MERCAN ENERJİ ÜRETİM TİC. VE SAN. A.Ş.

Transkript

1 TİC. VE SAN. A.Ş. TAGAR REGÜLATÖRÜ VE HİDROELEKTRİK ENERJİ SANTRALI ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ RAPORU NİHAİ TUNCELİ İLİ, ÇEMİŞGEZEK İLÇESİ, TAGAR ÇAYI Gökkuşağı Mah Cad Sok. No:8/23 Cevizlidere/Çankaya/ANKARA Tel: +90 (312) Faks: +90 (312) ANKARA-EKİM/2013

2 PROJE SAHİBİNİN ADI ADRESİ TELEFON VE FAKS NUMARALARI PROJENİN ADI PROJE BEDELİ PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ) PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE MERCAN ENERJİ ÜRETİM Rüstempaşa Mah. Kazım Karabekir Cad. No:66 ELAZIĞ +90 (424) (424) TAGAR REGÜLATÖRÜ VE HİDROELEKTRİK ENERJİ SANTRALI PROJESI YATIRIM BEDELİ: ,198 TL TUNCELİ İLİ, ÇEMİŞGEZEK İLÇESİ, TAGAR ÇAYI SANTRAL Koord. Sırası: Sağa Yukarı Datum: ED-50 Türü: UTM ZON: 37 T DOM: 39 Ölçek Faktörü: 6 Derece Koord. Sırası: Enlem Boylam Datum: WGS-84 Türü: Coğrafik ZON: - DOM: - Ölçek Faktörü: - Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam S : S : S : S : S : S : S : S : İLETİM TÜNELİ Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ :

3 İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İLETİM KANALI Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : YÜKLEME HAVUZU Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Bo lam Y : Y : Y : Y : Y : Y : Y : Y : CEBRİ BORU Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam C : C : C : C : C : C : REGÜLATÖR Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam R : R : R : R : R : R : R : R : ŞANTİYE TESİSİ Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:B ylam Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-I) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-II) Nokta Sağa:Yuka ı Nokta Enlem:Boylam

4 PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ VE SEKTÖRÜ ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-III) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-IV) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği (Değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete), Madde 7-(1) b) Seçme Eleme Kriterlerine tabi olup "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gereklidir" kararı verilen projelere, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hazırlanması zorunludur. hükmü kapsamında yer almaktadır. NU HAZIRLAYAN KURULUŞUN ADI NU HAZIRLAYAN KURULUŞUN ADRESİ, TELEFON ENPARK ÇEVRE ENERJİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ DANIŞMANLIK VE MÜŞAVİRLİK LTD. ŞTİ. Gökkuşağı Mahallesi Cadde Sokak No: 8/23 Cevizlidere Çankaya/Ankara Tel: +90 (312) Faks:+90 (312)

5 VE FAKS NUMARALARI YETERLİK BELGESİ NUMARASI, TARİHİ RAPORUN SUNUM TARİHİ 222 / EKİM/2013

6 İÇİNDEKİLER LİSTESİ İÇİNDEKİLER LİSTESİ... i TABLOLAR DİZİNİ... x ŞEKİLLER DİZİNİ... xii EKLER DİZİNİ... xiv PROJENİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ BÖLÜM I. PROJENİN TANIMI VE AMACI BÖLÜM II. PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Projenin Yeri II.2. Proje Kapsamındaki Ünitelerin Konumu BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili Yatırım Programı ve Finans Kaynakları, Bu Kaynakların Nereden Temin Edileceği III.2. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili İş Akım Şeması veya Zamanlama Tablosu III.4. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşmesine Bağlı Olarak, Proje Sahibi veya Diğer Yatırımcılar Tarafından Gerçekleştirilmesi Tasarlanan Diğer Ekonomik, Sosyal ve Altyapı Faaliyetleri III.5. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşebilmesi İçin Zaruri Olan ve Proje Sahibi veya Diğer Yatırımcılar Tarafından Gerçekleştirilmesi Planlanan Diğer Ekonomik, Sosyal ve Altyapı Projeleri III.6. Faaliyetin etki alanı içinde kalan yerleşim birimlerine ait bilgilerin verilmesi. Kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemlerine ilişkin bilgi III.7. Diğer Hususlar BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*) IV.1. Projeden Etkilenecek Alanın Belirlenmesi, (Etki Alanının Nasıl ve Neye Göre Belirlendiği Açıklanacak ve Etki Alanı Harita Üzerinde Gösterilecek) IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve Biyolojik Çevrenin Özellikleri ve Doğal Kaynakların Kullanımı IV.2.1. Meteorolojik ve İklimsel Özellikler IV.2.2. Jeolojik Özellikler i

7 IV Bölgesel jeoloji, sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası, stratigrafik kolon kesitleri IV Proje Alanı Jeolojisi, İnceleme Alanına Ait Büyük Ölçekli (1/5.000 ya da Varsa 1/1.000 Ölçekli) Jeoloji Haritası ile Proje Kapsamındaki Ünitelerin Kesitleri, Harita Ölçekleri ve Lejantları Metindekine Uygun Olmalı, Yapılan Büyütme ya da Küçültmeler Çizgisel Ölçekte Gösterilmeli, Jeolojik Harita ve Kesitlerin Harita Alma Tekniğine Uygun Olarak Hazırlanması Jeolojik Bilgilerin Formata Uygun Olarak Detaylandırılması) IV Kitle Hareketleri (Heyelan/Moloz Akması), Duyarlılık Analizi, Heyelan Risk Haritası, Heyelan Yağış İlişkisi IV Proje Sınırları İçindeki Alan İçin Yamaç Stabilitesi, Yamaçlardaki Kayma Hareketlerini Gösteren Harita, Kayma Analizi (Hafriyat Atığı Olması Durumunda Da Uygulanmalıdır) IV Depremsellik Ve Doğal Afet Potansiyeli IV Jeoteknik Etüt Raporu (Proje Kapsamındaki Tüm Ünitelerin Detaylı Jeoteknik Etütleri) IV.2.3. Hidrojeolojik Özellikler (Yer Altı Su Seviyeleri; Halen Mevcut Her Türlü Keson, Derin, Artezyen vb. Kuyu; Emniyetli Çekim Değeri; Suyun Fiziksel, Kimyasal, Bakteriyolojik Özellikleri; Yeraltı Suyunun Mevcut ve Planlanan Kullanımı, Debileri, Proje Alanına Mesafeleri) IV.2.4. Hidrolojik özellikler (yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası, oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri) IV.2.5. Su Toplama Havzası İle İlgili, Projenin Gerçekleştirileceği Derelere İlişkin En Az 10 Yıllık Aylık Maksimum, Aylık Minimum ve Aylık Ortalama Debilerinin m 3 /sn Olarak Verilmesi IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, (içme kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m 3 /sn) ) IV.2.7. Yüzeysel Su Kaynaklarının Mevcut ve Planlanan Kullanımı, Varsa Havza Özelliği (İçme, Kullanma, Sulama Suyu, Elektrik Üretimi, Baraj, Göl, Gölet, Su Ürünleri Üretiminde Ürün Çeşidi ve Üretim Miktarları), Proje Alanının İçme ve Kullanma Suyu Temin Edilen Kıta İçi Yüzeysel Su Havzasında Kalıp Kalmadığı, Söz Konusu Derelerin Herhangi Bir İçme Suyu Kaynağını Besleyip Beslemediği, Söz Konusu Derelerden İçme ve Kullanma Suyu Alınıp Alınmadığı ii

8 IV.2.8. Toprak Özellikleri ve Kullanım Durumu (Toprak Yapısı, Arazi Kullanım Kabiliyeti, Sınıflaması, Taşıma Kapasitesi, Yamaç Stabilitesi, Kayganlık, Erozyon, Toprak İşleri İçin Kullanımı, Doğal Bitki Örtüsü Olarak Kullanılan Mera, Çayır vb.) IV.2.9. Tarım Alanları (Tarımsal Alan Varlığının Olup, Olmadığı, Var İse Tarımsal Gelişim Proje Alanları, Sulu ve Kuru Tarım Arazilerinin Büyüklüğü, Ürün Desenleri ve Bunların Yıllık Üretim Miktarları, Ürünlerin Ülke Tarımındaki Yeri ve Ekonomik Değeri IV Orman Alanları (Ağaç Türleri ve Miktarları, Kapladığı Alan Büyüklükleri ve Kapalılığı Bunların Mevcut Ve Planlanan Koruma ve/veya Kullanım Amaçları, 1/ Ölçekli Meşcere Haritası, 1/ Ölçekli Orman Kadastro Haritası), IV Koruma Alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu Kapsamındaki Alanlar, Projenin Korunan Alanlara Uzaklıklarının 1/ lik Ölçekli Haritada Anlaşılır ve Renkli Gösterilmesi) IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alandaki bulunuş yerleri, bölgedeki dağılımları, endemizm durumları, bolluk miktarları, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) Her bir türün kim tarafından ve ne zaman, hangi yöntemle (literatür gözlem vs.) tespit edildiği, Collins Bird Guide, Türkiye nin Önemli Kuş Alanları Kitabı, Türkiye nin Önemli Doğa Alanları Kitabı, IUCN, Bern Sözleşmesi, MAK Kararları, CITES gibi uluslararası anlaşmalara göre durumu, türlerin projeden ne şekilde etkileneceği, proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi. Projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Flora için Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması IV Sucul Flora ve Fauna, iç Sulardaki (Göl, Akarsu) Canlı Türleri (Bu Türlerin Tabii Karakterleri, Ulusal ve Uluslararası Mevzuatla Koruma Altına Alınan Türler; Bunların Üreme, Beslenme, Sığınma ve Yaşama Ortamları; Bu Ortamlar İçin Belirlenen Koruma Kararları) IV Endemik, Hassas, Nesli Tehlike Altındaki Balık Türleri İçin Gerekli Optimum Su Yükseklikleri, Miktarları, Çözünmüş Oksijen Miktarı, Su Hızı Gibi Parametrelerin İncelenerek, Projenin Bu Türler Üzerindeki Etkilerinin Değerlendirilmesi, Alınacak Tedbirlerin Belirtilmesi IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (Rezerv Miktarları, Mevcut Ve Planlanan İşletilme Durumları, Yıllık Üretimleri ve Bunun Ülke veya Yerel Kullanımlar İçin Önemi ve Ekonomik Değerleri) IV Hayvancılık (Türleri, Beslenme Alanları, Yıllık Üretim Miktarları, Bu Ürünlerin Ülke Ekonomisindeki Yeri Ve Değeri) IV Peyzaj Değeri Yüksek Yerler ve Rekreasyon Alanları iii

9 IV Devletin Yetkili Organlarının Hüküm ve Tasarrufu Altında Bulunan Araziler (Askeri Yasak Bölgeler, Kamu Kurum ve Kuruluşlarına Belirli Amaçlarla Tahsis Edilmiş Alanlar, vb.) IV Proje Yeri ve Etki Alanının Mevcut Kirlilik Yükü IV Projenin Gerçekleştirileceği Dereler Üzerinde ve Proje Alanında Planlanan Diğer Projelerle Olan Etkileşimleri, Gerekli Hesaplamaların Yapılması IV Diğer Özellikler IV.3. Sosyo - Ekonomik Çevrenin Özellikleri IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler) IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler) IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir) IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı) IV.3.5. Yöredeki Sosyal Altyapı Hizmetleri (Eğitim, Sağlık, Kültür Hizmetleri ve Bu Hizmetlerden Yararlanılma Durumu) IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.) IV.3.7. Diğer özellikler BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER** V.1. Arazinin Hazırlanması, İnşaat ve Tesis Aşamasındaki Projeler, Fiziksel ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri ve Alınacak Önlemler (Regülatör, HES ve İletim Yapısı) V.1.1. Arazinin Hazırlanması İçin Yapılacak İşler Kapsamında Nerelerde ve Ne Kadar Alanda Hafriyat Yapılacağı, Hafriyat Miktarı, Hafriyat Sırasında Kullanılacak Malzemeler, Patlayıcı Maddeler, Varsa Patlatma İle İlgili Bilgiler Etkiler Ve Alınacak Önlemler, Hafriyat Artığı Toprak, Taş, Kum v.b. Maddelerin Nerelere Taşınacakları, Nakliye Güzergahları, Nerelerde Depolanacakları veya Hangi Amaçlar İçin Kullanılacakları, Hafriyat Döküm Alanlarının Koordinatları, Özellikleri ve 1/1000 Ölçekli Plan ve Kesit Görünüşleri İle Birlikte Hafriyat Malzemesi Düzenleme ve Restorasyon Planı, Alınacak İzinler, Görüşler ve Geçici Depolama Alanının Özellikleri V.1.2. Proje Kapsamında Kullanılacak Olan Malzemenin Nereden ve Nasıl Temin Edileceği (Beton Kullanımı vb), Santral, Çalışma Alanı, Ruhsat Alanı ve İçerisindeki iv

10 Tesislere Ait Koordinatların Ayrı Ayrı Belirtilmesi ve Konum Bilgileri ile Nakliye Güzergahına Ait Bilgiler, İş Akım Şeması, Varsa Malzeme Alımı ile İlgili Bilgiler, İmalat Haritaları, 1/ Ölçekli Topografik Haritada Ocak ve Tesisin İşaretlenmesi, Yerleşim Yerlerine Mesafeleri ve Nakliye Güzergahının Belirtilmesi, Varsa Malzeme Ocakları İle İlgili Mülkiyet Durumu V.1.3. Arazinin Hazırlanması Sırasında ve Ayrıca Ünitelerin İnşasında Kullanılacak Maddelerden Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli, Toksin ve Kimyasal Olanların Taşınışları, Depolanmaları ve Kullanımları, Bu İşler İçin Kullanılacak Aletler ve Makineler V.1.4. Proje Kapsamındaki Ulaşım Altyapısı Planı, Proje Alanının Karayollarına Uzaklıkları, Karayoluna Bağlantı Yolları, Ulaşım İçin Kullanılacak Mevcut Yolların Zarar Görmemesi İçin Alınacak Tedbirler İle Trafik Güvenliği Açısından Alınacak Önlemler, Ulaştırma Altyapının İnşası İle İlgili İşlemler, Yeni Yapılacak Yolların Özellikleri, Kullanılacak Malzemeler, Kimyasal Maddeler, Araçlar, Makineler; Altyapının İnşası Sırasında Kırma Öğütme, Taşıma, Depolama Gibi Toz Yayıcı Mekanik İşlemler, Araç Yükü, Cinsi Ve Sayısı, Artışın Hesaplanması, Haritası (Bu Kapsamda Alınacak Görüşler, İzinler) V.1.5. Zemin Emniyetinin Sağlanması İçin Yapılacak İşlemler V.1.6. Proje Alanının Taşkın Etüdü, Taşkın Önleme ve Drenaj İle İlgili İşlemlerin Nerelerde ve Nasıl Yapılacağı V.1.7. Projenin Mevcut Su Kanallarına, İçme Suyu Tesislerine ve Yaban Hayatına Etkileri ve Alınacak Önlemler V.1.8. Proje Alanı İçindeki Su Ortamlarında Herhangi Bir Amaçla Gerçekleştirilecek Kazı, Dip Taraması, vb. İşlemler Nedeni İle Çıkarılacak Taş, Kum, Çakıl Ve Benzeri Maddelerin Miktarları, Nerelere Taşınacakları veya Hangi Amaçlar İçin Kullanılacakları, Dere Yatağında Yapılacak Olan Çalışmaların Etkileri (Bulanıklık, Suyun Debisi vb) V.1.9. Derivasyon (Regülatör İnşaat Alanının Kuru Tutulabilmesi İçin Akarsu Güzergahının Geçici Olarak Değiştirilmesi) Amacıyla veya Diğer Nedenlerle Akarsu Havzasında Yapılacak Her Türlü Doldurma, Kazıklar Üzerine İnşaat ve Benzeri İşlemler İle Bunların Nerelerde Ne Kadar Alanı Kaplayacağı ve Kullanılacak Malzemeler, Araç ve Makineler V Olabilecek Heyelanlara Karşı Alınacak Önlemler V İnşaat İşlemleri Süresince Su Ortamında, Dere Yatağında ve Proje Alanında Mevcut Canlı Türlerine (Karasal ve Sucul Flora-Fauna) Olabilecek Etkiler ve Hassas Türlerin Ne Şekilde Korunacağı, Alınacak Önlemler V Yeraltı Suyuna Etkiler V İnşaat Esnasında Kırma, Öğütme, Yıkama-Eleme, Taşıma ve Depolama Gibi Toz Yayıcı İşlemler, Kümülatif Değerler v

11 V Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini Amacıyla, Elden Çıkarılacak Tarım Alanlarının Büyüklüğü, Bunların Arazi Kullanım Kabiliyetleri ve Tarım Ürün Türleri, Tarım Arazilerinin Tarım Dışı Amaçla Kullanımı İle İlgili Bilgiler, Mera Alanları, Projenin 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 Sayılı Mera Kanunu, 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Değerlendirilmesi, (Faaliyet Alanının 1/5000 Ölçekli Onaylı Kadastro Pafta Örneği Üzerinde Gösterilmesi (3 Derecelik Koordinat Değerleri İle), Alan Hesabı ve Komşu Parsellerinin Mülkiyet Durumlarının Onaylı Kadastro Pafta Örneği Üzerinde İşaretlenmesi.) V Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini Amacıyla Kesilecek Ağaçların (Varsa) Tür ve Sayıları, Meşcere Tipi, Kapalılığı, Kesilecek Ağaçların Bölgedeki Orman Ekosistemi Üzerine Etkileri, Gerekli İzinler, Görüşler, Projenin ya da Bir Kısmının Orman Alanı Dışında Olması Halinde Orman Alanlarına Mesafesi, Etkilerin Değerlendirilmesi, Alınacak Tedbirler V Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Açılmasına Kadar Yapılacak İşlerde Kullanılacak Yakıtların Türleri, Özellikleri, Oluşacak Emisyonlar V Su Temini Sistemi Planı, Nereden Temin Edileceği, Suyun Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Projenin Devreye Girmesine Kadar Yerine Getirilecek İşlemler Sonucu Meydana Getirilecek Atık Suların Cins ve Miktarları, Bertaraf Yöntemleri, Deşarj Edileceği Ortamlar, Bir Kroki Üzerinde Atıksu Hatları ile Varsa Arıtma Tesisi Yerinin Gösterilmesi, Atıksuların Biriktirilmesi Halinde Fosseptik Planının Rapora Eklenmesi, (Alınacak Gerekli Görüşler, İzinler) V Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Projenin Devreye Girmesine Kadar Meydana Gelecek Katı Atıkların Cins ve Miktarları, Bu Atıkların Nerelere Taşınacakları veya Hangi Amaçlar İçin Kullanılacakları V Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Projenin Devreye Girmesine Kadar Yapılacak İşler Nedeni İle Meydana Gelecek Vibrasyon, Gürültünün Kaynakları ve Seviyesi, Kümülatif Değerler V Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Projenin Devreye Girmesine Kadar Yerine Getirilecek İşlerde Çalışacak Personelin ve Bu Personele Bağlı Nüfusun Konut ve Diğer Teknik/Sosyal Altyapı İhtiyaçlarının Nerelerde ve Nasıl Temin Edileceği V Çvre ve Sağlık, Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Açılmasına Dek Sürdürülecek İşlerden, İnsan Sağlığı ve Çevre İçin Riskli ve Tehlikeli Olanlar Sağlık Koruma Bandı Mesafesi, Bu Konularda Uyulması Gereken Tüzük ve Yönetmelikler V Proje Alanında, Peyzaj Öğeleri Yaratmak veya Diğer Amaçlarla Yapılacak Saha Düzenlemelerinin (Ağaçlandırmalar ve/veya Yeşil Alan Düzenlemeleri vb.) Ne Kadar Alanda, Nasıl Yapılacağı, Bunun İçin Seçilecek Bitki ve Ağaç Türleri V Yeraltı ve Yerüstünde Bulunan Kültür ve Tabiat Varlıklarına (Geleneksel Kentsel Dokuya, Arkeolojik Kalıntılara, Korunması Gerekli Doğal Değerlere) Olabilecek Etkilerin Belirlenmesi vi

12 V Diğer Özellikler V.2. Projenin İşletme Aşamasındaki Projeler, Fiziksel ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri Ve Alınacak Önlemler V.2.1. Proje Kapsamındaki Tüm Ünitelerin Özellikleri V.2.2. Su Kaynağına Ait Varsa Diğer Kullanım Şekilleri ve Etkileri, Projenin Memba ve Mansap Kısmında Yer Alan Projelerin Ekosistem Üzerindeki Etkilerinin Birlikte Değerlendirilmesi V.2.3. Su Kullanım Hakları Raporuna İlişkin Açıklamalar ve Öneriler V.2.4. Mansaba Bırakılacak Su Hesabı (Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün Tarih ve Sayılı Yazısı Uyarınca Biyolojik Çeşitliliğin Devamının Sağlanması İçin Gerekli Çevresel Akış Miktarını Belirlemek Üzere Hidrojeoloji Mühendisi, Hidrobiyoloji ve Ekoloji Bilim Dallarından En Az Doktora Yapmış Öğretim Görevlilerince Ekosistem Değerlendirme Raporunun Hazırlanarak Rapora Eklenmesi, Belirlenen Bu Miktara Mansaptaki Diğer Teessüs Etmiş Su Hakları Ayrıca İlave Edilecek ve Kesin Proje Çalışmaları Belirlenen Toplam Bu Miktar Dikkate Alınarak Yapılacaktır) Havzada Teessüs Etmiş Su Hakları (İçme Suyu, Sulama Suyu Tahsisleri, Değirmen, Balık Çiftlikleri, HES vs.) Rapor İçerisinde Yer Almalıdır. (Havzanın Hidrolojik Karakteri, Ekolojik Potansiyeli İle Havzada Önerilen Diğer Tesislerde Alınan Çevre Koruma Tedbirleri İçin Bırakılan Su Miktarının Enerji Üretimine Etkisinin Dikkate Alınması) V.2.5. DKMP Genel Müdürlüğü nden Alınacak Formata Göre Hazırlanacak Peyzaj Onarım Planının ÇED Raporu Ekinde Sunulması Gerekmektedir V.2.6. Suyun Temin Edileceği Kaynağın Kullanılması Sonucu Su Kalitesine Ve Su Ortamındaki Canlılara (Can Suyunun Bırakılacağı Güzergahtaki Canlı Türleri ve Ekolojik Envanteri) Olabilecek Etkiler, Alınacak İzinler, Proje İçin Tespit Edilen Balık Türlerine Ait Geçiş Sistemleri İle Asansörleri İle İlgili Bilgi ve Buna Ait Çizim, Mansap Can Suyu Çıkış Yerinin Gösterildiği Çizim V.2.7. Kat i Proje Aşamasında; Doğal Hayatın Devamlılığının Sağlanabilmesi İçin Dere Yatağına Bırakılacak Su Miktarı Ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu Yerlerinin (AGİ) İstasyon Kurulmasına Uygun Olarak Dizayn Edilmesi V.2.8. Ulusal ve Uluslararası Mevzuatla Korunması Gereken Alanlar Üzerine Etkiler V.2.9. Yeraltı ve Yüzeysel Su Kaynaklarına Olabilecek Etkiler, Su Kullanımı (Tarım Alanlarının Sulanması v.b.), Su Kaynağı Yatağının Genişliği V Olabilecek Heyelanlara Karşı Alınacak Önlemler V Orman Alanlarına Olabilecek Etki ve Bu Etkilere Karşı Alınacak Tedbirlerin Tanımlanması V Tarım Alanlarının Sulanması Amacıyla Kullanılacak Su Miktarı vii

13 V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları ve kontrolü için alınacak önlemler V Projenin İşletilmesi Sırasında Çalışacak Personelin ve Bu Personele Bağlı Nüfusun Konut ve Diğer Sosyal/Teknik Altyapı İhtiyaçlarının Nerelerde, Nasıl Temin Edileceği. 325 V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların hangi alıcı ortamlara, ne miktarlarda, nasıl verileceği V İdari ve Sosyal Tesislerden Oluşacak Katı Atık Miktar ve Özellikleri, Bu Atıkların Nerelere ve Nasıl Taşınacakları veya Hangi Amaçlar İçin ve Ne Şekilde Değerlendirileceği V Projenin İşletilmesi Aşamasındaki Faaliyetlerden İnsan Sağlığı ve Çevre Açısından Riskli ve Tehlikeli Olanlar V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri V Diğer özellikler V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile Gerçekleşmesi Beklenen Gelir Artışları; Yaratılacak İstihdam İmkanları, Nüfus Hareketleri, Göçler, Eğitim, Sağlık, Kültür, Diğer Sosyal ve Teknik Altyapı Hizmetleri ve Bu Hizmetlerden Yararlanılma Durumlarında Değişiklikler vb. (Projenin Yapımı Dolayısıyla Etkilenecek Yöre Halkı İle Görüşmeler Yapılarak Sosyolojik Etkinin Ortaya Konulması) V.3.2. Çevresel Fayda-Maliyet Analizi V.3.3. Projenin Gerçekleşmesine Bağlı Olarak Sosyal Etkilerin Değerlendirilmesi (Proje Alanı ve Etki Alanındaki Tarım, Hayvancılık, Balıkçılık, Arıcılık vb. Faaliyetlere Etkileri, Projenin İnşası ve İşletmesi Aşamasında Çalışacak İnsanlar ile Yerel Halk İlişkileri, Bunların İnsan Yaşamı Üzerine Etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, Uygulamaya Geçirilecek Sosyal Sorumluluk Projeleri) BÖLÜM VI: PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER VI.1. Arazi Islahı ve Reklamasyon Çalışmaları VI.2. Mevcut Su Kaynaklarına Etkiler VI.3. Olabilecek Hava Emisyonları BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ viii

14 BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin İnşaatı İçin Önerilen İzleme Programı, Faaliyetin İşletmesi ve İşletme Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı ve Acil Müdahale Planı, Çevre Yönetim Ekibi VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin Verilmesi Durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi Alan Kurum/Kuruluşların Yükümlülükleri Başlığı Altında Belirtilen Hususların Gerçekleştirilmesi İle İlgili Program BÖLÜM IX: HALKIN KATILIMI BÖLÜM X: SONUÇLAR ix

15 TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1. Proje Formülasyonu Arasındaki Farklar Tablo 2. Projenin Genel Karakteristikleri Tablo 3. Tesiste Kullanılacak Elektro-Mekanik Teçhizat Listesi Tablo 4. Proje Koordinatları Tablo 5. OECD ve Avrupa Birliği Ülkelerinde Üretim-İthalat-İhracat-Brüt Arz Tablo 6. Ulusal Enerji Sisteminin Orta ve Uzun Dönem Güç ve Enerji Talebi Tahmini Tablo 7. Proje Üniteleri ve ÇDP da Bulunduğu Yerleri Gösterir Tablo Tablo 8. Proje Koordinatları Tablo 9. Proje Kapsamındaki Ünitelerin Kapladıkları Alan Tablo 10. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Zamanlama Tablosu Tablo 11. Tagar HES Projesi İşletme Bakım ve Yenileme Gider Tablosu ve Gelir Gider Dengesi Tablo 12. Tagar HES Projesi İşletme Bakım ve Yenileme Gider Tablosu ve Gelir Gider Dengesi (%30 indirimli) Tablo 13.Tagar HES Rantabilite Hesabı Tablo 14. Tagar HES Rantabilite Hesabı (DSİ Kriterlerine Göre % 30 indirimli) Tablo 15. Tagar HES İç Karlılık Oranı Hesabı Tablo 16. Tagar HES İç Karlılık Oranı Hesabı (DSİ Kriterlerine Göre % 30 indirimli) Tablo 17. Sıcaklık Değerleri Tablo 18. Yağış Değerleri Tablo 19. Nem Değerleri Tablo 20. Kar Yağışlı ve Kar Örtülü Günler Tablo 21. Sisli, Dolulu, Kırağılı ve Orajlı Günler Sayısı Tablo 22. Buhar Basıncı Değerleri Tablo 23. Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Tablo 24. Uzun Yıllar Yönlere Göre Ortalama Rüzgar Hızı Değerleri Tablo 25. Magnitudu 4.0 dan Büyük Depremlerin Kandilli Kayıtları Tablo 26. Tunceli İli Sınırları İçerisinde Yer Alan Göller Tablo 27. Tunceli İli Sınırları İçerisinde Yer Alan Akarsular, Akarsuların Yüzey Alanları, Yıllık Ortalama Debileri ve Maksimum-Minimum Debileri Tablo 28. Proje Alanı Civarındaki Akım Gözlem İstasyonları Tablo 29. DSİ No'lu AGİ Kaydedilmiş Aylık ve Yıllık Ortalama Akımları Tablo 30. Tagar Çayı. - Küçükkumluk AGİ Kaydedilmiş Aylık ve Yıllık Ortalama Akımları Tablo 31. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Giriş Akım Değerleri Tablo 32. Büyük Toprak Guruplarının İlçelere Göre Dağılımı Tablo 33. Şimdiki Arazi Kullanma Şekillerinin Büyük Toprak Guruplarına Göre Dağılımı 130 Tablo 34. Arazi Sınıfları Tablo 35. Arazi Kullanım Durumu Tablo 36. Proje Alanı Toprak Özellikleri ve Arazi Kullanım Kabiliyeti Sınıfları Tablo 37. İlçelere Göre Tarımsal Arazilerin Kullanım Durumu Tablo 38. Ekili Alanın İlçelere Göre Dağılımı Tablo 39. Bitkisel Üretim Tablo 40. Buğdaygil Üretimi Tablo 41. Baklagil Üretimi Tablo 42. Yem Bitkileri Üretimi x

16 Tablo 43. Alt Bölgeler Bazında Sebze Üretim Miktarları Tablo 44. Proje Alanının Yer Aldığı Çemişgezek İlçesinde Tarım Alanlarının Dağılımı Tablo 45. Tagar Regülatörü ve Hes Proje Sahası Floristik Listesi Tablo 46. Proje Alanı Sınırları İçerisinde ve Yakın Çevrede Kaydedilmiş Olan Türler Arasından "Av Hayvanı" Statüsüne Sahip Olan Kuş ve Memeli Hayvan Türleri Tablo 47. Tagar HES Proje Sahası ve Yakın Çevresinde Saptanan İkiyaşamlı Türleri (Amphibia) ve Koruma Statüleri Tablo 48. Tagar HES Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Yaşadığı Belirlenen Sürüngen Türleri (Reptilia) ve Koruma Statüleri Tablo 49. Tagar HES Proje Alanı ve Yakın Çevre Kuş Türleri (Aves) ve Koruma Statüleri 189 Tablo 50. Tagar HES Proje Alanı ve Yakın Çevre Memeli Hayvan Türleri (Mammalia) ve Koruma Statüleri Tablo 51. Tagar Çayında Yakalanan ve Literatür Bilgilerine Göre Bölgede Olan Balık Türlerinin Ekolojik Özellikleri (cows and welcomme, 1998) Tablo 52. Su Ürünleri Yetiştiriciliği Kapasite Raporu Tablo 53. Tunceli İli Büyükbaş Hayvancılık Verileri Tablo 54. Tunceli İli Küçükbaş Hayvancılık Verileri Tablo 55. Tunceli İli ve İlçelerine Göre Nüfus Yoğunluğu Tablo 56. Çemişgezek İlçesine Bağlı Belde/Köylerde Nüfus Yoğunluğu Tablo 57. Alınan Göç, Verilen Göç, Net Göç ve Net Göç Hızı, Tunceli Tablo 58. Tunceli İlinin Diğer İllerden Aldığı Göç, Tablo 59. Yaş Gruplarına ve Eğitim Durumuna Göre İşsizlik Tablo 60. Sosyal Durumlarına Göre Başvuru, İşe Yerleştirme, Kayıtlı İşgücü ve Kayıtlı İşsizlerin Cinsiyete Göre Dağılımı Tablo 61. Proje Kapsamında Açığa Çıkacak Kazı Fazlası Malzeme Miktarı Tablo 62. Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanları Koordinatları Tablo 63. Bölgesel Taşkın Frekans Analizi Tablo 64. Tagar HES Bölgesel Frekans Analiz Sonuçları Tablo 65. Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-12 Tablo 12.6 Kontrolsüz Durumdaki Emisyon Faktörleri Tablo 66. Santral ve Su Alma Yapısında Yapılacak Faaliyetlerden Kaynaklanan Tozuma Miktarları Tablo 67. Temsili Rüzgar Hızı U R Değerinin Belirlenmesi Tablo 68. M Değerinin Belirlenmesi Tablo 69. Rüzgar Verilerinin Sınıflandırılması Tablo 70. Santral ve Sualma Yapıları İnşaatında Meydana Gelecek Havada Asılı Partiküller İçin Emisyon Değerleri (μg/m 3.gün) Tablo 71. Santral ve Sualma Yapıları İnşaatında Meydana Gelecek Çöken Tozlar İçin Emisyon Değerleri (μg/m 3.gün) Tablo 72. Regülatör Yapısında Yapılacak Faaliyetlerden Kaynaklanan Tozuma Miktarları. 265 Tablo 73. Rüzgar Verilerinin Sınıflandırılması Tablo 74. Regülatör İnşaatında Meydana Gelecek Havada Asılı Partiküller İçin Emisyon Değerleri (μg/m 3.gün) Tablo 75. Regülatör İnşaatında Meydana Gelecek Çöken Tozlar İçin Emisyon Değerleri (μg/m 3.gün) Tablo 76. Motorinin Özellikleri Tablo 77. İş Makinelerinin Yakıt Sarfiyatı Tablo 78. İş Makinelerinden Kaynaklanan Emisyon Faktörleri xi

