 ZOROVA HES İLETİM KANALI Yeri : Sağ Sahil Tipi : Duvarlı Kanal Tasarım Debisi : 60,00 m 3 /s Uzunluğu : m Yan Duvar Eğimi : Dikdörtgen kesitli Taban Genişliği : 7,0 m Su Yüksekliği : 6,0 m Eğimi : m/m Hava Payı : 0.33 m Yükleme Havuzu İletim hatları sonuna yerleştirilen yükleme havuzları ile türbinler ani kapandığında oluşacak basınç dalgalarını dengelenecek ve türbinler ilk yüke alındığında gereken su ihtiyacı karşılanacaktır. Yükleme havuzunun kapasitesi m 3 olarak seçilmiştir. YÜKLEME HAVUZU Zorova Su Yüzü Kotu : m Hacmi : 7300 m 3 Uzunluğu : m Genişliği : m Yüksekliği : m Cebri Boru Zorova HES projesinde cebri boru güzergahı, topoğrafik ve jeolojik şartların en uygun olduğu yerde seçilmiştir. Cebri boru güzergahının son bölümlerinde yer alan yamaç molozu tamamen kaldırılacak, diğer bölümlerde ise tesviyeler yapılarak cebri boru mümkün olduğunca sağlam zeminden geçirilecektir. Arazi yapısından dolayı oluşan kırık noktalarda tespit kütleleri inşa edilecek ve araya genleşme contaları konacaktır. Yükleme havuzundan sonra cebri borudan ayrılan bir branşman ile Zorova HES e alınacaktır. Zorova santrale girmeden önce pantolonla üçe ayrılacak olan cebri borunun bu bölümü kütle beton içine gömülecektir. ZOROVA HES CEBRİ BORU Cebri Boru Çapı : Φ4000 mm Cebri Boru Et Kalınlığı : 10 mm Cebri Boru Uzunluğu : m Tasarım Debisi : 60,0 m 3 /s Branşman Adedi : 3 adet Branşman Çapı : Φ1100 mm Branşman Et Kalınlığı : 10 mm Zorova HES Santral Binası ve Kuyruk Suyu Kanalı Zorova HES, Hezil Çayı nın sağ sahilinde yer almakta ve 3 adet yatay eksenli Francis türbiniyle donatılmıştır. Santral boyutları x m, santral yüksekliği ise m dir. Zorova HES e ait karakteristik bilgiler aşağıda verilmiştir. 241

258 Zorova HES Türbin Tipi Ünite Gücü ve Adedi Adedi : 3 takım Tipi : Yatay eksenli Francis Türbini Normal gücü : MW (Toplam : MW) Tasarım debisi : 60,0 m 3 /s (Toplam : m 3 /s) Tasarım Debisindeki Net Düşü : m Senkron hızı : 500 d/dak Verimi : 0.93 Zorova HES Generatör Tipi ve Kapasitesi Adedi : 3 Adet Tipi : Düşey eksenli senkron generatör Çalışma şekli : Devamlı Normal gücü : 2300 kva Uç gerilimi : 6.3 kv Güç faktörü : 0.85 (endüktif) Frekansı : 50 Hz Dönüş hızı : 500 d/dak Tahrik Şekli : Francis tipi türbin miline direkt akuple İkaz Şekli : Fırçasız döner diyotlu Kısa devre oranı : 0.75 den büyük İzolasyon Sınıfı : F Verimi : 0.98 Zorova HES Transformatör Adedi ve Tipi Ünite Transformatörleri Adedi : 3 Adet Tipi : Harici tip, üç fazlı, yağ izoleli Normal gücü : 2300 kva Anma gerilimi : 6.3/34.5 kv Frekansı : 50 Hz Bağlantı gurubu : YNd5 Soğutma şekli : ONAF Nötr Bağlantısı : 20 Ohm luk direnç üzerinden topraklı Verimi : 0.99 İç İhtiyaç Transformatörleri Adedi Normal gücü Anma gerilimi Frekansı Bağlantı gurubu Soğutma şekli Nötr bağlantısı Acil İhtiyaç Dizel-Generatör Grubu: Adedi Tipi Normal gücü Anma gerilimi : 1 Adet : 63 kva : 34.5/0.4 kv : 50 Hz : Dyn5 : AN : Doğrudan topraklı : 1 adet : Dört zamanlı düşey silindirli : Deniz seviyesinde 30 kva : 400/231 V 242

259 Frekansı Güç faktörü Devir sayısı Soğutma şekli İkaz şekli : 50 Hz : 0.8 (endüktif) : 1500 d/d : Radyatör, kapalı devre su soğutmalı : Döner diyotlu ikaz Santral kontrol kumanda ve izleme sistemi PLC / SCADA ile sağlanacak. Bununla ilgili teçhizat (bilgisayar, monitör ve yazıcı v.b) kontrol odasında teçhiz edilecektir. Zorova HES Şalt Donanımı ve Enerji İletimi Zorova HES de senkron generatörlerden 6.3 kv gerilim seviyesinde üretilen enerji, ünite transformatörleri vasıtası ile 34.5 kv gerilim seviyesine yükseltildikten sonra 34.5 kv kapalı şalt sahasına aktarılmakta, buradan da 6 km 34.5 kv enerji nakil hattı ile ulusal şebekeye aktarılmaktadır. Zorova HES in Ulusal Şebekeye Bağlantı Şeması aşağıda verilmiştir. Zorova HES 34.5 kv 6 km, 477 MCM Santralin şalt merkezinin üç giriş, bir iç ihtiyaç trafosu ve iki çıkış fiderinden teşekkül eden toplam 6 bölmeli kapalı şalt olarak yapılması düşünülmüştür. Zorova Hidroelektrik Santrali ünitelerinin Ulusal Elektrik Sistemi ile paralele girmesi, Zorova HES 34.5 kv şalt sahasındaki ünite fider kesicileri üzerinden yapılacaktır. Diğer bir deyimle Zorova HES 34.5 kv barası, senkronizasyon cihazı (25) ile ünite kesicileri üzerinden otomatik veya elle paralele alınacaktır. Bu amaçla ünite kesicilerden önce ve 34.5 kv şalt baralarına uygun büyüklükte gerilim ölçü transformatörleri konularak senkronizasyon için çıkışlar alınmıştır. Zorova HES ve şalt donanımı kontrol koruma ve ölçme sistemi olarak teknolojik yenilikler takip edilerek, merkezi kontrol odasında bilgisayarlı kontrol ve izleme sistemi ile lokal kontrol panolarında PLC kontrollü sistem düşünülmüştür. Ünitelerin, şalt teçhizatının ve tüm yardımcı sistemlerin kontrol, ölçme ve izlenmesi işlemlerinin merkezi bir bilgisayar sistemi tarafından sağlanması ön görülmüştür. Lokal kontrol panolarında ünite kontrol (PLC) sistemleri ve şalt donanımı ve santral yardımcı teçhizatı kontrol eden bir adet santral kontrol (PLC) sistemi (plant controller) öngörülmektedir. Kontrol sisteminin merkezi bilgisayarla haberleşmesi ethernet ağı ile yapılacaktır. Santral iç ihtiyaç sisteminin, generatör çıkışlarına bağlı bir adet 34.5/0.4 kv, 63 kva lık kuru iç ihtiyaç transformatörü ile beslenmesi ön görülmüştür. Ayrıca, acil durumlar için, drenaj ve yağ pompaları, acil aydınlatma, ölçme, arıza ihbar gibi öncelikli sistemlerin kesintisiz olarak beslenmelerini sağlanabilmesi için bir adet 30 kva lık acil ihtiyaç dizelgeneratör gurubunun tesisi düşünülmüştür. 243

260 V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri ve etkileri, Projenin memba ve mansap kısmında yer alan projeler ile birlikte değerlendirilmesi, Proje ile ilgili olarak hazırlatılan ve DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nce onaylanan Mansap Su Kullanım Hakları Raporu Ek-14 te verilmiştir. Onaylanan rapora göre, Zorova HES kapsamında 25 hektar halk sulaması olduğu, Hezil Çayı ndan regülatör ve HES arasında içme ve kullanma suyu alınmadığı, su değirmeni, sanayi tesisi, balık çiftliği vs. bulunmadığı tespit edilmiştir. Proje kapsamında; Hezil Barajı ve Baraj mansabında etek santral tipinde Hezil I HES, Hezil I HES etek santral alt kotunda DSİ ye ait Silopi güvenlik barajı, Hezil I etek santralden çıkan su çevirme yapısı (iletim tüneli) ile Silopi güvenlik barajı mansabında Hezil II HES e iletilmektedir. Hezil II HES ten çıkan su yatağa bırakılmadan, iletim hattı ile Zorova HES Santraline iletilmesi planlanmaktadır. Projede Hezil I HES, Hezil Barajı mansabında ve Hezil II HES, DSİ tarafından inşa edilen Silopi Güvenlik Barajı mansabında inşa edilecek olup, Hezil Çayı nın göl alanlarında kalacak kısımlarında mansap su hakkı bulunmamaktadır. Proje sahasında mevcut durumda herhangi bir değirmen, balık çiftliği vb. tespit edilmemiştir. Hezil Çayı üzerinde yapılacak olan Silopi Enerji Grubu çok maksatlı bir projedir. Şenova ve Hezil Barajı nda düzenlenecek olan sular, daha sonra Zorova Sulama sahasına iletilecektir. Dolayısıyla Silopi Enerji Grubu içerisinde bulunan yapılar aslında çok maksatlı projeler dâhilinde değerlendirilebilir. V.2.3. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza akımları, yan dere katılımları, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları, savaklanan sular, yatak ve kesit durumu ile su kalitesi ve havzanın çeşitli sektörlerce planlanan kullanımı dikkate alınmalı), enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçüm istasyonu yerleri, ölçüm istasyonu nehirdeki akımın son on yıllık akım değerleri, regülatör yeri debi süreklilik eğrisi (mansap developmanına bağlı olarak müdahalesiz) grafiği ve/veya tablosu, debi süreklilik eğrisinin Q96-Q99 arası akımlar, Su kaynaklarını geliştirme amacıyla gerçekleştirilen projeler kapsamında nehirler üzerinde inşa edilen yapılar su miktarını, kalitesini ve dolayısıyla da su ekosistemini etkilemektedir. Bu doğrultuda gerçekleştirilmesi planlanan projelerde ekonomik ve ekolojik değerleri etkilemeden sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla, can suyunun belirlenip dere yatağına bırakılması gerekmektedir. Can suyu nehirlerdeki habitatların sürdürülebilirliği için gerekli olan akış miktarı olarak tanımlanır. Herhangi bir nehir ekosisteminin ihtiyaç duyduğu su miktarı literatürde çevresel/ ekosistem su ihtiyacı olarak tanımlanmakta ve bu ihtiyaç çeşitli metotlarla hesaplanabilmektedir. Canlılar için en önemli şeyin ne olması gerektiği her metotta farklılık gösterir. Bu sebeple metotların her biri farklı kabullere dayanmaktadır. Proje ile ilgili olarak Mansap Su Kullanım Hakları Raporu hazırlatılarak DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ne onaylatılmış olup (Ek-14) raporun sonuç kısmı aşağıda maddeler halinde verilmiştir: 244

261 Silopi Enerji Grubu HES Projesi Mansap Su Haklarına konu olan alanlar; Şırnak İli, Silopi İlçesi, Çalışkan Beldesi ve Damlaca Köyü arazilerindedir. Proje sahasında düşünülen tesisler; membada ve mansapta Hezil Çayı olarak adlandırılan su kaynağı üzerine yapılacak olan, Baraj, İletim Kanalı ve HES ten oluşmaktadır. Silopi Enerji Grubu HES Projesi yapımı su kullanım hakkını doğurmaktadır. Silopi Enerji Grubu HES Su Kullanım Hakları Raporu ve proje kapsamında tarımsal amaçlı sulama olduğundan bitki sulama suyu hesabı yapılmıştır. Bu projede tarımsal amaçlı sulama olduğundan Su Kullanım Hakları yönünden tarımsal sulama sezonunda bırakacağı sulama suyu miktarı hesaplanmış ve rapor ekinde sunulmuştur. Proje sahasında su hakkı doğuracak su değirmeni ve diğer tesisler tespit edilmemiştir. Su Kullanım Hakkı Raporu DSİ Genel Müdürlüğü standartlarına göre hazırlanmıştır. Su ihtiyaçları DSİ Genel Müdürlüğü nün kabul ettiği blaney Criddle metoduna göre yapılmaktadır. Hazırlanan Su Kullanım Hakları Raporu, doğal hayatın devamı için dere yatağına bırakılması gereken can suyunu kapsamamaktadır. Söz konusu proje için hazırlatılan ve Ek-16 da verilen HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu nda uygun metotlar kullanılarak gerekli hesaplamalar yapılmış ve bırakılması gereken can suyu miktarı tüm yıl boyunca en az 3,75 m 3 /s olarak DKMP Genel Müdürlüğü nce uygun görülmüştür Akımların son 10 yıllık ortalama akımların % 10 undan az olması durumunda suyun tamamı bırakılacaktır. Son 10 yıllık akım değerleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Aylık ve Yıllık Ortalama Debileri (son on yıllık) (m 3 /s) Yıl / Ay YILLIK ORT , , , , , , , , , ,47 ORTALAMA 15,93 26,85 55,24 75,06 57,88 21,25 8,77 5,62 4,45 4,81 7,34 10,07 24,44 Yukarıda ortalama akım debileri verilmiştir. Uzun yıllar akım değerleri (son 10 yıllık) dikkate alınarak hesaplanan çevresel akış miktarının tespiti ile alana özgü flora ve fauna envanterinin bilimsel olarak ortaya konulabilmesi amacıyla HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu hazırlanmış olup Ek-16 da verilmiştir. DKMP Genel Müdürlüğü uzmanlarınca incelenmesi neticesinde, tarımsal sulama, içme ve kullanma suyu miktarları ve diğer kullanım hakları hariç olmak üzere, inşaat ve işletme aşamasında asgari olarak tüm yıl boyunca en az 3,75 m 3 /s çevresel akış bırakılması uygun mütalaa edilmiştir. 245

262 Bırakılacak su miktarı, projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akım değerlerinin en az %10'u olacaktır. Tablo Bırakılacak Çevresel Akış Miktarı ve Akımın Uzun Yıllar Ortalama Akımın % Kaçına Tekabül Ettiğini Gösterir Çizelge ÇEVRESEL AKIŞ MİKTARI (m3/sn) Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Hes Projeleri Ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporuna Konu Çevresel Akış Miktarı Su Kullanım Hakları Raporunda Belirlenen Kullanım Miktarları (Tarımsal İhtiyaç) Son 10 Yıl Ortalama Akımlar DKMP Tarafından Uygun Görülen Miktar Ve Mansap Su Hakları Raporu Bırakılacak Çevresel Akış Miktarı TOPLAMI Bırakılacak Çevresel Akış Miktarının Uzun Yıllar Ortalama Akımlara Göre % Si 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 0, , ,0705 0, ,0725 0, ,81 7,34 10,07 15,93 26,85 55,24 75,06 57,88 21,25 8,77 5,62 4,45 3,758 3,750 3,750 3,750 3,750 3,750 3,750 3,756 3,821 3,834 3,823 3,792 78,1 51,1 37,3 23,5 14,0 6,8 5,0 6,5 18,0 43,7 68,0 85,2 Bırakılacak Nihai Su Miktarı 3,758 3,750 3,750 3,750 3,750 5,524 7,506 5,788 3,821 3,834 3,823 3,792 Yukarıdaki tabloda proje kapsamında bırakılacak can suyu miktarlarına ilişkin veriler verilmiştir. Görüldüğü üzere Mart, Nisan ve Mayıs aylarında Hes Projeleri Ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporuna Konu Çevresel Akış Miktarı ve Mansap Su Hakları Raporunda belirlenen miktarların toplamları, son 10 yıllık akışın % 10 undan az olmaktadır. Bu sebeple bu aylarda bırakılacak su miktarları son 10 yıllık ortalama akımların en az % 10 u olacak şekilde düzenlenmiştir. Proje kapsamında yukarıda belirlenen can suyu miktarları bırakılacak, gerekli olan debinin sağlanamaması durumunda enerji üretimine ara verilecektir. Proje fizibilite raporu çalışmaları kapsamında hazırlanan Havza Bölgesel Taşkın Frekans Analizi Zarfı, Hezil Baraj Yeri Birim Hidrografı ve Taşkın Yinelenme Hidrografları, 246

263 Hezil Barajı Ara Havza Birim Hidrografı ve Taşkın Yinelenme Hidrografları, verilmiştir. aşağıda Şekil- 87. Havza Bölgesel Taşkın Frekans Analizi Zarfı 247

264 Şekil- 88. Hezil Baraj Yeri Birim Hidrografı Şekil- 89. Hezil Barajı Taşkın Yinelenme Hidrografları Şekil- 90. Hezil Barajı Ara Havza Birim Hidrografı 248