17 Tablo 79. Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nin Ek-2 Tablo 2.1 Saatlik Kütlesel Debileri Tablo 80. Evsel Nitelikli Atıksuların Özellikleri Tablo 81. Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Aşamasında Kullanılacak İş Makineleri Sayıları ve Motor Gücü Seviyeleri Tablo 82. Teçhizat Tipi ve Bunların Net Güç Seviyelerine Uygun Olarak Tanımlanan Ses Gücü Seviyeleri Tablo 83. Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Aşamasında Kullanılacak İş Makinelerinin Ses Gücü Düzeyleri Tablo 84. Atmosferik Yutuş Sonrası Gürültü Değerleri Tablo 85. Düzeltme Katsayısı Uygulanarak Bulunan Gürültü Değeri Tablo 86. İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Lgündüz Değerleri Tablo 87. ÇGDY Yönetmeliğinin Ek-VII de Tablo 5 de Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Tablo 88. Titreşim Genliği Bina Hasarı İlişkisi Tablo 89. K Katsayısı Azami Değerleri Tablo 90. Kaydedilen ve Hesaplanan Titreşim Değerleri ve Veriler ( m arasında) Tablo 91.Kaydedilen ve Hesaplanan Titreşim Değerleri ve Veriler ( m arasında) Tablo 92. Projenin Genel Karakteristikleri Tablo 93. Aylara Göre Teessüs Etmiş ve Doğal Hayat için Gerekli Su Hakları (l/sn) Tablo 94. Kombine Sulama Yöntemine Göre Bitki Su Tüketimleri (Sulama Alanı = 16,5 ha) Tablo 95. Ekosistem Değerlendirme Raporuna Göre Bırakılacak Su Miktarı Tablo 96. Mansap Su Kullanım Hakları Raporu Aylara Göre Bırakılacak Su Miktarı Tablo 97.Tagar Çayı na Bırakılacak Toplam Su Miktarı Tablo 98. Mevcut Durumda Arazi Kullanma Durumu ve Dağılım Yüzdesi Tablo 99. Kombine Sulama Yöntemine Göre Bitki Su Tüketimleri (Sulama Alanı = 16,5 ha) Tablo 100. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Çevresel Fayda/Maliyet Analizi Tablo 101. ÇED İzleme Programı Tablo 102. Acil Durumlarda Aranması Gereken Telefon Numaraları xii

18 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 1. Temsili Bir Regülatör Şekil 2. Regülatör Yeri Yakınından Bir Görüntü Şekil 3. İletim Kanalı Yakınından Bir Görüntü Şekil 4. Temsili Bir HES Fotoğrafı Şekil 5. Tagar HES Santral Yeri Şekil 6. Türkiye nin Kaynaklara Göre Üretim Dağılımı Şekil 7. Faaliyet Alanının Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı üzerinde gösterimi Şekil 8. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Kapsamındaki Ünitelerin ve Yakın Çevresinde Yer Alan Yerleşimlerin Gösterildiği Kroki Şekil 9. Yer Bulduru Haritası Şekil 10. Faaliyet Alanını Gösterir Google Earth Görüntüsü Şekil 11. Faaliyet Alanını Gösterir Google Earth Görüntüsü Şekil 12. Faaliyet Alanını Gösterir Google Earth Görüntüsü Şekil 13. Proje Üniteleri ve En Yakın Yerleşim Birimlerini Gösterir Topografik Harita Şekil 14. İş Akım Şeması Şekil 15. Taşınmaz Malların Mevcut Kullanım ve Mülkiyet Durumlarına Göre Örnek Akış Şeması Şekil 16. Sıcaklık Değerleri Grafiği Şekil 17. Yağış Değerleri Grafiği Şekil 18. Nem Değerleri Grafiği Şekil 19. Kar Örtülü Günler Sayısı Grafiği Şekil 20. Sisli, Dolulu, Kırağılı ve Orajlı Günler Sayısı Grafiği Şekil 21. Buhar Basıncı Değerleri Grafiği Şekil 22. Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Grafiği Şekil 23. Esme Hızlarına Göre Aylık Rüzgar Diyagramları Şekil 24. Esme Hızlarına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramları Şekil 25. Esme Hızlarına Göre Aylık Rüzgar Diyagramları Şekil 26. Esme Hızlarına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramları Şekil 27. Uzun Yıllar Yönlere Göre Ortalama Rüzgar Hızı Değerleri Grafiği Şekil 28. Proje Alanı ve Dolayının Genelleştirilmiş Stratigrafik Kesiti Şekil 29. Divriği J41 Paftasının Sadeleştirilmiş Jeoloji Haritası Şekil 30. Proje Alanı Jeoloji Haritası Şekil 31. Heyelan Risk Haritası Şekil 32.Tunceli İli Deprem Haritası Şekil 33. Proje Yeri Diri Fay Haritası Şekil 34. Tunceli ve Çevresinde Meydana Gelen M 5,0 Olan Depremlerin Dağılımı ve Aktif Fay Hatları (2011) Şekil 35. Tunceli İli nde Meydana Gelen Doğal Afetlerin Etkilediği Yerleşim Yeri Sayısına Göre Dağılımı ( ) Şekil 36. Proje Alanı ve Çevresindeki Yeraltı Su Kuyusunun Olmadığını Gösterir Geodata Görüntüsü Şekil 37. Proje Alanı Çevresindeki Akım Gözlem İstasyonları Şekil 38. DSİ No'lu AGİ Debi Süreklilik Eğrisi Şekil 39. DSİ No'lu AGİ Debi Süreklilik Eğrisi xiii

19 Şekil 40. Proje Alanı ve Çevresindeki Yüzeysel Su Kaynaklarını Gösterir Geodata Görüntüsü Şekil 41. Sulama Suyu İhtiyacını Karşılayan Tarım Alanlarının Gösterir Harita Şekil 42. Proje Sahasında bulunan Değirmenden Bir Görünüm Şekil 43. Tagar Regülatörü ve HES ile Çemişgezek HES Uydu Görüntüsü Şekil 44. Arazi Varlığı Haritası Şekil 45. Proje Alanının Yer Aldığı Çemişgezek İlçesinde Tarım Alanlarının Dağılımı Grafiği Şekil 46. 1/ Ölçekli Meşçere Haritası Şekil 47. Proje Alanına En Yakın Milli Park Uydu Görüntüsü Şekil 48. Tagar Regülatörü ve HES Proje Sahası Step Vejetasyonu Şekil 49. Tagar Regülatörü ve HES Proje Sahası Kaya Vejetasyonu Şekil 50. Tagar Regülatörü ve HES Proje Sahası Riparian Vejetasyon Şekil 51. Tunceli İli Maden Haritası Şekil 52. Proje Alanının Kuzeyinde Bulunan Kum Ocaklarını Gösterir Topografik Harita Şekil 53. Tunceli İli ve İlçelerine Göre Nüfus Yoğunluğu Şekil 54. Çemişgezek İlçesine Bağlı Belde/Köylerde Nüfus Yoğunluğu Grafiği Şekil 55. Alınan Göç, Verilen Göç ve Net Göç, Şekil 56.Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanlarını Gösteren 1/ Ölçekli Topoğrafik Harita Şekil 57. Tunceli İli Karayolları Haritası Şekil 58.Otoyollar ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası (2012) Şekil 59. Proje Alanına Ulaşım İçin Kullanılacak Yollar Şekil 60. Bölgesel Taşkın Zarf Eğrisi Şekil 61. Proje Alanı ve Yakın Çevresi Su Kanalları ve İçme Suyu Tesislerini Gösterir Geodata Görüntüsü Şekil 62. Santral ve Sualma Yapıları İnşaatında Meydana Gelecek Havada Asılı Partiküllerin Dağılımının Modellemesi Şekil 63. Santral ve Sualma Yapıları İnşaatında Meydana Gelecek Çöken Tozların Dağılımının Modellemesi Şekil 64. Regülatör İnşaatında Meydana Gelecek Havada Asılı Partiküllerin Dağılımının Modellemesi Şekil 65. Regülatör İnşaatında Meydana Gelecek Çöken Tozların Dağılımının Modellemesi Şekil 66. Düzeltme Katsayısı Uygulanarak Bulunan Gürültü Değeri Şekil 67. Ölçekli Mesafe ve Tanecik Hızı Bileşenleri Arasındaki İlişki ( m) Şekil 68. Ölçekli Mesafe ve Tanecik Hızı Bileşenleri Arasındaki İlişki ( m) Şekil 69. Sulama Suyu İhtiyacını Karşılayan Tarım Alanlarının Gösterir Harita Şekil 70. Regülatör Planı Üzerindeki Balık Geçidi ve Mansap Cansuyu Çıkış Yeri Şekil 71. Havuzlu Balık Geçidi Temsili Fotoğrafı (Jens, 1982; Anonim 2009) Şekil 72. Peyzaj Onarım Planı Şekil 73. Acil Eylem Planı Şekil 74. Acil Durumda Hareket Tarzı Akış Diyagramı Şekil 75. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Halkın Katılım Toplantısı ndan Görüntüler Şekil 76. Halkın Katılım Toplantısı Ulusal Gazete İlanı Şekil 77. Halkın Katılım Toplantısı Yerel Gazete İlanı xiv

20 EKLER DİZİNİ EK-1 : RESMİ BELGELER 1/A : DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ FİZİBİLİTE ONAYI 1/B : TARİHLİ ÇED GEREKLİDİR KARARI 1/C : TUNCELİ İL ÖZEL İDARESİ İMAR YAZISI 1/D : ÇEMİŞGEZEK BELEDİYESİ İMAR YAZISI 1/E : ERZURUM KÜLTÜR VARLIKLARINI KORUMA BÖLGE KURULU MÜDÜRLÜĞÜ NÜN UYGUNLUK YAZISI 1/F : TUNCELİ ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ NÜN DOĞAL SİT ALANLARI İLE İLGİLİYAZISI 1/G : MİGEM VE TUNCELİ İL ÖZEL İDARESİ MADEN RUHSAT GÖRÜŞLERİ 1/H : KAZI FAZLASI MALZEME DÖKÜM ALANI UYGUNLUK YAZISI 1/İ : ATIK KABUL YAZILARI 1/J : DSİ 9. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ YAZILARI 1/K : DSİ ONAYLI AYLIK ORTALAMA AKIMLARI 1/L : TUNCELİ ÇEMİŞGEZEK METEOROLOJİ İSTASYONU VERİLERİ 1/M : MANSAP SU HAKLARI RAPORUNA ESAS İLLER BANKASI VE İL ÖZEL İDARESİ NİN GÖRÜŞ YAZILARI EK-2 : HARİTA VE ÇİZİMLER 2/A : YER BULDURU HARİTASI 2/B : 1/ ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTA 2/C : 1/ ÖLÇEKLİ ÇEVRE DÜZENİ PLANI, LEJANTI VE PLAN NOTLARI 2/D : ARAZİ VARLIĞI HARİTASI 2/E : AVA AÇIK VE KAPALI ALANLAR HARİTASI 2/F : JEOLOJİ HARİTASI, YAPI YERLERİNİN JEOLOJİK KESİTLERİ 2/G : HEYELAN HARİTASI 2/H : ÜNİTELERE AİT PLAN VE KESİTLER 2/İ : FOSSEPTİK PLAN 2/J : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANLARININ KESİTLERİ EK-3 : PROJE ALANINA AİT FOTOĞRAFLAR EK-4 : EKOSİSTEM DEĞERLENDİRME RAPORU VE ÇEVRESEL AKIŞ MİKTARI ONAYI xv

21 EK-5 : PEYZAJ ONARIM PLANI RAPORU VE ONAYI EK-6 : SU KULLANIM HAKLARI PLANLAMA RAPORU VE DSİ BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ ONAYI EK-7 : ORMAN MEŞÇERE HARİTASI, ÇED İNCELEME DEĞERLENDİRME FORMU EK-8 : SU ANALİZ RAPORU EK-9 : MÜHENDİSLİK JEOLOJİ RAPORU EK-10 : PROJENİN KAYA MEZARLARINA ETKİSİNİN İNCELENDİĞİ ANALİZ RAPORU xvi

22 KISALTMALAR T.C. A.Ş. AGİ bkz. ÇGDYY SKHKKY dba DSİ HES ha hm 3 Hz g GWh kg km Leq Lp m m 2 m mm MW ort. s vb. Türkiye Cumhuriyeti Anonim Şirket Akım Gözlem İstasyonu bakınız Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği A-ağırlıklı desibel Devlet Su İşleri Hidroelektrik Enerji Santrali Hektar Hektometreküp Hertz Gram Gigavatsaat Kilogram Kilometre Eşdeğer gürültü seviyesi Ses şiddeti seviyesi Metre Metrekare Metreküp Milimetre Megavat Ortalama Saniye ve benzeri xvii

23 tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği nin yürürlüğe girmesi ile tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. Ancak tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği nin geçici 1. Madde hükmü kapsamında işbu ÇED raporu tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği hükümlerine göre hazırlanmıştır tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği GEÇİCİ MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin yürürlük tarihinden önce, ÇED Başvuru Dosyası/Proje Tanıtım Dosyası Valiliğe ya da Bakanlığa sunulmuş projelere başvuru tarihinde yürürlükte olan Yönetmelik hükümleri uygulanır. xviii

24 PROJENİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması) Türkiye nin artan enerji ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlamak amacıyla Mercan Enerji Üretim Tic. ve San. A.Ş. tarafından hidroelektrik potansiyeli göz önünde tutularak Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi, Tagar Çayı üzerinde MW ( MWm MWe) kurulu güce sahip Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Enerji Santrali (HES) projesinin yapılması planlanmaktadır. Tagar Regülatörü ve HES projesi için 2010 yılı Ağustos ayında bir fizibilite raporu hazırlanmıştır. Söz konusu revize fizibilite raporuna konu olan proje; 3 MWm kurulu gücünde olup, iletim yapısı 2450 m kanal şeklinde olarak tasarlanmıştır. Ağustos 2010 tarihli fizibilite raporuna esas proje için tarih ve 2010/06 karar no lu ÇED Gerekli Değildir Kararı alınmıştır. Ancak iletim kanalının geçtiği güzergahta bulunan Urartu Dönemi Kaya Mezarları nedeniyle söz konusu bölge I. Derece Sit Alanı ilan edilmiş ve Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından söz konusu projenin gerçekleştirilmesine izin verilmemiştir. Bu nedenle projede bir takım değişiklikler yapılmış; kurulu gücü artırılmış ve iletim kanalı iletim tüneli olarak tasarlanmıştır. Aralık 2010 da İkinci Revize Fizibilite Raporu hazırlanarak DSİ Genel Müdürlüğü ne sunulmuştur. Söz konusu İkinci Revize Fizibilite Raporu DSİ tarafından onaylanmıştır. Fizibilite onay yazısı Ek-1/A da verilmiştir. Aralık 2010 İkinci Revize Fizibilite Raporu ve Atatürk Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü akademisyenlerince hazırlanan inceleme raporu (Bkz: Ek-10) ile birlikte Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu Bölge Kurulu tarafından yapılan değerlendirme sonucunda tarih ve 673 sayılı karar no ile projenin gerçekleştirilmesinde, gerekli önlemlerin alınması kaydı ile herhangi bir sakınca bulunmadığı belirtilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES projesi kurulu gücü itibariyle tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak değiştirilen Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği Ek- II Listesi Madde-32 Kurulu gücü 0-25 MWm arasında olan nehir tipi santraller kapsamında yer alması nedeniyle değişen proje formülasyonunu içeren Proje Tanıtım Dosyası hazırlanarak tarihinde Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulmuştur. Ancak, Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü tarafınca tarihinde söz konusu projeye ÇED Gereklidir kararı verilmiştir (Bkz: Ek-1/B). Tagar Regülatörü ve HES projesi için ÇED Gereklidir kararının verilmesini müteakip ilgili dosya ÇED Başvuru Dosyası olarak tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulmuştur. Söz konusu proje için; tarihinde Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi nde Halkın Katılımı Toplantısı düzenlenmiştir. Halkın Katılım Toplantısı nı müteakip 19

25 tarihinde Kapsam ve Özel Format Belirleme Toplantısı düzenlenmiş olup, komisyon tarafından belirlenen özel formata göre işbu ÇED Raporu hazırlanmıştır. Tagar Regülatörü ve HES kapsamında; regülatör, iletim yapısı (kanal ve tünel), yükleme havuzu, cebri boru, santral binası ile ilgili tesisler, şantiye alanı, kazı fazlası malzeme stok alanları gibi ünite ve yapıların inşa edilmesi ve enerji üretimi yapılması planlanmaktadır. Tagar Regülatörü ve HES, Tagar Çayı üzerinde 934 m ile 850 m kotları arasında yer almaktadır. Yapılan çalışmalar sonucu, belirtilen formülasyonda projenin inşası gerçekleştiği takdirde, Tagar Regülatörü ve HES te yılda ortalama toplam GWh enerji üretilmesi beklenmektedir. Tagar Regülatörü ve HES kapsamında inşaat çalışmalarında kullanılacak olan malzemeler öncelikle kazı malzemesinden karşılanacak olup, kazı malzemesinin ihtiyaçlara cevap vermemesi durumunda yakın çevredeki ruhsatlı ve ÇED Yönetmeliği hükümlerini yerine getirmiş firmalardan satın alma yolu ile sağlanacaktır. Proje kapsamında kırma eleme tesisi, malzeme ocakları, beton santrali vb. tesisler kurulması düşünülmemektedir. İnşaat ve ilk su tutma aşamasında nehir yatağına bırakılacak su miktarı; Tagar Regülatörü ve HES Hidrolik Faaliyet Değerlendirme Raporu (Ekosistem Değerlendirme Raporu) nda belirlenen miktarların altında kesinlikle olmayacaktır. Ayrıca bu proje için hazırlanan Mansap Su Kullanım Hakları Raporu nda belirtilen kadim su hakları da cansuyuna ilave edilerek yatağa bırakılacaktır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi ÇED çalışmaları kapsamında hazırlanan; Ekosistem Değerlendirme Raporu Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nce onaylanmış, Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nce onaylanmış ve eklerde sunulmuştur (Bkz. Ek-4 ve Ek-6). Ayrıca bu projenin ÇED çalışmaları kapsamında hazırlanan Peyzaj Onarım Planı Raporu ve onayı da Ek-5 te verilmiştir. 20

26 BÖLÜM I. PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje konusu faaliyetin tanımı, ömrü, hizmet amaçları, projede kurulacak tesislere ait karakteristik verileri gösteren tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral Tipi, Net Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç (MWm/MWe), Firm Enerji, Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi, Trafo Verimi vb.), pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri, (Proje alanı ve çevresindeki su kaynaklarının görünebileceği, ölçekte renkli harita üzerinde su kaynakları yerleri ve proje alanına mesafeleri, Rapor hazırlanırken proje kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından onaylanmış olan Fizibilite Raporuna uygun olarak hareket edilmesi ve buna ilişkin bilgi ve su kullanma anlaşması hakkında bilgi) I.1. Proje Konusu Faaliyetin Tanımı Toplumsal yaşamın sürdürülebilmesi için en önemli faktörlerden biri olan enerjinin önemi, ekonomik ve sosyal hayat için artmaya devam etmektedir. Türkiye, kalkınma hedeflerini gerçekleştirme, toplumsal refahı artırma ve sanayi sektörünü uluslararası alanda rekabet edebilecek bir düzeye çıkarmaya devam etmektedir. Bu durum, enerji talebinde uzun yıllardır hızlı bir artışı beraberinde getirmekte olup önümüzdeki yıllarda enerji ihtiyacının artmaya devam etmesi beklenmektedir. 1 Türkiye nin artan enerji ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlamak amacıyla Mercan Enerji Üretim Tic. ve San. A.Ş. tarafından hidroelektrik potansiyeli göz önünde tutularak Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi, Tagar Çayı üzerinde MW ( MWm MWe) kurulu güce sahip Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Enerji Santrali (HES) projesinin yapılması planlanmaktadır. Proje alanı Yer Bulduru Haritası Ek-2/A da verilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES projesi için 2010 yılı Ağustos ayında bir fizibilite raporu hazırlanmıştır. Söz konusu revize fizibilite raporuna konu olan proje; 3 MWm kurulu gücünde olup, iletim yapısı 2450 m kanal şeklinde olarak tasarlanmıştır. Ağustos 2010 tarihli fizibilite raporuna esas proje için tarih ve 2010/06 karar no lu ÇED Gerekli Değildir Kararı alınmıştır. Ancak iletim kanalının geçtiği güzergahta bulunan Urartu Dönemi Kaya Mezarları nedeniyle söz konusu bölge I. Derece Sit Alanı ilan edilmiş ve Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından söz konusu projenin gerçekleştirilmesine izin verilmemiştir. Bu nedenle projede bir akım değişiklikler yapılmış; kurulu gücü artırılmış ve iletim kanalı iletim tüneli olarak tasarlanmıştır. Aralık 2010 da İkinci Revize Fizibilite Raporu hazırlanarak DSİ Genel Müdürlüğü ne sunulmuştur. Söz konusu İkinci Revize fizibilite raporu DSİ tarafından onaylanmıştır. Fizibilite onay yazısı Ek-1/A da yer almaktadır. 1 Kaynak: EÜAŞ, Elektrik Üretim Sektör Raporu,

27 Ayrıca, Ağustos 2010 da hazırlanan Fizibilite Raporu na esas proje formülasyonu ve Aralık 2010 da hazırlanan İkinci Revize Fizibilite Raporu na esas proje formülasyonu arasındaki farkları gösterir tablo aşağıda verilmiştir. Tablo 1. Proje Formülasyonu Arasındaki Farklar TAGAR REGÜLATÖRÜ VE HES PROJE ÖZELLİKLERİ AĞUSTOS 2010 FİZİBİLİTESİ ARALIK 2010 FİZİBİLİTESİ Drenaj Alanı (km²) Baraj / Regülatör Tipi İletim Yapısı Tipi: İletim Yapısı Uzunluğu (m) Dolu Gövdeli İletim Kanalı Duvarlı Beton Kaplamalı İletim kanalı m. Dolu Gövdeli Beton (Radyal Kapaklı) İletim Tüneli -Sepet Kulpu İletim Kanalı- Kapalı Kutu İletim Tüneli m. İletim Kanalı m Cebri Boru Boyu (m) Cebri Boyu Tipi Yükleme Havuzu Taban Kotu Yükleme Havuzu Eni Boyu Açıkta Çelik Boru Açıkta İnşa Edilmiş Beton Mesnetli 920 m 928,32 m 15*30 m 20*55 m Brüt Düşü (m) Santral Türbin Adedi 2 3 Santral Kuyruk Suyu Kotu Kurulu Güç Yıllık Ortalama Enerji Üretimi 850 m 850 m 3,5 MWm /3,0 MWe 12,200 MWm / 11,858 MWe 24,40 GWh 31,368 GWh Aralık 2010 İkinci Revize Fizibilite Raporu ve Atatürk Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü akademisyenlerince hazırlanan inceleme raporu ile birlikte Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu Bölge Kurulu tarafından yapılan değerlendirme sonucunda tarih ve 673 sayılı karar no ile projenin gerçekleştirilmesinde, gerekli önlemlerin alınması kaydı ile herhangi bir sakınca bulunmadığı belirtilmiştir. İlgili yazı Ek- 1/E de verilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES kurulu gücü itibariyle tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak değiştirilen Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği Ek-II Listesi Madde-32 Kurulu gücü 0-25 MWm arasında olan nehir tipi santraller kapsamında yer alması nedeniyle değişen proje formülasyonunu içeren Proje Tanıtım Dosyası hazırlanarak tarihinde Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulmuştur. 22

28 Ancak, aşağıda maddeler halinde verilmiş olan hususlar nedeniyle Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü tarafınca tarihinde söz konusu projeye ÇED Gereklidir kararı verilmiştir. ÇED Gereklidir Kararı Ek-1/B de verilmiştir. ÇED Gereklidir kararının verilmesinin nedenleri; Projenin kapladığı alanın ve kapasitesinin yüksek olması, Yöre halkından bazı kişilerin, proje revize edilmeden önce söz konusu projeye verilen tarih ve 2010/06 sayılı ÇED Gerekli Değildir kararının iptali ve yürütmenin durdurulması istemi ile Elazığ 2. İdare Mahkemesi nce 2012/1563 esas no ile Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü aleyhine açılan dava ile yöre halkının projeye itirazlarının göz önünde bulundurularak, yöre halkının projeye etkin katılım sağlaması gerektiği, Projenin içerisinde bulunduğu alanın Malatya, Elazığ, Bingöl, Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı na göre tarım arazisi ve ekolojik öneme sahip alan niteliğinde olması. Söz konusu proje için; tarihinde Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi nde Halkın Katılımı Toplantısı düzenlenmiştir. Halkın Katılım Toplantısı nı müteakip tarihinde Kapsam ve Özel Format Belirleme Toplantısı düzenlenmiş olup, komisyon tarafından belirlenen özel formata göre işbu ÇED Raporu hazırlanmıştır. Tagar Regülatörü ve HES, Tagar Çayı üzerinde 934 m ile 850 m kotları arasında yer almaktadır. Yapılan çalışmalar sonucu, belirtilen formülasyonda projenin inşası gerçekleştiği takdirde, Tagar Regülatörü ve HES te yılda ortalama toplam GWh enerji üretilmesi beklenmektedir. Santral yeri, Tunceli İl Merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 55 km, Çemişgezek İlçe Merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 1,9 km uzaklıktadır. Gerçekleştirilmesi planlanan faaliyet alanı 1/ ölçekli Divriği J41-c3 paftasında yer almaktadır. Proje alanı Yer Bulduru Haritası Ek-2/A da, Faaliyet Alanını Gösterir Fotoğraflar Ek-3 te; 1/ Ölçekli Topografik Harita Ek-2/B de yer almaktadır. ÇED Raporu nun hazırlanmasında Tagar Regülatörü ve HES İkinci Revize Fizibilite Raporu (Aralık 2010) ndan faydalanılmıştır. Üretilen enerji, ulusal enterkonnekte sisteme verilecektir. Bu rapor kapsamında enerji nakil hatları ile ilgili çevresel değerlendirmeler bulunmamakta olup, konuyla ilgili çalışmalar TEİAŞ bünyesinde gerçekleşecek ayrı bir proje ile yürütülecek ve ÇED Yönetmeliği kapsamındaki yükümlülükler ayrıca yerine getirilecektir. 23

29 Proje Kapsamında Kurulması Planlanan Tesisler Regülatör Tipi ve Yükseklik Seçimi Regülatör yeri Tagar Çayı üzerinde, Çemişgezek İlçesi nin güneyinde, dere yatağı kotu 930 m olacak şekilde yerleştirilecektir. Savak eşik kotu m olan regülatör gövdesi üzerinde 2.6 m yüksekliğinde, taşkın anında suyu savaklamak için açılabilir radyal kapak bulunacaktır. Regülatör tepe kotu m, savak boyu 29 m dir. Dere yatağından toplamda 5.55 m yüksekliğinde olması düşünülen regülatör, beton gövdeli olacaktır. 100 yıl yinelemeli taşkında en yüksek su seviyesi 934 m olmaktadır. Şekil 1. Temsili Bir Regülatör Şekil 2. Regülatör Yeri Yakınından Bir Görüntü 24

30 Çökeltim Havuzu Çökeltme havuzunda 0.2 mm den daha büyük tanecikler havuz tabanında birikecektir. Havuzun uzunluğu 85 m, genişliği ise 20 m olacaktır. Savağın sol tarafında balık geçidinin yanında çakıl geçidi olacaktır. 2 adet 2.0x2.0 m ebatında çakıl geçidi planlanmıştır. Çakıl geçidi, zamanla su alma ağzı önünde biriken sürüntü malzemelerinin fazla akımların olduğu zamanlarda mansap tarafına geçmesini sağlayacaktır. Regülatör inşaatı için dere yatağının kuru olması gerektiğinden, derenin bir tarafına çevirme kanalı açılacaktır. Bu kanalın kapasitesi, 5 yıl yinelemeli taşkının pik debisini geçirecek kadar olmalıdır. Çevrilen Tagar Çayı akımları iletim tüneli ve kanalı ile yükleme havuzuna iletilecektir. Tagar HES İletim Hattı İletim Tüneli (Çökeltim Havuzu ile Kanal Arası) Tagar Regülatörü ile çevrilen sular, iletim tüneli ile kanala aktarılacak ve buradan da yükleme havuzuna ulaşacaktır. İletim tüneli m uzunluğunda, eğiminde, sepet kulpu tipinde olacaktır. İç çapı 3.2 m olup, 0.30 m beton kaplaması yapılacaktır. Yapılan hesaplar sonucu tünel içerisindeki su yüksekliği 2.50 m olmaktadır. İletim Kanalı Tagar HES kanal güzergâhı jeolojik ve topografik koşullar göz önüne alınarak teknik ve ekonomik yönden en uygun olacak şekilde belirlenmiştir. Suyu, iletim tünelinden yükleme havuzuna iletecek olan kanalın toplam uzunluğu m olacaktır. Eni 3.5 m, hava payı 0.35 m, beton kaplaması 0.30 m olacak olan kapalı kutu şeklindeki kanalın içindeki su yüksekliği 3.15 m olacaktır. Proje debisi olarak seçilen m 3 /s suyun geçmesi durumunda kanaldaki su hızı 1.54 m/s olacaktır. Şekil 3. İletim Kanalı Yakınından Bir Görüntü 25

31 Tagar HES Yükleme Havuzu Proje yerinin topografyası gereği yükleme havuzunun iletim kanalının hemen bitiminde yapılması uygun bulunmuştur. Yükleme havuzunun işlevi ünitelerin yüke girmesi için yeterli su miktarının sağlanması ve yükten çıkma durumunda da iletim tünelinden kontrolsüz olarak gelen suların çevreye yayılmasını ve taşma savağı ile çevreye zarar vermesini önlemektir. Ayrıca havuz tabanına birikecek şiltlerin temizlenmesi için silt boşaltım kanalı düşünülmüştür. Yükleme havuzu havuz boyu 55 m, eni 20 m, derinliği ise 3 m dir. Yükleme havuzunda normal su seviyesi m, en yüksek su seviyesi m en alçak su seviyesi ise m dir. Cebri Boru Tagar Regülatörü ve HES cebri boru güzergahı jeolojik ve topoğrafik koşullar göz önüne alınarak teknik ve ekonomik yönden en uygun olacak şekilde belirlenmiştir. Cebri boru çapı optimizasyon çalışmaları neticesinde bulunmuştur. Bir adet olan cebri borunun çapı 2.1 m, uzunluğu 210 m olacaktır. Proje debisi olarak seçilen m 3 /s suyun geçmesi durumunda cebri borudaki su hızı m/s olacaktır. Cebri boruların yerleştirilmesinden önce güzergah boyunca sağlam kayaya kadar kazı yapılacak, mesnet kütleleri kaya zemin içerisine gömülecektir. Cebri borunun sıcaklık değişimlerinden olumsuz olarak etkilenmemesi için sabit mesnetler arasında genleşme contaları konulacaktır. Tüm cebri boru altı beton ile kaplanacak, yan taraflarda drenaj hendekleri olacaktır. Tagar Santral Binası Santral binası, Tagar Çayı nın sağ sahilinde, kuyruksuyu kotunun 850 m olacağı şekilde yerleştirilecektir. Santral binası içinde 12,200 MWm 11,858 MWe gücünde, 3 adet, 1 küçük 2 büyük üniteli yatay milli Francis türbin bulunacaktır. Şekil 4. Temsili Bir HES Fotoğrafı 26

32 Şekil 5. Tagar HES Santral Yeri Tagar HES Şalt Sahası Tagar HES projelerinin sisteme bağlantısından önce santral binası içinde metal enclosed hücrelerden oluşan şalt panoları şalt odasına monte edilecektir. Tagar HES Enerji İletim Hattı Tagar HES projelerinde üretilip 34.5 kv gerilime yükseltilen enerji 477 MCM kesitinde 20 km mesafedeki DSİ Kuzova Pompa İstasyonu T.M ye iletilecektir. Tagar HES Ulaşım Yolları ve Kamp Tesisleri Proje yerine ulaşım sorunu yoktur. Ancak inşaat sırasında tesis yerlerine tam olarak ulaşabilmek amacıyla yükleme havuzu için yeni yol yapılması planlanmıştır. Ayrıca mevcut ulaşım yollarının da yer yer iyileştirilmesi gerekecektir. Tablo 2. Projenin Genel Karakteristikleri Hidroloji Tagar Regülatör yeri yağış alanı 493 km 2 Regülatör yeri ortalama akım m 3 /s Regülatör yeri ortalama yıllık top akım hm 3 Çevrilen akım 17 m 3 /s Türbinlenen ortalama debi m 3 /s Türbinlenen ortalama yıllık toplam akım hm 3 Tagar Regülatör yeri 100 yıl yinelenmeli taşkın debisi m 3 /s 27

33 Tagar Regülatörü ve Su alma Yapısı Tipi Dolu gövdeli beton (Radyal Kapaklı) Dere yatağı kotu 930 m Savak esik kotu En yüksek su seviyesi 934 m Kret kotu m Dolusavak boyu 29 m Kapak Yüksekliği 2.6 m Enerji kırıcı havuz boyu 20 m Su alma yapısı giriş taban kotu m İletim Tüneli (Regülatör ile Kanal Arası) Kesiti Sepet Kulpu İç Çapı 3.20 m Su yüksekliği 2.50 m Boyu m Eğimi Beton Kaplama Kalınlığı 0.30 m Proje debisi (Qmax) m 3 /s Kanal Tipi Kapalı Kutu Genişlik 3.50 m Su Yüksekliği 3.15 m Boyu m Eğimi Yükleme Havuzu Normal su kotu m En alçak su kotu m En yüksek su kotu m Havuz genişliği x boyu 20.0 m x 55.0 m Normal su kotu m Cebri Boru Tipi Açıkta inşa edilmiş-beton mesnetli Çapı 2.1 m Boyu 210 m Et kalınlığı 10 mm (Ortalama) Türbin Tipi Yatay Milli Francis Gücü (mekanik / elektriksel / kurulu) 12,200 MWm 11,858 MWe Proje debisi m 3 /s Ünite sayısı 3 adet (1 küçük + 2 büyük) Ünite gücü 1957 / 4891 kw Kuyruksuyu kotu 850 m Brüt düsü m Net Düşü (Qmax. da) m Türbin eksen kotu / m (Büyük-Küçük) 28