265 V.2.4. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemlerine ilişkin bilgiler, bu sistemlerin ve mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği açıklayıcı çizim, santral çıkış noktasından su kalitesi ölçüm sonuçlarına ilişkin bilgi, Yüzeysel su kaynağı olan Hezil Barajı nda su tutulması ile su kalitesinde değişimler meydana gelecek, durgun su ekosisteminin oluşması ile birlikte su katmanları farklı sıcaklıklarda olacaktır. Su sıcaklığında oluşan farklılaşma da sudaki çözünmüş oksijen konsantrasyonunu olumlu yönde etkileyecektir. Su ortamında; yani Hezil çayında yaşayan canlılar için ise can suyu çaya sürekli olarak bırakılacaktır. Bu sayede su kaynağının kullanımı dolayısıyla canlılara herhangi bir olumsuz etkisinin olması önlenmiş olacaktır. Bırakılacak su miktarı, HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu na istinaden alınan DKMP görüşü, Mansap Su Hakları raporu ve Son 10 yıllık akım verileri dikkate alınarak hesaplanmıştır. Şekil- 91. Mansap Can Suyu Çıkış Yeri 249

266 Kati proje aşamasında, proje sahasında yapılacak olan detaylı gözlemler ve literatür araştırmaları sonucunda, Hezil Çayı nda bulunan balık türlerinin geçişine uygun olarak balık geçitleri projelendirilecektir. V.2.1 başlığında örnek çizimler verilmiştir. Proje alanı ile ilgili olarak DSİ den temin edilen numaralı istasyona ait su analiz verileri Ek-15 te verilmiştir. V.2.5. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, Proje kapsamında ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alan herhangi bir alan bulunmamaktadır. Projenin koruma alanları ile ilgili etkileşimi hakkında detaylı bilgi Bölüm IV da verilmektedir. V.2.6. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler, Yüzeysel su kirliliği ile yer altı suyu kirliliğini birbirinden ayrı tutmak mümkün değildir. Yağmur suları yeryüzüne indikleri andan itibaren kirlilik yüklerinde ani bir artış meydana gelir. Organik ve anorganik partiküller, doğal ve yapay gübreler, hayvansal ve bitkisel atıklar, pestisidler, mikroorganizmalar su ve yer altı suyunun kirlenmesine neden olurlar. Evsel ve endüstriyel atıkların arıtılmadan alıcı ortamlara verilmesi, yer altı suyunun kirlenmesinin en büyük nedenidir. Proje arazi hazırlama inşaat aşamasında çalışacak personelden kaynaklanacak ve işletme aşamasında meydana gelecek evsel nitelikli atık sular, şantiye alanı içerisinde kurulacak olan paket arıtma tesisinde arıtılarak; Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde belirtilen sınır değerleri sağlayacak şekilde Hezil Çayı na deşarj edilecektir. Yüzeysel su kaynağı olan barajda su tutulması ile su kalitesinde değişimler meydana gelecek, durgun su ekosisteminin oluşması ile birlikte su katmanları farklı sıcaklıklarda olacaktır. Su sıcaklığında oluşan farklılaşma da sudaki çözünmüş oksijen konsantrasyonunu olumlu yönde etkileyecektir. Proje alanında tarımsal kullanıma uygun alanların az ve sınırlı olması dolayısıyla çiftçilerin kullanması muhtemel yapay gübre ve tarımsal ilaç miktarı da bu oranda az olacaktır. Bu nedenle tarım alanlarında kullanılacak gübre ve tarımsal ilaçların yer altı sularına önemli bir etkisinin olması beklenmemektedir. V.2.7. Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları ve kontrolü için alınacak önlemler, Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında özellikle Santral binaları içerisinde türbin, jeneratör vb. ekipmanların çalışması sırasında gürültü oluşması kaçınılmaz olacaktır. Santral binası inşa edilirken özel ses yalıtımları yapılacak olup bu kapsamda ileri teknolojiler kullanılarak santral binası gürültüsünün dışarıya çıkışı engellenecektir. Proje kapsamında santral binalarına yakın yerleşim yeri bulunmamaktadır. 250

267 Bunun yanı sıra, santral binası içerisinde kullanılacak olan türbinler, ileri teknolojiye sahip olacak tercih edilecek olup işletme aşamasında çalışacak personel için kulaklık, tıkaç kullanımı zorunlu kılınarak işçi sağılığı da kontrol altına alınacaktır. V.2.8. Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, Projenin işletilmesi sırasında 30 personel çalıştırılacaktır. Bu personel daha çok kalifiye elemandan oluşacak olup yalnızca birkaç kişiye bakım-onarım çalışmaları için proje alanında görev verilecektir. Ancak tesiste kalması zorunlu personelin sosyal/teknik altyapı ihtiyaçları santral binasından karşılanacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında çalışacak personel için şantiye alanı içerisinde tüm ihtiyaçlar giderilecektir. Türbinlerden suyun dönmesi sırasında (işletme aşamasında) ise personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçları Santral Binasında giderilecek olduğunda işletme aşamasında şantiye alanındaki sosyal konutlar kullanılmayacaktır. Personelin sağlık durumunun kontrol edilmesi ve olası yaralanmalarda yöre sağlık kuruluşları ya da ilçe hastaneleri kullanılacaktır. Bu nedenle projenin işletme aşamasında revir ünitesi kurulmayacaktır. V.2.9. İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların hangi alıcı ortamlara, ne miktarlarda, nasıl verileceği, Oluşacak evsel nitelikli atıksular için, şantiye alanları içerisinde paket arıtma tesisi kurulacaktır. Kurulacak olan arıtma tesisi ile ilgili olarak proje onayı alınacaktır. Arıtılmış su, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen deşarj standartlarını sağladıktan sonra Hezil Çayı kollarına (alıcı ortama) verilecektir. 251

268 Şekil- 92. Arıtma Tesisi ve Deşarj (Şantiye Alanı-1) Şekil- 93. Arıtma Tesisi ve Deşarj (Şantiye Alanı-2) Söz konusu arıtma tesisi ile ilgili olarak Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik gereğince gerekli izinler alınacaktır. 252

269 V İdari ve sosyal tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, Projenin işletme aşamasında çalışacak personel kullanımı sonucu oluşacak evsel nitelikli katı atık miktarı, TÜİK verilerine göre (bir kişiden günde 1,15 kg oluştuğu kabul edilerek) hesaplanmıştır. Katı atık miktarı hesaplanırken M evsel-katı = (q B ) x (N) formülü kullanılmıştır. Formülde; M evsel-katı : Evsel nitelikli katı atık miktarı (kg/gün), q B : Evsel nitelikli katı atık birim üretim hızı (kg/kişi.gün) N : Kişi sayısı (kişi) M evsel-katı = 1,15 kg/kişi.gün x 30 kişi =34,5 kg/gün lük evsel nitelikli katı atık oluşacaktır. Proje kapsamında oluşacak hiçbir atık, Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtildiği üzere deniz, göl, akarsu ve benzer alıcı ortamlar ile proje alanı ve yakın çevresinin olumsuz yönde etkilenmesine neden olabilecek yerlere dökülmeyecektir. Çalışmalar sonucu oluşacak evsel nitelikli atıklar en yakın çöp depolama alanına projede çalışacak personelce teslim edilerek betarafı sağlanacaktır. Çalışmalar boyunca, tarih ve sayılı "Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği"nde verilen hükümlere uyulacaktır. Çalışmalar kapsamında oluşması muhtemel tıbbi atıklar, Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak Santral Binası içerisinde geçici depolanacak olup tıbbi atık toplayıcı firmalarına teslim edilerek bertarafı sağlanacaktır. İşletme aşamasında oluşması olası pil ve akümülatörler için, Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacak olup proje kapsamında oluşacak diğer atıklardan ayrı olarak toplanarak muhafaza edilecek ve lisanslı firmalara teslim edilecektir. Türbinlerin bakım-onarım işlemleri sonrasında oluşacak yağlı üstübüler, boş yağ tenekeleri vb. gibi yağlarla kontamine olmuş metal artıklar, Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerince evsel nitelikli katı atıklardan ayrı olarak geçirimsizliği sağlanmış beton platformlar üzerinde, havayla teması olmayan, sızdırmasız kaplarda geçici olarak depo edilecek ve lisanslı firmalara teslim edilecektir. Santralin işletilmesi esnasında, Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, Proje kapsamında arazinin hazırlık aşamasından başlayarak santralden suyun türbinlenmesine dek sürdürülecek işler sırasında insan sağlığı ve çevre için riskli aynı 253

270 zamanda tehlikeli olanlar olabilecektir. Patlatma çalışmaları baraj gövdesinin inşaatı sırasında kullanılacak kaya malzemesinin bulunduğu topografyadan sökülüp alınması sırasında kullanılacaktır. Kaya ocağında malzemenin alınması ve çalışma ortamının güvenli olabilmesi açısından basamaklarda çalışılacaktır. Patlayıcı maddeler proje alanında depolanmayacak olup patlayıcıların yer altı suyuna sızması ve dolaylı olarak mevcut su kaynaklarına herhangi bir etkisi söz konusu olmayacaktır. Malzeme ocaklarından iş makineleri yardımıyla malzeme alınacak olup yalnızca kaya ocaklarında malzeme alımı yapılırken patlatma yapılacaktır. Toz, gürültü ve titreşim haricinde aşağıda maddeler halinde verilen başlıklar proje kapsamında etkili çalışmalar olarak belirlenmiştir. a-çalışmalar sırasında oluşması muhtemel iş kazaları, b-arazinin hazırlık ve inşaat aşamalarında çalıştırılacak iş makinelerinin kullanım amacı dışında görevlendirilmesiyle meydana gelebilecek trafik kazaları, c-çalışma alanının orman arazisi içerisinde yer alması nedeniyle oluşması muhtemel orman yangınları, d-personelin yapılacak çalışmalar hakkında yeterli bilgisinin olmaması. Yukarıda sıralanan, insan sağlığı ve çevre açısından önem araz eden durumlar karşı alınacak önlemler aşağıda ifade edilmiştir. İş Kazaları: 1. İşçiler çalışmalar sırasında olası her tür kazaya karşı bilgilendirilecek ve kaza riskinin en aza indirilebilmesi amacıyla düzenli aralıklarla tatbikatlara tabi tutulacaktır. Bu tatbikatlarla pratiklik kazanacak ve kısa sürede kazaya müdahalenin yapılması sağlanacaktır. 2. İşletme döneminde özellikle kalifiye eleman çalıştırılacaktır (İlgili aşamada daha çok teknik bilgi gerekmektedir). 3. Başta şantiye alanı olmak üzere çalışma alanı içerisinde personelin ve yöre halkının görebileceği yerlere olası kazalar ile ilgili talimatlar asılacak, görsel olarak sunum yapılacak ve çalışma alanı içerisinde görev alacak personelin bu talimatlara uyması zorunlu kılınacaktır. 4. İşçilerin iş kıyafetleri ile çalışmaları mutlak surette sağlanacak ve buna uymayan işçiler uyarılacak, uyarılara uymayanlar ise cezai işleme maruz kalacaklardır. Yapılacak uyarılar kayıt altına alınacak ve personellere ait hazırlanacak klasörlerde muhafaza edilecektir. Bu hususta ilgili mevzuat hükümleri uygulanacak mevzuat maddelerine önemle uyulması sağlanacaktır. 5. Çalışmalar sırasında olabilecek iş kazalarına ilk müdahale çalışma alanında yapılacak olduğundan ilkyardım çantası inşaat aşaması için şantiye alanı içerisinde konuşlandırılacak idari konteynırlarda, işletme aşaması için ise Santral Binasında bulundurulacaktır. Proje kapsamında yapılacak patlatma işlemleri öncesi siren çalınarak yöre halkı uyarılacaktır. Patlatmalar esnasında her türlü çevre emniyeti alınacak, tüm saha çevresine gerekli ikaz levhaları yerleştirilecek ve patlatma yapılacak alana giriş çıkışlar engellenecektir. 254

271 Patlatmalar gündüz saatlerinde yapılacaktır. Patlatma yapmadan önce ise İlçe Emniyet/Jandarma Müdürlüğüne haber verilecektir. Trafik Kazaları: 1. Kamyon sürücüleri ve diğer iş makinesi operatörleri, meslek pratiği gelişmiş olan kişilerden seçilecektir. 2. Bu personele periyodik olarak eğitimler verilecektir. 3. Gerek yöre halkından gerekse de dışarıdan istihdam edilecek sürücü ve operatörlerin uyması gereken kuralları gösterir levhalar (karayolları ölçeğinde) proje alanı içerisinde özellikle sahaya giriş kapısının önüne(görünen yere) yerleştirilecektir. Orman Yangınları: Orman yangınlarına neden olan unsurları iki kısma ayırabiliriz. Bunlardan birincisi, insanlar tarafından oluşturulan yangınlar, ikincisi ise atmosferik olayların meydana getirdiği doğal olaylar (yıldırım düşmesi, elektrik direkleri aksaklıkları vb.) dır. İnsanların neden olduğu yangınları da iki kısma ayırmak mümkündür, bunlar kasti olarak yapılan ve amacında kasıt güden yangınlardır; diğeri de dikkatsizlik sonucu oluşan orman yangınlarıdır. Orman yangınlarını tamamıyla sonlandırmak oldukça zordur ama en azından önlemlerini artırarak zararın en aza inmesini sağlamak mümkündür. İnsanlarımızı ormanlar konusunda bilgilendirmek, hatta zaman zaman tatbikatlar yaptırmak olası risklere henüz olmadan engel olmayı sağlayacaktır. Orman yangınları genellikle yaz aylarında artmaktadır. Binlerce dekar orman alanı bu mevsimde yanmaktadır. Gerek güneşin zemin üzerinde yansıması gerekse de insanoğlunun tedbirsizliği sonucunda ortaya çıkmaktadır. - Yangın ikaz levhaları görülebilir yerlere asılacaktır. - Çalışma esnasında işçilerin sigara içmeleri önlenecek, işçilerin bu ihtiyacı verilecek kısa molalarda ve yangına tecrit edilmiş alanlarda sağlanacaktır. - İş makinesi kullananların seyir halinde/görev mahallinde iken sigara içmeleri yasaklanacak ve gerekirse bu konuda yaptırım uygulanacaktır. - Çalışma alanında veya görülebilen bir çevrede çıkacak yangınlarda ilk müdahale proje alanında bulunan ekipmanlarla yapılacak olup malzemenin yetmediği durumlarda ivedi olarak idareye bildirilecektir. - Olası yangınların söndürülmesinde kullanılmak üzere, yeteri kadar araç-gereç inşaat aşamasında şantiye yerinde, işletme aşamasında ise santral binasında hazır bulundurulacaktır. Bu araç-gereçler başka amaçlar için kullanılmayacak ve devamlı olarak bakımları yapılacaktır/yaptırılacaktır. - Orman yangınlarında kaybolan veya bulunamayan araç-gereçlerin yerine yenileri ivedili olarak temin edilecek ve yine aynı yere konulacaktır. 255

272 - Proje kapsamında seyyar söndürücüler hazır olarak ulaşımı kolay yerlerde bulundurulacak, bu ekipmanların kullanıma hazır olması sağlanacaktır. - Orman alanlarında yapılan bireysel ve endüstriyel çalışmalar sonucunda oluşacak orman yangınlarında da dikkat, tedbir ve düzenli kullanım yangın riskini azaltmaktadır. Bu hususta olası bir yangını ALO 177 numaralı Yangın İhbar Hattını arayarak bildirmek yurttaşlık görevidir. Bu durumda yangına kısa sürede müdahale edilebilir, olabilecek her tür kayıp en aza indirilebilir. Çalışmalar sırasında çevre itfaiye teşkilatlarının ve kamu makamlarının acil durum telefonları inşaat dönemi için şantiye alanında konuşlandırılacak yemekhane ve yatakhanelerde, işletme dönemi için santral binasında ve herkesin görebileceği yerde (panolarda) asılı bulundurulacak ve olası değişimlerde personele bilgi verilecektir. V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, İnşaat çalışmalarının tamamlanmasının ardından yürütülecek peyzaj çalışmaları kapsamında kazı ve inşaat işlemleri sırasında arazide oluşacak boşluklar doldurulacak ve üzerleri yöreye has bitki türleri ile yeşillendirilecektir. Projenin işletme döneminde su tutularak göl alanının oluşmasıyla birlikte proje alanı yöre halkı için aynı zamanda mesire yeri olarak ta kullanılabilecektir. Bu amaç doğrultusunda göl alanı çevresinde bitkisel peyzaj çalışmaları yapılacaktır. Proje ile ilgili olarak Peyzaj Onarım Planı hazırlatılmış olup Ek-17 de verilmiştir. V Ekosistem Değerlendirme Raporuna ilişkin değerlendirme, Proje ile ilgili olarak HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu hazırlatılmış olup DKMP Genel Müdürlüğü nce onaylanmıştır (Bkz. Ek-16) Söz konusu raporda Sonuç olarak; Silopi Enerji Grubu Projesinden sonra bırakıması önerilen Çevresel/Ekosistem suyu miktarları, sucul yaşamın devamlılığı için yeterlidir ve hidrobiyolojik açıdak bu değerler optimum habitat koşullarını sağlayabilecektir. Denilmektedir. V Tarımsal Ekonomi Planlama ve Mühendislik Hizmetleri genel esaslarına göre hazırlanan Su hakları Raporu, Proje ile ilgili olarak hazırlatılan ve DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nce onaylanan Mansap Su Kullanım Hakları Raporu Ek-14 te verilmiştir. 256