34 Maksimum debide randıman 0.92 Maksimum randıman 0.94 Devir Sayısı 750 / 1000 d/d (Büyük-Küçük) Spesifik hız / (m.kw) Jeneratör Tipi Yatay Milli Senkron Ünite sayısı 3 Güç faktörü 0.85 / 0.9 Jeneratör gücü 2238 / 5283 kva Gerilim 6.3 kv Frekansı 50 Hz Proje kapsamında türbin, jeneratör vb. kullanılacak Elektro-Mekanik Teçhizat Listesi Tablo 3 te, proje kapsamındaki ünitelere ait plan ve kesitler Ek-2/H de verilmiştir. Tablo 3. Tesiste Kullanılacak Elektro-Mekanik Teçhizat Listesi Elektro-Mekanik Teçhizat Adet Türbin 3 Jeneratör 3 Ünite Transformatörü 3 İç İhtiyaç Transformatörü 1 Regülatör 1 Malzeme Ocağı, Kırma Yıkama Eleme Tesisi ve Hazır Beton Santrali Proje kapsamında hidroelektrik santrali dışında bir tesis kurulması planlanmamaktadır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında inşaat çalışmalarında kullanılacak olan malzemeler öncelikle kazı malzemesinden karşılanacak olup, kazı malzemesinin ihtiyaçlara cevap vermemesi durumunda yakın çevredeki ruhsatlı ve ÇED Yönetmeliği hükümlerini yerine getirmiş firmalardan satın alma yolu ile sağlanacak olup, proje kapsamında kırma eleme tesisi, malzeme ocakları, beton santrali vb. tesisler kurulması düşünülmemektedir. Kurulması gerekliliği durumunda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve/veya Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ile gerekli yazışma ve görüşmeler yapılacak, ÇED süreci kapsamında bu tesisler için gerekli tüm başvurular yapılarak izinler alınacaktır. 29

35 Tablo 4. Proje Koordinatları SANTRAL Koord. Sırası: Sağa Yukarı Datum: ED-50 Türü: UTM ZON: 37 T DOM: 39 Ölçek Faktörü: 6 Derece Koord. Sırası: Enlem Boylam Datum: WGS-84 Türü: Coğrafik ZON: - DOM: - Ölçek Faktörü: - Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam S : S : S : S : S : S : S : S : İLETİM TÜNELİ Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İLETİM KANALI Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : YÜKLEME HAVUZU Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam 30

36 Y : Y : Y : Y : Y : Y : Y : Y : CEBRİ BORU Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam C : C : C : C : C : C : REGÜLATÖR Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam R : R : R : R : R : R : R : R : ŞANTİYE TESİSİ Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-I) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-II) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-III) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT :

37 ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-IV) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : I.2. Proje Konusu Faaliyetin Ömrü Projenin inşaat süresi 2 yıl, işletme süresi 49 yıl olarak planlanmaktadır. Söz konusu süreler EPDK nın belirlediği süreler olup, makine ekipmanın bakım onarımlarının düzgün yapılması ile işletme süresi uzayabilecektir. I.3. Proje Konusu Faaliyetin Hizmet Amaçları, Pazar veya Hizmet Alanları ve Bu Alan İçerisinde Ekonomik ve Sosyal Yönden Ülke, Bölge ve/veya İl Ölçeğinde Önem ve Gereklilikleri Enerji ve bu çerçevede elektrik enerjisi tüketimi, ekonomik gelişmenin ve sosyal refahın önemli bir göstergesidir. Kullanım kolaylığı istediği anda diğer enerji türlerine dönüştürülebilmesi ve günlük hayattaki yaygınlığında dolayı bir ülkede fert başına enerji tüketimi, o ülkenin milli gelir seviyesinin ve dolayısıyla da kalkınma ve yaşam standardının bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Tablo 5 te OECD ve Avrupa Birliği ülkelerindeki 2001 yılı elektrik üretim-ithalat-ihracat ve brüt arz değerleri verilmiştir. Dünyanın diğer ülkelerinde olduğu gibi ülkemizde de gelişmeye bağlı olarak enerji ihtiyacımız da sürekli olarak artmaktadır. Dolayısıyla, enerji ihtiyacımızın kesintisiz, kaliteli, güvenilir ve ekonomik olarak çevreyi en az olumsuz etkileyecek şekilde karşılanması bir zorunluluk arz etmektedir. Sürdürülebilir gelişmenin sağlanabilmesi amacıyla temiz ve çevre dostu bir enerji kaynağı olan yenilenebilir enerji kaynaklarımızın maksimum düzeyde geliştirilmesi yoluyla değerlendirilmesi, özel öneme sahip bir husustur. Yenilenebilir enerji kaynaklarından en büyük öneme sahip enerji kaynağını hidroelektrik enerji teşkil etmektedir. Elektrik enerjisi üretiminde fosil, nükleer yakıtlı termik ve doğal gazlı santrallar yanında hidroelektrik santralların yenilenebilir ve puant çalışma gibi iki önemli özelliği mevcuttur. Günün belirli saatlerinde artma ve azalma gösteren enerji talebini anında karşılayabilme ve taleplerin azalması halinde de devreden anında çıkabilme özelliğine sahip hidroelektrik enerji, diğer enerji üretim tesisleri arasında özel bir öneme sahiptir. Hidroelektrik santralların ekonomik yapılabilirliğinin hesaplanabilmesi için enterkonnekte 32

38 sistemde aynı enerjiyi üretecek kaynaklar gözden geçirilmekte, en ucuz enerji kaynağı belirlenerek hidroelektrik santral projesi bu kaynakla mukayese edilmekte ve ancak daha ekonomik bulunursa önerilmektedir. Ekonomik HES potansiyeli içindeki tüm projeler termik santrallara göre rantabiliteleri daha yüksek projelerden oluşmaktadır. Ülkemizdeki akarsuların hidroelektrik potansiyelinin değerlendirilmesi amacıyla 566 adet HES projesi planlanmıştır. Bu santralların toplam kurulu gücü 35,540 MW, hidroelektrik enerji potansiyeli ise 126,109 GWh/yıl olarak hesaplanmıştır. Bu değer ile Avrupa ekonomik potansiyelinin yaklaşık %15 i mertebesinde hidroelektrik potansiyele sahip olduğumuz görülmektedir yılı başı itibariyle geliştirilerek işletmeye açılan 130 adet HES projesinin toplam kurulu gücü 12,251 MW olup, enerji üretim kapasitesi ortalama 44,388 GWh/yıl dır. Bu kapasite toplam hidroelektrik potansiyelimizin ancak % 35 ini teşkil etmektedir. Halen inşaatı devam etmekte olan 31 adet HES projesinin toplam kurulu gücü 3,338 MW, üreteceği enerji miktarı ise 10,845 GWh/yıl dır. Bu durumda, halen işletmede olanlar haricinde geliştirilerek işletmeye açılması gereken hidroelektrik potansiyelimiz % 65 dir. Ülkemizin gelişmesine bağlı olarak hidroelektrik enerji potansiyeli ve tüketiminin toplam enerji içindeki payı da azalmaktadır. Ancak, temiz enerji olması, değerlendirilememesi halinde akarsularımızın doğal olarak denizlere boşalımı nedeniyle kaynak kaybına neden olması ve bunların yanında en önemlisi ülkemiz pik ihtiyaçlarının karşılanması için önemli bir kısmı ithal yoluyla karşılanan alternatiflerine göre çok daha ucuz, pratik ve anında sisteme verilerek ihtiyaç bölgelerine ulaştırılması gibi avantajlara sahip olması, hidroelektrik enerji potansiyelimizin geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Tablo 5. OECD ve Avrupa Birliği Ülkelerinde Üretim-İthalat-İhracat-Brüt Arz Ülkeler Brüt Üretim İthalat İhracat Brüt Arz ABD Almanya Avustralya Avusturya Belçika Çek Cumhuriyeti Danimarka Finlandiya Fransa Hollanda İngiltere İrlanda İspanya İsveç İsviçre İtalya İzlanda Japonya Kanada

39 Kore Lüksemburg Macaristan 36, Meksika Norveç Polonya Portekiz Slovakya Türkiye Yeni Zelanda Yunanistan OECD Avrupa Birliği Türkiye de gelişmeye bağlı olarak enerji ihtiyacı sürekli artmaktadır, dolayısıyla bu ihtiyacı karşılamak bir zorunluluktur. Bu zorunlu ihtiyacı karşılamakta temiz, doğal, çevreye en az zarar veren enerji kaynağı olarak yenilenebilir enerji kaynaklarımızın en üst düzeyde değerlendirilmesi açısından hidroelektrik enerji üretimi önem arz etmektedir. Ülkemizde hidroelektrik enerji potansiyeli oldukça yüksektir. Teknik ve ekonomik olarak değerlendirebilir hidroelektrik enerji potansiyeli yaklaşık 127 milyar kwh/yıl dır. Ancak 2005 yılı sonu itibariyle mevcut tesislerle bu potansiyelin %36 sı üretilebilmektedir. Ulusal Enerji Sistemi nin Orta Dönem ve Uzun Dönem Güç ve Enerji Talebi Tahmini Tablo 6 da verilmiştir. Tablo 6. Ulusal Enerji Sisteminin Orta ve Uzun Dönem Güç ve Enerji Talebi Tahmini Yıl Puant Güç (MW) Artış (%) Enerji Talebi (GWh) Artış (%) , , , , , , , , , , , , , , , ,9 Kaynak: TEİAŞ APK Daire Başkanlığı, Talep Tahmini Çalışması, Hidroelektrik enerji üretimi, elektro-mekanik teçhizat haricinde dışarıya bağımlı olmadan öz kaynaklarımızı kullanması ve yenilenebilir olması nedeniyle kömür ve doğalgazla çalışan termik santrallerle karşılaştırıldığında daha avantajlıdır. Ülkemizin yıllara göre artan elektrik enerjisi ihtiyacının karşılanabilmesi için yeterli yatırımların yapılması gereklidir. Aksi halde yaklaşık 3-4 yıl sonrasında enerji yetersizliğinden bir darboğaza girilmesi ihtimali yüksektir. Bu nedenle konuyla ilgili yatırımların hızlandırılması ve yeni hidroelektrik 34

40 santrallerin işletmeye açılması zorunlu görülmektedir. TÜRKİYE ELEKTRİK ENERJİSİ KURULU GÜCÜNÜN KAYNAKLARA DAĞILIMI FUEL-OİL MOTORİN İTHAL KÖMÜR 8,89% 4,10% 2,07% 0,05% 6,77% 0,58% 14,15% 0,23% TAŞ KÖMÜRÜ LİNYİT ASFALTİT DOĞALGAZ 25,87% LNG NAFTA YENİLENEBİLİR + ATIK 0,28% 5,65% 1,17% 0,31% 0,00% 0,01% 29,87% ÇOK YAKITLILAR KATI+SIVI ÇOK YAKITLILAR SIVI+D.GAZ JEOTERMAL HİDROLİK BARAJLI HİDROLİK AKARSU RÜZGAR Şekil 6. Türkiye nin Kaynaklara Göre Üretim Dağılımı Türkiye de elektrik enerjisi üretimi, iletimi ve dağıtımıyla Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK), Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ), Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ), Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş. (TETAŞ), Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) gibi kuruluşlar ilgilenmektedir yılı sonundaki toplam elektrik enerjisi üretimi Milyar kvh olarak gerçekleşmiştir. Hidroelektrik santrallerin üretimi, yağış koşullarına bağımlı olduğundan her yıl toplam üretim içindeki payı değişim göstermektedir yılı sonundaki toplam elektrik enerjisi üretiminin % 22,4 ünü hidrolik kaynaklar oluşturmaktadır yılı Mart ayı sonu itibariyle Türkiye toplam kurulu gücü ,3 MW olup bunun ,6 MW ı termik, ,0 MW ı hidrolik, 162,2 MW ı jeotermal ve 2.367,5 MW ı ise rüzgar santrallerine aittir. Türkiye de teorik hidroelektrik potansiyel 433 milyar kwh, teknik olarak değerlendirilebilir potansiyel 216 milyar kwh olarak ve ekonomik hidroelektrik enerji potansiyel 140 milyar kwh/yıl dır. Türkiye hidrolik enerji potansiyelinin yüzde 37 lik kısmı 2 Kaynak: TEİAŞ Milli Yük Tevzii Müdürlüğü 35

41 işletmede, yüzde 15 lik kısmı (özel teşebbüs tarafından yapımı sürdürülen projeler dahil) ise inşa halindedir (2010 itibarıyla) 3. Hidroelektrik santrali tercih edilmesinin başlıca nedenleri şöyledir; Hidroelektrik santraller verimliliği çok yüksek santrallerdir. Türbin ve jeneratör imalatındaki teknolojik gelişmeler ile verimlilikleri %95 lerin üzerine çıkartılmıştır. Hidroelektrik enerji pik ihtiyaçlar için en uygun enerji türüdür. Kısa sürede devreye girme ve devreden çıkma özelliklerinden dolayı sistem regülasyonu açısından işletme güvenilirliğini temin eder. Hammadde girdi maliyetleri yoktur. Yenilenebilir kaynak olması nedeniyle temiz (yeşil) elektrik enerjisi ihracatı imkanı yaratır. Yerli kaynak olması nedeniyle hammadde girdisi bakımından dışarıya bağımlılığı yoktur. Hidroelektrik projeler iş olanağı sağlayarak istihdama olumlu katkıda bulunur. Türkiye Toplam Enerji Üretimi: ,1 GWh (% 98,1) Türkiye Termik Enerji Üretimi: ,3 GWh (Genel Üretimin % 73,4 ü) Türkiye Hidrolik Enerji Üretimi: ,6 GWh (Genel Üretimin % 22,4 ü) Türkiye Rüzgar Enerji Üretimi: 4723,9 GWh (Genel Üretimin % 2 si) Türkiye Jeotermal Enerji Üretimi: 694,4 GWh (Genel Üretimin % 0,3 ü) (Kaynak: TEİAŞ Milli Yük Tevzi Müdürlüğü) Bugüne kadar işletmeye alınan MW toplam kurulu gücündeki 290 adet HES in üretimiyle yılda yaklaşık 25 milyon ton karbondioksit (CO 2 ) salınımı engellenmekte olup bir başka deyişle tesisler yılda yaklaşık 1,5 milyar ağacın sağladığı temiz havaya eşdeğer bir katkıda bulunmaktadır. 4 Tunceli İli nde faaliyete geçmesi planlanan Tagar Regülatörü ve HES; yılda ortalama toplam 31,368 GWh enerji üretim kapasitesi ile ulusal gelişime katkı sağlayacaktır. Tagar Regülatörü ve HES projesinin işletmeye alınması, Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına bir ölçüde katkıda bulunacaktır. İnşaat ve işletme döneminde ticarette canlılık ve istihdam oluşturması açısından önemlidir. Bunun yanı sıra yerli ve yenilenebilir enerji potansiyelinin artışına da katkısı bulunacaktır. Ayrıca bu ve buna benzer yenilenebilir enerji santrallerinin büyük oranda yerli sermaye ile inşa edilerek devreye girmesi, devlet kaynaklarının daha verimli kullanılmasını da sağlayacak, karşılığında döviz ödenen enerji kaynaklarına duyulan ihtiyacı biraz olsun azaltacaktır. 3 Kaynak: Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü 4 Kaynak: Hidroelektrik Enerji Üretiminde Özel Sektör, DSİ Genel Müdürü, Akif ÖZKALDI,

42 I.4. Fizibilite Raporu ve Su Kullanım Anlaşması Hakkında Bilgi Tagar Regülatörü ve HES projesi için 2010 yılı Aralık ayında İkinci Revize Fizibilite Raporu hazırlanarak DSİ Genel Müdürlüğü ne sunulmuştur. Söz konusu İkinci Revize Fizibilite Raporu DSİ tarafından onaylanmıştır. Fizibilite onay yazısı Ek-1/A da yer almaktadır. ÇED Raporu nun hazırlanmasında Tagar HES İkinci Revize Fizibilite Raporu (Aralık 2010) ndan faydalanılmıştır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (son değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik 12. madde gereğince söz konusu proje için ÇED Olumlu Kararının alınmasını müteakip DSİ Genel Müdürlüğü ile Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalanacak ve Su Kullanım Hakkı Anlaşması na göre işletilecektir. Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik Madde 12: Şirket tarafından inşa edilecek bütün tesislere ilişkin olarak ilgili mevzuat çerçevesinde ÇED Raporu, Proje Tanıtım Dosyası hazırlanması ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'ndan ÇED Olumlu Kararı veya ÇED Gerekli Değildir Kararı alınması şirketin sorumluluğunda olup Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalanması öncesi bu kararların ibraz edilmesi zorunludur. 37

43 BÖLÜM II. PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU II.1. Projenin Yeri (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi) Tagar Regülatörü ve HES projesi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Mekansal Planlama Genel Müdürlüğü tarafından onaylanan Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı J-41 paftası sınırlarında kalmaktadır. Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı kapsamında faaliyet alanı mevcut arazi kullanım durumuna göre Tarım Arazisi ve Ekolojik Öneme Sahip Alan olarak görülmektedir. Faaliyet alanının bulunduğu Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi Onaylı Çevre Düzeni Planı, Lejantı ve Plan Notları Ek-2/C de verilmiştir. Şekil 7. Faaliyet Alanının Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı üzerinde gösterimi 38

44 Tablo 7. Proje Üniteleri ve ÇDP da Bulunduğu Yerleri Gösterir Tablo ÜNİTE ADI Santral Binası Cebri Boru Yükleme Havuzu İletim Tüneli İletim Kanalı Regülatör Şantiye Tesisi Kazı Fazlası Malzeme Alanı Alt. -1 Kazı Fazlası Malzeme Alanı Alt. -2 Kazı Fazlası Malzeme Alanı Alt. -3 Kazı Fazlası Malzeme Alanı Alt. -4 ÇDP NINDA BULUNDUĞU YER Ekolojik Öneme Sahip Alan Tarım Arazisi Tarım Arazisi Tarım Arazisi Ekolojik Öneme Sahip Alan Tarım Arazisi Çayır- Mera Çevre Düzeni Plan Hükümleri ne göre Ekolojik Öneme Sahip Alan: Aynı alanda birden çok doğal niteliğe sahip (su kaynakları, hassas ekosistemler, su ve kara ekosistemleri arasında yer alan geçiş bölgeleri, toprak niteliği ve topografik özellikleri, bitki örtüsü, yaban yaşamı) ya da insan etkisi altında yeniden biçimlenmeden önce bu potansiyele sahip olduğu öngörülen ekolojik ilişki ve etkileşimlerin bütünlük arz ettiği; tür çeşitliliği, iklimsel duyarlılık, su döngüsünün, yaban yaşamının ve insan yaşama ortamlarının kalitesinin sürekliliği açısından korunması öngörülen özel öneme sahip alanları ve doğal koridorları ifade eder. Ekolojik Öneme Sahip Alanlar 1. Bu alanlarda alınacak kentleşme ve yapılaşma kararlarının (tarımsal amaçlı yapılar, günübirlik turizm kullanımları, kırsal yerleşme alanı kapsamındaki yapılar ile kamu yatırımlarına yönelik eğitim, sağlık, güvenlik vb. kullanımlar hariç); doğal sisteme etkilerine ilişkin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, Orman ve Su İşleri Bölge Müdürlüğü ile planlama bölgesindeki üniversitelerin ilgili bölümlerinin görüşünün alınarak belirlenmesi esastır. 2. Bu alanlarda üniversitelerin ilgili birimlerince yapılan çalışmalarda Uluslararası Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (International Unionfor Conservation of Nature-IUCN) tarafından Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Kırmızı Listesi kategorilerinde yer alan türlerin tespit edilmesi halinde, Orman ve Su İşleri Bölge Müdürlükleri tarafından üniversitelerin ilgili birimlerinin görüşü alınarak biorestorasyon çalışması yapılacaktır. 3. Mevcut yapısı itibariyle doğal özelliklerini yitirmemiş ya da büyük oranda koruyan ekolojik öneme sahip alanlarda; üniversitelerin ilgili bölümlerince, ekolojik yapıya ilişkin araştırma ve analiz çalışmaları yapılarak gerekli alanlarda Orman ve Su İşleri Bakanlığı nın ilgili birimlerince koruma kriterleri geliştirilecektir. 4. Ekolojik öneme sahip alanlarda yer alan kentsel yerleşim alanlarında; alt ölçekli planlama çalışmaları ve/veya kentsel dönüşüm faaliyetlerinde, ekolojik hassasiyetler ve etkileşimlerin göz önünde bulundurularak akarsu sistemlerinin ve hava koridorlarının belirlenmesi, bu sistemlerin sürdürülebilirliğini sağlayacak plan kararı ve hükümlerinin geliştirilmesi esastır. 5. Ekolojik öneme sahip alanlar içerisinde yer alan kırsal yerleşimlerin gelişme kararlarında; özgün doğal yapının korunması için gerekli önlemlerin alınması esastır. 6. Ekolojik öneme sahip alanlardaki mevcut ve potansiyel tarımsal faaliyetlerde; toprak verimliliği arttırıcı müdahalelerin (gübreleme, toprak iyileştirme teknikleri, sulama vb.) Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı ve/veya bağlı kuruluşlarının denetiminde gerçekleştirmesi esastır. 39

45 7. Planlama Bölgesine Avrupa Birliği, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, kalkınma ajansları, uluslararası organizasyonlar vb. tarafından yapılacak iyi tarım uygulamaları desteklerinin, öncelikli olarak bu alanlar üzerinde bulunan tarım arazilerine yönlendirilmesi ve Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı nca izlemenin yapılarak gerekli tedbirlerin alınması esastır. 8. Ekosistem hizmetlerinin sunduğu ekonomik değer çalışmaları uzmanlar tarafından bu alanlar üzerinde yapılacak tüm yatırım ve yapılaşma kararları için yapılacaktır. 9. Bu alanlarda yapılacak tarımsal faaliyetlerin organik tarıma yönlendirilmesi sağlanacaktır. 10. Bölgeye A.B., Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Kalkınma Ajansları, Uluslar arası Organizasyonlar vb. tarafından yapılacak tarım desteklerinin öncelikli olarak bu alanlar üzerinde bulunan tarım arazilerine yapılması esastır. 11. Bu alanlar üzerinde Toprak verimliliği arttırıcı önlemlerin (gübreleme, toprak iyileştirme teknikleri vb.) Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarının denetim ve gözetiminde yapılması zorunludur. 12. Bu alanlar üzerinde yapılacak faaliyetin türüne bakılmaksızın, faaliyet kararı alındığında alt ölçekte flora ve fauna uzmanlarıyla (Önemli Kuş Alanlarda Ornitologların da ekibe katılması zorunludur.) kesin sınır tespitinin yapılması zorunludur. 13. Bu alanlarda yapılacak tüm faaliyetlerden ÇED e tabi olmayanlar ve ÇED Yönetmeliği nin Ek-II Listesinde yer alanlar için imar planlarının hazırlanması aşamasında, üniversitelerin ilgili bölümlerince faaliyetin çevreye olan etkilerinin ve alınacak önlemlerin açıklandığı Ekosistem Değerlendirme Raporu hazırlanması zorunludur. 14. Alt ölçekte yapılan çalışmalarla kesinleşen sınırların içinde IUCN listesine göre EX, DD, CR ve EN türlerinin bulunduğu alanlar tespit edilirse bu alanlarda hiçbir faaliyete izin verilemez. Yukarıda bahsedilen kategorilere veya VU kategorisindeki bitkilere rastlanırsa bu alanlarda uzman görüşü alınarak biorestorasyon çalışmasının yapılması zorunludur. 15. Bu alanlarda alt ölçeklerde tespiti yapılan türlerin tohumlarının toplanıp Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü bünyesinde bulunan Türkiye Tohum Gen Bankası na konulması zorunludur. 16. Yapılacak biorestorasyon çalışmalarının kontrolleri 2 yıllık periyotlarla uzmanlar tarafında eğitim almış İl Orman ve Su işleri Müdürlükleri personeli tarafından çalışması yapılan türün popülasyon sayısında artış tespit edilene kadar arazi çalışmasının yapılması zorunludur. 17. Önemli Kuş Alanları için alt ölçekli planların yapılması ve bu alanlar içerisinde Yaban Hayatı Koruma ve Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları Yönetmelik hükümleri geçerlidir. 18. Bu alanlarda yapılacak yatırımlardan önce bölgenin habitat tipinin ve bitki listesinin belirlenmesi zorunludur. 19. Bu alanlarda yapılacak sanayi faaliyetlerine Organize Sanayi Bölgesi olması koşulu ile izin verilecektir. Organize Sanayi Bölgeleri için belirlenen sağlık bantlarında bu bölgede yetişen türlerin ekimi yapılması zorunludur. Etki alanı geniş olan sanayi türleri içinse bu ekim etki alanı dışında uzmanlar tarafından belirlenen alanlarda da yapılacaktır. 20. Bu alanlarda yapılacak faaliyetlerin yaratacağı gürültünün fauna üzerindeki etkisi önceden fauna uzmanları tarafından değerlendirilecek, uzman tarafından uygun görüldüğü takdirde faaliyetlere dönemsel olarak kısıtlama getirilecektir. Koruma statüsüne sahip alanlarda ilgili mevzuat hükümleri geçerlidir. Faaliyet alanını kapsayan onaylı nazım imar planı ve /veya uygulama imar planı olup olmadığı ile ilgili olarak da; Tunceli Çemişgezek Belediye Başkanlığı nın tarih ve 413 sayılı yazısında... Projenin Belediyemiz sınırları içerisinde Çevre Düzeni Planı, Nazım İmar Planı ve Uygulama İmar Planı olmadığı denilmektedir. 40

46 Aynı zamanda Tunceli İl Özel İdaresi nin tarih ve 4798 sayılı yazısında... söz konusu alana ait kurumumuz tarafından onaylanan uygulama ve nazım imar planı bulunmamaktadır. denilmektedir. İlgili yazılar Ek-1/C ve Ek-1/D de verilmiştir. II.2. Proje Kapsamındaki Ünitelerin Konumu (Bütün idari ve sosyal ünitelerin, teknik altyapı ünitelerinin varsa diğer ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının ve varsa memba ve mansabındaki diğer projelerle birlikte vaziyet planı üzerinde 1/ lik haritada gösterimi, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri proje kapsamında yer alan geçici ve nihai depolama alanlarının 1/2000, 1/5000 ve/veya 1/1000'lik haritalar üzerinde gösterimi), Şantiye yerleşim planı, hafriyat döküm sahaları, regülatör, iletim Tüneli/kanalı, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, (birbirleri ile olan mesafeleri de belirtilmesi), kırma-eleme ve beton santrali (yapılması düşünülüyorsa) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile yağış alanı ve akım gözlem istasyonlarını gösterir çizimler teknik resim standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini (koordinatlarını) içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Projeye konu olan faaliyet, Mercan Enerji Üretim Tic. ve San. A.Ş. tarafından, Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi, Tagar Çayı üzerinde elektrik enerjisi üretimi amacıyla gerçekleştirilmesi planlanan MW kurulu güce sahip Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Enerji Santrali (HES) Projesi dir. Proje Alanı Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi mücavir alanı içerisinde yer almaktadır. Santral yeri, Tunceli İl Merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 55 km, Çemişgezek İlçe Merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 1,9 km uzaklıktadır. Gerçekleştirilmesi planlanan faaliyet alanı 1/ ölçekli Divriği J41-c3 paftasında yer almaktadır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında kurulması planlanan tesisler; Regülatör ve Sualma Yapısı İletim Kanalı İletim Tüneli Yükleme Havuzu Cebri Boru Santral Binası Kuyruksuyu Kanalı Proje kapsamında malzeme ocağı, beton santrali ve kırma-eleme tesisi kurulması planlanmamaktadır. Tagar Regülatörü ve HES projesi kapsamındaki ünitelerin konumunu gösteren 1/ ölçekli topoğrafik harita Ek-2/B de, ünitelerin koordinatları ise Tablo 8 de verilmiştir. Proje kapsamındaki ünitelerin plan ve kesitleri ise Ek-2/H de verilmiştir. 41

47 Tablo 8. Proje Koordinatları SANTRAL Koord. Sırası: Sağa Yukarı Datum: ED-50 Türü: UTM ZON: 37 T DOM: 39 Ölçek Faktörü: 6 Derece Koord. Sırası: Enlem Boylam Datum: WGS-84 Türü: Coğrafik ZON: - DOM: - Ölçek Faktörü: - Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam S : S : S : S : S : S : S : S : İLETİM TÜNELİ Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İ : İLETİM KANALI Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : K : YÜKLEME HAVUZU Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Bo lam 42

48 Y : Y : Y : Y : Y : Y : Y : Y : CEBRİ BORU Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam C : C : C : C : C : C : REGÜLATÖR Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam R : R : R : R : R : R : R : R : ŞANTİYE TESİSİ Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:B ylam Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : Ş : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-I) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-II) Nokta Sağa:Yuka ı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-III) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT :

49 ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-IV) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT4.5 a : ALT : ALT : ALT : ALT : Proje kapsamındaki bazı ünitelerin kapladıkları alan ise Tablo 9 da verilmiştir. Tablo 9. Proje Kapsamındaki Ünitelerin Kapladıkları Alan Ünite Adı Kapladıkları Alan (m 2 ) Tagar HES Santral Binası m 2 Yükleme Havuzu m 2 Regülatör m 2 Şantiye Tesisi m 2 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı (Alternatif-I) m 2 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı (Alternatif-II) m 2 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı (Alternatif-III) m 2 Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanı (Alternatif-IV) m 2 Tagar Regülatörü ve HES projesi kapsamındaki ünitelerin ve yakın çevresinde yer alan yerleşim yerlerinin gösterildiği kroki Şekil 8 de, yer bulduru haritası Şekil 9 da, uydu görüntüleri Şekil 10, 11 ve 12 de verilmiştir. 44

50 Şekil 8. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Kapsamındaki Ünitelerin ve Yakın Çevresinde Yer Alan Yerleşimlerin Gösterildiği Kroki 45

51 Şekil 9. Yer Bulduru Haritası 46

52 Şekil 10. Faaliyet Alanını Gösterir Google Earth Görüntüsü

53 Şekil 11. Faaliyet Alanını Gösterir Google Earth Görüntüsü -2 48

54 Şekil 12. Faaliyet Alanını Gösterir Google Earth Görüntüsü -3 49

55 Doğu Anadolu Bölgesi nin Yukarı Fırat Havzasında yer alan Tunceli ili, doğusunda Bingöl Dağları ve Bingöl ili, batısında ve kuzeyinde Erzincan İli, güneyinde ise Keban Baraj Gölü ve Elazığ ili ile çevrilidir. Yüzölçümü 7774 km 2, denizden yüksekliği 914 metredir. Güneyden kuzeye ve batıdan doğuya yükselen il topraklarının % 70 ini dağlar, % 25 ini platolar, % 5 ini ovalar ve düzlükler oluşturmaktadır. İlin en önemli dağı ortalama yüksekliği 3000 m. olan Munzur Sıra Dağlarıdır. Belli başlı diğer dağları ise, Mercan Dağları, Gobartı Dağı, Zel Dağı, Sevdin Dağı gibi dağlardır. İlde önemli sayılabilecek ova ve düzlükler bulunmamaktadır. Ovacık İlçesinde 74 km 2 lik Ovacık Ovası ile aynı ilçenin Yeşilyazı bucağında bulunan 44 km2 lik Yeşilyazı Ovası İlin mevcut ovalarıdır. Buralarda hububat ve bakliyat ekimi yapılmakta ve bu alanların bir kısmı sulanabilmektedir. Tunceli, akarsular yönünden çok zengin bir konuma sahiptir. İlin önemli akarsuları; Munzur Suyu, Mercan Suyu, Pülümür Suyu, Tagar Suyu ve Peri Suyu dur. Bütün bu akarsular Keban Baraj Gölü ne akmaktadır. Çemişgezek Doğu Anadolu Bölgesi nin Yukarı Fırat Bölümü'nde yer alan, Tunceli İli ne bağlı bir ilçedir. Tunceli il merkezinin güneybatısında bulunan Çemişgezek, doğusunda Pertek ve Hozat, kuzeyinde Ovacık ve Erzincan, batısında Elazığ ve Erzincan, güneyinde de Keban Baraj Gölü ile çevrilidir. Faaliyete ait yer bulduru haritası Ek-2/A da; faaliyet alanına ait saha fotoğrafları Ek-3 te; faaliyet alanına ait 1/ ölçekli topografik harita Ek-2/B de yer almaktadır. Bununla birlikte proje üniteleri ve en yakın yerleşim birimlerine olan uzaklıkları şu şekildedir; Tagar HES Santral Binası; Tagar Çayı sağ sahilinde bulunan santral binası, Çemişgezek İlçe merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 1900 metre, Mırnahimezraa Mahallesi ne kuş uçuşu yaklaşık 1230 metre uzaklıkta, Çemişgezek HES e ise kuş uçuşu yaklaşık 240 metre bulunmaktadır. İletim Tüneli; Toplam uzunluğu 2406,7 m olan iletim tüneli, Mirnahimezraa Mahallesi ne kuş uçuşu yaklaşık 350 metre, Çemişgezek İlçe Merkezi nde bulunan Belediye Binası na kuş uçuşu yaklaşık 670 metre uzaklıkta bulunmaktadır. Ayrıca, Mirnahimezraa Mahallesi nde bulunan bazı yapılar iletim tüneline yaklaşık 30 metre mesafede yer almaktadır. Proje yapımından etkilenecek bu alanlar için öncelikle rızai satın alma yoluna gidilecektir. Rızai satınalma işleminin gerçekleşmemesi durumunda Kamulaştırma planlarının hazırlanması aşamasında halk ile uzlaşma sağlanacaktır. Yükleme Havuzu; Proje yerinin topografyası gereği iletim kanalının hemen bitiminde yapılması uygun bulunan yükleme havuzu, Mirnahimezraa Mahallesi ne kuş uçuşu yaklaşık 1040 metre, Çemişgezek HES e kuş uçuşu yaklaşık 340 metre uzaklıkta bulunmaktadır. 50

56 Regülatör; Tagar Çayı üzerinde, Çemisgezek İlçesi nin güneyinde, dere yatağı kotu 930 m olacak şekilde yerleştirilecek regülatör, Çemişgezek İlçe Merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 650 metre uzaklıkta, Çemişgezek İlçe Merkezi nde bulunan Belediye Binası na kuş uçuşu yaklaşık 560 metre uzaklıkta bulunmaktadır. 51

57 Şekil 13. Proje Üniteleri ve En Yakın Yerleşim Birimlerini Gösterir Topografik Harita 52