273 Onaylanan rapora göre, Zorova HES kapsamında 25 hektar halk sulaması olduğu, Hezil Çayı ndan regülatör ve HES arasında içme ve kullanma suyu alınmadığı, su değirmeni, sanayi tesisi, balık çiftliği vs. bulunmadığı tespit edilmiştir. Proje kapsamında; Hezil Barajı ve Baraj mansabında etek santral tipinde Hezil I HES, Hezil I HES etek santral alt kotunda DSİ ye ait Silopi güvenlik barajı, Hezil I etek santralden çıkan su çevirme yapısı (iletim tüneli) ile Silopi güvenlik barajı mansabında Hezil II HES e iletilmektedir. Hezil II HES ten çıkan su yatağa bırakılmadan, iletim hattı ile Zorova HES Santraline iletilmesi planlanmaktadır. Projede Hezil I HES, Hezil Barajı mansabında ve Hezil II HES, DSİ tarafından inşa edilen Silopi Güvenlik Barajı mansabında inşa edilecek olup, Hezil Çayı nın göl alanlarında kalacak kısımlarında mansap su hakkı bulunmamaktadır. Proje sahasında mevcut durumda herhangi bir değirmen, balık çiftliği vb. tespit edilmemiştir. Hezil Çayı üzerinde yapılacak olan Silopi Enerji Grubu çok maksatlı bir projedir. Şenova ve Hezil Barajı nda düzenlenecek olan sular, daha sonra Zorova Sulama sahasına iletilecektir. Dolayısıyla Silopi Enerji Grubu içerisinde bulunan yapılar aslında çok maksatlı projeler dâhilinde değerlendirilebilir. V Sosyal etki değerlendirme çalışmasına ilişkin esaslar ve çalışma sonuçlarına ilişkin açıklamalar, Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde yer alan Şırnak, kuzeyinde Siirt, batısında Mardin, kuzeydoğusunda Van, doğusunda Hakkari, güneyinde Irak ve Suriye ile çevrilidir. İlin batı ve güney kesimindeki düzlükleri dışında büyük bölümü akarsu vadileri ile yarılmış dağlık ve engebeli bir arazi yapısı vardır. Proje alanı ana birimlerinden, Hezil Barajı, Hezil I HES ve Hezil II HES Uludere İlçesi sınırlarında, Zorova HES ise Silopi İlçesi sınırlarında yer almaktadır. Proje alanına en yakın yerleşim yerlerinin ünitelere göre mesafeleri ve yönleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo Proje Sahasına En Yakın Yerleşim Yerleri ÜNİTE ADI YERLEŞİMYERİ UZAKLIK(M) VE ÜNİTEYE GÖRE YÖNÜ Hezil Barajı (Sedde) Ballıkaya Köyü 7 km batısında Hezil I HES Ballıkaya Köyü 7 km batısında Hezi II HES Damlaca Köyü 6 km batısında Zorova HES Çalışkan Beldesi 3 km kuzeybatısında İletim Kanalı Çalışkan Beldesi 1,8 km kuzeybatısında İletim Tüneli Damlaca Köyü 6 km batısında Şantiye Alanı-1 (Kırma-Eleme Tesisi-1 ve Hazır Beton Santrali-1 i içeren) Bağlıca Köyü 7,5 km kuzeyinde Şantiye Alanı-2 (Kırma-Eleme Tesisi-2 ve Hazır Beton Santrali-2 yi içeren) Çalışkan Beldesi 3,5 km kuzeyinde Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-1 Ballıkaya Köyü 7,5 km batısında Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-2 Damlaca Köyü 6 km batısında Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı-3 Damlaca Köyü 3,3 km kuzeybatısında Geçirimli Malzeme Alanı-1 Damlaca Köyü 5 km kuzeybatısında Geçirimli Malzeme Alanı-2 Çalışkan Beldesi 3,3 km kuzeybatısında Kaya Ocağı Ballıkaya Köyü 7 km batısında 257

274 Projenin yöre halkı üzerine gerçekleşmesi muhtemel etkileri aşağıdaki gibi olacaktır. -Yeni istihdam olanakları sağlanabilecektir. İnşaat aşaması sürecinde; çalışacak personel öncelikli olarak yöre halkından istihdam edilecektir. Böylelikle, çalışacak personel rutin geçim kaynağının dışında projede çalışarak da ekonomik zenginlik kazanabilecektir. Ancak, teknik personel ve kalifiye elemanlar proje alanı dışından (ilçe, il vb.) istihdam edilecek olup bekçi, aşçı ve/veya yardımcısı, operatör yardımcıları, kamyon şoförleri, traktör şoförleri vb. daha çok yakın yerleşimlerden istihdam edilecektir. Proje alanında konaklama yapılabilecektir. Şantiye faaliyetinden faydalanamayacak olan personel için servisler konacak ve ilgili merkezlere bırakılarak ulaşımları sağlanacaktır. -Mesleki eğitim olanağı sağlanması beklenmektedir. İlk kez çalışacak kişi ve kişiler için proje, eğitim yuvası haline de gelebilecektir. Düzenli aralıklarla verilecek eğitimlerde personellere tatbikatlar yaptırılacak, projede ilgili bölümlerin sorumluluklarında olması sağlanacaktır. -Ulaşım ağı üzerinde etki oluşturması beklenmektedir. Proje kapsamında gerek görülen yolların onarımı yapılacak olup ilgili yolun hangi aralığında söz konusu çalışmaların yapılacağı İl Özel İdare ya da Karayolları Bölge Müdürlüğü ile yapılacak koordineli çalışmalar sonucunda belirlenecektir. -Göçlerin olması engellenecektir. Olumsuz yaşam koşulları nedeniyle iç göçlerin yaşanması olasıdır. Ancak, söz konusu projenin hayata geçirilmesiyle birlikte yeni istihdam alanları oluşturulacağından geçici bir süre de olsa göçler engellenmiş olacaktır. Projeye bağlı olarak yöreye yoğun göç olması beklenmemektedir. -Eğitime katkı olmayacaktır. Proje alanı yakın çevresinde yoğun eğitim-öğretim alanları mevcut değildir. Bu açıdan projenin eğitim üzerine fazla etkisi beklenmemektedir. -Sağlık yönünden etkileme; Proje kapsamında yapılacak çalışmalar, sağlık yönünden herhangi bir sıkıntı arz etmemektedir. -Kültür yönünden etkileme; tabiatla iç içe yaşamaya alışmış ve doğal yaşam ortamlarında kendilerince sosyal ilişkiler kurmuş yöre halkı için projeden kaynaklı görsel farklılıklar, rehabilitasyon çalışmaları ile giderilmeye çalışılacaktır. -Nüfus yönünden etkileme; projenin inşaat aşamasının ortalama 42 aylık süreçte tamamlanması söz konusudur. Mevcut durumda yöreye dışarıdan yoğun göç hareketlerinin olması beklenmemektedir, projenin yörede yaratacağı istihdam olanakları yöre nüfusunun nitelikleri göz önüne alındığında projenin inşaat aşaması süresince; iş amaçlı göçlerde bulunan erkek nüfusun yerinde tutulmasını sağlayacaktır. Bu sebeplerden ötürü yörede nüfus açısından büyük bir değişim beklenmemektedir. Projenin yörenin nüfussal gruplarının üzerine etkilerini kısa başlıklar dahilinde incelersek; -Kadınlar üzerinde etkileri; kadınların ekonomik etkinlik olarak uğraşı alanı yoktur, genel olarak ev işleri ile uğraşmaktadırlar. Ailesel etki çerçevesinde projeyle birlikte eşlerine iş olanağının sağlanmasının olumlu bir durum oluşturması beklenmektedir. Proje nüfussal açıdan kadınlar üzerinde herhangi bir tesirde bulunmayacaktır. - Erkekler üzerinde etkileri; Projenin yeni iş olanakları sağlaması belirli bir süreç dahilinde de olsa yörenin erkek nüfusunun dışa iş amaçlı göçünü önleyebilecektir. Sosyal açıdan yeni ilişki haritaları kurmalarına fayda sağlayabilecek ve proje kapsamında oluşacak yeni istihdam alanlarında çalışarak,(operatör yardımcılığı gibi ) mesleki eğitim de almış olabileceklerdir. 258

275 -Çocuklar üzerinde etkileri; proje kapsamında yapılacak çalışmaların çocuklar için sosyal bir etkinlik oluşturmayacağı görülmektedir. -Sosyal yönden etkileme; projenin etki kapsamında bireylerin ilişki haritalarında yoğun oranda bir değişiklik yaratması beklenmemektedir; fakat çevresel oranda meydana gelen değişimlerin yöre halkı üzerinde etkisi kaçınılmazdır. Sosyolojik çalışmaların genel değerlendirmesi Sonuç olarak projeden etkilenmesi beklenen arazinin yapı taşı kırsal kullanımlı alanlardan oluşmaktadır. Kırsal arazili alanlarda genel olarak mekanik iş bölümü ve cemaat ruhu özellikleri görülmektedir. Genel olarak seyrek nüfuslu alanlardan oluşan yerleşim birimlerinde, yöre halkı tarafından benzer düşünce ve görüşlerin belirtildiği gözlemlenmiştir. Sosyo- kültürel yapı; insan etkileşimi sonucunda oluşan normlar, töreler, gelenek ve kurallar bütünü ve yine bu kurallar bütününün insan yaşamı üzerindeki etkileri sonucunda ortaya çıkan ilişkiler dizgisi şeklinde tanımlanmaktadır. Proje alanı kırsal arazili alanlardan oluşmaktadır. Yörede tarım ve hayvancılık etkinlikleri yapılmaktadır. Bölgenin iklimi, tarım alanlarının kısıtlı oluşu, ailelerin genişlemesiyle gerçekleşen toprak bölünmesiyle beraber ortaya çıkan tarla azlığı, iş olanaklarının yokluğu, eğitim olanaklarının kısıtlı oluşu gibi sebepler nedeniyle köylerdeki genç nüfus kentlere göç etmekte ve köylerde boşalmalar görülmektedir. Köyden kente yaşanan bu göç hareketleri ile birlikte köylerde kalanlar orta yaş ve yaşlı kuşaktan bireylerden oluşmaktadır. Gerçekleştirilmesi planlanan projenin inşaat aşamasında çalışacak personel öncelikli olarak yöre halkından istihdam edilecek olduğundan yöre halkının gelirinde ve mevcut işlerinde bir kayıp olması beklenmemektedir. V Acil Eylem Planları (deprem, heyelan, kaya düşmesi gibi) Diğer özellikler. Acil Eylem Planı V Başlığında verilmiştir. V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri Projenin olası sosyo-ekonomik etkileri, Silopi ve Uludere ilçeleriyle sınırlı kalmaktadır. Bununla birlikte, proje sahası yakın çevresinde Uludere ilçesine bağlı herhangi bir yerleşim bulunmadığından yalnızca ilçenin sosyo-ekonomik durumu değerlendirilecekken projenin yakın çevresinde bulunan ve Silopi ilçesine bağlı olan Çalışkan Beldesi, Damlaca Köyü ve Ballıkaya köyünde de projeden etkilenme durumu ayrı olarak ele alınacaktır. Proje sahası başta olmak üzere, en yakın yerleşim yerlerindeki sosyo-ekonomik özelliklerin değerlendirilebilmesi amacıyla literatür çalışmalarından faydalanılmış olup konu ile ilgili detaylı tüm bilgi, alt başlıklarda sunulmuştur. V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. Silopi ilçesi, 1960 yılında ilçe olarak örgütlenmiş, yakın zamana kadar tarım ticaret ağırlıklı ekonomik gelişme göstermiştir. Silopi sahip konum itibariyle yakın çevresinin sosyo- 259

276 ekonomik merkezi olma özelliği ile de kurulduğu yıldan günümüze sürekli büyümüş ve gelişmiştir. Şırnak iline 75 km. mesafede bulunan Silopi ilçesi, özellikle E-94 karayolunun iki yakasında başlayan sanayileşme ile gelişmekte olan ilçeler sıralamasına girmiştir. Bölgede sanayileşme düzenli olarak artmadığı gibi planlı da değildir. Bu da çarpık yapılaşmayı meydana getirdiğinden çevresel birtakım sorunlar doğurmaktadır (görsel kirlilik, hava kirliliği vb.) Her geçen gün miras, verimlilik kaybı, plansız ekim-dikim vb. nedenlerle küçülen tarımsal üretim gücü, kırdan şehre göçü zorlamış ve ciddi istihdam sorunlarını da beraberinde getirmiştir. Bununla birlikte eğitim-öğretim altyapısı güçlü olan ve neredeyse tüm kademede eleman yetiştiren orta dereceli eğitim kurumları ile yüksek öğrenim gören ancak yerelde istihdam edilemeyen işgücünün de şehir dışına göçü zorunlu hale gelmektedir. Bu durum şehrin sosyo-kültürel düzeyini tamami ile alt seviyelere çekmektedir. Söz konusu bu durumun önlenebilmesi de ancak nitelikli insan gücünün yörede istihdamını sağlayacak projelerin planlanması ve bu projelerin hayata geçirilmesiyle olabilecektir. Yöre halkının yöre ekonomisine katkı sağlayabilmesi amacıyla işgücü artırıcı sosyal çalışmalar mutlak surette artırılmalıdır. Fiziki altyapısı tamamlanan ve yatırımcısını bekleyen Silopi Organize Sanayi Bölgesi (Silopi OSB), ulusal kalkınma planlarına katkı sağlamak amacıyla planlanarak en önemli görevini yerine getirecektir. İşgücü oluşturmak ve yörede sanayiyi daim kılmak amacıyla kurulan bu yerde, oluşturulan işgücü sayesinde bilgi ve yeteneklerin kullanılabilmesi sağlanacak ve Silopi sanayisi başta yöre olmak üzere ülke ekonomisine katkı sağlamış olacaktır. Şırnak ili ekonomisi büyük oranda tarım, hayvancılık ve dayanmaktadır. Silopi ilçesinde ise sanayi giderek gelişmektedir. İlçenin, Silopi il merkezine yakınlığı (İpek yolu üzerinde olması) nedeniyle ilçede son yıllarda sanayi alanında çok hızlı bir gelişme yaşanmaktadır. Proje, yörede ve Türkiye de üretilen toplam enerji miktarına katkıda bulunmak amacıyla tesis edilecek olan enerji projesidir. Projenin işletmeye geçirilmesiyle birlikte ulusal elektrik üretiminin gelişimine katkıda bulunulacak olup proje alanı ve yakın çevresi ekonomisine de bir miktar canlılık kazandırılacak ve çevrede yeni iş ve çalışma olanakları sağlanacaktır. Bu hususta, yaratılacak istihdam imkânları ile de hareketlilik kazandırılarak potansiyel üretim hızlandırılacaktır. Yaratılacak İş İmkanları Projeye bağlı ünitelerin özellikle arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında tesis edilmesi sırasında, yöre halkı için yeni bir istihdam alanı oluşturulacaktır. Projenin gerçekleştirilmesine bağlı olarak çalışabilir erkek nüfusuna iş olanağı sağlanarak nüfus iç göçünün olması engellenecek ve bölgesel istihdam sağlanmış olacaktır. Projenin inşaat aşamasında 180 kişi, işletme aşamasında ise 30 kişi çalıştırılacaktır. Bu açıdan yörede halkının kazanç açısından gelir düzeyinin bir miktar yükseleceği ve alınacak inşaat eğitimleri ile de teknik bilgi birikimi sağlanacaktır. Bu sayede eğitim oranlarında dahi artış olabilecektir. 260

277 Nüfus Hareketleri, Göçler Beldede genel olarak temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Bireyler daha çok kendi işlerini yaparak geçimlerini sürdürmekte, bunun yanında yılın belli dönemlerinde iç göçlerle iş imkânlarının yoğun olduğu il merkezlerine gitmekte ve burada çalışarak ek gelir sağlamaktadırlar. Altyapı Hizmetleri Bölgedeki köylerde son on beş yıldır altyapı hizmetlerinde önemli ölçüde gelişme olmuştur. İlçe ve belde yollarının büyük bir kısmı asfalttır. İçme suyu gereksinimi, il genelinde yapılan su temini planlamaları ile önemli ölçüde karşılanmıştır. İsteyen haneler tesis döşeyerek evlerine su getirebilmektedir. Telefon ve elektriğe ulaşılmış olup il geneline de bu imkânlar dağıtılmıştır. İl genelinin ve proje alanının engebeli arazilerde olması, altyapı hizmetlerinin ilin bir ucundan başlayarak diğer ucuna kadar iletilmesinde sıkıntı yaratmaktadır. Çoğu köy ve beldede kanalizasyon sistemi bulunmamaktadır, bu da derelere ve toprağa zarar vermektedir. Bu hususta, proje alanına kadar kanalizasyon sisteminin gelmemesi (yerleşimin olmaması da kanalizasyon sisteminin proje alanına kadar getirilmesini engellemiştir) de zorunlu arıtma tesisinin kurulmasını sağlamıştır. Bunun yanı sıra, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre nüfusu 84 kişinin üzerinde olan evsel nitelikli atıksu üreticilerinin söz konusu sularını arıtabilmeleri için paket arıtma/arıtma tesisi kurmaları gerekmektedir. Yine aynı yönetmelikte, proje kapsamında oluşacak atıksular arıtma tesisinde arıtılmadan alıcı ortama deşarj edilemeyecek olduğundan bu hususta da arıtma tesisinin kurulması zorunlu hale gelmiştir. Sağlık İl genelinde köy ve beldelerde, askeri kuruluşlar köylülerin sağlık sorunlarında ilk başvurdukları yerdir. Askeri birliklerde belde/yöre halkı doktora muayene olabilmekte, zaman zaman ilaç yardımı alabilmektedirler. Bunun haricinde köylerde sağlık hizmetine ulaşabilmek oldukça zor olmaktadır. Olası bir yaralanma durumunda/sağlık sıkıntısında yöre halkının ilk başvurduğu yer; Tabur Komutanlıkları dır. Hatta bu hususta yapılan kaynak araştırmalarında, yöre halkı/köylüler sağlık sorunları olduğunda askeri birliklere başvurarak birliklerdeki doktorlar tarafından muayene edilmekte, sağlık sorunları ile ilgili reçete yazılmakta, çok fakirlere ilaç verilmekte, gerek görülenlerin hastaneye sevki yapılmaktadır, denilmiştir. Sosyal Faaliyetler Silopi ve Uludere Kaymakamlığı olarak yaz aylarında açık hava sineması açılmakta öğrenci ve halka dönük tiyatro faaliyetleri verilmektedir. Sosyal etkinlikleri Şırnak Valiliği, Uludere ve Silopi Kaymakamlığı kamu, kurum ve kuruluşlarınca düzenlenen etkinliklerle zenginleştirilmektedir. Tanıtıcı, öğretici ve yarışmalarla teşviki artırmakta her tür etkinlik başta köy ve beldeler olmak üzere tüm ilde yapılmaktadır. 261