58 BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI III.1. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili Yatırım Programı ve Finans Kaynakları, Bu Kaynakların Nereden Temin Edileceği Bu bölümün hazırlanmasında Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Enerji Santrali Projesi İkinci Revize Fizibilite Raporu (Aralık-2010) ndan faydalanılmıştır. Keşif maliyetleri, tesislerin metrajlarından elde edilen imalat miktarları ile 2010 yılı DSİ birim fiyatlarının çarpılmasından elde edilmiştir. Malzeme taşıma maliyetlerinin belirlenmesinde de DSİ birim fiyat cetvelleri kullanılmıştır. İnşaat demirinin İskenderun dan, çimentonun Elazığ dan alındığı kabul edilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES projesi yapı yerleri için gerekli beton agrega gereçleri proje sahası yakınında yer alan malzeme yatağından temin edilecektir. Izgara ve kapakların metrajlandırılmasında tablo ve abaklar, giriş vanası, türbin jeneratör, trafo ve şalt elemanları gibi ithal edilecek elektromekanik ekipmanın maliyeti için kilovat başına son zamanlarda ülkemizde gerçekleştirilmiş maliyetler kullanılmıştır. Ülkemizde, genel olarak birim enerji maliyetleri ve ithal edilecek makine ve ekipman US Dolar ($) bazında ifade edildiği için maliyet hesapları ve ekonomik değerlendirme US Dolar ($) bazında yapılacaktır. Ancak, diğer her türlü inşaat için yapılan harcamalar Türk Parası ile yapılacağından inşaat maliyetleri Türk Parası ile hesaplanacaktır. Projenin ekonomik değerlendirilmesinde US $ kuru olarak TL. kullanılacaktır. Maliyetler Projeler üzerinden hesaplanan ve yukarıdaki kabuller dahilinde elde edilen metrajlarla birim fiyatlar kullanılarak kesif bedelleri, keşif bedellerine %10 bilinmeyen giderler ilave edilerek tesis bedelleri, tesis bedelleri üzerine %10 etüt, proje kontrollük maliyetleri konularak proje bedelleri hesaplanmıştır. Kamulaştırma Proje alanında yapılması gereken kamulaştırma için kamulaştırma bedeli olarak TL keşif özetti tablosunda maliyetlere ilave edilmiştir. Şantiye Tesisleri, Ulaşım Yolları ve Zemin İyileştirilmesi Maliyeti Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında bulunan mevcut yolların iyileştirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle ulaşım yolları maliyeti olarak TL şantiye tesisleri için de TL alınmıştır. 53

59 Enerji İletim Hattı Maliyetleri Tagar Regülatörü ve HES projesinde üretilip 34.5 kv gerilime yükseltilen enerji 477 MCM kesitinde 20 km mesafedeki DSİ Kuzova Pompa İstasyonu Trafo Merkezi ne iletilecektir. Proje bedelinin bir kısmı özsermaye bir kısmı da kredi ile finanse edilmesi planlanmaktadır. III.2. Projenin Gerçekleşmesi İle İlgili İş Akım Şeması veya Zamanlama Tablosu Yatırım Programı ve Yatırımın Yıllara Dağılımı Proje esas itibariyle bünyesinde bir adet regülatör, iletim tüneli, iletim kanalı, yükleme havuzu, bir adet cebri boru ve bir adet santral ihtiva eden bir enerji santralidir. Projenin 2 yılda rahatlıkla tamamlanabileceği düşünülmektedir. Projenin yatırım programı ve yatırımın yıllara göre dağılımı Tablo 10 da görülmektedir. Buna göre yatırımın % 40 ı 1. yılda ve % 60 ı 2. yılda tamamlanacaktır. Tagar Regülatörü ve HES projesi için hazırlık aşamasında aşağıdaki çalışmalar tamamlanacaktır: ÇED sürecinin tamamlanması Kat i projenin hazırlanması Enerji nakil hattının projelendirilmesi Kamulaştırma dosyalarının hazırlanması ve ilgili işlemlerin tamamlanması İmar planlarının yaptırılması ve onaylatılması Orman ve tarım izinlerinin alınması işleri tamamlanması İnşaat aşamasında, proje kapsamında yer alan ünitelerin inşasının yapılmasının ardından tesis devreye alınacaktır. Bu kapsamda gerçekleştirilecek işlemleri gösterir akım şeması Şekil 14 te verilmiştir. 54

60 Şantiye Yapımı Ulaşım Yollarının Yapımı İletim Yapıları İnşası Regülatör ve Su Alma Yapıları İnşası Cebri Boru İnşası İ Yükleme Havuzu İnşası Santral Binası İnşası Elektromekanik Tesisat ve Enerji Nakil Hattı Şekil 14. İş Akım Şeması 55

61 Tablo 10. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Zamanlama Tablosu YATIRIM KALEMLERİ Proje Bedeli (10 6 US$) Tagar Regülatörü ve Silt Tutma Havuzu İletim Tüneli YILLAR 1. YIL 2. YIL Testler ve işletmeye alma İletim Kanalı Yükleme Havuzu Cebri Boru Santral Binası Hidromekanik Donatı Elektromekanik Donatı ENH ve Şalt Sahası Ulaşım Yolları Şantiye Tesisleri ve Kalıcı Yapılar Kamulaştırma TOPLAM YATIRIMIN %40 TAMAMLANMASI %60 56

62 III.3. Projenin Fayda Maliyet Analizi Bu bölümün hazırlanmasında Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Enerji Santrali Projesi İkinci Revize Fizibilite Raporu (Aralık-2010) ndan faydalanılmıştır. Yatırım bedeli hesabında inşaat süresi 2 yıl alınmıştır. Maliyetlerin hesabında, DSİ 2010 yılı birim fiyatları kullanılmıştır. DSİ birim fiyatlarından %30 indirim uygulanmıştır. Elektromekanik donatı fiyatı olarak 1 kw = 300 $ alınmıştır. Sosyal iskonto oranı % 9.5 alınmıştır. 1 $ = TL alınmıştır. Projenin giderleri işletme ve bakım giderleri, yenileme giderleri ve amortisman giderlerinden oluşmaktadır. Projenin rantabilitesi hem yıllık gider, yıllık gelir yöntemine göre, hem de bugunkü değer yöntemine göre bulunmuştur. Tagar HES projesinde üretilen enerji birim fiyatı 13 Krş/kWh olarak alınmıştır. Yatırım Bedeli ve Yıllık Giderler Keşif bedeline bilinmeyen giderler eklenerek projenin tesis bedeli bulunmuş; tesis bedeline mühendislik hizmetleri gideri ve kamulaştırma eklenerek proje bedeli bulunmuştur. Proje bedeline 2 yıl olan inşaat süresi için faiz eklenerek yatırım bedeli bulunmuştur. Yıllık giderler, işletme ve bakım gideri, yenileme gideri ve amortisman giderinden oluşmaktadır. Proje birimlerinin işletme bakım gideri faktörleri ile tesis bedelleri çarpılarak işletme ve bakım gideri; yenileme gideri faktörleri ile çarpılarak yenileme gideri bulunmuştur. Amortisman gideri ise formülle bulunan amortisman faktorü ile çarpılarak bulunmuştur. Projenin işletme bakım ve yenileme giderleri DSİ birim fiyatları ile aşağıdaki tabloda verilmektedir. Projenin işletme ve bakım giderleri, yenileme giderleri ve amortisman giderleri şöyledir. TAGAR HES DSİ BİRİM FİYATLARI DSİ BİRİM FİYATLARI (%30 İNDİRİMLİ) İşletme Bakım Gideri (TL) Yenileme Gideri (TL) Amortisman Gideri (TL) Toplam Yıllık Gider (TL) Yıllık Gelirler Tagar Regulatörü ve HES projesinin geliri yalnız enerji gelirinden oluşmaktadır, enerji birim fiyatı DSİ kriterlerine göre; güvenilir enerji için 0.06 $/kwh ve sekonder enerji için $/kwh alınarak ve piyasa koşullarına göre 13 Krş/kWh alınarak projenin geliri hesaplanmıştır. Tagar HES projesinin enerji üretimleri ve gelirleri şöyledir: 57

63 Enerji Enerji Üretimi (GWh) Güvenilir= 0.06 $/kwh Sekonder= $/kwh Güvenilir Enerji 0 0 $ Sekonder Enerji $ Toplam enerji $ Proje gelirlerinin hesabında aşağıda verilen kriterler çerçevesinde firm ve sekonder enerji faydaları dikkate alınmıştır. Yatırım tutarı hesabında ekonomik analizin ülke ekonomisi açısından değerlendirilmesi yapıldığı için sigorta, bağımsız danışman, işletme sermayesi ve KDV toplama dahil edilmemiştir. Ayrıca, inşaat süresindeki faizlerin hesabında yatırım program tablosundan yatırımın yıllara göre dağılımı ve % 9.5 faiz oranı esas alınmıştır. Projenin ekonomi yonunden değerlendirilmesinde DSİ kabul ve kriterleri kullanılacaktır. Buna göre; Yatırım bedeli hesabında inşaat süresi 2 yıl alınmıştır. Maliyetlerin hesabında, DSİ 2010 yılı birim fiyatları kullanılmıştır. DSİ birim fiyatlarından %30 indirim uygulanmıştır. Projenin ekonomik ömrü, inşaatından sonra 50 yıl alınmıştır. Elektromekanik donatı fiyatı olarak 1 kw = 300 $ alınmıştır. Sosyal iskonto oranı % 9.5 alınmıştır. 1 $ = TL alınmıştır. Projenin giderleri işletme ve bakım giderleri, yenileme giderleri ve amortisman giderlerinden oluşmaktadır. Projenin rantabilitesi hem yıllık gider, yıllık gelir yöntemine göre, hem de bugünkü değer yöntemine göre bulunmuştur. Tagar HES projesinde üretilen enerji birim fiyatı 13 Krş/kWh olarak alınmıştır. Gelirlerin hesabında DSİ kriterlerine uygun olarak; Güvenilir enerji fiyatı : 6 (cent)/kwh Sekonder enerji fiyatı : 3.3 /kwh alınacaktır. Yatırım Bedeli ve Yıllık Giderler Keşif bedeline bilinmeyen giderler eklenerek projenin tesis bedeli bulunmuş; tesis bedeline mühendislik hizmetleri gideri ve kamulaştırma eklenerek proje bedeli bulunmuştur. Proje bedeline 2 yıl olan inşaat süresi için faiz eklenerek yatırım bedeli bulunmuştur. Yıllık giderler, işletme ve bakım gideri, yenileme gideri ve amortisman giderinden oluşmaktadır. Proje birimlerinin işletme bakım gideri faktörleri ile tesis bedelleri çarpılarak işletme ve bakım gideri; yenileme gideri faktörleri ile çarpılarak yenileme gideri bulunmuştur. Amortisman gideri ise formülle bulunan amortisman faktörü ile çarpılarak bulunmuştur. Projenin işletme bakım ve yenileme giderleri DSİ birim fiyatları ile aşağıdaki tabloda verilmektedir. Projenin işletme ve bakım giderleri, yenileme giderleri ve amortisman giderleri şöyledir. 58

64 DSİ BİRİM FİYATLARI DSİ BİRİM FİYATLARI (% 30 İNDİRİMLİ) İşletme Bakım Gideri (TL) Yenileme Gideri (TL) Amortisman Gideri (TL) Toplm Yıllık Gider (TL) Yıllık Gelirler Tagar Regülatörü ve HES projesinin geliri yalnız enerji gelirinden oluşmaktadır, enerji birim fiyatı DSİ kriterlerine göre; güvenilir enerji için 0.06 $/kwh ve sekonder enerji için $/kwh alınarak ve piyasa koşullarına göre 13 Krş/kWh alınarak projenin geliri hesaplanmıştır. Tagar HES projesinin enerji üretimleri ve gelirleri şöyledir: Enerji Enerji Üretimi (GWh) Güvenilir= 0.06 $/kwh Sekonder= $/kwh Güvenilir Enerji 0 0 $ Sekonder Enerji $ Toplam $ Enerji Enerji Üretimi ( GWh) Enerji Satış= 13.0 krş/kwh Güvenilir Enerji 0 0 TL Sekonder Enerji TL Toplam TL Projenin Rantabilitesi, İç Karlılık Oranı ve Birim Enerji Maliyeti Projenin rantabilitesi DSİ Birim Fiyatları ile bulunan maliyetlere göre, yıllık gelir ve yıllık gider yöntemine göre ve bugunkü değer yöntemine göre ayrı ayrı bulunmuştur. Projenin bu alternatifler icin içkarlılık oranları hesaplanmıştır. Projenin bu alternatifleri için proje ile üretilecek enerjinin birim maliyeti hesaplanmış ve aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tagar HES projesinin rantabiliteleri, iç karlılık oranları ve birim enerji maliyetleri şöyledir. DSİ Birim Fiyatına Göre Rantabilite (yıllık gider-yıllık gelir yöntemi ile) DSİ Kriterleri Piyasa Koşulları % 30 İndirimli Seçenek DSİ Kriterleri Piyasa Koşulları Bugünkü Değer Yöntemi İle İç Karlılık Oranı (%) Birim Enerji Maliyeti ($)

65 Yıllık Giderler Yıllık giderler enerji yatırımları için kabul edilen genel esaslara göre hesaplanmıştır. Yıllık giderler Amortisman + Yenileme giderleri ile İşletme + Bakım giderlerinden oluşmaktadır. Tablo 11. Tagar HES Projesi İşletme Bakım ve Yenileme Gider Tablosu ve Gelir Gider Dengesi $ TL İşletme ve Bakım Gideri Yenileme Gideri Amortisman Gideri Toplam Yıllık Gider Yıllık Gelir (DSİ Kriterleri) Net Gelir Rantabilite Yıllık Gelir (Piyasa) Net Gelir Rantabilite Tablo 12. Tagar HES Projesi İşletme Bakım ve Yenileme Gider Tablosu ve Gelir Gider Dengesi (%30 indirimli) $ TL İşletme ve Bakım Gideri Yenileme Gideri Amortisman Gideri Toplam Yıllık Gider Yıllık Gelir (DSİ Kriterleri) Net Gelir Rantabilite Yıllık Gelir (Piyasa) Net Gelir Rantabilite

66 Tablo 13.Tagar HES Rantabilite Hesabı 61

67 Tablo 14. Tagar HES Rantabilite Hesabı (DSİ Kriterlerine Göre % 30 indirimli) 62

68 Tablo 15. Tagar HES İç Karlılık Oranı Hesabı 63

69 Tablo 16. Tagar HES İç Karlılık Oranı Hesabı (DSİ Kriterlerine Göre % 30 indirimli) 64

70 III.4. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşmesine Bağlı Olarak, Proje Sahibi veya Diğer Yatırımcılar Tarafından Gerçekleştirilmesi Tasarlanan Diğer Ekonomik, Sosyal ve Altyapı Faaliyetleri Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer firmalar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan ekonomik sosyal ve altyapı faaliyetleri bulunmamaktadır. Ancak inşaat sırasında tesis yerlerine tam olarak ulaşabilmek ve yükleme havuzu için yeni yol yapılması planlanmıştır. Ayrıca inşaat aşamasında kullanılacak olan ekipmanların asfalt ve stabilize yollarda oluşturması muhtemel bozulmalara karşı proje sonrası iyileştirme yapılacaktır. III.5. Proje Kapsamında Olmayan Ancak Projenin Gerçekleşebilmesi İçin Zaruri Olan ve Proje Sahibi veya Diğer Yatırımcılar Tarafından Gerçekleştirilmesi Planlanan Diğer Ekonomik, Sosyal ve Altyapı Projeleri Proje yerine ulaşım sorunu yoktur. Ancak inşaat sırasında tesis yerlerine tam olarak ulaşabilmek amacıyla yükleme havuzu için yeni yol yapılması planlanmıştır. Diğer ünitelere ulaşım ise mevcut yollardan sağlanacak olup, kullanılacak olan bu yollarda gerektiğinde yol iyileştirme çalışmaları gerçekleştirilecektir. Ayrıca inşaat çalışmalarından kaynaklı yollarda olabilecek bozulmalar, tespit edilerek yolların eski haline getirilmesi sağlanacaktır. Yeni yol yapımı çalışmaları sırasında mevcut yollara zarar verilmeyecek ve yamaçlardan aşağı toprak kaydırmayacak şekilde ekskavatör ile yapılacaktır. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesinde zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleşmesi tasarlanan projeler; şantiye tesisi, enerji nakil hattı ve şalt sahası projeleridir. Tagar HES projesinde üretilip 34.5 kv gerilime yükseltilen enerji, 477 MCM kesitinde 20 km mesafedeki DSİ Kuzova Pompa İstasyonu Trafo Merkezi ne iletilecektir. Üretilen enerji, ulusal enterkonnekte sisteme, TEİAŞ Genel Müdürlüğü ile yapılacak bağlantı anlaşması çerçevesinde verilecektir. Söz konusu projelerin etkileri bu rapor kapsamında değerlendirilmemiştir. Bu nedenle gerekli kurumlardan onay alındıktan ve tesis yerleri belirlendikten sonra ÇED Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak ayrıca değerlendirilecektir. Bunun dışında proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri bulunmamaktadır. 65

71 III.6. Faaliyetin etki alanı içinde kalan yerleşim birimlerine ait bilgilerin verilmesi. Kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemlerine ilişkin bilgi 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 19. maddesi gereğince; kamulaştırma talepleri EPDK tarafından değerlendirilir ve uygun görülmesi halinde EPDK tarafından kamu yararı kararı verilir. Kamulaştırılan taşınmazın mülkiyeti ve/veya üzerindeki sınırlı ayni haklar, üretim veya dağıtım tesislerinin mülkiyetine sahip olan ilgili kamu kurum veya kuruluşuna, bunların bulunmaması hâlinde ise Hazineye ait olur. Kamulaştırma süreci Şekil 15 teki gibi ilerlemektedir. Kaynak: Neşe LEBLEBİCİ, ICCI 2010 Enerji ve Çevre Fuarı ve Konferansı Mayıs 2010, İstanbul Şekil 15. Taşınmaz Malların Mevcut Kullanım ve Mülkiyet Durumlarına Göre Örnek Akış Şeması 66

72 Yapımı planlanan ünitelerin şahıs arazisinde kalması durumunda kamulaştırma işlemleri, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 19. maddesi gereğince Maliye Bakanlığı tarafından, 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu Kanunda çeşitli değişiklikler yapan 4650 Sayılı Kanuna göre gerçekleştirilecektir. Kamulaştırma Kanunu madde 27; Acele kamulaştırma Madde sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Bakanlar Kurulunca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın 10 uncu madde esasları dairesinde ve 15 inci madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10 uncu maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak taşınmaz mala el konulabilir. Bu Kanunun 3. maddesinin 2. fıkrasında belirtilen hallerde yapılacak kamulaştırmalarda yatırılacak miktar, ödenecek ilk taksit bedelidir. ifadesi geçmektedir. Bu nedenle ilk önce yerinde bilirkişiler tarafından değer tespiti yapılacak ve belirlenen kıymet Mercan Enerji Üretim Tic. ve San. A.Ş. tarafından ilgili bankaya yatırılacak Valilik kanalı ile hak sahiplerine ödenecektir. Bu ödeme işlemi tamamlandıktan sonra inşaata başlanacaktır. Daha sonra Valilik tarafından bu hak sahiplerine yeniden iskan isteyip istemedikleri sorulacak, yeniden iskân isteyen hak sahipleri kendilerine başta ödenen kamulaştırma bedelini geri vererek yeniden iskân isteğinde bulunabileceklerdir. III.7. Diğer Hususlar Bu bölümde değerlendirilmesi gereken başka bir husus bulunmamaktadır. 67

73 BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*) IV.1. Projeden Etkilenecek Alanın Belirlenmesi, (Etki Alanının Nasıl ve Neye Göre Belirlendiği Açıklanacak ve Etki Alanı Harita Üzerinde Gösterilecek) Tagar Regülatörü ve HES projesi sadece enerji üretimini amaçlayan bir proje olup, projeden kaynaklanabilecek çevresel etkiler belirlenirken; Fiziksel-biyolojik çevreye olası etkiler, Doğal coğrafya ve jeolojik yapı üzerine etkiler, Meteorolojik ve iklimsel değişimler, Su kaynaklarına etkiler, Ekosistem üzerine etkiler, Toprak kaynaklarına etkiler, Taşkın hidrolojisine etkiler, Arazi kullanımına etkiler, Hava kalitesine etkiler, Gürültü etkileri, Altyapı hizmetlerine etkiler, Sosyo-ekonomik yapıya etkiler dikkate alınmıştır. Proje konusu faaliyetin etkileri; inşaat ve işletme olmak üzere 2 aşamada incelenmiştir. Proje kapsamında; arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında yapılacak çalışmalardan kaynaklanacak; gürültü, emisyon v.b. çevresel etkiler kısa süreli olup, bu etkiler inşaat çalışmalarının tamamlanması ile biteceğinden süreklilik arz etmeyecektir. Proje kapsamında inşaat aşamasında oluşacak gürültü ile etki alanı belirlenirken öncelikle muhtemel gürültü kaynaklarının gürültü seviyeleri tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik kapsamında belirlenmiş ardından tarih ve tayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği kapsamında gürültü seviyesi mesafelere göre hesaplanarak geçici olarak etkilenebilecek alan bulunmuştur. (*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri verilirken etki alanı dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üniversitelerden veya benzeri diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan ve kaynaktan alındığı raporun notlar bölümünde belirtilir veya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince kendi araştırmalarına dayalı bilgiler verilmek istenirse, bunlardan kamu kurum ve kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum ve kuruluşlardan bu bilgilerin doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir. 68

74 İnşaat aşamasında oluşacak toz emisyonu için öncelikle kazı fazlası malzeme miktarı Aralık 2010 İkinci Revize Fizibilite Raporu Keşif Cetvelleri baz alınarak yapılmış, ardından tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-12 de verilen toz emisyon faktörleri kullanılarak hesaplamalar yapılarak mesafe ve yönlere göre toz emisyonu hesaplanarak geçici olarak etkilenecek alanlar belirlenmiştir. Değerlendirme yapılırken en yakın duyarlı yapılar göz önüne alınmıştır. Proje etki alanının gösterildiği topografik harita Ek-2/B de verilmiştir. IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve Biyolojik Çevrenin Özellikleri ve Doğal Kaynakların Kullanımı Tagar Regülatörü ve HES projesi etki alanı içerisindeki fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynak kullanımı aşağıda ayrı başlıklar halinde verilmiştir. IV.2.1. Meteorolojik ve İklimsel Özellikler Tagar Regülatörü ve HES projesinin meteorolojik ve iklimsel özelliklerinin genel olarak tanımlanması amacıyla, Tunceli Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu na ait yılları arasındaki meteoroloji verileri değerlendirilmiş ve aşağıdaki bilgiler elde edilmiştir. Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu na meteorolojik veriler Ek-1/L de verilmiştir. Sıcaklık: Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre sıcaklık değerleri Tablo 17 de, grafiği ise Şekil 16 da verilmiştir. Tablo 17. Sıcaklık Değerleri Aylar Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Ortalama Sıcaklık ( C) Ortalama Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama Düşük Sıcaklık ( C) En Yüksek Sıcaklık ( C) En Yüksek Sıcaklık Günü En Yüksek Sıcaklık Yılı En Düşük Sıcaklık ( C) En Düşük Sıcaklık Günü En Düşük Sıcaklık Yılı ,3-19,2-17,3-4, , ,7 5,3-0,2-11,3-15,4-19,

75 Ortalama Sıcaklık ( C) Ortalama Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama Düşük Sıcaklık ( C) En Yüksek Sıcaklık ( C) En Düşük Sıcaklık ( C) Şekil 16. Sıcaklık Değerleri Grafiği Yağış: Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre toplam yağış ortalaması 81,3 mm ile Nisan ayında meydana gelmiştir. Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre günlük maksimum yağış miktarı 50,7 mm ile Kasım ayında meydana gelmiştir. Tablo 18. Yağış Değerleri Aylar Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Ortalama Toplam Yağış Miktarı (mm) Günlük En Çok (mm) Tem z Agus Eyl Ekm Ksm Arlk 66,3 65,1 69,8 81,3 59,3 16,3 2,4 0,9 7,0 56,5 67,8 80,3 43,5 37,5 42,0 42,1 44,4 37,3 9,5 10,0 39,7 43,5 50,7 47,2 50,7 Yıllı k 573, 0 70

76 Ortalama Toplam Yağış Miktarı (mm) Günlük En Çok (mm) Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Şekil 17. Yağış Değerleri Grafiği Nem: Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama bağıl nem % 51 dir. Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre minimum nem % 3 ile Temmuz ayında ölçülmüştür. Tablo 19. Nem Değerleri Aylar Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Ortalama Bağıl Nem (%) Minimum Nem (%)

77 Ortalama Bağıl Nem (%) Minimum Nem (%) 10 0 Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Şekil 18. Nem Değerleri Grafiği Sayılı Günler: Kar Yağışlı ve Kar Örtülü Günler: Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre kar yağışlı günler sayısı en yüksek 6,2 ile Ocak ayında, kar örtülü günler sayısı en yüksek 10,8 ile Ocak ayında ölçülmüştür. Tablo 20. Kar Yağışlı ve Kar Örtülü Günler Aylar Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Kar Yağışlı Günler Sayısı 6,2 5,5 2,2 0,3 0,0 0,7 3,7 18,6 Kar Örtülü Günler Sayısı 10,8 9,1 3,6 0,0 0,8 4,5 28,8 72

78 Kar Örtülü Günler Sayısı Yıllık Şekil 19. Kar Örtülü Günler Sayısı Grafiği Sisli, Dolulu, Kırağılı ve Orajlı Günler Sayısı: Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre, sisli günler sayısı en yüksek 0,8 ile Ocak ayında ölçülmüştür. Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre dolulu günler sayısı 0.6 ile Nisan ayında ölçülmüştür. Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre kırağılı günler sayısı 5,6 ile Aralık ayında ölçülmüştür. Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre, toplam orajlı günler sayısı ortalaması 4.7 ile Mayıs ayında ölçülmüştür. Tablo 21. Sisli, Dolulu, Kırağılı ve Orajlı Günler Sayısı Aylar Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Sisli Günler Sayısı 0,8 0,5 0,2 0,0 0,3 0,6 2,3 Ortalaması Dolulu Günler Sayısı 0,0 0,1 0,2 0,6 0,4 0,0 0,0 0,0 0,0 1,4 Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı 3,2 1,7 1,2 0,1 0,1 2,7 5,6 13,4 Ortalaması Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması 0,0 0,1 0,3 2,5 4,7 2,5 0,6 0,3 1,1 1,5 0,3 0,0 13,9 73

79 Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması 0 Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Şekil 20. Sisli, Dolulu, Kırağılı ve Orajlı Günler Sayısı Grafiği Buhar Basıncı: Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre, yıllık ortalama buhar basıncı 8,0 hpa dır. Tablo 22. Buhar Basıncı Değerleri Aylar Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Ortalama Buhar Basıncı (hpa) 4,4 4,5 5,5 7,6 9,9 11,2 12,2 11,3 9,1 8,7 6,9 5,2 8,0 14 Ortalama Buhar Basıncı (hpa) Ortalama Buhar Basıncı (hpa) 2 0 Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık Şekil 21. Buhar Basıncı Değerleri Grafiği 74

80 Rüzgar: Yıllık, Mevsimlik, Aylık Rüzgar Yönü: Uzun Yıllar Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları: Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yönlere göre rüzgarın esme sayıları toplamları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 23. Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Yön Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Çemişgezek Meteoroloji istasyonu gözlem kayıtlarına göre birinci derecede hakim rüzgar yönü NNE (Kuzeykuzeydoğu) dur. İkinci derecede hakim rüzgar yönü ise NNW (Kuzeykuzeybatı) dır. Üçüncü derecede hakim rüzgar yönü ise SSW (Güneygüneybatı) dır. 75

81 Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Şekil 22. Yönlere Göre Rüzgarın Esme Sayıları Grafiği 76

82 Şekil 23. Esme Hızlarına Göre Aylık Rüzgar Diyagramları 77

83 NW NNW N NNE NE WNW W ENE E WSW ESE SW SE SSW S SSE Şekil 24. Esme Hızlarına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramları Yönlere Göre Rüzgar Hızı: Uzun Yıllar Yönlere Göre Ortalama Rüzgar Hızı Değerleri: Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre, yönlere göre ortama rüzgar hızları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 24. Uzun Yıllar Yönlere Göre Ortalama Rüzgar Hızı Değerleri Yön Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık N 2,6 2,5 2,8 2,5 2,3 2,0 2,3 2,5 2,4 2,7 2,5 2,6 2,5 NNE 2,5 2,7 2,8 2,7 2,4 2,4 2,6 2,5 2,9 2,9 2,7 2,6 2,7 NE 1,8 2,4 2,7 2,7 2,2 2,2 2,3 2,5 2,7 2,4 2,5 2,1 2,4 ENE 2,1 2,5 2,7 2,5 2,2 2,2 2,3 2,6 2,5 2,7 2,4 2,1 2,4 E 1,5 1,6 1,0 0,9 2,1 1,7 1,4 2,2 2,0 2,0 1,3 1,2 1,6 ESE 1,4 1,4 1,6 1,9 1,9 1,9 1,7 1,8 2,1 2,2 2,1 1,5 1,8 SE 1,7 1,3 1,9 2,2 2,2 1,9 2,1 3,6 2,2 1,6 1,8 1,9 1,9 SSE 1,7 1,6 2,0 2,0 1,9 2,0 2,2 2,3 2,2 2,2 1,9 1,6 2,0 S 1,5 1,6 2,5 2,6 2,4 2,6 2,7 2,7 2,9 2,3 1,9 1,9 2,3 SSW 1,8 2,0 2,2 2,6 2,4 2,5 2,6 2,7 2,6 2,3 2,0 1,7 2,3 SW 2,3 2,2 2,1 2,5 2,8 2,7 2,5 2,8 2,6 2,0 1,8 1,5 2,3 WSW 1,9 2,0 2,3 2,7 2,5 2,5 2,6 2,6 2,5 2,2 1,9 1,6 2,3 W 2,3 1,1 3,4 3,2 1,9 3,1 2,6 2,8 2,4 2,6 1,7 1,7 2,4 WN W 2,0 2,0 2,3 2,5 2,5 2,8 2,9 3,2 3,1 2,2 2,2 1,8 2,4 78

84 Yön Ock Şbt Mrt Nsn Mys Hzn Temz Agus Eyl Ekm Ksm Arlk Yıllık NW 2,2 2,6 3,0 2,6 2,7 2,7 2,4 3,1 3,0 2,6 2,4 2,6 2,6 NNW 2,6 2,7 2,9 2,8 2,4 2,3 2,4 2,4 2,5 2,6 2,7 2,4 2,6 79

85 Şekil 25. Esme Hızlarına Göre Aylık Rüzgar Diyagramları 80

86 WNW W NW NNW 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 N NNE NE ENE E WSW ESE SW SE SSW S SSE Şekil 26. Esme Hızlarına Göre Yıllık Rüzgar Diyagramları 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW NNW Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Şekil 27. Uzun Yıllar Yönlere Göre Ortalama Rüzgar Hızı Değerleri Grafiği 81

87 IV.2.2. Jeolojik Özellikler Tagar Çayı nın 934 m ile 850 m kotları arasındaki düşüden yararlanılarak enerji üretmek amacıyla tasarlanan proje; Tunceli ili, Çemişgezek ilçesi sınırları içerisindedir ve 1/ ölçekli Divriği J41 c3 paftasında yer alır. Bu bölümün hazırlanmasında Tagar Regülatörü ve HES İkinci Revize Fizibilite Raporu (Aralık 2010) ve Tagar HES Projesi Mühendislik Jeolojisi (Haziran 2013) Raporu ndan faydalanılmıştır. Tagar HES projesine ilişkin genel ve stratigrafik jeoloji değerlendirmelerinde, proje sahası ve çevresini oluşturan kaya birimlerinin haritalanması, litolojik özellikleri, dokanak ilişkileri ve jeolojik yapının belirlenmesinde arazi çalışmalarının (sondajlar, araştırma ve gözlem çukurları) yanı sıra MTA Genel Müdürlüğü tarafından bölgede yapılmış çeşitli ölçeklerdeki jeoloji pafta ve açıklamalarından yararlanılmıştır. Bilimsel bütünlük sağlanması amacıyla, çalışma alanında yüzeylenen kaya birimlerinin adlandırılmasında MTA tarafından verilmiş isimler benimsenmiştir. Proje alanının tamamında toplam 8 adet sondaj kuyusu, malzeme araştırmalarına yönelik 4 adet araştırma çukuru açılmıştır. Tagar HES Projesi Mühendislik Jeolojisi (Haziran 2013) Raporu Ek-9 da verilmiştir. IV Bölgesel jeoloji, sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası, stratigrafik kolon kesitleri Genel Jeoloji Tagar Regülatörü ve HES projesi ve geniş çevresinde yüzeylenen kaya birimlerinin tabanında Anadolu ada yayı volkanosedimanter serisi olarak adlandırılan birim yer alır. Bu birim tektonik olarak Bitlis metamorfitleri tarafından örtülür. Bu kaya birimlerini açısal uyumsuzlukla Üst Maastrihtiyen- Alt Miyosen zaman aralığında çökelmiş Elmalı, Navru, Memi komu Mollakulaçdere ve Adilcevaz formasyonları örter. Bu kaya birimleri birbirleriyle düşey ve yanal geçişli lav, piroklastik kayaç, kireçtaşı, ince ve kaba kırıntılıları kapsayan volkano-tortul istiflerden oluşur. Alt Miyosen ve öncesi birimleri açısal uyumsuzlukla Üst Miyosen yaşlı Varto grubunu oluşturan Zırnak ve Solhan formasyonları örter. Varto grubunu ve daha yaşlı kaya birimlerini ise ayrı ayrı uyumsuzlukla Alt Pliyosen yaşlı Hamurpet lavı, Orta-Üst Pliyosen yaşlı Yolüstü formasyonu ve Kuvaterner yaşlı birimler örter. Çalışma alanı ve dolayında bölgesel düzeyde iki büyük tektonik sıkışma evresine bağlı olarak bindirme, ekay ve naplı yapılar gelişmiştir. Bu sıkışma evrelerinden birincisi Üst Maastrihtiyen öncesi Koniasiyen-Alt Maastrihtiyen aralığında, ikincisi ise Alt/Orta Miyosen zaman aralığında gerçekleşmiştir. Bu yatay sıkışmalar kabuk kalınlaşmasına 82