278 V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi. Nehir tipi hidroelektrik santrallerde (HES lerde) yalnızca arazinin hazırlanması ve ünitelerin işletmeye geçirilmesine dek yapılacak çalışmalarda çevresel etki söz konusu olmaktadır. Ancak, HES ve barajlar diğer enerji kaynaklarıyla kıyaslandığında uzun süreli çevresel etki yaratmamaktadır. HES ve barajlar: - İşletme aşamasında hava kirliliği yaratmadığından temiz bir enerji üretmektedir. - Yöre halkına istihdam kapısı açmakta bu sayede yörenin kalkınmasına katkı sağlamaktadır. - Topoğrafik eğimlerin çok olduğu yerlerde suların düzenli akmasını sağlamakta ve taşkın riskini en aza indirerek baraj gövde yapısı ile set yapmaktadır. Proje kapsamında arazinin hazırlanması, inşaat ve işletme dönemlerinde projenin sağlayacağı çevresel faydalar değerlendirilmiş ve aşağıdaki tablo oluşturulmuştur. Tablo Çevresel Faydanın İnşaat Öncesi, İnşaat ve İşletme Dönemleri İçin Ayrı Olarak Sunumu KRİTERLER Proje kapsamında çalıştırılacak personelin yöre halkından seçilmesine özen gösterilecek olup gerek istihdam gerekse de ekonomik olarak destek sağlanmış olacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat çalışmalarının yürütülmesi amacıyla kullanılacak malzemelerin temini için araç ve iş makinelerinin kiralanması ile bunların servis hizmetlerinde yöre imkânlarından faydalanılacaktır. Evsel atıksular için arıtma tesisi kurulacak olup Hezil çayına doğrudan atıksuların deşarjı olmayacaktır, bu kapsamda projeden söz konusu çay kirlenmeyecektir. Evsel nitelikli katı atıkların proje alanında geçici depolanması sırasında Belediye ile koordineli çalışılacağından vahşi/açıkta bir depolama yapılmayacaktır. Bu kapsamda koku, hastalık, sızıntı ve diğer çevresel etkilerin oluşması söz konusu olmayacaktır. Gerekli su devamlı olarak baraj seddesi yanında bulundurularak olan yan balık geçitinden bırakılacak olup su ortamındaki canlı hayatının idamesi için bırakılacaktır. Gölalanı altında kalacak araziler ile ilgili olarak tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. İNŞAAT ÖNCESİ DÖNEM (ARAZİNİN HAZIRLANMASI) İNŞAAT DÖNEMİ İŞLETME DÖNEMİ Yukarıda ifade edilmiş tüm bu durumlar değerlendirildiğinde, inşaat aşaması hazırlıkları sırasında olabilecek toz, gürültü ve titreşim vb. etkilerin dışında projenin hiçbir olumsuz durumunun olmadığı bunun yanı sıra olumlu yönlerinin de olduğu dolayısıyla projenin uygulanabilirliği açısından faydanın sağlanacağı ortadadır. Maliyet analizi yapılmadan dahi projenin olumlu pek çok yön olduğu çalışmalar ile ortaya konulmuştur. 262

279 BÖLÜM VI : İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER VI.1. Arazi ıslahı ve reklamasyon çalışmaları, Proje kapsamında bulunan malzeme ocakları, beton santralleri ve kırma-eleme tesislerinde inşaat süresi sonunda herhangi bir çalışma yapılmayacaktır. Söz konusu tesisler inşaat çalışmalarının tamamlanması sonucunda bulundukları yerden sökülerek kaldırılacaktır. VI.2. Mevcut su kaynaklarına etkiler, Hezil Çayı üzerinde tesis edilerek işletilmesi planlanan proje kapsamında hazırlanan Vaziyet Planından da görüleceği üzere proje alanı ve yakın çevresinde pek çok kuru dere yatağı bulunmaktadır. Bu yataklarda çalışmalar sırasında herhangi bir kullanım olmayacaktır. Mardin-Batman-Siirt-Şırnak-Hakkari Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planında Hezil Barajı işlidir ve planlamada mevcuttur. Faaliyetin her aşamasında Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacak olup faaliyet alanı yakınında yer alan yüzeysel su kaynaklarına, mevsimsel akış gösteren kuru derelere kazı fazlası malzeme atığı, katı atık atılmayacak, dere yatağına hiçbir şekilde müdahalede bulunmayacaktır. Proje konusu faaliyet, Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği Ek-2 Listesi Tampon Bölgede Yapılması Bakanlık İznine Tabi Olan Faaliyetler kapsamında yer almakta olup gerekli izinler alınacaktır. 263

280 BÖLÜM VII : PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu bölümde yer seçimi, teknoloji, alınacak önlemler, alternatiflerin karşılaştırılması ve tercih sıralaması belirtilecektir.) Yer Seçimi Proje konusu faaliyet Şırnak İli, Uludere İlçesi sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan bir projedir. Yer seçiminde, Hezil Çayı nın su potansiyeli, inşaat ve işletme maliyetleri, projenin etki mesafesi, Çevre Kanunu ve Mer i mevzuat kapsamında engellerin bulunup bulunmadığı gibi bir çok etmen etkili olmaktadır. Elektrik üretiminde çok çeşitli enerji kaynaklarından yararlanılmaktadır. Su gücü, kömür, petrol, doğalgaz, güneş, rüzgar, jeotermal, biyokütle ve nükleer enerji kaynakları bunların başlıcalarıdır. Kaynak tercihinde maliyet faktörü önemli olmakla birlikte, ülkelerin genellikle kendi öz kaynaklarına yöneldikleri ve kaynak çeşitliliğini artırmaya çalıştıkları gözlenmektedir. Ayrıca fosil yakıtların yol açtığı çevre sorunları nedeniyle temiz ve yenilenebilir enerji kaynakları daha fazla tercih edilmektedir. Gelişmekte olan ülkeler arasında yer alan Türkiye, hızla artan elektrik ihtiyacını karşılayabilmek için öncelikli olarak yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelmek zorundadır. Kuşkusuz bunların başında, günümüz itibariyle henüz % 25 kadarı değerlendirilmiş olan su gücü gelmektedir. Ülkemizin petrol kaynakları yönünden yetersiz olması, buna karşılık yüzeysel su kaynakları yönünden zengin olması, enerji politikasının hidroelektrik santrallere (HES) doğru kaymasını zorunlu hale getirmiştir. HES'ler işletim maliyetlerinin düşük olması ve çevreye çok önemli zarar verici etkileri bulunmaması nedeniyle tüm dünyada tercih edilen başlıca enerji üretim kaynaklarındandır. Projenin Teknolojisi Ülkemizin petrol kaynakları yönünden yetersiz olması, buna karşın yüzeysel su kaynakları yönünden zengin olması, enerji politikasının hidroelektrik santrallere (HES) doğru kaymasını ve bu yönde enerji üretimine geçilmesi sağlamıştır. HES'ler işletim maliyetlerinin düşük olması ve çevreye kalıcı zarar verici etkilerinin bulunmaması nedeniyle tüm dünyada tercih edilen başlıca enerji üretim kaynaklarındandır. Proje, baraj tipi (rezervuarlı) hidroelektrik santral projesidir. Hezil Barajı nın göl alanı hacmi 86,31 hm 3 ve kurulu gücü 155 MWm/147,88 MWe olarak planlanmaktadır. Su kaynağı Hezil Çayı üzerinde gerçekleştirilmesi planlanan projenin gerek topografya gerek maliyet yönünden daha uygun bir alternatifi bulunmamaktadır. Alınacak Önlemler, Alternatiflerin Karşılaştırılması Proje kapsamında oluşacak tüm (fiziksel, biyolojik, stratejik ve çevresel) etkilerden bahsedilmiş olup alınacak önlemler arazinin hazırlanması aşamasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek geçecek süre ile projenin inşaatı sırasında olmak kaydıyla ayrı ayrı değerlendirilmiştir. 264

281 BÖLÜM VIII : İZLEME PROGRAMI VIII.1 Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Arazinin hazırlanması aşamasından başlayarak inşaat çalışmalarından işletme aşamasına gelinceye kadar yapılacak tüm işler, plan ve program çerçevesinde yürütülecektir. Bu programla, işlerin düzenli olarak yürütülmesi sağlanacak ve işletme döneminde istenilen verim elde edilmiş olacaktır. Çevresel etkilerin değerlendirilmesi sonrasında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı başkanlığında oluşturulan İnceleme-Değerlendirme Komisyonu tarafından nihai edilen proje için karar verildikten ve proje onaylandıktan sonra proje kapsamında gerçekleştirilen faaliyetler ve yapılan/yapılacak iş ve işlemler için ÇED raporunda belirtilen taahhütlerin ve alınan ÇED olumlu kararının gerçekte karar verildiği şekilde uygulanmasını sağlayacak bir mekanizma oluşturulacaktır. ÇED sürecinde verilen taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğinin tespit edilmesi, çevreye olan/olacak etkilerinin belirlenmesi ve bu hususta yerinde ve zamanında önlemlerin alınabilmesi için iyi bir izleme ve kontrol sisteminin oluşturulması şarttır. Bu çerçevede yapılan izleme ve kontrol çalışmalarında, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nca düzenlenerek Yeterlik Belgesi Tebliği nin 4.ekinde verilen ÇED Raporlarında Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol Formu doldurularak düzenli aralıklarla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. Söz konusu, ÇED Raporunda verilen taahhütlere uymayarak çevreyi kirleten faaliyet sahiplerinin taahhütleri kapsamında gerekli tedbirleri alması bu çalışmalar ile yapılmaktadır. İlgili plan, proje etkilerinin değerlendirilmesi amacıyla oldukça verimlidir. Aşağıda proje kapsamında önerilen izleme programı genel itibariyle anlatılmıştır. İnşaat Aşaması İçin Önerilen İzleme Programı İzleme planı, inşaat aşamasında uygulanan ya da uygulanacak olan çalışmaların hedeflenen noktalara ulaşıp ulaşmadığının kontrolü amacıyla gerçekleştirilmektedir. Bu amaçla izleme çalışmaları, projenin başlaması ile birlikte yürütülecek olup çevresel koşullarda meydana gelen değişimleri, önceden tahmin edilen etkilerin mevcut ve ulaşabileceği maksimum seviyeleri, geliştirilen önlemlere uygunluğu ve söz konusu önlemlerin uygulanabilirliği ve bu önlemlerin etki azaltmadaki başarısı vb. konularda gerçekleştirilecektir. 265

282 Tablo İzleme Planı AŞAMA/KONU HANGİ PARAMETRE İZLENECEK? BU PARAMETRE NEREDE İZLENECEK? BU PARAMETRE NASIL İZLENECEK/ İZLEME EKİPMANI NEDİR? BU PARAMETRE NE ZAMAN İZLENECEK/ İZLEME SIKLIĞI NEDİR? SORUMLULUK İNŞAAT DÖNEMİ Şantiyelerin ve işçi kamplarının konumlandırılması Kazı Fazlası Malzeme Şantiye alanının hazırlanması, düzenlenmesi ve rehabilitasyon işlemleri Kazı Fazlası Malzemenin uygun şekilde depolanması Şantiye alanı Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanları Görsel Görsel İnşaat işlerinin tamamlanmasının ardından mevsimsel olarak yapılacak olup uygunsuz bir uygulama gözlenmişse daha sık. Proje kapsamında görevlendirilecek personel tarafından haftalık. Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Temsu Elektrik Üretim A.Ş. İnşaat katı atıklarının yönetimi (ambalaj atıkları, demir ve ahşap atıkları, vs.) Ambalaj atıklarının, demir ve ahşap atıklarının geri kazanımı ve bertaraf uygulamaları Önceden belirlenen atık depolama alanı Görsel Üçer aylık dönemlerde, eğer uygunsuz bir uygulama gözlenmişse daha sık. Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Evsel atıksu Giriş ve çıkış suyu miktar ve kalitesi Atıksu Arıtma Tesisi Deney ve Görsel Proje kapsamında görevlendirilecek personel tarafından günlük Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Evsel katı atık Katı atıkların kapalı konteynırlarda düzenli olarak toplanıp toplanmadığı Önceden belirlenmiş katı atık depolama sahalarında/ noktalarında/konteynırlarında Görsel Proje kapsamında görevlendirilecek personel tarafından günlük Temsu Elektrik Üretim A.Ş. İnşaat makinelerinin egzoz emisyonları İnşaat makinelerinden kaynaklanacak egzoz emisyon miktarları Şantiye Alanında, Makine Park Sahasında Görsel Yetkili kuruluşlar tarafından yıllık egzoz emisyonu ölçümleri yapılması, ölçüm sonuçlarının kontrol edilmesi / Seyyar denetim kuruluşları Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Gürültü İnşaat saatleri Çalışma/inşaat alanında, Sahada gözlem Yerel halk herhangi bir off hour (gündüz saatleri dışında) çalışmadan bir hafta önce haber verilmesi Proje kapsamında görevlendirilecek personel tarafından Günlük Yakın yerleşim yerlerinde Yerel gruplara danışarak off-hour inşaat başlamadan bir hafta önce Temsu Elektrik Üretim A.Ş. 266

283 Toz İş sağlığı ve işçi güvenliği Hassas alıcı ortamlarda projeden kaynaklı gürültü seviyesi En yakın yerleşim yerinde Gerekmesi halinde gürültü ölçümleri Gerekli önlemler İnşaat alanı ve ulaşım yollarında Görsel Hassas alıcı ortamlarda projeden kaynaklı toz seviyesi Su Püskürtme/Alanın sulanması, Kırma-Eleme Tesislerinin Üzerinin Kapatılması ya da Pulvarize Su Sisteminin Kullanılması Sağlık ve güvenlik planının uygulanması Personelin çalışma sırasında iş güvenliği ekipmanları kullanımları En yakın yerleşim yerinde İnşaat Sahası ve Bağlantı Yolları Gerekmesi halinde toz ölçümleri Görsel Halktan herhangi bir şikayet alındığında Proje kapsamında görevlendirilecek personel tarafından Günlük Halktan herhangi bir şikayet alındığında Sıcak, kuru/yağışsız ve rüzgarlı havalarda Kırma-Eleme Tesisi Görsel Günlük İnşaat ve şantiye alanı İnşaat ve şantiye alanı Denetim ve raporlama Görsel Proje kapsamında görevlendirilecek personel tarafından Üç ayda bir Proje kapsamında görevlendirilecek personel tarafından Günlük Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Toprak erozyonu ve silt akışı Ulaşım yollarının planlaması ve düzenlenmesi İnşaatın hangi Mevsim döneminde çalışacağı Ana Kayanın/topografyanın Genel Şev açısı Kesilecek Ağaç, Verimli Arazi Kullanımı İnşaat alanı Ana Yapılarda Güzergâh Yapıları Görsel Görsel Görsel ve Yerinde İnceleme İnşaat çalışmalarına başlamadan önce Proje kapsamında görevlendirilecek personel tarafından yağmur yağmadan ve yağmur yağdıktan sonra İnşaat çalışmalarına başlamadan önce Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Tehlikeli atıkların yönetimi (yakıtlar, yağlar, patlayıcılar vs.) Depolama alanlarının kilitli, çevrili, iyi havalandırılmış ve geçirimsiz zemin üzerinde olup olmadığı Tehlikeli atık depolama alanı Bina ve alanın görsel incelenmesi İnşaat başlamadan önce, inşaat başladıktan sonra üç aylık dönemlerde, eğer uygunsuz bir uygulama gözlenmişse daha sık. Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Patlayıcı Maddeler Patlayıcı maddelerin uygun şekilde taşınması, sahada bekletilmesi ve kullanılması Malzeme Ocak Alalarında, Sert Kayalarda vd. Patlatma alanlarında Görsel Patlatma işleri öncesinde ve patlatma sırasında Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Orman Sayılan Alanları Tahribi Ağaçların Kesilmesi, Orman Tahribi İnşaat Alanı Görsel İnşaat çalışmalarına başlamadan önce Temsu Elektrik Üretim A.Ş. 267

284 Kültürel Varlıkların Tespiti Eserlerin Kazı Sırasında Ortaya Çıkması ve ilgili Kamu-Kurum ve kuruluşlarına haber verilmesi İnşaat Alanı Görsel ve iletişim İnşaat çalışmaları sırasında ve sonrasında Temsu Elektrik Üretim A.Ş. İŞLETME DÖNEMİ Gürültü (Türbin ve Diğer Makine Ekipmanların Çalışması) Gürültü Seviyesi En yakın yerleşim yerinde ve Santral Binasına En Yakın Proje Ünitesinde Gürültü ölçüm cihazları Üç ayda bir kez, şikayet gelmesi halinde ölçüm sıklığı artırılacaktır. Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Evsel Nitelikli Atıksu Giriş-Çıkış Suyu Kalite ve Miktarı Atıksu Arıtma Tesisi Görsel İşletme personeli tarafından günlük Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Evsel Nitelikli Katı Atıklar Katı atıkların kapalı konteynırlarda düzenli olarak toplanıp toplanmadığı Evsel katı atık toplama sahalarında Görsel İşletme personeli tarafından günlük Temsu Elektrik Üretim A.Ş. Can suyu bırakılması Uygun miktarda can suyunun bırakılması Can Suyu Çıkışı Gözlem ve Online AGİ İşletme personeli tarafından günlük Temsu Elektrik Üretim A.Ş. 268

285 İşletme Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı İşletme sırasında ve sonrasında, su kalitesi ve nehir üzerindeki biyolojik çeşitlilik izlenecektir. Baraj depolama alanının girişi ile çıkış noktasından düzenli aralıklarla su numuneleri alınacak ve Tarih ve sayılı Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Ek-5 Tablo-5 e göre analizleri yaptırılacaktır. Beklenenden farklı ya da olumsuz sonuçların olması durumunda ilgili idareye bildirilecek ve önlem alınması sağlanacaktır. Faaliyetin inşaat, işletme ve ÇED izleme dönemlerinde tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik ilgili hükümlerine riayet edilecektir. Göl ve nehir izlemeleri, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği kapsamında yapılacaktır. İzlenecek parametrelere ilişkin ilgili kurumlar ile gerekli yazışmalar yapılarak görüşlere uygun hareket edilecektir. Biyolojik çeşitlilik hakkında detay bilgiler, DKMP Genel Müdürlüğü tarafından onaylı HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri Değerlendirme Raporu nda verilmiştir. VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığının ikinci paragrafında yer alan hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program. Şırnak ili, Silopi ve Uludere ilçesi, Hezil Çayı üzerinde TEMSU Elektrik Üretim A.Ş. tarafından gerçekleştirilmesi planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları projesi kapsamında yapılan değerlendirmeler neticesinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından TEMSU Elektrik Üretim A.Ş. tarafından; Şırnak ili, Silopi ve Uludere ilçesi, Hezil Çayı üzerinde gerçekleştirilmesi planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları projesi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü tarafından ÇED Olumlu Belgesi nin verilmesi durumunda tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yeterlik Belgesi Tebliği nin 9.Maddesine konu hüküm dikkate alınacak olup hükümde Yeterlik Belgesi Alan Kurum/Kuruluşların Yükümlülükleri başlığının beşinci (5.) fıkrasında yer alan: ÇED Raporlarında verilen taahhütlere ait yatırımın inşaat dönemi izleme-kontrol formunda belirtilen hususların, Nihai ÇED Raporundaki taahhütlerle ve proje alanındaki verilerle uyuşması zorunludur. denilmektedir. Yukarıda anlatılanlar kapsamında; proje sahibi, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yetkilendirilen bir firmayla anlaşacak olup projeye ilişkin ÇED Olumlu kararının verilmesi durumunda, yetkili firma tarafından Tebliğin Ek-4 ünde yer alan İzleme-Kontrol Formu Bakanlık tarafından belirlenen aralıklarla doldurularak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü/ÇED İzleme ve Çevre Denetimi Dairesi Başkanlığı na sunulacaktır. 269

286 BÖLÜM IX : YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması,) Proje konusu faaliyet Temsu Elektrik Üretim A.Ş. tarafından, Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları nı kapsamaktadır. Proje enerji üretmek amacı ile yapılacaktır. Proje kapsamında yapımı önerilen tesisler; katı dolgu baraj (hardfill), dolusavak yapısı, memba ve mansap batardosu, derivasyon sistemi, çevirme yapısı, iletim tüneli, yükleme havuzları, şaft yapısı ve santral binaları, kuyruk suyu kanalı ve şalt sahası; iletim hattı, cebri borulardır. Ayrıca Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) inşaat aşamasında gerekli malzemenin temini amacıyla, belirlenen alanlarda,, Şantiye Sahası-1 içerisinde KET- 1 (Kırma Eleme Tesisi) ve Hazır Beton Santrali-1, Şantiye Sahası-2 içerisinde KET-2 ve Hazır Beton Santrali-2 yer alacak, 1 adet Kaya Ocağı ve 2 adet Geçirimli Malzeme Sahası, kazı fazlası malzemelerin depolanması için 3 adet Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı oluşturulacak, personel ihtiyaçları için belirlenen 2 şantiye sahasında da 1 er adet idari ve sosyal tesisler yer alacaktır. Proje inşası malzeme ihtiyacının karşılanabilmesi için malzeme ocakları kullanılması planlanmıştır. Malzeme ocaklarından çıkan malzemelerin boyutunu küçültme işleminde kullanılacak ve şantiye sahası olarak belirlenen alanlarda yer alacak 2 adet kırma-eleme tesisi, projenin beton ihtiyacının temin edileceği şantiye sahası olarak belirlenen alanlarda yer alacak 2 adet beton santrali tesis edilecektir. Ayrıca çalışanlar sosyal ihtiyaçlarını kurulacak olan 2 adet şantiye sahasından karşılayabileceklerdir. Şantiye sahasında prefabrik konteynırlar bulunacak ve bu konteynırlarda yemekhane, banyo, tuvalet vb. bulunacaktır. Hezil Çayı üzerinde Hezil Barajı ile biriktirilen su, etek santralında enerjisi alınacaktır. Hezil I santralinden türbinlenen sular toplam 3950 m uzunluğundaki iletim tüneli vasıtası ile bir yükleme havuzuna iletilmesi ve Hezil II HES de enerjisinin alınması ve santral çıkışından sifonla karşı sahile geçirilmesi ve Zorova HES iletim kanalının başlatılması ve devamında da Zorova HES de suyun tekrar santralden geçirilmesi öngörülmüştür. Fizibilite çalışmalarına göre Hezil Barajı ve Hezil I HES de 161,98 GWh, Hezil II HES de 135,12 GWh/yıl; Zorova HES ile toplam 151,21 GWh/yıl enerji üretimi yapacaktır. Hezil Çayı üzerinde yapımı önerilen Silopi Enerji Grubu önerilen sistemlerinin inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görüşmüştür. Proje alanının ulaşımı; Şırnak il merkezinden güney doğuya uzanan köy yolları üzerinden sağlanmaktadır. Proje alanının Zorova HES, Şantiye Alanı-2 (Kırma-Eleme Tesisi-2 ve Hazır Beton Santrali-2), Geçirimli Malzeme Alanı-2, Kazı Fazlası Malzeme Alanı-3 birimlerinin tamamı ile Zorova HES iletim Kanalının bir kısmı Silopi İlçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Hezil Barajı, Hezil I HES, Hezil II HES, İletim Tüneli, Şantiye Sahası-1 (Kırma-Eleme Tesisi-1 ve Hazır Beton Santrali-1), Kazı Fazlası Malzeme Alanı-1, Kazı Fazlası Malzeme Alanı-2, Kaya 270

287 Ocağı, Geçirimli Malzeme Alanı-1 birimlerinin tamamı ile Zorova HES iletim kanalının bir kısmı Uludere ilçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Proje alanı genel itibari ile hazine arazilerinden oluşmaktadır. Proje alanının içerisinde bulunduğu araziler ile ilgili olarak gerekli tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. Mardin- Batman-Siirt-Şırnak-Hakkari Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planında, Hezil Barajı işlenmiştir. Çevre düzeni planına göre, proje alanı ekolojik öneme sahip alan, doğal ve ağaçlık karakteri korunacak alan, jeolojik sakıncalı alan ve orman arazileri statüsünde kalmaktadır. Plan hükümlerine riayet edilecektir. Söz konusu proje yürürlükteki Mardin-Batman-Şırnak-Hakkari Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre düzeni Planı Hükümlerinin Enerji Üretim Alanları ve Eenrji İletim Tesisleri başlığı altında; Yenilenebilir enerji (rüzgar, güneş, jeotermal, HES) üretim alanlarında, ilgili kurum ve kuruluşlardan alınan izinler ve Enerji Piyasası Düzenleme ve Denetleme Kurulunca verilecek lisans kapsamında, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın uygun görüşü alınması koşuluyla, 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı değişikliğine kalmaksızın, ilgili kurum ve kuruluş görüşleri doğrultusunda hazırlanan imar planlarının ilgili idaresince onaylanmasını müteakip uygulamaya geçilir. Sayısal ortamda bilgi için Bakanlığa gönderilir Kurulmuş/kurulacak tesislerde, ilgili mevzuat çerçevesinde çevresel tüm önlemlerin alınması zorunludur. hükümleri yer almakta olup ÇED konusu projeye ilişkin iş ve işlemler, ilgili kurum ve kuruluş görüşleri doğrultusunda yürütülecek, Proje uygulamalarında 3194 sayılı İmar Kanunu ve ilgili yönetmeliklerine uyulacak ve söz konusu Proje kapsamında yapılması planlanan Kırma-Eleme Tesisleri ve Beton Santralleri, proje inşaat süresince faaliyet gösterecek ve inşaatın bitmesi sonrasında kaldırılarak alan faaliyet sahiplerince rehabilite edilecektir. Proje alanı genel olarak hazine arazileri üzerinde yer almaktadır. yapılacak kadastral çalışmalar ile arazinin vasfı tam olarak belirlenecek ve kamulaştırma çalışmaları uhdesinde projenin etki alanı kesinlik kazanmaya başlayacaktır. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından incelenecek olan Kamulaştırma Planı, kesin durumda onaylanacak ve sonrasında kamulaştırma çalışmaları sonlandırılmış olacaktır. Henüz bu hususta kesinleşmiş bir veri bulunmamaktadır. Proje inşaat aşamasında 180, işletme aşamasında ise 30 kişilik bir istihdam yaratılması öngörülmektedir. Vasıfsız eleman ihtiyacı büyük oranda yöreden sağlanacaktır. Çalışanların ihtiyaçlarının da büyük bölümünün yöreden sağlanacağı düşünülürse, proje yöre için bir gelir kaynağı olacaktır. Proje inşaat ve işletme aşamasında oluşacak atıksular, proje sahasında kurulacak paket arıtma tesisinde arıtılarak Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen standartları sağlayacak şekilde Hezil Çayı kollarına deşarj edilecektir. Proje inşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli katı atıklar Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümleri gereğince toplanarak, en yakın çöp depolama alanında bertaraf edilecektir. Proje kapsamında yapılacak olan kazı işlemleri sonucunda çıkacak malzemenin, dolgu işlemleri, yol yapım ve iyileştirilmesi çalışmaları ve betonarme işlemleri için agrega olarak kullanılması planlanmaktadır. Kazı malzemesinin kullanılmayan kısmı ise kazı fazlası malzeme depolama sahasında toplanacak ve Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak bertaraf edilecektir. Proje kapsamında inşaat aşamasında oluşacak toz emisyonları ile ilgili detaylı hesaplamalar yapılmış ve oluşan tozun meteorolojik ve topoğrafik şartlar altında nasıl 271

288 hareket edeceğini görmek için toz dağılım modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonucu çıkan sonuçlar değerlendirildiğinde arazi hazırlama ve inşaat aşamasında oluşacak tozumanın yerleşim yeri hava kalitesi üzerinde olumsuz bir etkisi olması beklenmemektedir. Projenin hayata geçmesi ile proje bölgesinde ekonomik canlanma meydana gelecektir. Proje kapsamında ihtiyaç duyulacak personel sebebiyle yeni iş olanakları açılmış olacaktır. Ayrıca yollarda ıslah çalışmaları da yapılarak bölgeye fayda sağlanacaktır. Proje işletme aşamasında üretilecek elektrik enerjisinin enterkonnekte sisteme verilmesi ile ülkemizin enerji ihtiyacına katkıda bulunulacaktır. 272

289 BÖLÜM X : HALKIN KATILIMI (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamalar) Projeyi duyurmak, proje ile ilgili bilgi vermek ve yöre sakinlerinin görüşlerini almak amacıyla tarihinde Şırnak İli, Uludere İlçesi, Uludere Çok Amaçlı Toplantı Salonunda saat 14:00 da Halkın Katılımı Toplantısı yapılmıştır. Toplantıya katılanlar projenin gerçekleştirilmesi durumunda meydana gelecek çevresel etkiler ve bu etkilere karşı alınacak önlemler hususunda bilgilendirilmiştir. Toplantı yeri için Çevre ve Şehircilik Şırnak İl Müdürlüğü ile yapılan görüşmeler neticesinde, toplantı yeri için Yağcılar Köyü seçilmiştir. Toplantı tarihinden önce yerel ve ülke çapında yayın yapan 2 ayrı gazetede toplantı ilan edilmiştir. Toplantı Çevre ve Şehircilik Şırnak İl Müdürlüğü başkanlığında gerçekleştirilmiştir. Şekil- 94. Halkın Katılımı Toplantısının Duyurulduğu İlan Metni 273

290 Fotoğraf- 10. Halkın Katılımı Toplantısının Yapıldığı Yerden Görünüm (1) Fotoğraf- 11. Halkın Katılımı Toplantısının Yapıldığı Yerden Görünüm (2) 274

291 Fotoğraf- 12. Halkın Katılımı Toplantısının Yapıldığı Yerden Görünüm (3) 275

292 BÖLÜM XI : SONUÇLAR (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde olumsuz çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı sağlanabileceğinin belirtildiği genel bir değerlendirme, proje kapsamında alternatifler arası seçimler ve bu seçimlerin nedenleri) Proje konusu faaliyet Temsu Elektrik Üretim A.Ş. tarafından, Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri sınırları içerisinde, Hezil Çayı üzerinde, enerji üretmek amacıyla kurulması planlanan Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları nı kapsamaktadır. Proje enerji üretmek amacı ile yapılacaktır. Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) kurulu gücü; Hezil I HES Hezil II HES Zorova HES : 55 MWm : 45 MWm : 55 MWm Silopi Enerji Grubu Toplam : 155 MWm / MWe Hezil Barajı nın göl alanı hacmi hm3 ( m3), Hezil I HES, Hezil II HES ve Zorova HES toplam kurulu gücü 155 MWm / MWe olarak planlanmaktadır. Proje kapsamında yapımı önerilen tesisler; katı dolgu baraj (hardfill), dolusavak yapısı, memba ve mansap batardosu, derivasyon sistemi, çevirme yapısı, iletim tüneli, yükleme havuzları, şaft yapısı ve santral binaları, kuyruk suyu kanalı ve şalt sahası; iletim hattı, cebri borulardır. Ayrıca Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) inşaat aşamasında gerekli malzemenin temini amacıyla, belirlenen alanlarda,, Şantiye Sahası-1 içerisinde KET- 1 (Kırma Eleme Tesisi) ve Hazır Beton Santrali-1, Şantiye Sahası-2 içerisinde KET-2 ve Hazır Beton Santrali-2 yer alacak, 1 adet Kaya Ocağı ve 2 adet Geçirimli Malzeme Sahası, kazı fazlası malzemelerin depolanması için 3 adet Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı oluşturulacak, personel ihtiyaçları için belirlenen 2 şantiye sahasında da 1 er adet idari ve sosyal tesisler yer alacaktır. Proje inşası malzeme ihtiyacının karşılanabilmesi için malzeme ocakları kullanılması planlanmıştır. Malzeme ocaklarından çıkan malzemelerin boyutunu küçültme işleminde kullanılacak ve şantiye sahası olarak belirlenen alanlarda yer alacak 2 adet kırma-eleme tesisi, projenin beton ihtiyacının temin edileceği şantiye sahası olarak belirlenen alanlarda yer alacak 2 adet beton santrali tesis edilecektir. Ayrıca çalışanlar sosyal ihtiyaçlarını kurulacak olan 2 adet şantiye sahasından karşılayabileceklerdir. Şantiye sahasında prefabrik konteynırlar bulunacak ve bu konteynırlarda yemekhane, banyo, tuvalet vb. bulunacaktır. Hezil Çayı üzerinde m talveg kotunda Hezil Barajı ile biriktirilen su, sualma yapısıyla alındıktan sonra etek santralında enerjisi alınacaktır. Kuyruk suyu kotu m dir. Hezil I santralinden türbinlenen sular Hezil Çayı na bırakılmadan toplam m uzunluğundaki iletim tüneli vasıtası ile bir yükleme havuzuna iletilmesi ve Hezil II HES de enerjisinin alınması ve santral çıkışından suyun dereye bırakılmadan sifonla karşı sahile geçirilmesi ve Zorova HES iletim kanalının başlatılması ve devamında da Zorova HES de suyun santralden geçirilmesi öngörülmüştür. Fizibilite çalışmalarına göre Hezil Barajı ve Hezil I HES de 161,98 GWh, Hezil II HES de 135,12 GWh/yıl; Zorova HES ile toplam 151,21 GWh/yıl enerji üretimi yapacaktır. 276