88 neden olmuştur. Her bir sıkışma evresini takiben gelişen kabuk kalınlaşmasına bağlı olarak da doğrultu atımlı fay sistemleri geliş mistir. Bu fay sistemleri ise gerek çalışma alanı ve gerekse Doğu Anadolu da yaygın Tersiyer yaslı volkanizmanın çıkısına olanak sağlamıştır. Stratigrafik Jeoloji Proje alanının jeoloji haritası MTA çalışmalarından alınmış olup, proje alanı jeoloji değerlendirmelerinde 1/ ölçekli Divriği J41 c3 pafta ve açıklamaları dikkate alınarak, jeolojik veriler bölgesel ölçekte birbirleriyle korele edilmiştir. İnceleme alanı içerisinde, proje yerlerinde temel kaya birimleri olarak Alt Miyosen yaşlı Mollakulaçdere formasyonunun üyesi olan kumtaşı kumlu kireçtaşı marn birimlerinin hakimiyeti yer almaktadır. Genelde açıklığı geniş olmayan, dar vadi içerisinde, kalınlığı yaklaşık 8-12 m arasında olan alüvyon birikimi vadi tabanında yer alır. Genelde ince olmak üzere yer yer kalınlığı 2-4 m ye kadar ulaşan bir yamaç molozu örtüsü ise yamaçları kaplamaktadır. Alt Miyosen ( kçk ) Tüm proje alanındaki yapı yerlerinde yer alır. Alt düzeylerde kumlu kireçtaşıyla, üst düzeylerde ise kumtaşı - marn ardalanması ile temsil edilirler. Miyosen kesitinin alt kısmı yoğun, gri renkli, bazı yerlerde de hafif konglomeralı kalker ihtiva eder. Kesitin üst kısımlarına doğru ince kalker yataklarının yerini gri ve krem renkli kumtaşı marnlar almıştır. Çemişgezek ilçesinin kuzey ve güneyinde 15 km lik geniş bir sahayı kaplar ve Fırat nehrinin batısına kadar uzanır. Alt Miyosenin tabanında önce 2 m kadar kalınlıkta hafif konglomeratik kumtaşı ve 25 m kalınlıkta kalkerli ince kumtaşı ve kumlu kireçtaşı yatakları vardır. Bu klastik yatakların üstünde devetüyü renginde 15 m kadar masif ve fosilli kalker yatakları bulunmaktadır. Bu yataklar genellikle bir metre kalınlıkta kumtaşı yatakları ile iç içe girmiş kırmızı şeylden ibarettir. Alüvyon (Qal) Tagar Çayı boyunca vadi yatak eğimi genelde düşüktür. Dar açıklıklı, düşük eğimli akış halinde bulunan vadi tabanında yaklaşık 8-12 m kalınlığa sahip alüvyon birikimi beklenmektedir. Dere yatağı boyunca dar bir şerit halinde izlenen blok boyutlu malzeme hakimiyeti vardır. Kötü boylanmalı, iri blok ve çakıl boyutu göreceli olarak membadan mansaba doğru azalır. Kısıtlı alanlarda izlenen alüvyon birikimlerinde, beslenme havzasında yüzeylenen kayaç gruplarına bağlı olarak alüvyonu oluşturan daneler, havzanın üst kotlarındaki kayaçlardan türeme polijenik, yuvarlak-yarı yuvarlak bazalt, andezit ve kireçtaşı ağırlıklı çakıl ve blok malzeme oluşumları izlenir. Alüvyon içinde bulundurduğu malzemelerden dolayı geçirimli özelliktedir. Alüvyonun %25 ini blok, %50 ini kum-çakıl, %25 ini silt-kil boyutundaki malzeme oluşturur. 83

89 Yamaç Molozu (Qym) Yamaç molozları, proje alanı ve civarındaki kayaçlara ait seviyelerin tektonik hareketler, yüzeysel ayrışma, ezilme ve dağılmalar sonucu yamaç ve eteklerde kil ile gevşek olarak tutturulmuş yarı köşeli iri çakıl, kum ve blokların oluşturduğu depozitlerdir. Vadi yamaç eğimlerinin fazla olması nedeniyle yamaçlardaki temel kaya oluşumları çoğu kez çıplak izlenir. Yağışın da etken olması nedeniyle yamaç örtü malzemeleri azdır ve izlenen kesimlerde çok ince kalınlıktadır. Yamaç eteklerinde kalınlıkları biraz fazladır. Güzergah boyunca belli bölgelerde ciddi kalınlıklarda yığışımlar yapmış olarak gözlenen molozlar ince malzeme içeriklidir. 84

90 Şekil 28. Proje Alanı ve Dolayının Genelleştirilmiş Stratigrafik Kesiti 85

91 Şekil 29. Divriği J41 Paftasının Sadeleştirilmiş Jeoloji Haritası 86

92 Yapısal Jeoloji Çalışma alanında ve Doğu Anadolu'da Koniasiyen-Alt Maastrihtiyen ve Alt-Orta Miyosen zaman aralıklarında olmak üzere iki farklı jeolojik evrede kuzey-güney sıkışma kuvvetleri ile ekaylı, naplı ve bindirmeli yapılar gelişmiştir. Çalışma alanında, birbirine dar bir açıyla yaklaşan KAF ve DAF zonları, Karlıova'nın yaklaşık 12 km kuzeydoğusunda Alabalık (Mengen) köyünde kesişirler. Göynük Çayı Vadisi nde DAF zonu boyunca basamaklı fayların oluştuğu gözlenir. Bu fay çizgileri boyunca sıcak ve soğuk su çıkışları vardır. Fayların yanal ve düşey bile enleri söz konusudur. DAF zonu, Karlıova yakınında KAF zonunu C lik bir dar açı ile keser. Bu üçlü kesişme noktasında ve dolayında gözlenen eski faylara göre, DAF ve KAF zonlarındaki fayların farklı zaman aralığındaki aktiflikleri nedeniyle, birbirlerini peşpeşe tekrarlanmalı bir şekilde kestikleri gözlenmiştir. Ancak, DAF ve KAF zonlarının kesişme noktasından itibaren doğuya doğru, KAF sistemine bağlı fayların güneydoğuya doğru birbirlerinden uzaklaşarak doğuya doğru uzandıkları gözlenmiştir. Bu şekilde, fayların bir zon oluşturacak şekilde yoğunlaşmaları önlenmiştir. Ancak, KAF sistemine bağlı fayların Karlıova-Varto-Hamurpet gölü arasında uzanımları çok belirgin olarak izlenir. Hamurpet Gölü dolayında tekrar DAF sistemine bağlı faylar, KAF sistemini oluşturan fayları kesmiştir. Bölgede, KAF ve DAF sistemlerine bağlı faylar aktiftirler. Bu nedenle, gelecekte bölgede sık sık deprem olması kaçınılmazdır. Sonuç olarak; çalışma alanı ve dolayında Üst Maastrihtiyen-Alt Miyosen ve daha yaşlı birimlerde gözlenen yaklaşık D-B, K-G, KD-GB ve KB-GD yönlü kalıntı fayların, olasılıkla Üst Maastrihtiyen-Alt Miyosen yaşlı birimler içerisinde yaygınca gözlenen volkanitlerin çıkışlarına olanak sağlamış faylar olması muhtemeldir. Söz konusu bu faylar, Üst Maastrihtiyen öncesi I. allokton birliği takiben gelişmiş fay sistemleridir. Ancak, bu fay sistemlerinin, Alt/Orta Miyosen aralığında gelişen II. allokton birliğin yerleşmesi sırasında gerçek konumları bozulmuştur. DAF ve KAF zonları ise Alt/Orta Miyosen aralığında, yaklaşık K-G sıkışma kuvvetleri ile gelişen tektonik yapıya (II. allokton birlik) bağlı olarak gelişmiş KB-GD ve KD-GB yönlü doğrultu atımlı fay sistemleridir. Orta Miyosen, Üst Miyosen ve Pliyosen yaşlı volkanitler bu fay sistemleri boyunca gelişmişlerdir. Doğu Anadolu ve Kafkaslar'daki depremlerin sığ odaklı olduğu ve yitim zonuna bağlı olmadığı belirlenmiştir. Ayrıca, Deprem Araştırma Enstitüsü'nün bölgedeki çalışmalarında depremlerin her yıl giderek sayı ve şiddetlerinin arttığı ortaya konulmuştur. Proje sahası içerisinde yapı yerleri ve çevresinde projeyi etkileyecek ölçekte büyük kırıklar ve heyelanlar bulunmamaktadır. Proje alanında vadiler genel olarak dike yakın eğimli olup akma, kopma gibi kütle hareketlerinin olma riski mevcuttur. Tagar Regülatörü ve HES projesinin işaretlendiği jeoloji haritası EK-2/F de verilmiştir. 87

93 Şekil 30. Proje Alanı Jeoloji Haritası 88

94 IV Proje Alanı Jeolojisi, İnceleme Alanına Ait Büyük Ölçekli (1/5.000 ya da Varsa 1/1.000 Ölçekli) Jeoloji Haritası ile Proje Kapsamındaki Ünitelerin Kesitleri, Harita Ölçekleri ve Lejantları Metindekine Uygun Olmalı, Yapılan Büyütme ya da Küçültmeler Çizgisel Ölçekte Gösterilmeli, Jeolojik Harita ve Kesitlerin Harita Alma Tekniğine Uygun Olarak Hazırlanması Jeolojik Bilgilerin Formata Uygun Olarak Detaylandırılması) Yapı Yerleri Mühendislik Jeolojisi Planlama kapsamındaki yapı yerlerinin tamamında temel kayayı alt miyosen birimleri oluşturur. Dere yatağı boyunca temel kaya üzerinde alüvyon çökelleri, yamaçlarda ise yamaç molozu oluşumları izlenir. Alt miyosen birimleri Alt düzeylerde kumlu kireçtaşıyla; üst düzeylerde ise kumtaşı marn ardalanması ile temsil edilirler. Kumlu kireçtaşı sarımsı bej renkli, yüksek-orta dayanımlı, az ayrışmış, genellikle taze yüzeyli ve gevrek yapıdadır. Eklemler genellikle kapalı, seyrek olarak 1-3 mm kil dolguludur. Taşıma gücü değerlerinin yeterli olacağı düşünülen birim; az-orta derecede geçirimlidir ve orta derece kazı zorluğu içerirler. Temel kayalar içerisinde yapılacak kazılarda 1 yatay / 3 düşey şev uygulaması emniyetli ve yeterli olacaktır. Alüvyon (Qal) Alüvyonu oluşturan daneler volkanik kökenli, kötü boylanmalı olup, ince taneli malzeme oranı azdır, daha ziyade iri malzeme hakimiyeti vardır. Yüzey gözlemlerine göre kohezyonu 0.01 den az, içsel sürtünme açısı 33-35, poisson oranı , elastisite modulu kg/cm 2, tasıma gucu değeri 8 kg/cm 2 dolayındadır. Alüvyon içerisinde yapılacak kazılarda şevlerin en fazla 1 yatay / 1 düşey olarak alınması gerekecektir. Yamaç Molozu (Qym) Kaya parça ve kırıntıları ile kil karışımından ibaret olan değişik kalınlıklardaki döküntü malzemeleridir. Kanal güzergahının bazı kesimleri ve santral yeri oturum alanında izlenecektir. Yüzey gözlemlerine göre kohezyonu 0.02, içsel sürtünme açısı 15-20, poisson oranı , elastisite modülü kg/cm 2, taşıma gücü değeri 2-3 kg/cm 2 dolayındadır. Yamaç molozu içerisinde yapılacak kazılarda 1 yatay / 1 düşey şev uygulaması genelde yeterli olacaktır. Yapı Yerleri Tagar Çayı nın 934 m ile 850 m kotları arasındaki düşüden yararlanarak enerji üretiminin amaçlandığı planlamada; 930 m dere yatağı kotunda inşa edilecek regülatör ile alınacak sular, m lik iletim tüneli ve m lik iletim kanalından oluşan iletim hattı ile yükleme havuzuna alındıktan sonra 210 m uzunluğundaki cebri boru ile kuyruk suyu kotu 850 m olan santrale düşürülecektir. Brüt düşü m dir. 89

95 Regülatör Tagar Çayı üzerinde ve 930 m dere yatağı kotunda inşa edilecektir. Tagar regülatör yerinde Alt Miyosen yaşlı Başpınar Formasyonunun kireçtaşları yüzeylenmektedir. Alt Miyosen yaşlı Başpınar Formasyonunun kireçtaşları duraylı ve masif görünümlüdür. Her iki yamaçta da yüzeylenen birim üzerinde, yer yer yaklaşık 0,30 m kalınlığında ayrışmış kısımlar mevcuttur. Alüvyon sondaj verilerine göre 10 m civarındadır. Yamaçlardan dere yatağına düşmüş bloklar görülmektedir. Sondajlarda da bunlar kesilmiştir. Çakıl geçidi ve su alma yapısı sağ sahil de projelendirilecektir. Hakim birim, proje alanı ve çevresinde kireçtaşı ve yamaç molozlarıdır. Enerji yapı yerlerinde, genelde birim kireçtaşıdır. Düşük-orta dayanımlı, orta ayrışmış, orta-seyrek eklemli, eklemler kapalı-dar şeklinde kendini gösterir. Sarımsı gri, gri renklidirler. Masif duraylı yapıları sebebiyle dik keskin yamaçlar oluştururlar. Regülatör yeri Tagar çayı üzerinde olup, bu alanda Alt Miyosen yaşlı Başpınar Formasyonunun kireçtaşları yüzeylenmektedir. Kireçtaşı; sarımsı gri, grimsi sarı renkli olup yer yer de yeşilimsi gri renklerde de gözlenirler. Tagar Çayı vadisinde ve civarında birimin taban seviyelerini oluşturan ve konglomera ve kumtaşları pek gözükmemesine karşın, inceleme alanında yer yer yüzeylenmektedir. Kireçtaşları az, yer yer orta derecede ayrışmış, düşük-orta derecede dayanımlı, seyrek-orta eklemli, yer yer parçalı kırıklıdır. Kırıklı ve çatlaklı yapı sunan kireçtaşları, genellikle orta-az ayrışmış, orta derecede dayanımlı, orta-seyrek eklemli 1 m.de 2 adet, eklemler genelde dolgusuz, eklem yüzeyleri az pürüzlü-pürüzlüdür. Yer yer eklem yüzeyleri iyi gelişmiş olup, yer yer de kırıklı ve çatlaklı yapıdadırlar. Eklem açıklığı çok dardır 6-2 mm.dir. Makroskopik olarak, yer yer taneli yapı izlenmektedir Regülatör yeri için toplam 3 adet araştırma sondajı açılmıştır. Bunlar RSK-1, RSK- 2, ve RSK-3 olarak adlandırılmıştır. Tagar regülatör yerindeki yaklaşık kalınlığı 10 m civarında olan alüvyon; beyaz, grimsi sarımsı boz renkli, kötü boylanmalı, yer yer yıkanmış, polijenik kökenli, kumlu killi bloklu çakıl özelliğindedir. Hacimce % 40 ince malzeme (kum), % 60 iri malzeme (% 40 çakıl, % 20 blok) komposizyonundan oluşmakta olan alüvyonun çakılları yuvarlak, yarı yuvarlak, blokları ise yarı yuvarlak ve küttür. Maksimim 6 cm, ortalama 3 cm boyutlu yarı yuvarlak, yuvarlak özellikte çakıl içermekte olan alüvyonda, maksimum blok boyutu 0,5-1 m, ortalama blok boyutu ise 30 cm civarındadır. Yapılan arazi gözlemlerinden elde edilen sonuçlara göre Tagar Regülatör yerinde, sağ sahihde 3,00-4,00 m, sol sahilde 2,00-3,00 m arasında değişen sıyırma kazısı yapılacağı düşünülmektedir. Bu kazılardan sonra, regülatör yapısının altere olmamış özellikteki kireçtaşları üzerine inşaası öngörülmektedir. Tünel aynasında yapılacak kazıda ise, üst kotlardaki yamaç molozu ve ayrışmış kısım temizlenecektir. Bu yaklaşık 4,00-8,00 kalınlığında yamaç molozu ve kireçtaşların ayrışmış kısmı sıyırma kazısı ile alınmalıdır. Regülatör yeri, ve tüneli giriş ağzı kesimlerindeki kazılarda, kazı klasının % 20 küskü ve % 50 yumuşak kaya % 30 sert kaya şeklinde olacağı öngörülmektedir. BST ve sızma deneyi sonuçlarına göre regülatör yeri; 90

96 0,00-12,00 m arası çok geçirimli, 12,00-16,00 m arası geçirimli, 16,00-20,00 m arası az geçirimli ve 20 m den sonra geçirimsizdir. Bent yeri, proje alanının en dar yerlerden biridir. Duraylılık açısından yamaç molozlarının kaldırılması gerekmektedir. Alüvyonu proje alanında yamaç molozu, her ikisinide dik topografya ile kireçtaşları çevreler. Kireçtaşların yüzeylediği bu yerlerdeki verilerden ve özellikle regülatör yerindeki sondajlardan günlük YASS seviyesi ölçümleri yapılmış; Mayıs 2013 itibarıyla YASS'nin nehri beslediği ortaya çıkmıştır. Yine proje alanı civarında bulunan, sol sahildeki yan derenin akması, sağ sahildeki derelerinde ıslak ve sulu olması bu olayı kanıtlar şekildedir. Regülatör yerindeki kireçtaşların sondajlardan elde edilen basınç dayanımları düşük-orta olarak bulunmuştur. Ancak oldukça duraylı ve masif yapı niteliği taşırlar. Dolayısı ile regülatör yerinde duraylılık yönünden sorun yoktur. Bent yerinde anakaya konumunda kireçtaşları her iki yamaçta yamaç molozlarının altında çıkmıştır. Kireçtaşların mostra veren eklemlerinin yönelimleri vadiye paralel veya verevine olarak gelişmiştir. Alterasyon zonu kireçtaşlarında 1-2 m'yi geçmez. Yamaç molozu kalınlığı ortalama olarak yer yer fazladır. Regülatör yerinde mostra veren kireçtaşlarında duraylılık sorunu beklenmemektedir. Regülatör yerindeki sondaj kuyularından RSK-1 kuyusu, sol sahilde, asvalt karayoluna yakın nehir kenarında açılmıştır. Bu kuyuda ilk 4,00 m yamaç molozu malzemesini takiben 4,00-16,00 m arası kireçtaşları geçilmiştir. Üst kotta yol yarmasında anakaya görünmektedir. YASS seviyesi son ölçümde 4,00 m dır. Bu kuyuda üst kesimdeki az kalınlıklı bitkisel topraktır. Birim genelde kahverenkli, bitki köklü, CH karakterli, az plastisitelidir. Genelde anakayanın ayrışma ve kırıklanmış ürünü olan yamaç molozu şeklinde sıkıştırılmış dolgu niteliğindedir. Birim orta çakıllı siltli kil, siltli, kumlu bloklu çakıl özelliğindedir. Birimin tünel girişinde fazla kalın olmadığı kanısındayız. Bu kısım kazılarak kaldırılacaktır. Bu kuyudan alınan karat numunelerine göre, yapılan tek eksenli basınç deneyi 201,6 ile 270,2 kgf/cm 2 arasında bulunmuştur. Regülatör yerindeki sondaj kuyularından RSK-2 kuyusu, sol sahile yakın kısımda nehir kenarında açılmıştır. İlk 10,00 m alüvyon malzemesini takiben 10,00-20,00 m arası kireçtaşları geçilmiştir. Sondaj ilermesinde kuyu göçmesini/teressubat dolmasını engellemek için, alüvyonda muhafaza borusu kullanarak ilerleme yapılmıştır. Bu durum bütün alüvyon ve duraysız zeminlerde kullanılan durumdur. Sondaj suyu diğer regülatör kuyularında olduğu gibi, kuyu ağzından, hafif sarımsı ve temiz olarak gelmektedir. Nehir içinde yapıldığından YASS seviyesi 0,00 dır. Bu kuyuda alüvyon, sarımsı gri renkli, iri taneli, köşeli, yıkanmış, kötü derecelenmen, bloklu, polijenik, orta çakıllı, yarı yuvarlak olarak bulunmaktadır. Yer yer ince malzeme oranı fazlalaşabilmektedir. Zemin sınıflamasına göre GC-GM olarak bulunmuştur. 1,00-3,00 m alüvyon arasında kum oranı fazladır. Alüvyon genel olarak bakıldığında bileşim, % 30 kum+silt+kil, % 40 çakıl % 30 blok olarak görülmektedir. Çakıl ve bloklar yuvarlak yarıyuvarlak, yarı köşeli yer yer küttür. Kuyunun 10,00 ile 20,00 m arası 10 m lik kireçtaşı birimi kesilmiştir. Kireçtaşı biriminin 12,00-14,40 m ler arası çok parçalı kırıklı, sık eklemli, altere olduğu görülmüştür. 18,00-20,00 m arasında ise kireçtaşı, iyi kaya niteliğindeki az-orta ayrışmış, düşük-orta dayanımlı % 80 RQD'li, yüksek karot yüzdeli kısımdır. Yine de RQD yönünden iyi-orta kaya niteliğindeki, sağlam, masif, orta-seyrek eklemli kısım yer 91

97 almaktadır. Bu kuyudan alınan karot numunelerine göre, yapılan tek eksenli basınç deneyi 189,0 ile 288,4 kgf/cm 2 arasında bulunmuştur. Regülatör yerindeki sondaj kuyularından RSK-3 kuyusu, sağ sahilde yol kenarında açılmıştır. Bu kuyuda da 0,00 ile 12,00 m ler arası yamaç molozu, 12,00-20,00 m arası kireçtaşları geçilmiştir. Sondaj suyu kuyu ağzından, ilk metreler sarımsı koyu, kireçtaşlarmda ise açık renkli hafifçe temiz olarak gelmektedir. Daha sonra su kaçmıştır. YASS seviyesi 10,00 dır. Üst kesimdeki 10 cm az kalınlıklı bitkisel toprak, genelde kahverenkli, bitki köklü, CH karakterli, az plastisitelidir. Yamaç molozu birimi ise genelde anakayanın ayrışma ve kırıklanmış ürünü olan birikinti şeklinde sıkıştırılmış dolgu niteliğindedir. Birim orta çakıllı siltli kil, siltli, kumlu bloklu çakıl özelliğindedir. Bu kısımda düşünülen santral yeri kazısı kotu zaten buranın kazılarak alınmasını gerektirmektedir. Altta sağlam masif kireçtaşları bulunmaktadır. 12,00-20,00 m arası kesilen birim kireçtaşlarıdir. Sondaj suyu kuyu ağzından, ilk metrelerden sonra kaçmıştır. Kireçtaşı biriminin m ler arası oldukça çok parçalı kırıklı, sık eklemli, altere şeklindedir. Bu zondaki kireçtaşı orta, yer yer zayıf kaya niteliğindeki orta ayrışmış, düşük-orta dayanımlı düşük RQD niteliktedir. Fakat 16,00-20,00 metreler arası daha sağlam yapıda % 100 RQD'li, yüksek karot yüzdeli kısım mevcuttur. RQD yönünden iyi kaya niteliğindeki birim, masif, sarımsı gri renkli, orta-az ayrışmış, düşük-orta dayanımlı, orta-sık verev eklemli, eklemler pürüzlü şeklinde kendini gösterir. Kireçtaşı birimin taneli yapı görünümü ve volkanit üyesi rahat görülür. Yer yerde breşimsi doku göze çarpar. Bu kuyudan alınan karot numunelerine göre, yapılan tek eksenli basınç deneyi 149,3 ila 211,4 kgf/cm 2 arasında çıkmıştır. Yukarıdaki bilgiler doğrultusunda regülatör yerinde alüvyon+kireçtaşı birimi ile yamaçlarda yamaç molozu yeralmaktadır. Alüvyon geçirimli olmasına karşın, duraylılık yönünden tatmin edicidir. Genelde heterojen karakterli, kumlu killi çakıllı ve hatta bloklu oluşu sıkılık ve taşıma gücü yönünden alüvyonda istenen bir durumdur. Geçirimlilik yönünden gerekli iyileştirme yapıldıktan sonra, regülatör yüksekliği fazla olmamak kaydıyla, duraylı olarak alüvyon üstüne oturtulabilir. Yamaç molozuda SPT verilere göre orta sıkı karekterindedir. İletim Hattı Toplam uzunluğu m.dir. Tagar Çayı nın sağ sahilinde yer almakta olup, m iletim tüneli ve m uzunluğunda iletim kanalından oluşur. İletim Tüneli İletim tüneli güzergahının tamamı, Alt Miyosen yaşlı, Başpınar Formasyonuna ait kireçtaşı birimi içinden geçecektir. Tagar çayı sağ sahilinde yapılacak olan çökeltim havuzundan sonra uzunluğu fazla olmayan bir iletim kanalı ile direk tünele geçilecektir. Tünel aynasında yamaç molozu bulunmaktadır. Yamaç molozu alındıktan sonra ana kaya nitelikli kireçtaşlan tünel açımı başlanacaktır. Tünel giriş-çıkış ağzında, tünel aynalarında, bu altere ve kalınlıklı yamaç molozu birikimleri sıyırma kazısı ile alınmalıdır. Böylece masif sağlam iyi-orta kaya nitelikli kireçtaşlan üzerinde aynalar açılmalıdır. Tüm tünel güzergahında, genel hakim birim kireçtaşı olarak gözükmektadir. Ancak, tünel ilerlemelerinde, Başpınar formasyonunun diğer üyeleri ile karşılaşılaşılabileceği jeolojik 92

98 veriler bize göstermektedir. Hakim birim kireçtaşıdır. Tünel güzergahında, orta, iç kesimlerde orta dayanımlı, az ayrışmış kireçtaşı birimi, orta-seyrek eklemli, eklemler kapalı-dar, pürüzlü, yer yer parçalı kırıklı bu birim kesilecektir. Birim yeşimsi gri, gri renklidirler. Sağlam duraylı yapıları sebebiyle Urartu İnleri günümüze kadar sağlam olarak kalmıştır. Ancak yinede eldeki jeoteknik bilgilere göre, kumtaşı ve volkanit üyelere tünel açımı sırasında karşılaşılabilir olduğunu göstermektedir. Bunun yanında diğer volkanitler ve volkanosedimanlarlada karşılaşılabileceği unutulmamalıdır. Genelde geçilecek birim olan kireçtaşı; sarımsı gri, grimsi sarı renkli olup yer yer de yeşilimsi gri renkler de gözlenirler. Bu alandaki ve civarında birimin taban seviyelerini oluşturan konglomera ve kumtaşları ve volkanitler yer yer görülmektedir. Kireçtaşları az, yer yer orta derecede ayrışmış, orta, derinlere doğru orta derecede dayanımlı, seyrek-orta eklemli, yer yer parçalı kırıklıdır. Kırıklı ve çatlaklı yapı sunan kireçtaşları, genellikle orta ayrışmış, orta derecede dayanımlı, orta-seyrek eklemli 1 m.de 2 adet, eklemler genelde dolgusuz, eklem yüzeyleri az pürüzlü-pürüzlüdür. Yer yer eklem yüzeyleri iyi gelişmiş olup, yer yer de kırıklı ve çatlaklı yapıdadırlar. Eklem açıklığı çok dardır. 6-2 mm dir. Makroskopik olarak, taneli yapı izlenmekte, bölgede ara tabakalı kumtaşları rahat görülebilmektedirler. Tünel güzergahınının, üst topografyası çok sarp ve ulaşımının mümkün olmadığı için, tünel ağzı bölgelerinde, en iyi koşul aranarak bulunan yerlerde sondaj açımı gerçekleşmiştir (TSK-1). Tünel güzergahı üzerinde yan dere bulunmadığında yaklaşım tüneli düşünülmemiştir. Sondaj ve gözlemsel etütlere göre tünel aynasında yapılacak kazıda ise, üst kutlardaki ayrışmış kısım ve birikmiş yamaç molozu kısımlar temizlenecektir. 0,20-1,00 kalınlığında kireçtaşların ayrışmış kısmı da sıyırma kazısı ile alınacaktır. Tüneli giriş-çıkış ve ayna kesimlerindeki kazılarda, kazı klasının % 30 küskü, % 50 yumuşak kaya ve % 20 sert kaya şeklinde olacağı öngörülmektedir. Tünel aynalarında gerekli önlemler alındıktan sonra duraylılık açısından herhangi bir proplem arz etmeyen yamaçlarda 1Y / 3-4D şevlendirme yapılabilir. Kireçtaşların yüzeylediği bu alanlarda yer yer küçük kaynak boşalımları gözlemlenmiştir. Mevsimsel olarak etkileri olan bu suya, tünel açımı sırasında karşılaşılabileceği unutulmamalıdır. Kireçtaşların akifer özelliği bulunmaktadır. Diğer BST deneylerinde olduğu gibi birim geçirimli, derinde ve aşırı killi alanlarda geçirimsiz karakterlidir. Fakat bu birimde de ve diğer volkanit birimlerinde olduğu gibi su genelde kırık ve çatlakların, erime boşlukların içinde hareket ederek ikincil geçirimliliği oluştururlar. Eklem sıklığının fazla olması ve diğer süreksizler, suyun hareketini yönlendirirler. Sondajlardan alınan karot numune üzerinde yapılan deneylerde elde edilen basınç dayanımları genelde düşük bazen orta olarak çıkmıştır. Ancak duraylılık yönünden herhangi bir problem gözükmemektedir. Karot yüzleri ve RQD bunu kanıtlar sonuçlardır. Kireçtaşlarında majör eklemler genelde verev veya düşeye yakın ve bunları kesen yataya yakın minör eklem takımları içerirler. Her iki yamaçta mostra verir. Kireçtaşların mostra veren eklemlerinin yönelimleri vadiye paralel veya verevine olarak gelişmiştir. Alterasyon zonu kireçtaşında 1-2 m.'yi geçmez. Yamaç molozu ise ortalama olarak oldukça azdır. 93

99 Tünel güzergahındaki kireçtaşlarında duraylılık sorunu beklenmemektedir. Tünel güzergahı çok sarp ve dik konumundan dolayı istenilen miktarda araştırma sondajı yapılamamış, tünel giriş ağızında bir adet sondaj yapılabilmiştir. İletim Kanalı İletim kanalının toplam uzunluğu m dir. İletim hattı boyunca güzergahın ana kayasını kumlu kireçtaşı-kumtaşı birimleri oluşturur. Kanal güzergahında arazide yapılan gözlemlere topoğrafik ve jeolojik şartlar kanal inşası için uygundur. Yamaç eğimlerinin az olduğu kısımlarda temel kaya üzerinde yamaç molozu mevcuttur. Yamaç eğimlerinin fazlalaştığı kısımlarda yağış ve eğime bağlı aşınmalar nedeniyle temel kaya üzerindeki yamaç molozu malzeme kalınlığında azalma izlenecek ve güzergahın bu kesimlerinde kanal tabanı büyük oranda temel kaya üzerine oturacaktır. Tüm kanal güzergahı boyunca vadi yamaçlarında duraylılıkla ilgili önem arz edecek boyutta problem izlenmeyecektir. Yamaç molozu birikimleri, kanal yaklaşım yolu ve kanal yapımı esnasında tamamen kaldırılmalıdır. Kanal güzergahı boyunca yapılacak kazıda %10 oranında sert kaya, %60 oranında yumuşak kaya, %30 oranında küskülük kazısı beklenmelidir. Yamaç molozu içerisinde yapılacak kazılarda 1 yatay / 1 düşey, temel kaya içerisinde yapılacak kazılarda ağırlıklı olarak 1 yatay / 3 düşey şev uygulaması yamaç duraylılığı açısından genelde yeterli olacaktır. Topografya, jeolojik yapı ve işletme koşulları dikkate alındığında kanal tipinin box tipi olarak projelendirilmesi gerekecektir. Yamaç molozlarının nispeten kalın ve yayılımının biraz fazla olduğu kesimlerde kazı sonrası ufak boyutta bazı tali akıntıların gelişme olasılığı da vardır. Şev eğimi hususunun kat i proje aşamasında yapılacak şev stabilite analizleri ile belirlenmesi uygun olacaktır. İlerideki aşamalarda kanal güzergahı üzerinde çalışmalar detaylandırılarak kanal platformunun temel kaya üzerine oturmayacak alanları, açım sonrası kanal güzergahında potansiyel tehdit oluşturabilecek alanlar, kanal inşası için uygun olmayan kesimler ve alınması gerekli önlemlerin belirlenmesi gerekecektir. Yükleme Havuzu ve Cebri Boru Güzergahı Yükleme havuzu ve Cebri Boru yamacında, Alt Miyosen yaşlı, Başpınar Formasyonuna ait kireçtaşı birimi yüzeylenmektedir. Yapılacak olan yükleme havuzunun ve sonrasında cebri borunun oturtulacağı yer kireçtaşları olacaktır. Burda alterasyon kalınlığı, proje alınındaki diğer yerlere göre daha azdır. Yinede duraylılık yönünden gerekli sıyırma kazısı sonrası hiç bir sorun teşkil etmecektir. Cebri boru, Böğürtlenli dereni Tagar çayı ile birleştiği yerdeki sırtta yer almaktadır. Bu alanda çıplak ana kaya kireçtaşları rahat görülmektedir. Alt Miyosen yaşlı Başpınar Formasyonunun kireçtaşları sert, masif görünümlüdür. Bu alanda yüzeylenen birim üzerinde yer yer yaklaşık 1-3 m kalınlığında ayrışmış kısım vardır. Bu ayrışmış kısımlar yer yer yüzelsel ince taneli siltli kum şeklinde kendini göstermektedir. Bu altere taneli yapı sıyırma kazısı ile alınmalıdır. Böylece masif sağlam iyi-orta kaya nitelikli kireçtaşları üzerinde enerji yapıları oturtulacaktır. 94