293 Hezil Çayı üzerinde yapımı önerilen Silopi Enerji Grubu önerilen sistemlerinin inşaat süresi EPDK tarafından 42 ay olarak uygun görüşmüştür. Bu süre sonunda sistemlerin devreye girmesiyle Hezil I HES den 55,0 MW kurulu güçle 161,98 GWh/yıl toplam enerji üretimi, Hezil II HES ten 45,0 MW kurulu güçle 135,12 GWh/yıl toplam enerji üretimi yapılacaktır. Zorova HES den 55,0 MW kurulu güçle toplamda 151,21 GWh/yıl enerji üretimi yapılacaktır. Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) nun işletme süresi 49 yıl olarak öngörülmektedir. Ocak sahaları, kırma-eleme tesisleri ve hazır beton santrallerinin ömrü ise inşaat süresi (42 ay) kadardır. Proje alanı 1/ ölçekli N49-a2 ve N49-a3 paftalarında yer almaktadır. Proje alanının ulaşımı; Şırnak il merkezinden güney doğuya uzanan köy yolları üzerinden sağlanmaktadır. Proje alanının Zorova HES, Şantiye Alanı-2 (Kırma-Eleme Tesisi-2 ve Hazır Beton Santrali-2), Geçirimli Malzeme Alanı-2, Kazı Fazlası Malzeme Alanı-3 birimlerinin tamamı ile Zorova HES iletim Kanalının bir kısmı Silopi İlçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Hezil Barajı, Hezil I HES, Hezil II HES, İletim Tüneli, Şantiye Sahası-1 (Kırma-Eleme Tesisi-1 ve Hazır Beton Santrali-1), Kazı Fazlası Malzeme Alanı-1, Kazı Fazlası Malzeme Alanı-2, Kaya Ocağı, Geçirimli Malzeme Alanı-1 birimlerinin tamamı ile Zorova HES iletim kanalının bir kısmı Uludere ilçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Proje alanı genel itibari ile hazine arazilerinden oluşmaktadır. Proje alanının içerisinde bulunduğu araziler ile ilgili olarak gerekli tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. Mardin- Batman-Siirt-Şırnak-Hakkari Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planında, Hezil Barajı planlamada işlenmiştir. Çevre düzeni planına göre, proje alanı ekolojik öneme sahip alan, doğal ve ağaçlık karakteri korunacak alan, jeolojik sakıncalı alan ve orman arazileri statüsünde kalmaktadır. Proje alanı genel itibari ile hazine arazilerinden oluşmaktadır. Proje alanının içerisinde bulunduğu araziler ile ilgili olarak gerekli tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. Mardin-Batman-Siirt-Şırnak-Hakkari Planlama Bölgesi 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planında, Hezil Barajı planlamada işlenmiştir. Çevre düzeni planına göre, proje alanı ekolojik öneme sahip alan, doğal ve ağaçlık karakteri korunacak alan, jeolojik sakıncalı alan ve orman arazileri statüsünde kalmaktadır. Ayrıca ÇDP Plan hükümlerinin 1.2 nolu Genel Hükümler maddesinin 27 nolu alt maddesine yer alan Bu plan ile belirlenen kararların yanı sıra ihtiyaç olması halinde güvenlik, sağlık, eğitim vb. sosyal donatı alanları, büyük kentsel yeşil alanlar, kent veya bölge/havza bütününe yönelik her türlü atık bertaraf tesisleri ve bunlara entegre geri kazanım tesisleri, arıtma tesisleri, sosyal ve teknik alt yapı, karayolu, demiryolu, denizyolu, havaalanı, baraj, enerji üretimi ve iletimine ilişkin kullanımların alt ölçekli planları, bu planın koruma, gelişme ve planlama ilkeleri doğrultusunda, Bakanlığın uygun görüşü alınmak kaydıyla ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri dikkate alınarak çevre düzeni planı değişikliği yapılmaksızın ilgili idaresince bu planın ilke ve esasları çerçevesinde hazırlanır. Onaylanan planlar sayısal ortamda veri tabanına işlenmek üzere Bakanlığa gönderilir. Söz konusu tesisler/tesis alanları amacı dışında kullanılamazlar hükmü uyarınca yürütülecektir. Proje kapsamında HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu ve Peyzaj Onarım Planı, Mansap Su Hakları Raporu hazırlanmış olup ekte verilmiştir. 277

294 Proje alanı yakınlarında çok fazla yerleşim yeri mevcut olmamakla beraber, yerleşim yerlerinin proje alanına mesafeleri ve konumlarına ilişkin tablolar ilgili bölümlerde verilmiştir. Projenin geneli düşünülürse en yakın yerleşim Zorova HES e 3 km mesafede yer alan Çalışkan Beldesi dir. Jeolojik yönden, inceleme alanı ve çevresinde, Güneydoğu Anadolu otoktonlarına ait Genç Devoniyen- Kuvaterner aralığında gelişmiş formasyonlar bulunmaktadır. Proje alanında, Erken Karbonifer yaşlı Belek Formasyonu, Genç Permiyen yaşlı Gömaniibirik formasyonu, Erken Triyas yaşlı Çığlı Grubu, Orta Triyas-Erken Kretase yaşlı Cudi Grubu, Apsiyen-Senoniyen yaşlı Adıyaman Grubu, Genç Kaniyen-Erken-Maastrihiyen yaşlı Bozova Grubu, Orta Maastrihiyen yaşlı Üçkiraz Formasyonu, Orta-Genç Maastrihiyen-Palesen yaşlı Germav Formasyonu, Genç Palesen yaşlı Becirman Formasyonu, Eosen yaşlı Midyat Grubu ve Orta-Genç Miyosen yaşlı Şelmo Formasyonu mostrada bulunmaktadır. Proje ile ilgili olarak hazırlanan Mühendislik Jeolojisi Raporu Ek-7 de verilmiştir. Şırnak İli sınırları içerisinde bulunan proje alanı, Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası nda 1.derece deprem bölgesi içinde yer almaktadır. Proje alanını etkileyebilecek yegane aktif veya yer yer aktif olan fay zonu; Proje kapsamında yapılara kuş uçuşu km mesafedeki Güney Doğu Anadolu Bindirmesi dir. Proje kapsamında, enerji üretimi sağlanacaktır. Bu itibarla, projenin içme ve kullanma suyu temini ya da su ürünleri yetiştirme faaliyetlerini gerçekleştirme amacı bulunmamaktadır. Projenin yer üstü su kaynağı Hezil Çayı dır. Bu çay, Habur ve Kızılsu çayları ile birlikte Dicle Nehrini besleyen önemli yan kollardandır. Şırnak ili içindeki uzunluğu 67 km olan çayın ortalama debisi 17,03 m3/sn dir Şırnak ilinde genellikle lv, Vl. VII sınıf arazi kullanım kabiliyetli topraklar mevcuttur. lv. sınıf arazilerde sınırlayıcı faktörler, kifayetsiz drenajla birlikte tuzluluk ve alkaliliktir. Bu zararların giderilmesi için yapılacak masraflar diğer iki sınıfınkinden biraz daha fazla ve zor yapıda olup yapılması oldukça gereklidir. Vl. sınıf arazilerde ise sınırlayıcı faktörler; tuzluluk, alkalilik, drenaj, toprak bünyesinin fazla ince ve fazla kaba oluşu gibi çok ve giderilmesi güç olan özelliklerdir. Bu araziler havzada mera ve yem bitkileri yetiştirilmeye müsaittir. Ancak, sürülerek tarım yapmaya uygun değildir. Şırnak ilinde toprak yapısı itibariyle kestane rengi topraklar hakimdir. Bu toprakların temel maddesi neojen döneminin yaşlı kalkerli eski oluşumlardır. Bu topraklar yüksek oranda kalsiyum karbonat içeren kayaçlardır. Bunun yanısıra, gri ve kireçli yapıya sahip kahverengi orman toprakları da yer almaktadır. Bu toprakların yayılma alanlarında şiddetli aşınma ve erozyon izleri görülmektedir. Diğer bir toprak çeşidi ise alüvyonlu topraklardır. Söz konusu bu topraklarda sulu tarım yapılmaktadır. Proje alanı içerisinde VIes (F), VIIse (F), VIIes (O), tarım sınıfları mevcut olup bu alanların karakteristik özellikleri aşağıda detaylandırılmıştır. Silopi Enerji Grubu (Hezil Barajı ve HES leri) 155 MWm/ MWe, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları projesi kapsamında Orman Bölge Müdürlüğü nden alınan ÇED İnceleme Değerlendirme Formuna göre, orman sayılan alan ,10 m2, m2 orman sayılmayan alan mevcuttur. Bu itibarla belirlenen orman alanları için kamulaştırmaları söz konusu olmadığından projeye konu orman alanlarında 6831 sayılı Orman Kanununun 16 ncı maddesi gereğince orman izni için başvuru yapılacaktır. Proje konusu enerji çalışmaları için her tür orman faaliyeti için başvuru ve/veya izin aşamalarında Şanlıurfa Orman Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilecektir. Proje alanı içerisinde Milli Park, "Tabiat Parkı", "Tabiat Anıtı", "Tabiatı Koruma Alanı", Yaban Hayatı Koruma Alanı, Biyogenetik Rezerv Alanı, Biyosfer Rezervi, Doğal Sit ve Anıt, Özel Çevre Koruma Bölgesi, Özel Çevre Koruma Alanı, Turizm Alan ve Merkezi, Tarihi, Kültürel Sit bulunmamaktadır. 278

295 Projenin olası sosyo-ekonomik etkileri, Silopi ve Uludere ilçeleriyle sınırlı kalmaktadır. Bununla birlikte, proje sahası yakın çevresinde Uludere ilçesine bağlı herhangi bir yerleşim bulunmadığından yalnızca ilçenin sosyo-ekonomik durumu değerlendirilecekken projenin yakın çevresinde bulunan ve Silopi ilçesine bağlı olan Çalışkan Beldesi, Damlaca Köyü ve Ballıkaya köyünde de projeden etkilenme durumu ayrı olarak ele alınacaktır. Proje kazı çalışmaları sonrasında oluşan kazı fazlası malzemenin kaya özelliğinde olan kısmının yaklaşık m3 lük kısmı kurulacak olan kırma-eleme tesislerine gönderilecek inşaat çalışmalarında ve yolların ıslahı işlemlerinde kullanılacaktır. Geriye kalan m3 kazı fazlası malzeme ise belirlenen kazı fazlası malzeme depolama alanlarında depolanacak ve gerektiğinde dolgu, rehabilitasyon vb. işlemlerde kullanılacak ve/veya depolanacaktır. Proje kapsamında yapılacak patlatma işlerinde kullanılacak dinamit, kapsül, fitil gibi patlayıcı maddeler, gezici depo içerisinde şantiye, sosyal tesislerden ve yerleşim birimlerinden uzak, gerekli güvenlik mesafelerine uygun olarak etrafı tel çitlerle muhafaza altına alınmış, uyarı ve ikaz levhalarıyla güvenlik altına alınmış yerlerde saklanacaktır. Patlatma işlerinde eğitimli ve tecrübeli ateşçiler çalıştırılacaktır. Deneyimli patlatma ve emniyet mühendisleri işlere nezaret edecektir. Proje kapsamında malzeme temini amacı ile 1 adet kaya ocağı ve 2 adet geçirimli malzeme ocağı işletilmesi planlamaktadır. Ayrıca projeden kaynaklı kazı fazlası malzemenin kaya özellikli kısmı, kurulacak olan 2 adet kırma-eleme tesisinde ve 2 adet hazır beton tesisinde ihtiyaca göre kırılacak, proje inşaa aşamasında ve servis yollarının yapımında kullanılacaktır. Toz önleme amaçlı sulama suyu ve hazır beton santralleri için gerekli su ise şantiye alanı içerisinde açılacak olan kuyudan karşılanacaktır. Açılacak kuyu ile ilgili olarak 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun a uyulacak olup DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ne başvurularak Yeraltı Suyu Kullanma Belgesi alınacaktır. Proje kapsamında gerekli olan su ihtiyacının yüzey suyundan karşılanması durumunda ise DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nden gerekli görüş ve izinler alınacaktır. Proje için çimento ve demir ihtiyacının bölgeye en yakın tesislerden satın alınması planlanmaktadır. Faaliyet sırasında oluşacak tozun (partikül madde) bölgenin topoğrafik ve meteorolojik koşulları altında ne şekilde yayılacağı ve bu yayılma sonucunda en yakın yerleşimlerdeki olası yer seviyesi konsantrasyonlarını belirlemek amacıyla hava kalitesi dağılım modellemesi yapılmıştır. Modelleme çalışmasında, doğu-batı yönünde 10 km, kuzeygüney yönünde 15 km olmak üzere 10x15 km 2 lik bir çalışma alanı tanımlanmış ve bu alan 1000 m 1000 m boyutlarında gridlere ayrılmıştır. Şırnak meteorolojik verileri de hesaplamalarda kullanılmıştır. Formüldeki en yüksek karışma seviyesi yüksekliği 50 m olarak kabul edilmiştir. Çalışma alanı seçilirken, bölgede hâkim rüzgâr yönüne (N) bağlı toz dağılım yönü dikkate alınmış ve faaliyet alanının yakın yerleşim alanlarını gösterir biçimde seçimi yapılmıştır. Modellemede öncelikle en kötü koşullar düşünülerek hesaplamalar yapılmıştır. Bu değerler temelde bir matematiksel hesaplama sonucu olup modellemede kullanılan parametrelere ve önceden varsayımlara dayalı olarak yapılmaktadır. Dolayısıyla rüzgarın yönündeki veya rüzgar hızındaki herhangi bir değişme, yağış miktarı vb. yapılan konsantrasyon hesabını değiştirecektir. Bölgenin meteorolojik verilerinin sabit olduğu varsayılmıştır. Proje boyunca; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacak olup özellikle Ek-I Listesi 1.madde (c), (d), (e) bentleri kapsamında çalışmalar yapılacaktır. Söz konusu bentler dahilinde çalışmaların özenle ve kontrolle yapılması sağlanacaktır. Proje boyunca uyulması gereken yönetmelik hükümleri aşağıda verilmiştir: 279

296 Proje kapsamındaki tüm çalışmalar kontrollü yürütülecektir. Malzemenin nakledilmesi ve boşaltılması aşamasında oluşacak tozumanın etkisi proje alanına yakın yerleşim yerlerinde etki yaratacak nitelikte olmayacaktır. Bu nedenle, herhangi bir rüzgâr kesici levhanın yerleştirilmesi, duvar örülmesi veya rüzgârı kesici ağaçların dikilmesi proje kapsamında uygulanmayacaktır. Malzemenin savurma yapılmadan yüklenmesi ve boşaltımı yapılacaktır. Nakliye sırasında malzeme üstü naylon branda veya tane büyüklüğü 10 mm den fazla olan maddelerle kapatılacaktır. Yollar düzenli olarak temizlenecek, tozumaya karşı her türlü önlem alınacaktır. (sulama, süpürme, vb.) Faaliyet sırasında nakliye güzergâhında tozumayı önlemek amacıyla sulama/spreyleme çalışmaları yapılacaktır. Proje kapsamında inşaat aşamasında oluşacak toz emisyonları ile ilgili detaylı hesaplamalar yapılmış ve oluşan tozun meteorolojik ve topoğrafik şartlar altında nasıl hareket edeceğini görmek için toz dağılım modellemesi yapılmıştır. Modelleme sonucu çıkan sonuçlar değerlendirildiğinde arazi hazırlama ve inşaat aşamasında oluşacak tozumanın yerleşim yeri hava kalitesi üzerinde olumsuz bir etkisi olması beklenmemektedir. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında ihtiyaç duyulacak içme suyu damacanalarla satın alınarak sağlanacak olup sulama ve kullanma suyu ise şantiye alanı içerisinde açılacak olan kuyudan karşılanacaktır. Açılacak kuyu ile ilgili olarak 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun a uyulacak olup DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ne başvurularak Yeraltı Suyu Kullanma Belgesi alınacaktır. Proje kapsamında gerekli olan su ihtiyacının yüzey suyundan karşılanması durumunda ise DSİ 10. Bölge Müdürlüğü nden gerekli görüş ve izinler alınacaktır. Personel kullanımı sonucu oluşacak evsel nitelikli atıksular için, şantiye alanları içerisinde paket arıtma tesisi kurulacaktır. Kurulacak olan arıtma tesisi ile ilgili olarak proje onayı alınacaktır. Arıtılmış su, tarih ve Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo de belirtilen deşarj standartlarını sağladıktan sonra Hezil Çayı kollarına (alıcı ortama) verilecektir. Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında 180 kişi çalıştırılacaktır. Personel kullanımı sonucu oluşacak evsel nitelikli katı atık miktarı, TÜİK verilerine göre (bir kişiden günde 1,15 kg oluştuğu kabul edilerek) 207 kg/gün olarak hesaplanmıştır. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek çalışacak personelin kullanım sonucu oluşturacağı evsel nitelikli atıklar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 18. maddesine proje alanı içerisinde geçici olarak depolanacak olup söz konusu depolama işlemi ağzı kapaklı konteynırlarda biriktirme usulüyle yapılacaktır. Biriktirilen katı atıklar, belediye tarafından gösterilecek çöp depolama alanına proje kapsamında çalışan personel tarafından götürülerek bertaraf edilecektir. Çalışmalar boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile Başbakanlık Genelgesi ve diğer mevzuata önemle uyulacak olup söz konusu atıklar uygun ve düzgün olarak depolanarak bertaraf edilecektir. 280

297 Proje kapsamında inşaat öncesi arazi hazırlama çalışmaları sırasında yapılan kazı ve benzeri (patlatma, vb.) çalışmalarda kazı fazlası malzeme açığa çıkacaktır. Bu malzeme, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Madde 18 de belirtildiği üzere; tesiste oluşacak evsel nitelikli atıklar (Madde 22 de belirtilen depolanması yasaklanmış maddelerin dışında olan atıklar) deniz, göl, akarsu ve benzer alıcı ortamlar ile proje alanı ve yakın çevresinin olumsuz yönde etkilenmesine neden olabilecek yerlere dökülmeyecektir. Projenin inşaat aşamasında oluşacak inşaat atıkları ile ahşap, demir doğrama (çelik parçaları) ve montajlar sırasında oluşacak atıklar hurda olarak toplanarak şantiye alanı içinde uygun bir yerde depo edilecek ve geri kazanımı mümkün olan atıkların yeniden kullanımı sağlanacak olup geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği" Madde-9 kapsamında bertaraf edilecektir. İnşaat atıkları içerisinde bulunacak boya ve diğer ambalaj malzemeleri gibi atıklar ise ayrı olarak toplanacak olup tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertaraf edilecektir. Boya atıkları söz konusu yönetmelik Ek 7 de (M) sınıfında değerlendirilmektedir. Buna göre, boya atıklarının analizi yapılarak Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (EK 6) da verilen eşik konsantrasyon değerlerine bakılarak tehlikeli atık olup olmadığına karar verilecek ve buna göre bertarafları gerçekleştirilecektir. Tehlikeli atık olduğu belirlenen boya atıklarının ilgili yönetmelik hükümlerine uygun olarak şantiye alanında geçici depolanması sağlanacak ve çevre lisanslı bertaraf tesislerine gönderileceklerdir. Proje boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacak olup çalışmalar sırasında/sonrasında oluşması muhtemel ambalaj atıkları diğer atıklara karıştırılmadan ayrı olarak depolanacaktır. Proje kapsamında oluşması muhtemel ambalaj atıkları diğer atıklara karıştırılmadan ayrı olarak depolanacak ve geri kazanım firmalarına teslim edilerek bertarafı sağlanacaktır. Proje kapsamında yemekhane bulunmaktadır. Bu hususta, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği Madde 5 (k) bendine uyulacak olup söz konusu bende: Kullanılmış kızartmalık yağ üreten lokanta, yemek fabrikaları, otel, motel, yemekhaneler, turistik tesisler ve tatil köyleri ile diğer benzeri tesisler, bu yağların toplanması için çevre lisanslı geri kazanım tesisleriyle veya toplayıcılarla yıllık sözleşme yapmakla yükümlüdürler. Bu yağların ücretsiz olarak geri kazanımcıya veya toplayıcılara teslim edilmesi esastır. denilmiştir. Bu kapsamda, atık yağlar diğer atıklardan ayrı olarak toplanacak ve bend gereğince çevre lisansı almış geri kazanım tesislerine teslim edilmesiyle bertarafı sağlanacaktır. Oluşması muhtemel bitkisel yağlar sızdırmasız kaplar içerisinde, geçirimsizliği sağlanmış ve hava ile teması olmayan (ısı ve güneş ışığından korunmuş) alanlar içerisinde muhafaza edilecektir. Proje kapsamı boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacaktır. Proje çalışmaları sırasında, oluşması muhtemel pil ve akümülatörler için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve 281

298 Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği Madde 13 (a), (b) ve(c) bendlerine önemle uyulacak olup söz konusu bendlerde: Pil ve akümülatör tüketicileri; a) Atık pilleri evsel atıklardan ayrı toplamakla, pil ürünlerinin dağıtımını ve satışını yapan işletmelerce veya belediyelerce oluşturulacak toplama noktalarına atık pilleri teslim etmekle, b) Aracının akümülatörünü değiştirirken eskisini, akümülatör ürünlerinin dağıtım ve satışını yapan işletmeler ve araç bakım-onarım yerlerini işletenlerin oluşturduğu geçici depolama yerlerine ücretsiz teslim etmekle, eskilerini teslim etmeden yeni akümülatör alınması halinde depozito ödemekle, c) Tüketici olan sanayi kuruluşlarının üretim süreçleri sırasında kullanılan tezgah, tesis, forklift, çekici ve diğer taşıt araçları ile güç kaynakları ve trafolarda kullanılan akümülatörlerin, atık haline geldikten sonra üreticisine teslim edilene kadar fabrika sahası içinde sızdırmaz bir zeminde doksan günden fazla bekletmemekle, yükümlüdür. denilmiştir. Araçların bakım onarım çalışmaları yetkili istasyonlarca yapılacak olup bu kapsamda istasyonlara ait seyyar bakım-onarım araçları tercih ettirilecektir. Bu nedenle, bakım-onarım sırasında oluşması muhtemel atık pil ve akümülatörler söz konusu bakım araçlarına teslim edilecek olup bakım-onarım çalışmalarının proje alanı içerisinde yapılmasının zorunlu olduğu durumlarda yukarıda adı geçen yönetmelik hükümlerine önemle uyulacaktır. Atıklar, diğer atıklara karıştırılmayacak ve 90 günden fazla bekletilmeden üreticisine teslim edilerek bertarafı sağlanacaktır. Proje alanında çalışacak araçların bakım-onarım çalışmaları sırasında oluşması muhtemel atık lastikler için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. Atık lastikler, atık lastik toplama firmalarına teslim edilerek bertarafı sağlanacaktır. Çalışmalar sırasında oluşması muhtemel tehlikeli atıklar, tarih ve sayılı (Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre değerlendirilmiştir. Söz konusu tehlikeli atıklar; dökülmüş, niteliği bozulmuş ya da yanlış kullanıma maruz kalmış olan maddeler (örnek: kaza sonucu kontamine olmuş maddeler ve benzeri), aktiviteler sonucu kontamine olmuş ya da kirlenmiş maddeler (örnek: temizleme işlemi atıkları, ambalaj malzemeleri, konteynırlar ve benzeri), saflığı bozulmuş materyaller(örnek; PCB'lerle kontamine olmuş yağlar, ve benzeri) olarak sıralanabilir. Söz konusu atıklar, yetkilendirilmiş geri kazanım tesislerinde teslim edilerek bertaraf edilecektir Proje kapsamında çalışacak araçların bakım-onarım çalışmaları yetkili istasyonlarca yapılacak olup seyyar bakım ekipleri çağırılarak her tür bakım işlemi yaptırılacaktır. Bu kapsamda oluşacak yağlar vb. atıklar söz konusu ekiplerce alınacaktır. Ancak, bakım-onarım çalışmalarının proje alanında yapılmasının zorunlu olduğu durumlarda aşağıda ifade edilen yönetmelik maddelerine önemle uyulacaktır. Proje alanında yapılacak geçici depolama işlemi, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği nin 18. Maddesi (1) ve (2) bendlerine uyularak yapılacaktır. İlgili bendlerde: (1) Atık yağlar 20 nci maddenin birinci fıkrasının (f) bendinde teknik detayları verilen geçirimsiz zemin üzerine yerleştirilmiş tanklar/konteynerler içinde toplanır. Farklı kategorideki atık yağlar için farklı 282

299 tank/konteyner kullanılır. Atık yağ geçici depolama tankları/konteynerleri göstergeli, aşırı dolmayı önleyici tertibata sahip olmak zorundadır. Tanklar/konteynerler işaretli yere kadar doldurulur ve hiçbir zaman tam dolu bırakılmaz. Tanklar/konteynerler kolayca doldurulabilir ve boşaltılabilir olmak zorundadır. Tankların/konteynerlerin ağzı yeterli büyüklükte ve kapalı, diplerinde toplanmış katı veya çamurumsu çökeltilerin temizlenmesi için gerekli düzeneğe sahip olmak ve yağmur suyundan korunmak zorundadır. (2) Atık yağlar, kırmızı renkli ve üzerinde "Atık Yağ" ibaresi yer alan tank/konteynerlerde depolanır. Farklı kategorilerdeki atık yağlar birbirleriyle karıştırılmaz. Bu tankların içine su, benzin, fuel-oil, boya, deterjan, solvent, antifiriz ve motorin gibi herhangi yabancı bir madde karıştırılmaz. denilmiştir. Buna göre, söz konusu atıkların geçici depolanmasında: -Sızdırmaz platformlar üzerinde, ağızları kapalı, üzerlerinde atığın türünün yazıldığı kaplarda muhafaza edilecek olup kesinlikle açık ortamda bulundurulmayacaktır. -Belirli bir türe ait muhafaza kabı bir başka tür atığın muhafazasında kullanılmayacaktır. -Muhafazanın yapılacağı odada özellikle güneş ışığından koruma için plaka, sac vb. çatılar yapılacak, toprakla temasını kesmek üzere özel platformlar ya da sızdırmaz beton zeminler hazırlanacak ve her tür iklim şartından izole edilecektir. -Atık malzemelerin bulundurulacağı muhafaza odalarında talimatlar yazılacak ve projede çalışacak tüm personelin bu talimatlara uyması sağlanacak, -Gerekli görülürse bu hususta eğitimler verilecek ve olası kaza risklerinin (dökülme, yanma vb.) en aza indirilmesi için alınması gerekli önlemler belirlenecektir. -Çalışma alanında söz konusu çalışmalardan sorumlu olacak bir kişi belirlenecektir. Yukarıda ifade edilen maddelere önemle uyulacaktır. Atık yağlar depolanırken; tarih ve sayılı (Değişik R.G: 04/09/ ) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (n) bendine göre: Ayda bin kilograma kadar atık üreten üretici biriktirilen atık miktarı altı bin kilogramı geçmemek kaydı ile valilikten izin almaksızın atıklarını arazisinde en fazla yüz seksen gün geçici depolayabilir. Bu durumda herhangi bir tehlike halinde arazide önlem alabilmek için en az bir kişiyi görevlendirmekle ve bu kişinin, adını, telefonunu valiliğe bildirmekle, yükümlüdür denilmektedir. Hüküm gereğince, arazide özel olarak ayrılacak muhafaza alanı içerisinde geçici olarak depolama için 180 günlük süre aşılmayacak olup olası bir tehlike halinde arazide önlem alabilmek için en az bir kişi görevlendirilecek ve bu kişiye ait bilgiler Şırnak Valiliği ne bildirilecektir. Atık motor yağlarının toplanması iş ve işlemleri için, aynı yönetmeliğin, 13.maddesinin (1).bendinde: Atık motor yağları, motor yağı üreticileri veya bunların yetkilendirilmiş kuruluşları tarafından toplanır. Bunlar dışındaki gerçek ve tüzel kişiler tarafından atık motor yağları toplanmaz. Motor yağı üreticileri, ülkenin her yanından atık motor yağlarını toplayacak şekilde sistem kurmak ve bu sistemi etkin olarak çalıştırmakla yükümlüdür. denilmiştir. Buna göre oluşacak atık yağlar, Lisanslı Atık Madeni Yağ Geri Kazanım Firmalarınca toplanacaktır. Atık yağların bertarafı için ise aynı yönetmeliğin 22.maddesinin (1). bendinde Geri kazanıma uygun olmayan ve tehlikeli atık yakma tesislerinde bertaraf edilmesi gereken III. Kategori atık yağlar ile geri kazanım işlemlerinde ortaya çıkan tehlikeli nitelikli atıklar ve 283

300 bunlarla kirlenmiş malzemeler ve de atık yağ depolama tanklarının dip çamurları Bakanlıktan çevre lisansı almış tesislerde bertaraf ettirilir. denilmiştir. Buna göre, Lisanslı Atık Madeni Yağ Geri Kazanım Firmalarına teslim edilerek bertarafları sağlanacaktır. Proje boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine önemle uyulacaktır. Gürültü ile ilgili olarak ; Yapılan değerlendirmeler sonucunda L gündüz gürültü seviyesi, ortalama 300 m sonra 70 db değerinin altına inmektedir. Çevresel etki değerlendirmesine konu proje alanına en yakın yerleşim yerleri olan 1800 m mesafede bulunan Çalışkan Beldesi ve 2300 m mesafede bulunan Damlaca Köyünde hissedilecek gürültü düzeyi sırasıyla 55,70 db (54,89 dba) ve 53,57 db (52,54 dba) olacaktır. Yukarıda sunulan gürültü düzeyleri, proje kapsamında çalışacak araçların tamamının aynı anda çalışması varsayılarak hesaplanmıştır. İlgili değerlerden de görülecektir ki Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Tablo 5 e göre yorumlanan gürültü düzeyleri, yönetmelik sınır değerinin oldukça altında kalmaktadır. Bu itibarla; 300 m lik etki alanı dışında proje kapsamında çalışacak iş makinelerinden herhangi bir etkilenme söz konusu olmayacaktır. Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğinin 8. maddesinde: Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek- 2 sinde yer almayan işletme, tesis, işyeri, imalathane ve atölyeler ile eğlence yerleri ve benzeri yerlerle ilgili işyeri açma ve çalışma ruhsatı safhasında veya programlı, programsız veya şikayete istinaden yapılacak denetimlerde, yetkili idarenin talebine istinaden çevresel gürültü seviyesi değerlendirme raporu hazırlatmakla yükümlüdürler denilmiştir. Bu kapsamda proje için, Yönetmelik Madde-8 (c) bendi kapsamında işyeri açma ve çalışma ruhsatı safhasında ve/veya projeye ilişkin yapılacak denetimlerde yetkili idarenin talebi doğrultusunda Çevresel Gürültü Seviyesi Değerlendirme Raporu hazırlanacaktır. Proje inşaat çalışmaları kapsamında yılda 10 ay, ayda 26 gün ve günde 10 saat süreyle çalışılması ve inşaat aşamasının 42 ay sürmesi planlanmaktadır. Şantiye alanları içerisinde prefabrik konteynırlardan; bu süre zarfında çalışacak toplam 180 kişilik personelin yeme-içme ihtiyaçları için yemekhane, barınma ihtiyaçları için yatakhane ve banyo/wc ihtiyaçları için de banyo/wc yapılacaktır. Ayrıca idari işlemlerin yürütülebilmesi için prefabrik konteynırlar içerisinde idare odaları mevcut olacaktır. Proje alanı Şırnak İli, Uludere ve Silopi İlçeleri civarında yer almakta olup proje alanında herhangi bir kültür ve tabiat varlığı bulunmamaktadır. Proje ünitelerine yakın mesafede yerleşim alanlarının bulunmaması sebebiyle geleneksel kentsel dokuya herhangi bir olumsuz etkisi olması beklenmemektedir. Ancak yapılacak olan çalışmalar esnasında herhangi bir taşınır veya taşınmaz kültür ve tabiat varlığına rastlanılması durumunda en yakın Mülki Amire Müze Müdürlüğü ne başvurulacaktır. Su kaynaklarını geliştirme amacıyla gerçekleştirilen projeler kapsamında nehirler üzerinde inşa edilen yapılar su miktarını, kalitesini ve dolayısıyla da su ekosistemini etkilemektedir. Bu doğrultuda gerçekleştirilmesi planlanan projelerde ekonomik ve ekolojik değerleri etkilemeden sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla, can suyunun belirlenip dere 284

301 yatağına bırakılması gerekmektedir. Can suyu nehirlerdeki habitatların sürdürülebilirliği için gerekli olan akış miktarı olarak tanımlanır. Herhangi bir nehir ekosisteminin ihtiyaç duyduğu su miktarı literatürde çevresel/ ekosistem su ihtiyacı olarak tanımlanmakta ve bu ihtiyaç çeşitli metotlarla hesaplanabilmektedir. Canlılar için en önemli şeyin ne olması gerektiği her metotta farklılık gösterir. Bu sebeple metotların her biri farklı kabullere dayanmaktadır. Proje ile ilgili olarak Mansap Su Kullanım Hakları Raporu hazırlatılarak DSİ 10. Bölge Müdürlüğü ne onaylatılmış olup (Ek-14) raporun sonuç kısmı aşağıda maddeler halinde verilmiştir: Silopi Enerji Grubu HES Projesi Mansap Su Haklarına konu olan alanlar; Şırnak İli, Silopi İlçesi, Çalışkan Beldesi ve Damlaca Köyü arazilerindedir. Proje sahasında düşünülen tesisler; membada ve mansapta Hezil Çayı olarak adlandırılan su kaynağı üzerine yapılacak olan, Baraj, İletim Kanalı ve HES ten oluşmaktadır. Silopi Enerji Grubu HES Projesi yapımı su kullanım hakkını doğurmaktadır. Silopi Enerji Grubu HES Su Kullanım Hakları Raporu ve proje kapsamında tarımsal amaçlı sulama olduğundan bitki sulama suyu hesabı yapılmıştır. Bu projede tarımsal amaçlı sulama olduğundan Su Kullanım Hakları yönünden tarımsal sulama sezonunda bırakacağı sulama suyu miktarı hesaplanmış ve rapor ekinde sunulmuştur. Proje sahasında su hakkı doğuracak su değirmeni ve diğer tesisler tespit edilmemiştir. Su Kullanım Hakkı Raporu DSİ Genel Müdürlüğü standartlarına göre hazırlanmıştır. Su ihtiyaçları DSİ Genel Müdürlüğü nün kabul ettiği blaney Criddle metoduna göre yapılmaktadır. Hazırlanan Su Kullanım Hakları Raporu, doğal hayatın devamı için dere yatağına bırakılması gereken can suyunu kapsamamaktadır. Söz konusu proje için hazırlatılan ve Ek-16 da verilen HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu nda uygun metotlar kullanılarak gerekli hesaplamalar yapılmış ve bırakılması gereken can suyu miktarı tüm yıl boyunca en az 3,75 m 3 /s olarak DKMP Genel Müdürlüğü nce uygun görülmüştür Uzun yıllar akım değerleri (son 10 yıllık) dikkate alınarak hesaplanan çevresel akış miktarının tespiti ile alana özgü flora ve fauna envanterinin bilimsel olarak ortaya konulabilmesi amacıyla HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu hazırlanmış olup Ek-16 da verilmiştir. DKMP Genel Müdürlüğü uzmanlarınca incelenmesi neticesinde, tarımsal sulama, içme ve kullanma suyu miktarları ve diğer kullanım hakları hariç olmak üzere, inşaat ve işletme aşamasında asgari olarak tüm yıl boyunca en az 3,75 m 3 /s çevresel akış bırakılması uygun mütalaa edilmiştir. 285