100 Yükleme havuzu yerinde YSK-1 nolu sondaj kuyuları açılmıştır. Yükleme havuzu alanında açılan sondaj, yakın çevredeki diğer enerji yapılarınada ışık tutar. Bu alanda genel hakim birim hem sondajlarda, hemde arazi gözlemlerinde kireçtaşı olarak gözükmektadir. Yer yer bu alan dışında orta-zayıf kaliteli volkanitlerede rastlansa, mühendislik yapısının geçeceği yer bu alanlar dışındadır. Kireçtaşları bu alanda, orta dayanımlı, derinlere inildikçe dayanımında artış göstermektedir. Orta, yer yer fazla ayrışmış kireçtaşı birimi, orta-sık eklemli, eklemler kapalı-dar, pürüzlü, yer yer parçalı kırıklıdır. Birim sarımsı gri, yeşilimsi sarı renklidirler. Cebri boru güzergahınının, üst topografyası çok sarp ve ulaşımının mümkün olmadığı için sadece stabilize yoldan da faydalanarak en yakın yerde sondaj yapılmıştır. Yer yer kayaç aralarındaki ayrışmış kısımlar temizlendiği takdirde duraylılık sorunu çıkmayacağı görülmektedir. Hem yükleme havuzu hemde cebri boru yamacındaki kireçtaşı birimi aynı karakterde olduklarından aşağıda tek olarak anlatılmıştır. Kireçtaşı; açık gri, grimsi sarı renkli olup yer yer de yeşilimsi gri renkler de gözlenirler. Bu alan civarında birimin taban seviyelerini oluşturan ve kumtaşları ve volkanitler görülmektedir. Kireçtaşların üzerinde de yer yer düzgün tabakalanma gösteren kumtaşı ve şeyller çok az kalınlıklı görülmektedir. Kireçtaşları az-orta derecede ayrışmış, düşük-orta derecede dayanımlı, sık-seyrek-orta eklemli, yer yer parçalı kırıklıdır. Ayrışma ve majör eklem yerlerinde bu değerler aşağıya inmektedir. Kırıklı ve çatlaklı yapı sunan kireçtaşları, genellikle orta-yer yer fazla ayrışmış, düşük-orta derecede dayanımlı, orta-sık eklemli, eklemler genelde dolgusuz, yer yer kil dolgulu, eklem yüzeyleri az pürüzlüpürüzlü olarak görülmektedir. Yer yer eklem yüzeyleri iyi gelişmiş olup, yer yer de çok kırıklı ve çatlaklı yapıdadırlar. Eklem açıklığı çok genelde dardır. Sondaj ve gözlemsel etütlere göre burda yapılacak kazılarda ise, üst kotlardaki ayrışmış kısım ile birikmiş yamaç molozu birikintileri temizlenecektir. Bu yaklaşık 1,00-2,00 kalınlığında kireçtaşların ayrışmış kısmı sıyırma kazısı ile alınacaktır. Bu alanda kazılarda, kazı klasının % 30 küskü, % 40 yumuşak kaya ve % 30 sert kaya şeklinde olacağı öngörülmektedir. Ayrışmış ve duraysız kısımlarda gerekli önlemler alındıktan sonra duraylılık açısından herhangi bir proplem arz etmeyen yamaçlarda 1Y / 3-4D şevlendirme yapılabilir. Yükleme havuzu sondajlarında 2 m den sonraki kısımlardan alınan karot numune üzerinde yapılan deneylerde elde edilen basınç dayanımları düşük-orta dayanım gösterirler. Ancak duraylı ve kararlı yapıları ile sert topografyalar oluşturmuşlardır. Kireçtaşlarında majör eklemler genelde verev veya düşeye yakın ve bunları kesen yataya yakın minör eklem takımları içerirler. Kireçtaşların mostra veren eklemlerinin yönelimleri vadiye paralel veya verevine olarak gelişmiştir. Alterasyon zonu bu bölgede kireçtaşlarında 1-3 m civarındadır. Yamaç molozu ise ortalama olarak 1-2 m civarındadır. Bu olumsuz etmenlerin yükleme havuzu yerindeki etkileri azdır. Yinede sıyırma kazısı ile alınmalı ve sağlam kireçtaşları oturtulmalıdır. Bunlardan sonra duraylılık sorunu beklenmemektedir. Açılan sondajlarda ilk metreler, siltli kum karekterli, tamamen köşeli-küt, heterojen birimde ve karot yüzdesi düşük özelliktedir. Buna karşın cebri boru yamacında kafa şeklinde çıkıntılar veren anakaya niteliğinde kireçtaşları göze çarpmaktadır. Ayrışmış birim bu dışarı çıkmış orta yüksek dayanımlı kafaların arasındaki çukurluklarda toplanmışlardır. 95

101 Yükleme havuzu yerindeki sondaj kuyularından YSK-1 kuyusu ve cebri boru yamacındaki CSK-1, kireçtaşı üzerinde açılmıştır. Her iki kuyuda aynı özelliklere sahiptir. Bu kuyularad çok az bulunan altere kısım köşeli teneli kum niteliğindir. Sondaj yeri, aşağı kottaki santral yerinde bulunan stabilize yolun, yukarı tepelere çıktığı, bu yolun yükleme havuzu kotunda açılmıştır. Yol şu an kullanılmamaktadır. Bu kuyuda 0,00 ile 0,50 m ler arası aşırı ayrışmış siltli çakıl niteliğindeki birim geçilmiştir. Aynı zamanda bu stabilize yol içinde sıkılaştırılmış ve dolgu malzemesi olarak kullanıldığı görülmüştür. Birim orta çakıllı siltli kum özelliğindedir. Birim inşaa aşamasında kazılarak kaldırılacaktır. 0,50-16,00 m arası kireçtaşları geçilmiştir. Sondaj suyu kuyu ağzından gelmemektedir. Yapılan son ölçümlere göre YASS seviyesi kuyuda gözükmemektedir. Kireçtaşı biriminin 0,50-4,00 m ler arası oldukça çok parçalı kırıklı, sık eklemli, pürüzlüdür. Bu zonda RQD düşüktür. Düşük-orta dayanımlı, fazla-orta ayrışmış, çok parçalı kırıklı zayıf-orta kaya arasındadır metreler arasındaki kireçtaşı, iyi kaya niteliğindeki az-orta ayrışmış, düşük-orta dayanımlı % RQD'li, % 100 karot yüzdeli kısımdır. RQD yönünden iyi kaya niteliğindeki, masif, yeşilimsi gri renkli, taze-az ayrışmış, orta dayanımlı, seyrek verev eklemli, eklemler pürüzlü ve oksidasyon izli kısım yer almaktadır. YSK-1 kuyusundan alınan karot numunelerine göre, yapılan tek eksenli basınç deneyi 196,0 ile 222,6 kgf/cm 2 arasında bulunmuştur. Santral Yeri Tagar çayı sağ sahilinde yapılacak olan santral yerinde Başpmar Formasyonuna ait kireçtaşları ile bunların üstünde yamaç molozu ve yol dolgu malzemesi bulunmaktadır. Santral yeri sağlam yapıdaki kireçtaşı üzerine oturtulmalıdır. Bu alanda üstte topografya eğimine göre kalınlığı değişen ayrışmış kısımlar, en yakın kaynak kayadan oluşmuş siltli kumlu killi çakıllı yamaç molozu malzemesi ve yol dolgusu bu alanda sıkı olarak depolanmışlardır. Bu kısımlar temizlenerek santral alt kotununda bulunduğu yerde kireçtaşı birimi üzerine oturması gerekmektedir. Santral yeri sondajlarında toplam 2 adet sondaj kuyusu açılarak jeolojik ve jeoteknik araştırmalar yapılmıştır. Bu sondajlar SSK-1 ve SSK-2 olarak isimlendirilmiştir. Santral yeri Böğürtlenli derenin Tagar çayı ile birleştiği yerdedir. Çemişgezeğin yaklaşık 2 km güneyinde yeralmaktadır. Bu alanda topografya dik olarak gelip, keban baraj gölüne geçiş gösterir. Yer yer bahçelik olan yerler mevcuttur. Santral yerine Çemişgezek ilçesinden 2 km sonra asfalt yolla ulaşılmaktadır. Santral yerinin kullanılan yol içinde olması ve çevre alanlarında bahçelik olması kuyu yerleri açısından elden geldiğince uygun mesafelere alınmış, halk tepkisinden dolayı elden geldiğince mümkün olabilecek yerlerde kısa sürede bitirilmeye çalışılmıştır. Alt Miyosen yaşlı Başpınar Formasyonunun kireçtaşları sert, masif görünümlüdür. Çevrede yüzeylenen birim üzerinde yer yer yaklaşık 1-5 m kalınlığında ayrışmış kısım vardır. Bu ayrışmış kısımlar yer yer yüzeysel moloz şeklinde kendini göstermektedir. Sondajlarda da bu kalınlık konumuna göre 4-5 m arasındadır. Santral kazısında bu altere ve yamaç molozu birikimleri sıyırma kazısı ile alınacaktır. Böylece masif sağlam iyi-orta kaya nitelikli kireçtaşları üzerinde yapılacaktır. Bu alanda genel hakim birim kireçtaşı olarak gözükmektadir. Ancak, kuyruksuyu düşünülen yapı yerlerinde alüvyonda bulunmaktadır. Yinede hakim birim kireçtaşıdır. Düşük-orta dayanımlı, az-orta ayrışmış 96

102 kireçtaşı birimi, orta-seyrek eklemli, eklemler kapalı-dar, pürüzlü, yer yer parçalı kırıklı bu birim kesilecektir. Birim sarımsı gri, gri renklidirler. Sağlam duraylı yapıları sebebiyle kaya malzemesi olarak kullanılmaktadırlar. Genelde oturtulacak birim olan kireçtaşı; açık gri, grimsi sarı renkli olup yer yer de yeşilimsi gri renkler de gözlenirler. Bu alandaki ve civarında birimin taban seviyelerini oluşturan ve konglomera ve kumtaşları görülmemektedir. Kireçtaşları az, yer yer orta derecede ayrışmış, düşük-orta derecede dayanımlı, seyrek-orta eklemli, yer yer parçalı kırıklıdır. Proje alanı çevresinde volkanitlerde görülen silişleşmeler, kaolinleşmeler, limonitleşmeler ve piritleşmeler genel olarak bir hidrotermal ayrışmanın etkisini göstermektedir. Kırıklı ve çatlaklı yapı sunan kireçtaşları, genellikle orta-az ayrışmış, orta derecede dayanımlı, orta-seyrek eklemli 1 m.de 2 adet, eklemler genelde dolgusuz, eklem yüzeyleri az pürüzlü-pürüzlüdür. Yer yer eklem yüzeyleri iyi gelişmiş olup, yer yer de kırıklı ve çatlaklı yapıdadırlar. Eklem açıklığı çok dardır. 6-2 mm. RQD si orta olmasına karşın oldukça orta dayanımlı, iyi kaya özelliğindedir. Karot yüzdesinin yüksek olması, buna nazaran RQD sinin orta (% 70 civan) olması eklemli oluşundandır. Bu kuyudan alınan karot numunelerine göre, yapılan tek eksenli basınç deneyi 232,4 ile 302,5 kgf/cm2 olarak bulunmuştur. Santral yeri sondajlarını ele alırsak, bu alanda 2 adet sondaj kuyusu açılmıştır. Bu sondajlardan SSK-1, santral yerinden geçen yolun, yan yol ile yükleme havuzuna çıkan yol birleşim alanında açılmıştır. Bu alanda kalın bir dolgu malzemesi ve ayrışmış çok parçalı kırıklı kireçtaşı ve volkanitlerden oluşan, yol yapımı içinde kullanılan birim 0-4 m arasında kesilmiştir. Bu kuyuda kesilşen 0,00 ile 4,00 m ler arası siltli kumlu çakıl malzeme özellkli bir birimdir. Üst kesimdeki 10 cm az kalınlıktı bitkisel toprak, genelde kahverenkli, bitki köklü, CH karakterli, az plastisitelidir. Dolgu birimi ise genelde anakayanın ayrışma ve kırıklanmış ürünü olan yamaç molozu şeklinde sıkıştırılmış dolgu niteliğindedir. Birim orta çakıllı siltli kil, siltli, kumlu bloklu çakıl özelliğindedir. Bu kısımda düşünülen santral yeri kazısı kotu zaten buranın kazılarak alınmasını gerektirmektedir. Altta sağlam masif kireçtaşları bulunmaktadır. 4,00-16,00 m arası kesilen birim kireçtaşlarıdir. Sondaj suyu kuyu ağzından, ilk 3-4 metreden sonra kaçmıştır. Bu kuyuda YASS seviyesi 5,00 m dır. Kireçtaşı biriminin 4-10 m ler arası oldukça çok parçalı kırıklı, sık eklemli, altere şeklindedir. Bu zondaki kireçtaşı orta, yer yer zayıf kaya niteliğindeki orta ayrışmış, düşük-orta dayanımlı RQD si olmayan niteliktedir. Fakat 10,00-16,00 metreler arası bir miktar daha sağlam yapıda % RQD'li, yüksek karot yüzdeli kısım mevcuttur. RQD yönünden iyi-orta kaya niteliğindeki birim, masif, sarımsı gri renkli, orta-az ayrışmış, düşük-orta dayanımlı, orta-sık verev eklemli, eklemler pürüzlü şeklinde kendini gösterir. Santral yeri kuyularından alınan karot numunelerine göre, yapılan tek eksenli basınç deneyi 232,4 ile 302,5 kgf/cm 2 olarak bulunmuştur. Santral yerindeki SSK-2 sondaj kuyusu, yol kenarı ile yamaç sınırında açılmıştır. Yamaçlarda anakaya kireçtaşları ile üzerinde bulunan yamaç molozu birimi yer almaktadır. Sondajda ise 0-5 metreler arası bu dolgu malzemesi şeklindeki birim kesildikten sonra 5-14 m ler arası hakim birim kireçtaşı kesilmiştir. Bu kuyuda 0,00 ile 5,00 m ler arası siltli kumlu çakıl olan dolgu malzemesi kesilmiştir. Üst kesimdeki az kalınlıktı bitkisel toprak, kahverenkli, bitki köklü, CH karakterli, az plastisitelidir. Bu sıkı dolgu malzemesi anakayanın ayrışma ve kırıklanmış ürünü olan yamaç molozu şeklinde sıkıştırılmış dolgu niteliğindedir. Birim orta çakıllı siltli kil, siltli, kumlu bloklu 97

103 çakıl özelliğindedir. Santral kotuda alt kotlarda olduğundan bu kısım kazılarak alınacaktır. Söz konusu projedeki ünitelerin jeolojik kesitleri Ek-2/F de verilmiştir. IV Kitle Hareketleri (Heyelan/Moloz Akması), Duyarlılık Analizi, Heyelan Risk Haritası, Heyelan Yağış İlişkisi Mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından hazırlanan Türkiye'de Afetlerin Mekansal ve İstatistiksel Dağılımı Afet Bilgileri Envanterine göre, ülkemizde afete maruz kalan iller ele alındığında, Tunceli, olay bazında afetten en çok etkilenen iller arasında 5. sırada yer almaktadır. (Erzurum, Trabzon, Bingöl, Rize, Tunceli) Tunceli ilinde deprem afeti ile beraber 1958 yılından günümüze rapor edilen heyelan, kaya düşmesi, çığ, yangın ve su baskını olmak üzere birçok doğal afet meydana gelmiştir. Doğal afetlerin etkilediği yerleşim yeri sayısına bakıldığında, yerleşim yerlerini en fazla heyelanın etkilediği görülmektedir. Bu sırayı çığ ve kaya düşmesi takip etmektedir. Doğal afetler içinde yarattığı olumsuz etkilerden dolayı önemli bir yer tutan heyelanlar, Tunceli nin tüm ilçelerinde etkilidir. Heyelanlar uygun jeolojik ve jeomorfolojik koşullar bir araya geldiğinde oluşan kütle hareketidir. Özellikle dik yamaç ve yükseltileri oluşturan kayaçların atmosferik şartlarda fiziksel ve kimyasal bozunmaları sonucu kayaçların üzerinde oluşan ayrışma zonları yüksek eğim ve yağmur suyunun etkisiyle kolayca kaya düşmelerine ve toprak kaymalarına sebep olmaktadır. MTA Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan heyelan envanterinde; Hozat ve Pertek ilçeleri ile Mazgirt ilçesinin doğusu yoğun heyelanlı bölgeler olarak gösterilmiştir. Tunceli Fırat Nehri nin ana kollarının birleşim yerinde olduğundan, yoğun akarsu vadi şebekesinin geliştiği iç ve Dış Toros rölyef gruplarının geçiş alanlarıdır. İlin güneyindeki Asker Dağının güney ve kuzey yamaçlarında gözlemlenen Orta Miyosen-Pliyosen- Ayrılmamış karasal kırıntılar ile Paleosen-Alt Miyosen-Kırıntılı ve Karbonatlar çoğunlukla aktif kayma alanları oluşturmaktadır. Daha kuzeyde ise Alt Orta Miyosen karasal kırıntılar ve Eosen-Kuvaterner-ayrılmamış volkanikler içerisinde Kırklar Dağı güney yamaçları ile Pülümür ve Peri Çayı vadi yamaçlarında büyük kayma alanları yoğun olarak gözlenir. Tunceli ili Çemişgezek ilçesi heyelan risk haritası Şekil 31 de ve Ek-2/G de verilmiştir. 98

104 Şekil 31. Heyelan Risk Haritası 99

105 Tagar Regülatörü ve HES projesinde kitle hareketlerinin önüne geçebilmek için, zemin güvenliği sağlanacaktır. Zemin güvenliği faaliyetleri; mevcut yolların iyileştirilmesi sırasında ve yapılacak ünitelerin inşaatları sırasında gerçekleştirilecektir. Yıl boyunca, söz konusu ünitelere ulaşım sağlanabilmektedir. Ancak yağışlı dönemlerde toprak kayma ve heyelan riski olabileceğinden dolayı ulaşım sağlanamaz hale gelebilecektir. Ulaşım güzergahının geçtiği bölgelerde bu olumsuz durumu engellemek amacıyla heyelan riski taşıyan bölgelerde taş duvar veya istinat duvarı örülmesi planlanmaktadır. En kötü hava şartlarında bile inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan trafik yoğunluğuna cevap verebilmek için, bilinen tüm inşaat mühendisliği teknikleri uygulanacak, istinat duvarları, drenaj kanalları, erozyon alanlarında asfalt ve taş blokaj uygulamaları gerektiği yerlerde yapılarak yollarda yoğun yağmurlarda bile işlerlik sağlanmaya çalışılacaktır. Periyodik bakım programı tüm inşaat süresince uygulanacaktır. Hizmet ömürlerini uzun tutmak için yeni yapılacak yolların gevşek zeminler yerine, sert kaya zeminlerde yapılmasına dikkat edilecektir. IV Proje Sınırları İçindeki Alan İçin Yamaç Stabilitesi, Yamaçlardaki Kayma Hareketlerini Gösteren Harita, Kayma Analizi (Hafriyat Atığı Olması Durumunda Da Uygulanmalıdır) Yamaç molozları, proje alanı ve civarındaki kayaçlara ait seviyelerin tektonik hareketler, yüzeysel ayrışma, ezilme ve dağılmalar sonucu yamaç ve eteklerde kil ile gevşek olarak tutturulmuş yarı köşeli iri çakıl, kum ve blokların oluşturduğu depozitlerdir. Vadi yamaç eğimlerinin fazla olması nedeniyle yamaçlardaki temel kaya oluşumları çoğu kez çıplak izlenir. Yağışın da etken olması nedeniyle yamaç örtü malzemeleri azdır ve izlenen kesimlerde çok ince kalınlıktadır. Yamaç eteklerinde kalınlıkları biraz fazladır. Güzergah boyunca belli bölgelerde ciddi kalınlıklarda yığışımlar yapmış olarak gözlenen molozlar ince malzeme içeriklidir. Proje kapsamında inşa edilecek ünitelerin oturacağı alanlarda ana kayanın üzerindeki bitkisel toprak, yamaç molozu ve vadi tabanındaki alüvyon tamamen sıyrılacak, ayrıca şistlerin çok ayrışmış, killeşmiş ve gevşek kısımları da sıyırma kazısında kaldırılacaktır. Buna bağlı olarak da proje alanında yamaç stabilitesi açısından bir problem beklenmemektedir. IV Depremsellik Ve Doğal Afet Potansiyeli Depremsellik Proje alanı (Mülga) Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın hazırladığı Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası na göre 2. Derece Deprem Bölgesi içerisinde yer almakta olup, Tunceli İli Deprem Haritası Şekil 32 de verilmiştir. Deprem araştırma kayıtlarına göre; odak merkezi proje alanı olacak sşekilde 100 km yarıçapındaki dairesel alan içerisinde, yılları arasında, magnitudu arasında değişen 156 adet deprem izlenmiş olup, icmali aşağıda verilmiştir. 100

106 4.0 M < M < M < M < ad (%83) 20 ad (%13) 5 ad (%3) 1 ad (%1) Söz konusu kaydedilmis bu depremler ağırlıklı olarak Doğu Anadolu ve Kuzey Anadolu ve Ovacık fay zonu ile ilişkilidir. Depremlerin odak merkezleri genellikle 5 km derinlikte olup proje alanını etkileyebilecek en yakın aktif fay bölgeye 25 km mesafededir. En son tarihinde merkez üssü Pülümür olan Merkez e 73 km mesafede olan 6,5 büyüklüğünde bir deprem olmuştur. Proje alanının bulunduğu bölgeyi gösterir Diri Fay Haritası Şekil 33 te verilmiştir. Söz konusu proje kapsamında yapılacak olan her türlü bina için; tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik ve tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Proje Alanı Şekil 32.Tunceli İli Deprem Haritası 101

107 Yaklaşık Proje Alanı Şekil 33. Proje Yeri Diri Fay Haritası 102

108 Tarih Tablo 25. Magnitudu 4.0 dan Büyük Depremlerin Kandilli Kayıtları Saat (GMT) Enlem Boylam Derinlik (km) Büyüklük : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

109 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

110 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

111 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

112 Şekil 34. Tunceli ve Çevresinde Meydana Gelen M 5,0 Olan Depremlerin Dağılımı ve Aktif Fay Hatları (2011) Doğal Afet Potansiyeli Heyelan ve Çığlar Geçmiş yıllarda Tunceli ili Merkez ilçe Atlantı Köyü nde 30, Suvat Köyünde 5, Yeşilkaya Köyü nde 27, Mazgirt İlçesi Akyünlü Köyü nde 8, Alhan Köyü nde 19, Anıtçınar Köyünde 15, Sarıkoç Köyü nde 4, Çemişgezek İlçesi Akören Köyü nde 12, Doğanlı Köyü nde 30, Toratlı Köyü nde 3, Nazımiye İlçesi Beytaşı Köyü nde 9, Dallıbahçe Köyü nde 13, Güzelpınar Köyü nde 22, Kapıbaşı Köyü nde 2, Yukarıdoluca Köyü nde 11, Hozat İlçesi Buzlupınar Köyü nde 19, Gözlek Köyü nde 11, Hamidiye- Köprübaşı Mahallesinde 10, Pertek İlçesi Karagüney Köyü nde 41, Koçpınar Köyü nde 8, Ulupınar Köyü nde 5, Yalınkaya Köyü nde 29, Pülümür İlçesi Cumhuriyet Mahallesi nde 72, Kırdım Köyü nde 3, Ovacık İlçesinde Kuşluca Köyü nde 1 aile heyelan afetine maruz kalmıştır. Bu aileler bulundukları yerleşim bölgelerinden başka yerlere nakil edilmiştir. Geçmiş yıllarda Merkez İlçeye bağlı, Karagöl Köyünde 36, Gözen Köyünde 16, Demirkapı Köyü nde 5, Eğriyamaç Köyü nde 6, Demirkapı, Baldan Köyünde 30, Alacık Köyünde 44, Dilek Köyü nde 2, Çıralı Köyü nde 12, Nazımiye ilçesi Aşağı Mahallede 9, Kort Mahallesi nde 14, Yıkılhan Mahallesi nde 15, Geriş Köyü nde 16, Büyükyurt Köyü nde 97, Ovacık ilçesi Gözeler Köyü nde 4, Mollaaliler Köyü nde 12, Yarımkaya Köyü nde 10 Yeşilyazı Köyü nde 12, Pülümür İlçesi Çakırkaya Köyü nde 12, Şampaşakaraderbent Köyü nde 5 aile çığ afetine maruz kalmıştır. Bu aileler bulundukları yerleşim bölgelerinden başka yerlere nakil edilmiştir. 107

113 Şekil 35. Tunceli İli nde Meydana Gelen Doğal Afetlerin Etkilediği Yerleşim Yeri Sayısına Göre Dağılımı ( ) Kaya Düşmesi Deniz, göl kenarlarından ve dik kazı şevlerinden, dik yamaçlardan, mağara tavanlarından, sivri dağ doruklarından, deniz kenarındaki dik falezlerden, özellikle süreksizlik yüzeyi ile sınırlanmış münferit bloklarının değişik boy ve çeşitteki kaya veya zemin parçalarının yer çekimi etkisi ile aşağıya doğru hareket ederek düşmesi olayıdır. Tunceli jeomorfolojik özellikleri nedeniyle yerleşim yerlerinde kaya düşmesi olaylarına rastlanılmış olup, 1968 yılından günümüze kadar kaydedilen kaya düşmesi afeti nedeniyle Tunceli genelinde 286 aile hak sahibi kabul edilmiş ve kaya düşmesi afetinden etkilenen yerleşim yeri sayısı değerlendirildiğinde 13 yerleşim yeri ile en fazla Merkez ilçede kaya düşmesi olayına rastlanıldığı ve bu sırayı Hozat, Pülümür, Nazımiye, Mazgirt ve Çemişgezek ilçelerinin izlediği görülmüştür. Çığ olayları, çoğunlukla, Doğu Anadolu ve Kuzeydoğu Karadeniz`in yüksek kesimleri ile belirgin bir Şekilde Güneydoğu Anadolu Yitim Kuşağı boyunca, rakım olarak yüksek ve bitkisel yoğunluğun az olduğu alanlarda meydana geldiği gözlenmekte ve Tunceli en fazla çığ olayı gözlenen iller arasında Türkiye de 3. sırada yer almaktadır yılından günümüze kadar meydana gelen çığ afetleri Tunceli genelinde 559 aile hak sahibi kabul edilmiş olup, çığdan etkilenen yerleşim yeri sayısı değerlendirildiğinde 14 yerleşim yeri ile en fazla Merkez ilçede çığ afetinin meydana geldiği ve bu sırayı Pülümür, Nazımiye, Ovacık, Hozat ve Çemişgezek ilçelerinin izlediği görülmektedir. 108

114 Seller Geçmiş yıllarda Tunceli Merkez İlçe Güleç Köyü nde 11, Sütlüce Köyü nde 8, Mazgirt İlçesi Sökücek Köyü nde 10, Köklüce Köyü nde 1, Ovacık İlçesi Yenisöğüt Köyü nde 1 aile sel afetine maruz kalmıştır. IV Jeoteknik Etüt Raporu (Proje Kapsamındaki Tüm Ünitelerin Detaylı Jeoteknik Etütleri) Kat i proje aşamasında yapılacak olan sondaj çalışmaları sonucunda detaylı olarak Jeoteknik Etüt Raporu hazırlatılacaktır. Böylece sondaj logları ve mevcut kırıklar ile kayma yapacak alanlar ortaya konmuş olacaktır. Proje kapsamında yapılacak yapılar için Mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın (Afet İşleri Genel Müdürlüğü) tarih ve sayılı Genelgesi ve gün ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik/jeoteknik etüt raporlarının tarih ve 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname doğrultusunda Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne onaylatılacaktır. Kat i proje aşamasında sismik risk analizi yapılacak, proje deprem katsayısının belirlenmesinde kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik esaslarına uyulacak ve gerekli tedbirler alınacaktır. Ayrıca 7269 sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanun hükümlerine uyulacaktır. İnşaat aşamasında Jeolojik ve Jeoteknik Etüt Raporunda belirtilen hususlara titizlikle uyulacaktır. IV.2.3. Hidrojeolojik Özellikler (Yer Altı Su Seviyeleri; Halen Mevcut Her Türlü Keson, Derin, Artezyen vb. Kuyu; Emniyetli Çekim Değeri; Suyun Fiziksel, Kimyasal, Bakteriyolojik Özellikleri; Yeraltı Suyunun Mevcut ve Planlanan Kullanımı, Debileri, Proje Alanına Mesafeleri) Tunceli İli nde DSİ tarafından yeraltı sularına yönelik havza bazında detaylı herhangi bir çalışma yapılmamıştır. DSİ 9. Bölge Müdürlüğü tarafından hazırlanan 2004 Yılı Yatırım Program Bütçe Takdim Raporunda Tunceli ilinin yer altı suyu rezervi (ildeki emniyetli rezerv) 2,2 hm 3 /yıl olarak alınmıştır. Tunceli ilinde yeraltı suları ile ilgili yapılan çalışmalardan ilki 1979 yılında Cavit BULUT tarafından yapılmıştır. Tunceli Merkez Sihenk Mahallesi için hazırlanan su temini hakkındaki Hidrojeoloji Etüd Raporunda Munzur Suyu nun eski yatağında yeri alan, kalınlığı 20 m.ye ulaşan gevşek çimentolu ve iri çakıllı taraça konglomeraları akifer formasyon olarak gösterilmiştir. 109

115 Bir diğer çalışma ise Cebrail POLAT tarafından 2001 yılında Tunceli İli Akpazar ilçesinde yapılmış ve hazırlanan raporda Eosen Kireçtaşları ve nehir çökelleri akifer formasyon olarak gösterilmiştir. Raporda önerilen D K koordinatlarında nolu kuyu olarak açılmıştır. Yeraltı sularına yönelik açılan su sondaj kuyuları ile ilgili veriler aşağıda tablo halinde verilmiştir. Sıra No 1 Kuyu Adı-No Tunceli Valiliği Özel İdare Müd. (54505-B) Kuyu Yeri DSİ- 93. Şube Sahasında Açıldığı Yıl Derinlik Pompa debisi m. 2,5 lt/sn 2 Tunceli Akpazar (DSİ ) D K m. 2,5 lt/sn. 3 Köy Hizmetleri D K m. 8.0 lt/sn Belirtilen bu akifer dışında Tunceli İli nde iki önemli su kaynağı mevcuttur. Bunlar: Erzincan j42a4 paftasında D K Koordinatlarındaki Munzur suyu (Ziyaret) olup çeşitli tarihlerde yapılan debi ölçümleri şöyledir: Ağustos 1978 = 1958 lt. Haziran 1981 = lt. Temmuz 1982 = lt. Erzincan j42b2 paftasında D K koordinatlarındaki Mercan kaynaklarının çeşitli tarihlerdeki debi ölçümleri ise aşağıda verilmiştir. Ağustos 1970 = 6831 lt Haziran 1978 = 9809 lt Temmuz 1987 = 6692 lt Proje alanı ve yakın civarında yer alan kayaçların çoğunluğu sedimanter kökenli olması nedeniyle akifer özelliği taşırlar. Küçük boyutlu boşalımlara sahip eklem ve çatlak kaynakları mevcuttur. Yeraltı suyu seviyesi dere yataklarından daha yukarıda olduğu için genelde akışı besler. Kayaçlardaki çatlak ve kırık sistemleri boyunca yüzey altında topoğrafik eğimin azaldığı yöne doğru yeraltı suyu akısının olabileceği düşünülmektedir. 110

116 Şekil 36. Proje Alanı ve Çevresindeki Yeraltı Su Kuyusunun Olmadığını Gösterir Geodata Görüntüsü IV.2.4. Hidrolojik özellikler (yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası, oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı ekosistemleri) Göller; DSİ Tunceli Şube Müdürlüğü nde doğal göl ve göletler hakkında geniş bilgi bulunmamaktadır. Yalnızca 1991 yılında hizmete açılan Tunceli Pertek Günboğazı Sulama Göleti ile ilgili bilgiler olup, bu bilgiler aşağıya çıkarılmıştır. Sulama Sahası = 206 Ha. Su toplama Havzası = 5,2 km 2 Feyezan Piki = 40 m 3 /s Brüt depolama hacmi = 1,700 milyon m 3 Gölet tipi = Zonlu Tunceli İli sınırları içerisinde yer alan göller Tablo 26 da verilmiştir. Tabloda yer alan göller; krater gölü olmakla birlikte herhangi bir amaçla DSİ tarafından kullanılmamaktadır. 111

117 Tablo 26. Tunceli İli Sınırları İçerisinde Yer Alan Göller Göller Yüzey Alanı (ha) Hızır Gölü 0,6 Sülük Gölü 0,7 Nar Gölü 0,8 Şer Gölü 3,8 Buyurbaba Gölü 3,1 Koç Gölü 6,9 Şekerpınar Gölü 1,5 Düldül Gölü 0,3 Kuzu Gölü 0,6 Kesiş Gölü 0,4 Dilincik Gölü 3,8 Kara Gölü 0,3 Kuru Göl 0,4 Mancık Gölü 0,7 Kırmızı Gölü 0,5 Barajlar Gölü 0,7 Çimli Gölü 2,0 Kızgın gölü 0,3 İsmailin göül 0,6 Kare Göl 10,6 Çiftegöller 2,0 Kırmızı Göller 1,0 Hızır Göller 1,1 Gök Gölü 1,8 Memoçayırı Gölleri 2,0 Mercan Gölleri 2,5 Kaynak: Tunceli İl Çevre Durum Raporu, 2011 Akarsular; Tunceli, akarsular yönünden çok zengin bir konuma sahiptir. İlin önemli akarsuları; Munzur Suyu, Mercan Suyu, Pülümür Suyu, Tagar Suyu ve Peri Suyu dur. Bütün bu akarsular Keban Baraj Gölü ne akmaktadır. Tunceli ili sınırları içerisinde yer alan akarsular, akarsuların yüzey alanları, yıllık ortalama debileri ve maksimum-minimum debileri Tablo 27 de verilmiştir. 112