302 Bırakılacak su miktarı, projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akım değerlerinin en az %10'u olacaktır. Tablo Bırakılacak Çevresel Akış Miktarı ve Akımın Uzun Yıllar Ortalama Akımın % Kaçına Tekabül Ettiğini Gösterir Çizelge ÇEVRESEL AKIŞ MİKTARI (m3/sn) Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Hes Projeleri Ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporuna Konu Çevresel Akış Miktarı Su Kullanım Hakları Raporunda Belirlenen Kullanım Miktarları (Tarımsal İhtiyaç) Son 10 Yıl Ortalama Akımlar DKMP Tarafından Uygun Görülen Miktar Ve Mansap Su Hakları Raporu Bırakılacak Çevresel Akış Miktarı TOPLAMI Bırakılacak Çevresel Akış Miktarının Uzun Yıllar Ortalama Akımlara Göre % Si 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 3,75 0, , ,0705 0, ,0725 0, ,81 7,34 10,07 15,93 26,85 55,24 75,06 57,88 21,25 8,77 5,62 4,45 3,758 3,750 3,750 3,750 3,750 3,750 3,750 3,756 3,821 3,834 3,823 3,792 78,1 51,1 37,3 23,5 14,0 6,8 5,0 6,5 18,0 43,7 68,0 85,2 Bırakılacak Nihai Su Miktarı 3,758 3,750 3,750 3,750 3,750 5,524 7,506 5,788 3,821 3,834 3,823 3,792 Yukarıdaki tabloda proje kapsamında bırakılacak can suyu miktarlarına ilişkin veriler verilmiştir. Görüldüğü üzere Mart, Nisan ve Mayıs aylarında Hes Projeleri Ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporuna Konu Çevresel Akış Miktarı ve Mansap Su Hakları Raporunda belirlenen miktarların toplamları, son 10 yıllık akışın % 10 undan az olmaktadır. Bu sebeple bu aylarda bırakılacak su miktarları son 10 yıllık ortalama akımların en az % 10 u olacak şekilde düzenlenmiştir. Proje kapsamında yukarıda belirlenen can suyu miktarları bırakılacak, gerekli olan debinin sağlanamaması durumunda enerji üretimine ara verilecektir. Projenin işletilmesi sırasında 30 personel çalıştırılacaktır. Bu personel daha çok kalifiye elemandan oluşacak olup yalnızca birkaç kişiye bakım-onarım çalışmaları için proje 286

303 alanında görev verilecektir. Ancak tesiste kalması zorunlu personelin sosyal/teknik altyapı ihtiyaçları santral binasından karşılanacaktır. Proje kapsamında oluşacak hiçbir atık, Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtildiği üzere deniz, göl, akarsu ve benzer alıcı ortamlar ile proje alanı ve yakın çevresinin olumsuz yönde etkilenmesine neden olabilecek yerlere dökülmeyecektir. Çalışmalar sonucu oluşacak evsel nitelikli atıklar en yakın çöp depolama alanına projede çalışacak personelce teslim edilerek betarafı sağlanacaktır. Çalışmalar boyunca, tarih ve sayılı "Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği"nde verilen hükümlere uyulacaktır. Çalışmalar kapsamında oluşması muhtemel tıbbi atıklar, Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak Santral Binası içerisinde geçici depolanacak olup tıbbi atık toplayıcı firmalarına teslim edilerek bertarafı sağlanacaktır. İşletme aşamasında oluşması olası pil ve akümülatörler için, Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacak olup proje kapsamında oluşacak diğer atıklardan ayrı olarak toplanarak muhafaza edilecek ve lisanslı firmalara teslim edilecektir. Türbinlerin bakım-onarım işlemleri sonrasında oluşacak yağlı üstübüler, boş yağ tenekeleri vb. gibi yağlarla kontamine olmuş metal artıklar, Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerince evsel nitelikli katı atıklardan ayrı olarak geçirimsizliği sağlanmış beton platformlar üzerinde, havayla teması olmayan, sızdırmasız kaplarda geçici olarak depo edilecek ve lisanslı firmalara teslim edilecektir. Santralin işletilmesi esnasında, Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Proje konusu faaliyet, Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği Ek-2 Listesi Tampon Bölgede Yapılması Bakanlık İznine Tabi Olan Faaliyetler kapsamında yer almakta olup gerekli izinler alınacaktır. Proje ile ilgili olarak, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, ve 3083 sayılı Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Kanun kapsamında ilgili görüşler, gerek görülmesi halinde başvuru ve izinler Şırnak İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nden alınacaktır. Geçirimli Malzeme alanları (Kum-Çakıl) ile ilgili işletme ruhsatı Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri ve Malzeme Ocakları geneli ile ilgili olarak Şırnak İl Özel İdaresi nden İşyeri Açma ve Çalıştırma Ruhsatı kapsamında GSM ruhsatları alınacaktır. Ayrıca altyapı ve üstyapılara herhangi bir zarar verilmeyecek, gerek görülmesi halinde inşaat çalışmalarına başlanmadan İl Özel İdaresi ile protokol yapılarak zararların yatırımcı tarafından karşılanması sağlanacaktır. Proje kapsamında açılacak kaya ocağı ile ilgili olarak inşaat çalışmaları başlamadan MİGEM ve ilgili diğer kurumlar nezninde tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. Ayrıca proje alanında iletim kanalı ile çakışan maden ruhsatları ile ilgili olarak, konu ilgililer 287

304 tarafından açıklığa kavuşturulup çözümlenmeden, MİGEM den uygunluk alınmadan çalışmalara başlanmayacaktır. Ayrıca, mansaba bırakılacak su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonu yerlerinin belirlenmesi hususnda, DSİ Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilecek ve ölçüm istasyonu yerlerinin arazide tespiti yapılacaktır. DSİ Genel Müdürlüğü bilgisi ve izinleri dışında dere yatağına uygun akış koşulları sağlanacak, dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, dere yatağına kesinlikle malzeme dökülmeyecek, yatak kesiti daraltılmayacak ve doğal hayatın devamlılığı için gerekli su miktarları bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. Projenin konumu itibari ile önemli bir noktada yer alması sebebiyle T.C. Milli Savunma Bakanlığı nın tarihli Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na yazılan yazısında belirtildiği gibi, bölgede yetkili komutanık olan 7 inci Kolordu Komutanlığı/Diyarbakır ile koordine edilerek söz konusu komutanlığın belirleyeceği esas ve usuller çerçevesinde çalışmalar yapılacak ve projenin emniyeti yatırımcı firma tarafından güvenlik sistemi teşkil edilerek sağlanacaktır. Malzeme ocakları, Kırma Eleme Tesisleri, Beton Santralleri ne ilişkin, Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin Ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik kapsamında yapılan değerlendirmede; Beton Santrali 1 ve Beton Santrali 2 Ek-2 listesi 2.14 Maddesi Üretim kapasitesi 10 m3/saat veya üzerinde olan, çimento kullanarak beton, harç veya yol malzemesi üreten tesisler; malzemelerin sadece kuru oldukları zaman karıştırıldıkları yerler dahil. (Kuruldukları yerde bir yıldan az kalacak tesisler hariçtir). Kaya Ocağı Ek-2 Listesi 2.17 Maddesi Patlayıcı veya alev püskürtücü kullanılan taş ocakları. Ve 2.18 Maddesi Üretim kapasitesi 200 ton/gün ve üzeri olan ve 4/6/1985 tarihli ve 3213 sayılı Maden Kanununun I.Grup b, II.Grup (kireçtaşı dahil), IV.Grup, V.Grup larında yer alan madenlerin çıkartıldığı ocaklar. Kırma Eleme Tesisi-1 ve Kırma Eleme Tesisi-2 Ek-2 Listesi 2.19 Maddesi Üretim kapasitesi 200 ton/gün ve üzeri olan ve Maden Kanununun I.Grup b, II.Grup (kireçtaşı dahil), IV.Grup, V.Grup larında yer alan madenlerin ve cüruf ve molozların kırılması, öğütülmesi, elenmesi için kurulan tesisler. Kırma-Eleme Tesisleri, Beton Santralleri ve Kaya Ocağı faaliyetleri Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar kapsamında yukarıdaki maddelere tabidir. Bu kapsamda Emisyon ve Deşarj konulu Çevre İzin başvurusu yapılacaktır. Proje ile ilgili olarak, İmar Kanunu, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin yönetmelik ve Maden Kanunu mevzuatı açısından İl Özel İdarisini ilgilendiren konularda gerekli iş ve işlemler yapılacak, işletme aşamasında da alt ve üst yapılara gelebilecek olası zararlar yatırımcı firma tarafından karşılanacaktır. 288

305 Proje alanı üzerinde bulunan her nitelikteki tarım arazisi (sulu mutlak tarım, kuru mutlak tarım, sulu marjinal tarım, kuru marjinal tarım, özel ürün, dikili tarım arazileri) için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Arazi Toplulaştırmasına İlişkin Tüzük hükümleri doğrultusunda gerek irtifak hakkı, diğer kamulaştırma çalışmaları için Şırnak Valiliği, İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü ne görüş sorulacaktır. Çayır, mera, yaylak, kışlak gibi yerlere ilişkin olarak 4342 Sayılı Mera Kanunu ile Mera Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda İl Mera Komisyonundan gerekli izinler alınacaktır. Proje kapsamındaki Baraj, HESler, Malzeme Ocakları, Kırma Eleme Tesisleri, Hazır Beton Santralleri için, Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği Kapsamında gerekli izinler (Ek- 2 Sulak Alan Faaliyeti İzin Belgesi) proje inşa işlemleri başlamadan önce alınacaktır. Söz konusu çevresel akış miktarlarının ve HES Projeleri ve diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri Raporu ve Peyzaj Onarım Raporunda belirtilen alınması gereken önlemlere uyulacaktır. Proje sahası üzerinde yer alan su kaynaklarına, alıcı ortamın mevcut kalitesinin bozulmasına neden olabilecek proje kaynaklı her türlü atık suyun deşarjı engellenecek ve bunun için gerekli tedbirler alınacaktır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İçme Suyu Elde Edilen veya Elde Edilmesi Planlanan Yüzeysel Suların Kalitesine Dair Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Proje inşaat ve işletme aşamalarında su kaynaklarının yönetimine ve korunmasına yönelik hazırlanan, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren, Su Havzalarının Korunması ve Yönetim Planlarının Hazırlanması Hakkında Yönetmelik gerekleri yerine getirilecektir. Proje arazi hazırlık ve inşaat aşaması başlamadan önce, su kaynaklarının kalitesi izlenerek Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği çerçevesinde mevcut durum ortaya konularak, oluşturulacak bir izleme programı çerçevesinde belirlenen izleme noktalarında izleme çalışmaları yürütülecek, söz konusu faaliyetin su kaynakları üzerine etkisinin değerlendirilecek ve elde edilen veriler ilgili kurum ve kuruşluşlarla raporlanarak paylaşılacaktır. Kazı fazlası malzemenin, proje ünitelerinin inşaasında kullanılması ile ilgili olarak, tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Artıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Söz konusu proje kapsamında önerilen tesisler ve etkileri ile inşaat ve işletme aşamasında yapılması planlanan çalışmalar hususunda dere yatağı üzerinde yapılması planlanan kazı, dolgu, inşaat vb. çalışmalarda taşkın riski göz önünde bulundurulacak şekilde gerekli çalışmalar yapılacaktır. Söz konusu proje kapsamında 2872 sayılı Çevre Kanunu ve bu kanuna istinaden çıkarılan tüm mevzuat hükümlerine ve 4857 sayılı İş Kanununa uyulacak ve mevzuatlar gereği gerekli izinler alınacaktır. 289

306 -Kanunlar: sayılı Çevre Kanunu ( Değişik: 26/4/ ) sayılı Su Ürünleri Kanunu, -167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun, sayılı (Değişik 5177 sayılı) Maden Kanunu, sayılı Orman Kanunu, sayılı İş Kanunu, tarih ve sayılı Mera Kanunu, tarih ve sayılı İmar Kanunu, sayılı Kamulaştırma Kanunu, tarih ve sayılı Belediye Kanunu, tarih ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, tarih ve sayılı Karayolları Trafik Kanunu, tarih ve sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu, -Yönetmelikler: tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Isınmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Isınmadan Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, 290

307 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Düzeni Planlarına Dair Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Denetimi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara İlişkin Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Madencilik Faaliyetleri İzin Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Madencilik Faaliyetleri Uygulama Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Araçların Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği, 291

308 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü İle Benzin Ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Havzalarının Korunması ve Yönetim Planlarının Hazırlanması Hakkında Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik, Yukarıda verilen kanun ve yönetmeliklerin proje ile ilgili hükümlerine önemle uyulacaktır. 292

309 EKLER EK 1 : EPDK LİSANS UYGUN BULMA YAZISI EK 2 : REVİZE GENEL YERLEŞİM PLANI UYGUNLUK EK 3 : REVİZE FİZİBİLİTE RAPORU İLE İLGİLİ DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YAZISI EK 4 : UYDU GÖRÜNTÜLERİ VE FOTOĞRAFLAR EK 5 : 1/ ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTA EK 6 : METEOROLOJİK VERİLER EK 7 : MÜHENDİSLİK JEOLOJİSİ FİZİBİLİTE RAPORU (RAPOR, JEOLOJİ HARİTALARI, DEPREM VE DİRİ FAY HARİTALARI, BÖLGEDEKİ DİĞER PROJELERİ GÖSTERİR HARİTALAR VS.) EK 8 : DSİ ONAYLI BARAJ YERİ AYLIK ORTALAMA AKIM VERİLERİ EK 9 : 1/ ÖLÇEKLİ ARAZİ VARLIĞI HARİTASI EK 10 : 1/ ÖLÇEKLİ MEŞCERE HARİTASI EK 11 : KAYA OCAĞI İMALAT HARİTASI EK 12 : ORMAN İNCELEME DEĞERLENDİRME FORMU VE ORMAN BÖLGE MD. GÖRÜŞÜ EK 13 : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI İLE İLGİLİ OLARAK DSİ 10. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ GÖRÜŞÜ EK 14 : DSİ 10. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ ONAYLI SU KULLANIM HAKLARI RAPORU EK 15 : DSİ ONAYLI SU ANALİZİ EK 16 : DKMP GENEL MD. ONAYLI HİDROLİK FAALİYET TALEPLERİ İÇİN DEĞERLENDİRME RAPORU EK 17 : PEYZAJ ONARIM PLANI EK 18 : PAKET ARITMA TESİSİNE AİT ÇİZİMLER EK 19 : ÜNİTELERE AİT KESİTLER EK 20 : TEK HAT ŞEMALARI EK 21 : MARDİN-BATMAN-SİİRT-ŞIRNAK-HAKKARİ PLANLAMA BÖLGESİ 1/ ÖLÇEKLİ ÇEVRE DÜZENİ PLANI EK 22 : 1/ ÖLÇEKLİ HİDROLOJİ HARİTASI EK 23 : 1/ ÖLÇEKLİ JEOLOJİ HARİTASI VE JEOLOJİK KESİTLER 293

310 NOTLAR VE KAYNAKLAR: Türk Çevre Mevzuatı Cilt I-II Silopi Enerji Grubu Revize Fizibilite Raporu Şırnak İli Çevre Durum Raporu Av Dönemi Merkez Av Komisyon Kararı T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı-İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü ( T.C. BAŞBAKANLIK Afet Ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Deprem Dairesi Başkanlığı, ( Karayolları Genel Müdürlüğü (http :// Çevre ve Orman Bakanlığı, Atıksu Arıtımın Esasları,2005 Meteoroloji Genel Müdürlüğü Ekim,T. Koyuncu, M.Vural, M.Duman, H.Aytaç, Z. Adıgüzel Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı Davis, P.H. Flora of Turkey and East Aegean Islands Volume I-X Tubives Veri Tabanı (Tubitak) BERN, Avrupa Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (1984) IUCN Red List Categories, IUCN Species Surrival Commision, 40 th Meeting of the IUCN Council, Gland, Switzerland (1994) Baytop, T.,Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Ankara (1997) Türkiye İstatistik Kurumu Resmi Web Sitesi ( T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ( Şırnak Valiliği internet sitesi TEİAŞ Türkiye Elektrik Enerjisi 10 Yıllık Üretim Kapasite Projeksiyonu ( ) Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Resmi Web Sitesi Şırnak Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü 294