118 Akarsu Munzur Suyu Pülümür Çayı Tablo 27. Tunceli İli Sınırları İçerisinde Yer Alan Akarsular, Akarsuların Yüzey Alanları, Yıllık Ortalama Debileri ve Maksimum-Minimum Debileri Yüzey Alanı (ha) Yıllık Ort. Akım (hm 3 ) Maksimum akım (m 3 /sn.) Tarihi Minimum akım (m 3 /sn.) Tarihi , , Tagar Çayı , Mercan Çayı , Peri Suyu , Singeç Deresi Havaçor Çayı Büyükdere 47 Karolar Çayı 44 Sedimantasyon Kaynak: Tunceli İl Çevre Durum Raporu, 2011 Akarsular sürükleme gücü yardımı ile bir miktar da katı madde taşırlar. Bunlar taşınan toplam katı maddelerin % ini teşkil eden yatak yükü denilen kum-çakıl boyutundaki maddeler ile su içinde yüzer halde (süspansiyon halde) bulunan ve toplam katı maddelerin % ını teşkil eden maddelerdir. Hidroelektrik santrallerde türbinlenecek olan suların içeriğinde belirli boyutlardan daha büyük olan partiküller işletme esnasında türbin çarklarında önemli aşınmalar meydana getirirler. Bu sebeple türbinlenecek suların boyutu 0,2-0,3 mm den daha büyük katı maddelerden arındırılmış olması gerekir. Tagar regülatör gövdesine inşa edilecek olan çakıl geçitleri, belli dönemlerde, biriken sedimanın tekrar akış aşağıya verilmesi kullanılabilecektir. IV.2.5. Su Toplama Havzası İle İlgili, Projenin Gerçekleştirileceği Derelere İlişkin En Az 10 Yıllık Aylık Maksimum, Aylık Minimum ve Aylık Ortalama Debilerinin m 3 /sn Olarak Verilmesi Akım Gözlem İstasyonları Tagar Regülatörü Tagar deresi üzerine kurulacaktır. Tagar Deresi üzerinde DSİ akım gözlem istasyonu bulunmaktadır. Tagar HES su temin tablosu, DSİ ve DSİ No lu AGİ ler esas alınarak oluşturulmuştur. Tablo 28 de proje alanına komşu ve kayıtları kullanılabilir olan akım gözlem istasyonları ve genel özellikleri verilmiştir. Şekil 37 de ise akım gözlem istasyonlarının yerleri görülmektedir. DSİ ve DSİ No lu AGİ lerin özellikleri aşağıda verilmiştir: 113

119 İstasyon No Akarsu ve İstasyon Adı Fırat N. Keban Munzur Suyu Dedikuşağı Munzur Suyu Miskisağ Peri Suyu Loğmar Pülümür Çayı Batman Köprüsü Kozluk Çayı Aşağı Sıhlar Tagar Çayı Küçükkumluk Tablo 28. Proje Alanı Civarındaki Akım Gözlem İstasyonları İşleten Kuruluş Kot (m) Y.Alanı (km 2 ) Açılış Tarihi Kapanış Tarihi Kullanılabilir Rasat Dönemi EİE EİE EİE EİE EİE EİE EİE Şekil 37. Proje Alanı Çevresindeki Akım Gözlem İstasyonları 114

120 DSİ Kozluk Çayı Aşağı Sıhlar AGİ Kozluk Çayı nın 1000 m yükseltisindedir. Bu istasyon 1984 yılında işletmeye açılmış ve kullanılabilir 25 yıllık kaydı bulunmaktadır yılları arasına ait aylık ve yıllık ortalama akım değerleri ise Tablo 29 da verilmiştir. İstasyonun yıllık ortalama akımı m 3 /s; toplam akımı ise hm 3 tür. Şekil 38 de günlük akımlar için çizilen akım süreklilik eğrisi verilmiştir. İşleten İdare: DSİ Yağış Alanı: km 2 İstasyon Kotu: 1000 m Açılış Tarihi:1984 Kapanış Tarihi: --- Gözlem Süresi:

121 Tablo 29. DSİ No'lu AGİ Kaydedilmiş Aylık ve Yıllık Ortalama Akımları 116

122 Şekil 38. DSİ No'lu AGİ Debi Süreklilik Eğrisi DSİ Tagar Çayı Küçükkumluk AGİ Tunceli İli Çemişgezek ilçesinde, 1000 m yükseltide, Tagar Çayı üzerindedir. Bu istasyon 1988 yılında işletmeye açılmış; 2 yıllık akım kaydı bulunmaktadır. Bu istasyona ait kaydedilmiş aylık ve yıllık ortalama akım değerleri ise Tablo 30 da verilmiştir. İstasyonun yıllık ortalama akımı m 3 /s; toplam akımı ise hm 3 tür. Şekil 39 da günlük akımlar için çizilen akım süreklilik eğrisi verilmiştir. İşleten İdare: DSİ Yağış Alanı: km 2 İstasyon Kotu: 1000 m Açılış Tarihi:1988 Kapanış Tarihi: 1989 Gözlem Süresi:

123 Tablo 30. Tagar Çayı. - Küçükkumluk AGİ Kaydedilmiş Aylık ve Yıllık Ortalama Akımları Şekil 39. DSİ No'lu AGİ Debi Süreklilik Eğrisi Proje Yeri Akımları Hesabı Tagar deresi üzerinde yapılması düşünülen Tagar Regülatörü yerindeki akımların tespit edilmesinde DSİ AGİ kayıtları kullanılacaktır. Hidroelektrik projeleri için su temin tablolarının teşkilinde akım kayıtlarının mümkün olduğu kadar fazla olması, türbinlenecek debi miktarının doğru tespiti bakımından çok önemlidir. DSİ No lu AGİ nin akım sonuçlarının halen açık olan DSİ No lu AGİ nin doğrudan ölçümlerine dayanan yılları arasındaki akım kayıtları kullanılarak korelasyon ile uzatılması değerlendirilmiş ve elde edilen değerler kullanılarak proje yeri akımları hesaplanmıştır. Proje yeri akımları, DSİ ile uzatılmış DSİ AGİ günlük akım değerlerinin regülatör yerine alan oranı ile aktarılması ile bulunmuştur. 118

124 Projenin drenaj alanı 493,00 km 2 dir. Yıllık ortalama debi 17,00 m 3 /s, türbinlenen ortalama yıllık toplam akım 166,528 hm 3 olarak belirlenmiştir. Tagar Regülatörü ve HES Projesi nin giriş akım değerleri aşağıdaki tabloda, onaylı hali ise Ek-1/K da verilmiştir. Tablo 31. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Giriş Akım Değerleri 119

125 IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, (içme kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m 3 /sn) ) Proje alanı Fırat Dicle Havzası nda yer almaktadır. Yüzeysel su kaynaklarını gösterir Geodata görüntüsü aşağıdaki şekilde verilmiştir. Proje Alanı Şekil 40. Proje Alanı ve Çevresindeki Yüzeysel Su Kaynaklarını Gösterir Geodata Görüntüsü İçme Suyu; Çemişgezek ilçesi, İçme suyunu Üçbey ve Kırlavuk kaynaklarından sağlanmaktadır. Üçbey su kaynağının İlçe Merkezi ne uzaklığı 1,5 km olup koordinatları yatay 24-25, dikey tür. Kırlavuk su kaynağının ilçe Merkezi ne uzaklığı 4,5 km olup koordinatları yatay 21-22, dikey dır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi nin gerçekleştirileceği alan; DSİ 9. Bölge Müdürlüğü yetki ve sorumluluğunda olan herhangi bir içme ve kullanma suyu temini amaçlı kıta içi yüzeysel su havzasında kalmamaktadır. DSİ 9. Bölge Müdürlüğü tarih ve sayılı yazısında bu konu belirtilmiş olup, Ek-1/J de verilmiştir. 120

126 Yağış - Akış İlişkisi: Arazi gözlemleri ve harita çalışmaları sonucu proje alanı yağış havzasının toprak yapısı, hidrolojik toprak grubu, topografyası, bitki örtüsü gibi etkenler dikkate alınarak yağış-akış eğrisi numarası (CN) 72 olarak tespit edilmiştir. Yağmurlar Kasım, Aralık, Ocak, Şubat, Mart, Nisan aylarında çok sık ve etkili yağar. Proje yeri çevresinde ölçüm yapan Tunceli Meteoroloji İstasyonu na göre, yağışların mevsimlere göre dağılımı ve ortalama yıllık toplam yağışları aşağıda gösterilmektedir: İstasyon Adı Kış İlkbahar Yaz Sonbahar Tunceli DMİ ( ) 41.14% 33.13% 3.13% 22.61% Tagar Regülatörü ve HES projesi, Tagar Deresi nin 930 m kotu üzerindeki alanlardan toplanan sularla enerji üretecek bir tesistir. IV.2.7. Yüzeysel Su Kaynaklarının Mevcut ve Planlanan Kullanımı, Varsa Havza Özelliği (İçme, Kullanma, Sulama Suyu, Elektrik Üretimi, Baraj, Göl, Gölet, Su Ürünleri Üretiminde Ürün Çeşidi ve Üretim Miktarları), Proje Alanının İçme ve Kullanma Suyu Temin Edilen Kıta İçi Yüzeysel Su Havzasında Kalıp Kalmadığı, Söz Konusu Derelerin Herhangi Bir İçme Suyu Kaynağını Besleyip Beslemediği, Söz Konusu Derelerden İçme ve Kullanma Suyu Alınıp Alınmadığı İçme Suyu; Çemişgezek ilçesi, İçme suyunu Üçbey ve Kırlavuk kaynaklarından sağlanmaktadır. Üçbey su kaynağının İlçe Merkezine uzaklığı 1,5 km olup koordinatları yatay 24-25, dikey tür. Kırlavuk su kaynağının ilçe Merkezine uzaklığı 4,5 km olup koordinatları yatay 21-22, dikey dır. Tagar Regülatörü ve HES Projesinin gerçekleştirileceği alan; DSİ 9. Bölge Müdürlüğü yetki ve sorumluluğunda olan herhangi bir içme ve kullanma suyu temini amaçlı kıta içi yüzeysel su havasında kalmamaktadır. DSİ 9. Bölge Müdürlüğü tarih ve sayılı yazısında bu konu belirtilmiş olup, Ek-1/J de verilmiştir. Sulama Suyu; Hâlihazırda proje alanında, Tagar Çayı ndan sulama sezonunda tarımsal amaçlı olarak kullanılan sulama suyu salma sulama yöntemi ve damla sulama yöntemi ile kullanılmaktadır. Etüt çalışmaları Mart 2013 tarihinde yapılmış ve bu dönem sulama sezonu dışı olduğundan mevcut sulamada kullanılan bentler ve motopomplarla yapılan sulamalar yerinde görülmüştür. Tagar Regülatörü nden başlanarak Tagar Çayı boyunca Santrala kadar mansapta dere suyunun kullanıldığı tarım alanları ve tesislerin belirlenmesi için etütler yapılmıştır. 121

127 Tarımsal sulama dışında, faal olan 1 adet 1 taşlı un değirmeni ile 4 adet faal olmayan un değirmeninin olduğu, yine regülatör ile santral arasında Çemişgezek Regülatörü ve HES in bulunduğu ve Tagar Çayı suyunun kullanıldığı tespit edilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında Çemişgezek ilçe merkezinin toplam 16,5 hektar tarım arazileri Tagar Çayı suyu ile sulanmaktadır. Tagar Çayı ndan sulanan 16,5 hektarlık tarım arazisinin mevcut bitki deseninde 7 ha karışık meyve, 2,5 ha bağ, 4 ha kavak ve 3 ha sebze tespit edilmiştir. Çiftçi ailelerinin kendi imkanlarıyla basit çevirme bentlerle toprak kanallara aldıkları su ile ve küçük çaplı motopomplarla proje alanındaki arazilerini damla ve salma sulama ile suladıkları belirlenmiştir. Mansapta yer alan yerleşim yerlerinin tarım alanlarının topoğrafyası bozuk konumdadır. Dere yatağının her yerinden toprak bent ve kanallar ile su almak mümkün olmamaktadır. Çiftçiler dere yatağının sağ ve sol sahili olmak üzere çok sayıdaki küçük bent ve kanallar ile aldıkları sulama suyu ile küçük cep sahaları sulayabilmektedirler. Ayrıca, Tagar çayı üzerinde bulunan değişik güçlerdeki elektrikli motopomplar ile sulama suyunu yamaç alanlardaki tarım arazilerine ulaştırarak yamaçtaki ekili ve dikili olan arazi ve bahçelerini sulayabilmektedirler. Vadiye girildiğinde düz ve düze yakın tarım arazilerin çok az olduğu görülmektedir. Bu durum sulama yapılan tarım arazilerinin çok az olduğu anlamına gelmemelidir. Tagar Vadisi nde bulunan yerleşim yerlerindeki insanların doğduğu şehre, beldeye ve köye bağlı oldukları etüt çalışmaları kapsamında saptanmıştır. Bölge dışında yaşayan insanlar ilkbahar aylarında köylerine ve ilçelerine gelmekte, sonbaharda ise ayrılmaktadırlar. İlkbahar aylarında İlçeye gelenler bölgede bağ ve bahçelerinin yıllık bakımlarını yapmakta ve yıldan yıla yeni alanlarda bahçe tesis etmektedirler. İlçede ikamet edenlerin büyük bir bölümü SGK dan emekli olup, yaz - kış ilçede kalıp bahçeleri ile ilgilenmektedirler. Gelecek yıllarda emekli sayısındaki artışa ve son yıllardaki köye dönüş özlemlerine paralel olarak özellikle yeni bahçe tesislerinin artacağı beklenmektedir. Tagar Çayı üzerinden sulama suyu ihtiyacını karşılayan tarım arazilerinin konumlarını gösteren 1/ ölçekli topoğrafik harita Şekil 41 de verilmiştir. 122

128 Şekil 41. Sulama Suyu İhtiyacını Karşılayan Tarım Alanlarının Gösterir Harita 123

129 Bu kapsamda hazırlanmış ve DSİ Bölge Müdürlüğü nce onaylanmış Tagar Regülatörü ve HES Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu Ek-6 da verilmiştir. Değirmenler ve Diğer Tesisler İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği nin tarih ve 754/1289 sayılı yazılarında Tagar Çayı üzerinde Vadi Alabalık tesislerinin bulunduğu ifade edilmektedir. Ekte verilen kroki üzerindeki koordinatlar incelendiğinde Alabalık tesisleri Tagar HES Regülatörü nün membasında kaldığı görülmektedir. Regülatörün membasında kalan Vadi Alabalık Tesisleri Mansap Su Kullanım Hakları na konu olmamaktadır. İller Bankası Elazığ Bölge Müdürlüğü nün tarih ve 350/06203 sayılı yazılarında ise söz konusu alanlarda Bankaca yapılmış mevcut ve yapımı planlanan içmesuyu temin projelerinin bulunmadığı ifade edilmektedir. Her iki kurum görüşü de Ek- 1/M de verilmiştir. Mevcut durumda arazide yapılan etüt çalışmalarında Tagar Regülatörü nden santral yerine kadar olan bölgede Tagar çayı üzerinde biri faal olmak üzere 5 adet 1 taşlı su ile çalışan un değirmeni olduğu tespit edilmiştir. Faal olan değirmen için teessüs etmiş su hakkı tespiti yapılmıştır. Faal olmayan değirmenler daha üst kotlarda bulunmakta olup, ileriki yıllarda böyle bir talep durumunda faal olan değirmen için bırakılan su kullanılarak tekrar dere yatağına bırakılarak sudan yararlanılabilir. Yani, memba-mansap ilişkisi bulunan faal olmayan değirmenler için ayrıca su hakkı tahsisi gerekmemektedir. Köylülerle yapılan görüşmelerde faal olmayan değirmenlerden üçünün yıllar önce (40-50 yıl önce) çalışmasının sona erdiğini dile getirmişlerdir. Yerinde yapılan incelemede söz konusu değirmenlerin üçünün ark ve oluğunun olmadığı, yerinde görülen duvar kalıntıları yıllar önce orda değirmenlerin bulunduğu (köylüler değirmen yerlerini gösterdiği ve haritada görüldüğü gibi) gerçeğini ortaya koymaktadır. Faal olmayan değirmenlerden birinin ise 3-4 yıldır faaliyetini durdurduğu, binasının halen mevcut olduğu görülmüştür. Şekil 42. Proje Sahasında bulunan Değirmenden Bir Görünüm 124

130 Elektrik Üretimi; Tagar Regülatörü ile santral arasında Çemişgezek HES bulunmaktadır. Çemişgezek HES in Teknik Bilgileri: Firma İşletici : Boydak Enerji Üretim ve Tic. A. Ş : MC Enerji Türbin adedi : 2 1. Türbin 2. Türbin Devir sayısı : 750 Devir sayısı : 750 Debi : 0,8 m 3 /s Debi : 0,8 m 3 /s Düşü : 6,5 m Düşü : 6,5 m Güç : 75 kva Güç : 70 kva Gerilim : 400 V Gerilim : 400 V Tagar Regülatörü ve HES projesi için hazırlanan Mansap Su Kullanım Hakları raporunda Çemişgezek HES için iki türbin toplam debisi olan (0,8 m 3 /s+0,8 m 3 /s)= 1,6 m 3 /s su bırakılmalıdır. ifadesi yer almaktadır. Şekil 43. Tagar Regülatörü ve HES ile Çemişgezek HES Uydu Görüntüsü 125

131 IV.2.8. Toprak Özellikleri ve Kullanım Durumu (Toprak Yapısı, Arazi Kullanım Kabiliyeti, Sınıflaması, Taşıma Kapasitesi, Yamaç Stabilitesi, Kayganlık, Erozyon, Toprak İşleri İçin Kullanımı, Doğal Bitki Örtüsü Olarak Kullanılan Mera, Çayır vb.) İl dâhilinde bulunan toprak gruplarının bünyesi genel olarak killi-tınlı, kumlu-killitınlı ve killi bir tekstüre sahiptir. İl toprakları alkali yapıya sahip olup PH 7 ve üzeri bir reaksiyona sahip olup karasal iklimden dolayı asitli topraklar bulunmamaktadır. İl topraklarında buharlaşmadan dolayı yer yer tuzluluk sorunu bulunmaktadır, ancak herhangi bir çalışmada yapılmamıştır. Topraklar kireçlidir, organik madde miktarı %1-2 olup miktarı düşüktür. İlde görülen iklim ve jeolojik yapı farklılıkları ile vejetasyondaki çeşitlilik değişik özelliklere sahip toprakların oluşumuna neden olmuştur. Tunceli ilinde elverişsiz toprak şartları ve aşırı su gibi toprak koruma önlemleri gerektiren sorunlar mevcuttur. Hiçbir sorunu bulunmayan 1.sınıf araziler hektar olup, ildeki tüm arazilerin % 0,3 nü temsil etmektedir. Geriye kalan % 99,7 sinde en az bir problem bulunmakta olup, problemin çeşidine göre koruma önlemi alınması gerekmektedir. Tunceli de 1-IV. sınıf tarım arazileri ha olup, genelde tarım bu araziler üzerinde yapılmaktadır ha dan fazla alanı olan V-VIII. sınıf arazilerde de işlemeli tarım yapıldığı görülmektedir. Ancak, bu araziler işlemeli tarıma uygun değildir. İlde 1.sırayı alan mera alanları ve orman alanları III-VII sınıf araziler üzerinde yoğunlaşmaktadır. Kullanma kabiliyet sınıfları sekiz adet olup, toprak zarar ve sınırlandırmaları 1. sınıftan VIlI. sınıfa doğru giderek artmaktadır. Sınıf I : Topografya düz veya düze yakın (%0-2) dir. 1. Sınıf arazilerin kapladığı alan 2238 ha olup il yüzölçümünün %0,3 nü teşkil etmektedir. 1. Sınıf arazilerin; %91.1 ini alüvyal topraklar, % 8.9 kahverengi topraklar oluşturmaktadır. Bu arazilerin, 2215 ha da sulu tarım yapılmaktadır. 23 ha da yerleşim yeri haline gelmiştir. İlde genelde Kireçli topraklar, Kireçli orman toprakları, Kahverengi topraklar, Kahverengi orman toprakları, Kırmızı topraklar ve Alüvyal toprak kuşakları bulunmaktadır. Sınıf- II : Toplam miktarı 9257 ha dır. Bu arazileri %7.2 sini alüviyal topraklar, %9.6 sını kolüviyal topraklar, %51.5 ünü kahverengi topraklar ve %15.8. ünü kireçsiz kahverengi topraklar oluşturmaktadır. Bu arazilerin; 8244 ha da kuru tarım, 933 ha da sulu tarım yapılmaktadır. II. sınıf arazilerin 80 ha tarım dışı arazidir. Ortalama eğimi ise %1-6 arasındadır. 126

132 Sınıf- III : III. sınıf araziler ha kapladığı alan ile ilin % 4.3 ünü teşkil eder. Bu arazinin toprak gruplarına göre dağılımı ise % 5 alüviyal topraklar, % 4.5 kolüviyal topraklar, % 11.7 kahverengi orman toprakları, % 11.9 kireçsiz kahverengi orman toprağı, %40 kahverengi toprak, % 22.6 kireçsiz kahverengi topraklar şeklindedir. Bu alanların kullanım durumları ise şöyledir; ha kuru tarım, 1903 ha sulu tarım, 3321 ha çayır-mera,1395 ha orman fundalık alan,469 ha. yerleşim gibi dağılıma sahiptir. Sınıf- IV: IV. sınıf araziler ilin ha alanı ile % 7 sini kaplamaktadır IV. sınıf arazilerin toprak gruplarına göre dağılımı ise şöyledir; % 6.8 kolüviyal topraklar, % 11.4 kahverengi orman toprakları, % 19.1 kireçsiz kahverengi orman toprakları, % 42 kahverengi topraklar, % 13.4 kireçsiz kahverengi topraklardan oluşmaktadır. Bu alanların kullanım durumları ise şöyledir; ha da kuru tarım, 2407 ha da sulu tarım, 5787 ha da çayır-mera, 5730 ha da orman-fundalık alanlarıdır. SINIF- V: İlde V. Sınıf arazi bulunmamaktadır. Sınıf- VI: ha alanı ile ilin % 9.2 nü kaplar ve toprak gruplarına göre dağılımı ise; 520 ha ı kolüviyal topraklar, ha ı kahverengi orman toprakları, ha ı kireçsiz kahverengi orman toprakları, ha ı kahverengi topraklar, 6590 ha ı kireçsiz kahverengi topraklar şeklindedir. Bu toprakların kullanım durumları ise şöyledir; ha ında kuru tarım, 156 ha ında sulu tarım yapılmaktadır. Bu toprakların ha ında çayır-mera, ha ında orman-funda, 209 ha ında yerleşim alanı mevcuttur. Sınıf- VII : ha alanı ile ilin %67,8 lık kısmını kaplar. Bu alanların toprak gruplarının dağılımı ise ha (%24) kahverengi orman toprakları, ha (%23,4), kireçsiz kahverengi orman toprakları, ha (%33.8) kahverengi topraklar, ha (%16.8) kireçsiz kahverengi topraklar, ha (%5,1) topraklar şeklindedir. VII, sınıf toprak alanlarının; 3816 ha ında kuru tarım yapılmaktadır. VII inci sınıf arazilerde ha çayır mera, ha orman funda, arazisi ve 618 ha yerleşim alanı mevcuttur. Sınıf- VIlI : ha ile il topraklarının %10,2 sini oluşturur. Bu arazilerin toprak gruplarına göre dağılımı ise 3,8 ha ırmak- taşkın yatakları, 64,3 ha çıplak kaya ve moloz, 31,6 ha su yüzeyi şeklindedir. Orman ve fundalık alanlar ilin ha ını kaplar. Bunun ha ı orman, ha ı fundalıktır. Orman-fundalık alanların % 89 u VII, sınıf arazilerde bulunmaktadır. 127

133 Yerleşim alanları ise ilin 2030 ha lık kısmını kaplamaktadır. Bu alanların 23 ha ı I. Sınıf arazilerde, 80 ha ı II. sınıf arazilerde, 469 ha ı III. sınıf,443 ha IV. sınıf arazilerde bulunmaktadır. Yerleşim alanlarının % 50 lık kısmı tarıma elverişli alanlarda kurulmuştur. İl genelinde Kireçli topraklar, Kireçli orman toprakları, Kahverengi topraklar, Kahverengi orman toprakları, Kırmızı topraklar ve Alüvyal toprak kuşakları bulunmaktadır. Toprak Grupları: (1) Alüvyal Topraklar (A) : Yüzey sularının tabanlarında veya tesis sahalarında akarsular tarafından taşınarak yığılmış bulunan genç segmentler üzerinde yer alan düz düze yakın eğime sahip (A) C profilli azonal genç topraklardır. İl in alansal dağılımında 4146 Ha. Yüzölçümü ile en az alanı kapsamaktadır. En fazla Ovacık ilçesinde bulunmaktadır. (2) Koluvyal Topraklar (K) : Sathi akımla veya yan derelerin kısa mesafelerde taşıyarak meylin azalmış olduğu yerlerde depo ettikleri materyallerin meydana getirdiği genç (A) C profilli topraklardır. İlde 6612 Ha. alanı kapsamaktadır. En yaygın Ovacık ve Merkez ilçelerinde bulunmaktadır. (3) Kahverengi Orman Toprakları (M) : İntrazonal toprakların kalsimorfik grubuna dahil olması sebebiyle karakteristik özelliği yüksek derecede kireç muhtevasına sahip ana madde üzerinde gelişmesidir. Bölgelerin zonal topraklarına nazaran çok zayıf gelişmiş horizonlara sahiptir. A(B)C horizonları mevcut olup bunlar birbirlerine tedrici geçiş yapar. İlde Ha. alanı kapsamaktadır hektar alanla en yaygın Merkez ilçesinde bulunmaktadır. (4) Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları (N) : A(B)C profiline sahip topraklardır. A horizonu iyi teşekkül etmiş gözenekli yapı arz eder. A horizonundaki organik madde genellikle asit karakterinde olup mineral kısımdan ayrı veya çok az bir karışma gösterir. İlde Ha. alanı kapsamaktadır Ha. alan ile en fazla Ovacık ilçesinde bulunmaktadır. (5) Kahverengi Topraklar (B) : Çeşitli ana maddelerden oluşan ABC profilli zonal topraklardır. Oluşumlarında kalsifikasyon rol oynar. Bu işlem sonucu profillerinde çok miktarda kalsiyum bulunur. İlde Ha. lık alanla en fazla bulunan toprak grubudur. En fazla Ha. ile Çemişgezek İlçesinde bulunmaktadır. 128

134 (6) Kireçsiz Kahverengi Topraklar (U) : A(B)C profilli topraklardır. Kahverengi veya açık kahverengi dağılabilir üst toprağa ve soluk kırmızımsı kahverengi B horizonuna sahiptir. İlde Ha. alanı kapsamaktadır Ha. alanla en fazla Pülümür İlçesinde bulunmaktadır. (7) Bazaltik Topraklar (X) : Bu toprakların özellikleri bir dereceye kadar benzer iklim koşullarında kireç taşı üzerinde oluşmuş topraklarınkine benzemektedir. Bu topraklar genelde orta derin veya sığdır. İlde Ha. alan kapsamaktadır. Merkez, Mazgirt ve Pertek ilçelerinde bulunmaktadır. (8) Çıplak Kaya ve Molozlar (ÇK): Üzerinde toprak katığı bulunmadığı için herhangi bir toprak devolapmanı söz konusu olmayan ve bu sebeple arazi tipi olarak değerlendirilen parçalanmamış veya kısmen parçalanmış sert kaya ve taşlarla kaplı sahalardır. İlde Ha. alanı kapsamaktadır. Nazımiye İlçesi dışında her ilçede bulunmaktadır. (9) Kumlu Çakıllı Molozlu Irmak Taşkın Yatakları (IY) : Irmakların taşkın yataklarındaki kumlu çakıllı molozlu materyalin bulunduğu sahaları kapsamına alır. İlde 3030 ha. ırmak yatağı konumunda alan bulunmaktadır. Tüm ilçelerde bulunmaktadır. Toprak Gruplarına göre ve arazi kullanma şekillerine ilişkin bilgiler tablo halinde aşağıdadır. Tablo 32. Büyük Toprak Guruplarının İlçelere Göre Dağılımı Büyük Toprak Gurupları İLÇELER Merkez Çemişgezek Hozat Mazgirt Nazimiye Ovacık Pertek Pülümür Toplam A K M N B U X IY ÇK

135 YOĞ.YERL SU YÜZEYİ TOPLAM: Kaynak: İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü Tablo 33. Şimdiki Arazi Kullanma Şekillerinin Büyük Toprak Guruplarına Göre Dağılımı Büyük Toprak Gurupları Arazi Kullanma Şekilleri K S Ç M O F Yerleşim Toplam A K M N B U X TOPLAM Kaynak: İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü Tablo 34. Arazi Sınıfları Arazi Merkez Ç.gezek Hozat Mazgirt Nazımiye Ovacık Pertek Pülümür Toplam Sınıfları (ha) (ha) (ha) (ha) (ha) (ha) (ha) (ha) (ha) I II III IV V VI VII VIII G.Top Kaynak: İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 130

136 Tablo 35. Arazi Kullanım Durumu Kull. Şekli Merkez (ha) Ç.gezek (ha) Hozat (ha) Mazgirt (ha) Nazımiye (ha) Ovacık (ha) Pertek (ha) Pülüm. (ha) Top. (ha) T.Arz Kuru Sulu Çay.M Ç.Arz M.Arz Orm.F Orm.A F.Arz T.DıŞı.A YerleŞim YerleŞim D.Araz Su Y Toplam Şekil 44 te görüldüğü gibi, faaliyet alanı ve yakın çevresi kahverengi toprak tipindedir. Tunceli İli Arazi Varlığı Haritası Ek-2/D de sunulmuştur. Söz konusu proje alanı, kuru tarım ve mera niteliğinde olup, III. Derece önemli tarım arazileri ve işlemeli tarıma uygun olmayan veya sınırlı olarak uygun olan arazilerle orman rejimindeki arazilerdir. 131

137 Ünite Adı Şekil 44. Arazi Varlığı Haritası Tablo 36. Proje Alanı Toprak Özellikleri ve Arazi Kullanım Kabiliyeti Sınıfları Büyük Toprak Grubu Şimdiki Arazi Kullanım Şekli Arazi Kullanım Kabiliyeti Sınıfı Regülatör Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf İletim Kanalı Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf İletim Tüneli Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf Yükleme Havuzu Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf Cebri Boru Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf Santral Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf Şantiye Tesisi Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf Kazı Fazlası Malzeme Alanı Alternatif-1 Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf Kazı Fazlası Malzeme Alanı Alternatif-2 Kazı Fazlası Malzeme Alanı Alternatif-3 Kazı Fazlası Malzeme Alanı Alternatif-4 Yamaç Stabilitesi Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf Kahverengi Topraklar Mera 7. Sınıf Kireçsiz kahverengi Topraklar Kuru Tarım 4. Sınıf Yamaç molozları, proje alanı ve civarındaki kayaçlara ait seviyelerin tektonik hareketler, yüzeysel ayrışma, ezilme ve dağılmalar sonucu yamaç ve eteklerde kil ile 132

138 gevşek olarak tutturulmuş yarı köşeli iri çakıl, kum ve blokların oluşturduğu depozitlerdir. Vadi yamaç eğimlerinin fazla olması nedeniyle yamaçlardaki temel kaya oluşumları çoğu kez çıplak izlenir. Yağışın da etken olması nedeniyle yamaç örtü malzemeleri azdır ve izlenen kesimlerde çok ince kalınlıktadır. Yamaç eteklerinde kalınlıkları biraz fazladır. Güzergah boyunca belli bölgelerde ciddi kalınlıklarda yığışımlar yapmış olarak gözlenen molozlar ince malzeme içeriklidir. Proje kapsamında inşa edilecek ünitelerin oturacağı alanlarda ana kayanın üzerindeki bitkisel toprak, yamaç molozu ve vadi tabanındaki alüvyon tamamen sıyrılacak, ayrıca şistlerin çok ayrışmış, killeşmiş ve gevşek kısımları da sıyırma kazısında kaldırılacaktır. Buna bağlı olarak da proje alanında yamaç stabilitesi açısından bir problem beklenmemektedir. Erozyon Erozyon, Tunceli ilinde de ciddi bir problemdir. Su erozyonu taban araziler hariç hemen hemen her yerde az veya çok kendini göstermektedir. İl içindeki çıplak kayalıklar, ırmak taşkın yatakları, yoğun yerleşim yerleri ve su yüzeylerinin dışında kalan hektar alanın hektarında I sınıf su erozyonu bulunmaktadır. Yaşlılık ve Çoraklık: Tunceli ili genelinde hektar alanda yaşlılık sorunu vardır. Sulu tarım alanlarında 540 ve mera alanlarında hektardır. Orman ve Funda kullanımlı alanlarda çoraklık ve yaşlılık sorununa rastlanılmamıştır. Taşlılık ve kayalık Sorunları: Tunceli ilinde hektar alanda taşlılık ve kayalık sorunu yok iken hektar alanda soruna rastlanılmıştır. Bunun hektarlı taşlı, 860 hektarı kayalı olarak saptanmıştır. Toprak Sığlığı: Tunceli ilindeki toprakların hektarı derin (90 cm+) profilli hektarı orta derin (50-90 cm) profilli, hektarı sığ (20-50 cm) profilli ve hektarı da çok sığ (0-20 cm) profilli olduğu saptanmıştır. Mevcut arazilerdeki arazi problemlerine ilişkin bilgiler tablo halinde aşağıya çıkarılmıştır. Çıplak kaya ve Molozlar (ÇK): Tunceli ilinde hektar alanı kapsamaktadır. Tamamı VIII. sınıftır. Nazımiye ilçesi dışında her ilçede bulunmaktadır. Kumlu, Çakıllı, Molozlu, Irmak Taşkın Yatakları (IY) : Tunceli ili hudutları içinde hektarı ırmak yatağı konumunda alan bulunmaktadır. Tüm ilçelerde yer almaktadır. Tarımda kullanılmayan alanlardır. Çayır ve Meralar Tunceli meralarını, genelde orman içi ve orman bitişiğinde kalan alanlar ile dağ ve yüksek tepelerin yamaçlarında bulunan eğimi dik ve bitki örtüsü zayıf alanlar oluşturmaktadır. Meraların büyük bir bölümünde erozyon, taşlılık ve kayalık problemi bulunmaktadır. İlde kışın çok zor geçmesi ve zeminin yaklaşık olarak 4-4,5 aylık bir süre karla kaplı olması, yöre halkının çeşitli nedenlerden dolayı kış ayları için yeterince kaba yem stoku yapamamasından, bilgi yetersizliğinden kaynaklanan nedenlerden dolayı; 133

139 karların erimesiyle birlikte bitkilerin henüz otlatma olgunluğuna gelmemişken meraya hayvan sokulmaktadır. Bu da gün geçtikçe meraların zayıflamasına ve sonuçta elden çıkmasına neden olacaktır. Mera komisyonu tarafından her yıl hazırlanan İl Otlatma Planı ilgili yerlere tebliğ edilmesine karşın yine de erken otlatma probleminin önüne geçilememiştir. Bütün illerde olduğu gibi Tunceli de de 4342 Sayılı Mera Kanunu çalışmaları yapılmaktadır. Ancak eleman yetersizliğinden dolayı sadece bir teknik ekip oluşturulmuş olup, bu ekibin özverili çalışmalarıyla birlikte Şimdiye kadar 92 köyde alanda tespit 28 köyde 12,319 alanda tahdit çalışmaları tamamlanmıştır. Tunceli Merkez ilçeye bağlı Aktuluk köyünde 2004 yılında başlayan mera ıslah çalışmaları tamamlanmak üzeredir. Bununla birlikte Mazgirt İlçesi Göktepe Beldesi ile Pertek İlçesi Çakırbahçe Köyü nde de 2007 yılında başlayan ıslah çalışmaları devam etmektedir. IV.2.9. Tarım Alanları (Tarımsal Alan Varlığının Olup, Olmadığı, Var İse Tarımsal Gelişim Proje Alanları, Sulu ve Kuru Tarım Arazilerinin Büyüklüğü, Ürün Desenleri ve Bunların Yıllık Üretim Miktarları, Ürünlerin Ülke Tarımındaki Yeri ve Ekonomik Değeri hektarlık toplam arazinin hektarı tarımda kullanılmaktadır. Toplam arazinin % 15,2 sini meydana getiren tarıma elverişli arazi hektar olup, kuru ve sulu tarım arazisi olarak kullanılmaktadır. Çayır-Mera arazisi hektar ile % 43,2'lik bir oranı ve Orman-Fundalık alanda hektar ile % 34,5'lik bir oranı teşkil etmektedir. Genel Tarımsal Yapı Tunceli ili genel coğrafik yapısı bitkisel üretime çok uygun olmayıp dağlık bölge olması hayvancılığa daha elverişli olup özellikle Küçükbaş hayvancılığa elverişlidir. Bitkisel üretimde Çemişgezek ve Pertek ilçelerimiz iklim özelliği diğer ilçelerden farklılık gösterdiğinden bitki deseni çeşitliliği diğer bölgelerden daha fazla olup bitkisel üretimin artmasını sağlamıştır. Bölgeden göç edilmesi bölge tarımını olumsuz yönde etkilemiştir. Yapılan tarımsal faaliyetlerde aile işletmesi şeklinde olup kendi ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Yapılan tarımsal faaliyetler sonucunda elde edilen ürünlerde Pazar sorunu nedeniyle ürünler elde kalmakta bu da sonraki yılların üretimini olumsuz etkilemektedir. Tablo 38 de Tunceli ilindeki ilçelere göre işletme sayısı, arazi sayısı, ekili alan ve ekili alnın Tunceli alanına oranı verilmektedir. Tarımsal Arazilerin Kullanım Durumu: İlin toplam tarım alanı Ha. olup % 26 sı tarla bitkileri, % 25 i nadas alanı, % 3 ü bağ-bahçe arazisi ve % 46 sı kullanılmayan tarım arazisidir. 134

140 Ekilen Tarla Arazilerinin Kullanım Durumu: İlin toplam tarla alanı Ha. olup % 70 i buğday, % 19 u arpa, % 2 i nohut, % 1 i kuru fasulye, % 1 i fiğ, % 4 ü yonca, % 3 ü diğer bitkiler oluşturmaktadır. Tablo 37. İlçelere Göre Tarımsal Arazilerin Kullanım Durumu TARIMSAL ARAZİLER Merkez Çemişgeze k Hozat Mazgirt Nazimiye Ovacık Pertek Pülümür Toplam Hububat Baklagiller Sanayi Bitkileri Yem Bitkileri Diğer Tarla Bitkileri Nadas Sebzelik Bağlar Meyve Bahçesi Kullanılmayan Tarım Alanı Toplam Tablo 38. Ekili Alanın İlçelere Göre Dağılımı İlçe Adı İşletme Sayısı Arazi Sayısı Ekili Alan (da/m 2 ) Ekili Alanın Tunceli Toplamına Oranı Mazgirt ,733 %23,69 Çemişgezek ,838 %22,13 Pertek ,174 %20,23 Ovacık ,757 %9,54 Merkez ,383 %9,27 Pülümür ,281 %8,23 Hozat ,526 %5,98 Nazimiye ,372 %23,69 Tunceli ,307 %0,94 135

141 Tarımsal Üretim: Tunceli bölgesinde yetiştirilen bitkilerin susuz tarıma elverişli çeşitler tercih edilmekte endüstri bitkiler ve sebzeler suya ihtiyaç duymaktadır. Yukarıdaki tabloda ekilen alan, ortalama verim ve toplam üretim verilmektedir. Tunceli ili toplam ekili sulu alan ,640 da/ m²,ekili kuru alan ,667 da/ m² dir. İl Geneli Tablo 39. Bitkisel Üretim BİTKİSEL ÜRETİM Alan (Dekar) Adet Ortalama Verim (Kg.) Toplam Üretim (Ton) Toplam Sulu Tarım , Toplam Kuru Tarım , Toplam Meyve Alanı , Fiğ (Yeşil Ot) , ,83 Fiğ (Dane) ,05 Buğday (Ekmeklik) , ,91 Buğday (Makarnalık) Arpa (Biralık) Arpa (Diğer) , ,32 Yonca ,56 Ayçiçeği Armut , ,8 Ayva , ,33 Nar ,000 Portakal Mandalina - Üzüm (Sofralık) ,20 Üzüm (Şaraplık) ,37 Üzüm Kurutma Zeytin (Sofralık) Zeytin (Yağlık) İncir Badem ,83 468,96 Ceviz , ,15 Şeftali ,5 25,71 Antep Fıstığı ,5 Lahana Kereviz Marul - - Ispanak Pırasa

142 Enginar Domates(Sofralık) ,592 Domates (Salçalık) Domates (Kurutmalık) Biber (Sivri) ,144 Biber (Kurutmalık) Biber (Salçalık) ,424 Karpuz , ,075 Kavun 1, ,7 Fasulye (Taze) Börülce (Taze) Bakla (Taze) Soğan (Taze) ,5 203,587 Turp Pancar (Kırmızı) Bitkisel üretim: Tunceli İli karasal iklim kuşağında olduğundan kışlar çok sert, yazları ise sıcak geçmektedir. Bu iklim koşullarında daha çok hububat ve baklagil yem bitkilerine yönelik tarım yapılmaktadır. Tarla Bitkileri: Buğdaygiller: Tunceli ilinde 2011 yılında buğday ekim alanı ,976 da/m 2, Arpa ekim alanı ,324 da/m 2 ve Makarnalık buğday 1.02,635 da/m 2 ekimi yapılmakta olup bunun dışında herhangi bir buğdaygil bitkisi yetiştiriciliği yapılmaktadır. Üretim metodu tohumla yapılmakta serpme usulü kullanılmaktadır. Üretilen ürünlerin büyük bir kısmı aile kendi ihtiyacını karşılamakta olup geri kalanını ise iç piyasaya pazarlamaktadır. Tablo 40. Buğdaygil Üretimi Ürün Cinsi Ekim Alanı(ha) Hasat Alanı(ha) Toplam Üretim(ton) Buğday Arpa ,5 Baklagiller: Tunceli ilinde 2011 yılında Kuru fasulye ekim alanı ,00 da/m 2, Nohut ekim alanı ,53 da/m 2 ve mercimek 1.404,25 da/m 2 ekimi yapılmakta olup bunun dışında herhangi bir baklagil bitkisi yetiştiriciliği yapılmaktadır. Üretim metodu tohumla 137

143 yapılmakta serpme usulü kullanılmaktadır. Üretilen ürünlerin büyük bir kısmı aile kendi ihtiyacını karşılamakta olup geri kalanını ise iç piyasaya pazarlanmaktadır. Tablo 41. Baklagil Üretimi Ürün Cinsi Ekim Alanı(ha) Hasat Alanı(ha) Toplam Üretim(ton) K. Fasulye ,4 K. Mercimek ,5 Nohut ,2 Yem Bitkileri: Tunceli İli nde 2011 yılında Fiğ ekim alanı ,678 da/m 2, Yonca ekim alanı ,649 da/m 2, Korunga ekim alanı 9.874,916 da/m 2, Mısır silaj 6.59,720 da/m 2, Mürdümük ekim alanı 6.577,065 da/m 2, Çurbent ekim alanı 113,154 da/m 2, Bakla(yemlik) ekim alanı 49,164 da/m 2 ve Burçak ekim alanı 1.192,387 da/m 2, ekimi yapılmakta olup bunun dışında herhangi bir yem bitkisi yetiştiriciliği yapılmaktadır. Üretim metodu tohumla yapılmakta serpme usulü yapılmaktadır. Üretilen ürünlerin büyük bir kısmı aile kendi ihtiyacını karşılamakta olup geri kalanını ise iç piyasaya pazarlamaktadır. Tablo 42. Yem Bitkileri Üretimi Ürün Cinsi Ekim Alanı(ha) Hasat Alanı(ha) Toplam Üretim(ton) Yonca Korunga Fiğ Endüstriyel Bitkiler: Tunceli ilinde 2011 yılında Ayçiçeği ekim alanı 227,583 da/m 2, Mısır (dane) ekim alanı da/m 2 ve Antep fıstığı ekim alanı da/m 2 ) ekimi yapılmakta olup bunun dışında herhangi bir endüstriyel bitkisi yetiştiriciliği yapılmaktadır. Üretim metodu tohumla yapılmakta serpme usulü ve Antep fıstığında ise aşıyla çoğaltma yapılmaktadır. Üretilen ürünlerin büyük bir kısmı aile kendi ihtiyacını karşılamakta olup geri kalanını ise iç piyasaya pazarlamaktadır. Bahçe Bitkileri: Meyve Üretimi: Tunceli İli nde 2011 yılında elma ekim alanı 1.521,696da/m 2 armut ekim alanı 1.38,996 da/m 2, üzüm ekim alanı 2.809,800 da/m 2, ceviz ekim alanı 5.024,390 da/m 2, badem ekim alanı 428,509 da/m 2, zerdali ekim alanı da/m 2, karışık meyve ekim alanı 4.152,001 da/m 2, dut ekim alanı 824,249 da/m 2, vişne ekim alanı 6,080 da/m 2, kaysı ekim alanı 106,387da/m 2, kiraz ekim alanı 185,918 da/m 2, nar ekim alanı 20,932 da/m 2, 138

144 ayva ekim alanı 18,760 da/m 2 ve erik ekim alanı 62,746 da/m 2, ekimi yapılmaktadır. Genel olarak yerli çeşitlerdir. Meyve fidanları aşıyla ya da tohumla çoğaltılıp üretimi yapılmaktadır. Üretilen ürünlerin büyük bir kısmı aile kendi ihtiyacını karşılamakta olup geri kalanını ise iç piyasaya pazarlamaktadır. Sebze Üretimi: Tunceli İli nde 2011 yılında karışık sebzelik ekim alanı 8.672,68 da/m 2, kavun ekim alanı 48,652 da/m 2, karpuz ekim alanı 138,961 da/m 2, Soğan ekim alanı 311 da/m 2, kırmızı pancar ekim alanı 7,512 da/m 2, bakla ekim alanı 5,206 da/m 2, bezelye ekim alanı 302,432 da/m 2 ve biber ekim alanı 4,830 da/m 2, hıyar ekim alanı 2,711 da/m 2 ve fasulye ekim alanı 8,216 da/m 2 ekimi yapılmaktadır. Üretimi yapılan bu ürünlerin çoğu aile ihtiyacını geçindirmek olduğundan iç piyasada ekonomik bir değer oluşturmamaktadır. Üretim metodu tohumla yapılmakta bazı yerlerde ise fideyle üretim yapılmaktadır. Tablo 43. Alt Bölgeler Bazında Sebze Üretim Miktarları Domates Biber Patlıcan T.Fasulye Süs Bitkileri Üretimi: Süs bitkileri üretimi yapılmamaktadır. Proje Alanı Tarımsal Yapısı Proje sahasında arazi topografyasının engebeli olması yanında, tarım yapılabilen arazilerin genelde dere yatağı kenarında bulunmaları, toprağın su tutma kapasitesini düşürmektedir. Proje alanındaki tarım arazileri 2 ve 3 ve 4. sınıf sulu tarım arazilerinden oluşmakta olup, hafif bünyeli topraklar grubundadır. Tagar Çayı ndan sulanan 16,5 hektarlık tarım arazisinin mevcut bitki deseninde 7 ha karışık meyve, 2,5 ha bağ, 4 ha kavak ve 3 ha sebze tespit edilmiştir. İlçe Adı Tablo 44. Proje Alanının Yer Aldığı Çemişgezek İlçesinde Tarım Alanlarının Dağılımı Toplam Alan (dekar) Tahıllar ve Diğer Bitkisel Ürünlerin Ekildiği Alanlar (dekar) Nadas Alanı (dekar) Sebze Bahçeleri Alanı (dekar) Meyveler, İçecekler ve Baharat Bitkilerinin Ekildiği Alan (dekar) Çemişgezek , , , ,00 Kaynak: TUİK 2012 verileri 139

145 Çemişgezek Çemişgezek Kaynak: TUİK 2012 verileri Şekil 45. Proje Alanının Yer Aldığı Çemişgezek İlçesinde Tarım Alanlarının Dağılımı Grafiği Tarım arazilerinin kamulaştırması sırasında, tarım arazilerinin vasıfları belirleneceğinden Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Kullanımı Kanunu ve Tarih Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 Sayılı Mera Kanunu ve yürürlükteki Su Ürünleri Kanunu hükümlerine titizlikle uyulacaktır. Tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu hükümleri gereğince Tunceli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. IV Orman Alanları (Ağaç Türleri ve Miktarları, Kapladığı Alan Büyüklükleri ve Kapalılığı Bunların Mevcut Ve Planlanan Koruma ve/veya Kullanım Amaçları, 1/ Ölçekli Meşcere Haritası, 1/ Ölçekli Orman Kadastro Haritası), Tagar Regülatörü ve HES Projesi, Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı, Tunceli Orman İşletme Müdürlüğü, Hozat Orman İşletme Şefliği sınırları içerisinde yer almaktadır. Proje alanı ile ilgili olarak Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü nden tarih ve 817 sayılı yazı ile ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu alınmıştır. Tagar Regülatörü ve HES projesi için verilmiş olan ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu Ek-7 de verilmiştir. Proje alanlarının tek bir kapalı alanda ( m 2 ) gösterilmesi ile Elazığ Bölge Müdürlüğü tarafından toplam alanın m 2 olduğu, bunun m 2 lik kısmının orman alanı, m 2 lik kısmının orman sayılmayan alan niteliğinde olduğu belirtilmiş 140

146 olup, proje alanı çevresini gösterir 1/ ölçekli Orman Meşçere Haritası Şekil 46 ve Ek-7 de sunulmuştur. Söz konusu projenin m 2 lik kısmı orman alanında olmasından dolayı inşaat faaliyetleri süresince orman alanlarına müdahale söz konusu olacaktır. Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü nce hazırlanan ÇED İnceleme Değerlendirme Formu na göre proje alanı; Çemişgezek Serisi 86 ve 89 no lu bölmeler içinde yer almaktadır. Proje alanında meşçerenin işletme şekli Baltalık, mevcut ağaç cinsleri Meşe ve meşçere tipleri BBT-OT ve AOT şeklindedir. Proje alanı yangına hassas bölgeler içinde yer almamaktadır. Proje alanının orman arazisi içinde kalan kısımları için kamulaştırma söz konusu olmayıp bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17 nci maddesi gereğince gerekli izinler alınacak ve söz konusu proje için gereken izin iş ve işlemler Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. İzin alınan sınırlar dışında ormanlık alana müdahale edilmeyecek, ağaç kesimi yapılmayacaktır. Proje kapsamında yapılacak olan rehabilitasyon çalışmaları kapsamında ağaçlandırma da yapılacaktır. Ağaçlandırma çalışmaları sırasında ilgili kurumlar ile koordineli halde çalışılacaktır. Tagar HES Şekil 46. 1/ Ölçekli Meşçere Haritası 141

147 IV Koruma Alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu Kapsamındaki Alanlar, Projenin Korunan Alanlara Uzaklıklarının 1/ lik Ölçekli Haritada Anlaşılır ve Renkli Gösterilmesi) Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Orman ve Su İşleri Bakanlığı Coğrafi Veri Portalı na göre yapılan araştırmalarda, ÇED Yönetmeliği Ek-V deki Duyarlı Yöreler listesine göre değerlendirilmiştir. 1. Ülkemiz mevzuatı uyarınca korunması gerekli alanlar a) tarih ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. maddesinde tanımlanan ve bu kanunun 3. maddesi uyarınca belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. Proje alanına en yakın; -Milli Park Munzur Vadisi Milli Parkı olup, yaklaşık 45 km mesafededir. Munzur Vadisi MP Tagar HES Şekil 47. Proje Alanına En Yakın Milli Park Uydu Görüntüsü 142

148 b) tarih ve 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu uyarınca Orman Bakanlığı nca belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. c) tarih ve 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 3. maddesinin 1. fıkrasında Tanımlar başlıklı (a) bendinin 1.,2.,3. ve 5. alt bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı olarak tanımlanan ve aynı kanun ile tarih ve 3386 sayılı kanunun (2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) ilgili maddeleri uyarınca tespiti ve tescili yapılan alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. Tagar Regülatörü ve HES projesinin regülatör yapısının kurulmasının planladığı alanın yaklaşık 300 m güneyinde Urartu Dönemi Kaya Mezarlarının olduğu tespit edilmiştir. Projenin söz konusu kaya mezarlarına etkisin incelenmesi adın Atatürk Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü ne bir analiz raporu hazırlattırılmıştır. Aynı zamanda Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu nca söz konusu alan incelenmiş olup, kaya mezarlarına projenin herhangi bir etkisinin olmayacağı kanaati getirilmiştir. Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından verilen yazı Ek-1/E de yer almaktadır. Ayrıca tabiat varlığı ve doğal sit alanı olup olmadığı ile ilgili olarak da Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne görüş sorulmuş olup, herhangi bir doğal sit ve korunması gerekli tabiat varlığı tescil kaydına rastlanmadığı belirlenmiştir. Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nden alınan görüş yazısı Ek-1/F de verilmiştir. İnşaat çalışmaları sırasında 648 sayılı KHK ile değişik 2863 sayılı Kanunun ve 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında KHK de belirtilen taşınır/taşınmaz tabiat, tarihi ve kültürel varlık, doğal sit vb. tespit edilmesi halinde çalışmalar durdurularak, Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu na ve/veya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü ne bildirilerek gereken tedbirler alınacaktır. d) tarihli ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları; Yukarıda tanımlı alan kapsamında Tagar Çayı bulunmaktadır. Faaliyet sırasında gerçekleştirilecek işlemlerde, söz konusu dereye herhangi bir sıvı veya katı atık deşarj edilmeyecek ve herhangi bir müdahalede bulunulmayacaktır. Faaliyet kapsamında söz konusu alana olumsuz bir etkisinin olmamasına özen gösterilecek ve gerekli bütün önlemler alınacaktır. 143

149 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.), Su Ürünleri Yönetmeliği nin ilgili hükümlerine uyulacaktır. e) tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17, 18, 19 ve 20. maddelerinde tanımlanan alanlar Proje, Tagar Çayı üzerindedir. Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği hükümlerine uyulacak, Tagar Çayı na sıvı, katı v.b. atıklar kesinlikle bırakılmayacaktır. f) tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. maddesinde tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. g) tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu nun 9. maddesi uyarınca Bakanlar Kurulu tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri olarak tespit ve ilan edilen alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. h) tarihli ve 2960 sayılı Boğaziçi Kanunu na göre koruma altına alınan alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. i) tarihli ve 6831 sayılı Orman Kanunu gereğince proje alanı ve çevresi orman alanı sayılan yerler; Proje alanlarının tek bir kapalı alanda ( m 2 ) gösterilmesi ile Elazığ Bölge Müdürlüğü tarafından toplam alanın m 2 olduğu, bunun m 2 lik kısmının orman alanı, m 2 lik kısmının orman sayılmayan alan niteliğinde olduğu belirtilmiş olup, proje alanı çevresini gösterir 1/ ölçekli Orman Meşçere Haritası Ek-7 de sunulmuştur. Proje alanının orman arazisi içinde kalan kısımları için kamulaştırma söz konusu olmayıp bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17 nci maddesi gereğince gerekli izinler alınacak ve söz konusu proje için gereken izin iş ve işlemler Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. j) tarihli ve 3621 sayılı Kıyı Kanunu gereğince yapı yasağı getirilen alanlar, bulunmamaktadır. Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. k) tarihli ve 3573 Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. 144

150 l) tarihli ve 4342 sayılı Mera Kanununda belirtilen alanlar, Yapılan çalışmalar, arazi etüdü ve harita okumalarında mera arazisine rastlanmamış olup, kat i proje aşamasında proje alanı içerisinde mera vasfında taşınmazların tespit edilmesi durumunda, bu alanlar için 4342 sayılı Mera Kanunun 14. maddesi gereğince İl Mera Komisyonuna tahsis amacı değişikliği talebinde bulunulacaktır. m) tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde belirtilen alanlar, Proje alanı sulak alanlar kapsamında sayılan alanlardan olup ülkemiz ve uluslararası mevzuatlar uyarınca korunması gereken bir alan değildir. Tagar Regülatörü ve HES Projesi, tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nin Ek 2 Listesi Nehir tipi santraller kapsamında yer almakta olup, faaliyete başlanmadan önce gerekli izinlerin alınması için Orman ve Su İşleri Bakanlığı XV. Bölge Müdürlüğü Tunceli Şube Müdürlüğü ne başvuru yapılarak, Ek-2 Sulak Alan Faaliyeti İzin Belgesi alınacaktır. Ayrıca, tarih ve sayılı Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Sulak Alanların Korunması Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. 2. Ülkemizin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler uyarınca korunması gerekli alanlar a) tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınmış alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. b) tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Akdeniz in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi (Barcelona Sözleşmesi) uyarınca korumaya alınan alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. ı) tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol gereği ülkemizde Özel Koruma Alanı olarak belirlenmiş alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. ıı) tarihli Cenova Bildirgesi gereği seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı tarafından yayımlanmış olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit listesinde yer alan alanlar, bulunmamaktadır. 145

151 Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. ııı) Cenova Deklerasyonu nun 17. maddesinde yer alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin yaşama ve beslenme ortamı olan kıyısal alanlar, bulunmamaktadır. Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. c) tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi nin 1. ve 2. maddeleri gereğince Kültür Bakanlığı tarafından koruma altına alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras statüsü verilen kültürel, tarihi ve doğal alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. ç) tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi (RAMSAR Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınmış alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. d) tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Avrupa Peyzaj Sözleşmesi kapsamında alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. 3. Korunması gereken alanlar a) Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, mevcut özellikleri korunacak alan olarak tespit edilen ve yapılaşma yasağı getirilen alanlar (Tabii karakteri korunacak alan, biogenetik rezerv alanları, jeotermal alanlar v.b.) ; Tagar Regülatörü ve HES projesi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Mekansal Planlama Genel Müdürlüğü tarafından onaylanan Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı J-41 paftası sınırlarında kalmaktadır. Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı kapsamında faaliyet alanı mevcut arazi kullanım durumuna göre Tarım Arazisi ve Ekolojik Öneme Sahip Alan olarak görülmektedir. Çevre düzeni plan hükümlerine göre; Ekolojik Öneme Sahip Alan: Aynı alanda birden çok doğal niteliğe sahip (su kaynakları, hassas ekosistemler, su ve kara ekosistemleri arasında yer alan geçiş bölgeleri, toprak niteliği ve topografik özellikleri, bitki örtüsü, yaban yaşamı) ya da insan etkisi altında yeniden biçimlenmeden önce bu potansiyele sahip olduğu öngörülen ekolojik ilişki ve etkileşimlerin bütünlük arz ettiği; tür çeşitliliği, iklimsel duyarlılık, su döngüsünün, 146

152 yaban yaşamının ve insan yaşama ortamlarının kalitesinin sürekliliği açısından korunması öngörülen özel öneme sahip alanları ve doğal koridorları ifade eder. b) Tarım Alanları: Tarımsal kalkınma alanları, sulanan, sulanması mümkün ve arazi kullanma kabiliyet sınıfları I, II, III ve IV olan alanlar, yağışa bağlı tarımda kullanılan I. ve II. sınıf ile özel mahsul plantasyon alanlarının tamamı, Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı kapsamında faaliyet alanı mevcut arazi kullanım durumuna göre Tarım Arazisi ve Ekolojik Öneme Sahip Alan olarak görülmektedir. Çevre düzeni plan hükümlerine göre; Tarım Arazisi: 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu uyarınca toprak, topografya ve iklimsel özellikleri tarımsal üretim için uygun olup, hâlihazırda tarımsal üretim yapılan veya yapılmaya uygun olan veya imar, ihya, ıslah edilerek tarımsal üretim yapılmaya uygun hale dönüştürülebilen arazilerdir. Proje alanı içerisindeki tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu hükümleri gereğince Tunceli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. c) Sulak Alanlar: Doğal veya yapay, devamlı veya geçici, suların durgun veya akıntılı, tatlı, acı veya tuzlu, denizlerin gel-git hareketinin çekilme devresinde 6 metreyi geçmeyen derinlikleri kapsayan, başta su kuşları olmak üzere canlıların yaşama ortamı olarak önem taşıyan bütün sular, bataklık sazlık ve turbiyeler ile bu alanların kıyı kenar çizgisinden itibaren kara tarafına doğru ekolojik açıdan sulak alan kalan yerler, Proje Tagar Çayı üzerinde bulunmaktadır. Tagar Çayı, Ramsar Sözleşmesi ve ülkemiz uluslararası korunması gereken sulak alanlar kapsamında yer almamaktadır. Faaliyet sırasında gerçekleştirilecek işlemlerde, dereye herhangi bir sıvı veya katı atık deşarj edilmeyecek ve herhangi bir müdahalede bulunulmayacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.), Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ne ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G), Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. d) Göller, akarsular, yeraltı suyu işletme sahaları, Söz konusu proje yukarıda belirtilen alanlarda Tagar Çayı üzerindedir. e) Bilimsel araştırmalar için önem arzeden ve/veya nesli tehlikeye düşmüş veya düşebilir türler ve ülkemiz için endemik olan türlerin yaşama ortamı olan alanlar, biyosfer rezervi, biyotoplar, biyogenetik rezerv alanları, benzersiz özelliklerdeki jeolojik ve jeomorfolojik oluşumların bulunduğu alanlar, Proje alanı ve yakın çevresi söz konusu alanlar içerisinde yer almamaktadır. 147

153 IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alandaki bulunuş yerleri, bölgedeki dağılımları, endemizm durumları, bolluk miktarları, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) Her bir türün kim tarafından ve ne zaman, hangi yöntemle (literatür gözlem vs.) tespit edildiği, Collins Bird Guide, Türkiye nin Önemli Kuş Alanları Kitabı, Türkiye nin Önemli Doğa Alanları Kitabı, IUCN, Bern Sözleşmesi, MAK Kararları, CITES gibi uluslararası anlaşmalara göre durumu, türlerin projeden ne şekilde etkileneceği, proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi. Projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Flora için Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TUBİVES) kullanılarak kontrol yapılması FLORA Bu bölümün hazırlanmasında Tagar Regülatörü ve HES Hidrolik Faaliyet Değerlendirme Raporu (Ekosistem Değerlendirme Raporu) ndan faydalanılmıştır. Tagar Regülatörü ve HES projesi kapsamında, alanda hakim olan floral yapıyı meydana getiren bitki türlerini, bu türlerin koruma statülerini ve bu türlerin karşı karşıya bulundukları riskler ile alınması gereken koruma önlemlerini belirleyebilmek amacıyla 2013 yılı içerisinde Ekosistem Değerlendirme Raporu nu hazırlayan akademik personel açık alan çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Açık alan çalışmaları sırasında alandan bitki örnekleri toplanmıştır. Toplanan bu yaş bitki örnekleri herbaryum tekniğine uygun olarak kurutulmuştur. Kurutulan bitki örneklerinin teşhis edilmesi aşamasında Flora of Turkey And East Aegean Islands adlı kaynaktan yararlanılmıştır. Teşhis edilen bitkilerin listesi Tablo 45 te verilmiştir. Oluşturulan floristik listede alanda mevcut olduğu belirlenen bitkilerin sistematik konumları kontrollerde kolaylık sağlaması bakımından alfabetik olarak verilmiştir. Birinci sütunda familya, İkinci takson, üçüncü sütunda endemizm durumu, dördüncü sütunda biliniyor ise fitocoğrafik bölgesi, beşinci sütunda bitkinin Türkçe adı verilmiştir. Bitkilerin Türkçe adlarının belirlenmesinde Şinasi Akalın tarafından hazırlanmış olan Büyük Bitkiler Kılavuzu ve Prof. Dr. Turhan Baytop tarafından hazırlanmış olan Türkçe Bitki adları adlı kaynaklardan faydalanılmıştır. 148

154 Tablonun altıncı ve son sütununda taksonun tehlike kategorisi verilmektedir. Bitkilerin tehlike kategorileri IUCN komisyonunun tespit ettiği kriterlere göre ve Ekim v.d. tarafından hazırlanmış ve Türkiye Tabiatını Koruma Derneği tarafından yayınlanmış olan "Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı" adlı kaynaktan faydalanılmıştır. Bitki türlerinin tehlike kategorilerinin tesbitinde kullanılan kısaltmalar ve açıklamaları: EX: Tükenmiş EW: Doğada tükenmiş CR: Çok tehlikede EN: Tehlikede VU: Zarar görebilir LC: Az tehdit altında DD: Veri yetersiz NT: Tehlike altına girmeye aday NE: Değerlendirilemeyen Habitat Sınıfları: 1. Orman 2. Maki 3. Frigana (Çoğu dikenli, alçak boylu ve yumak yastık oluşturan bitkiler) 4. Kültür alanları (Bağ, bahçe v.b.) 5. Kuru çayır 6. Nemli çayır, Bataklık ve Sulak Alan 7. Yol kenarı 8. Kayalık Nisbi Bolluk Sınıfları: 1. Çok nadir 2. Nadir 3. Orta derecede bol 4. Bol 5. Çok bol Endemizm: L- Lokal endemik B- Bölgesel endemik Y- Yaygın endemik VEJETASYON Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında yapılan arazi çalışmasında vejetasyon yapısı da tespit edilmiştir. Proje sahasında; 1. Step Vejetasyonu 2. Kaya Vejetasyonu 3. Riparian Vejetasyon 4. Orman vejetasyonu olmak üzere dört farklı yapı tespit edilmiştir. 149

155 1- STEP VEJETASYONU Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında step vejetasyonu baskın olarak tespit edilmiştir (Şekil 48). Bu alanlarda; Juniperus oxycedrus L. subsp. oxycedrus, Anthriscus nemorosa (Bieb.) Sprengel, Eryngium campestre L. var. virens, Malabalia secacul Banks & Sol, Pimpinella corymbosa Boiss., Scandix pecten-veneris L., Scandix stellata Banks & Sol., Smymium cordifolium Boiss., Vinca canescens (Willd.) Decne. Subsp. canescens, Achillea wilhelmsii C. Koch, Bellis perennis L., Carduus pycnocephalus L. Subsp. albidus (Bieb.) Kazmi, Carlina oligocephala Boiss. et Kotschy subsp. oligocephala, Centaurea aggregata Fisch. Et Mey.ex DC. Subsp. aggregata, Centaurea carduiformis DC. Subsp. Orientalis Wagenitz, Tragopogon longirostris Bisch. Ex Schultz var. longirostris, Tripleurospermum savenense (Manden) Pobed., Xeranthemum annuum L., Echium italicum L., Heliotropium europaeum L., Myosotis stricta Link ex Roemer & Schultes, Onosma aucheranum DC, Alyssum linifolium Steph. ex Willd. var. linifolium ve Alyssum pateri Nyar. Subsp. pateri gibi türler tespit edilmiştir. Şekil 48. Tagar Regülatörü ve HES Proje Sahası Step Vejetasyonu 150

156 2- KAYA VEJETASYONU Proje sahasında kaya vejetasyonu, malzeme alım sahalarında tespit edilmiştir (Şekil 49). Bu alanlarda; Arabis caucasica Willd. Subsp. caucasica, Arenaria leptoclados (Reichb.) Guss., Arenana serpyllifolia L., Salvia syriaca L., Oroanche nana Noe ex G. Beck ve Botriochloa ischaemum (L.) Keng gibi türler tespit edilmiştir. Şekil 49. Tagar Regülatörü ve HES Proje Sahası Kaya Vejetasyonu 3- RİPARİAN VEJETASYON Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında riparian vejetasyon Tagar Çayı'nın etkisi ile oluşan alanlarda tespit edilmiştir (Şekil 50). Bu alanlarda; Taraxacum scaturiginosum G. Hagl, Xanthium spinosum L., Holosteum umbellatum L. Var. umbellatum, Populus nigra L. Subsp. caudina (Ten.) Bugala, Salix alba L., Tamarix smyrnensis L., Celtis glabrata Steven ex Planchon, Juncus ariculatus L., Juncus compressus Jacq. ve Juncus inflexus L. gibi türler tespit edilmiştir. 151

157 Şekil 50. Tagar Regülatörü ve HES Proje Sahası Riparian Vejetasyon 4- ORMAN VEJETASYONU Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında orman vejetasyonu regülatör sahasında tespit edilmiştir. Bu alanlarda; Bromus japonicus Thunbn. Subsp. japonicııs, Calamagrostis epigejos (L.) Roth, Eremopoa persica (Trin.) Rozhev., Festuca pratensis Huds., Muscari armeniacum Leichtlin ex Baker, Gagea bulbifera (Pallas) Schultes et Schultes fil., Pedicularis cadmea Boiss., Galium verum L. Subsp. verum, Pyrus elaeagnifolia Pallas subsp. elaeagnifolia, Potentilla repians L., Consolida scleroclada (Boiss.) Schröd. Var. rigida (Freyn & Sint.) Davis, Hypecoum pendulum L., Alcea apterocarpa (Fenzl) Boiss., Malva neglecta Wallr., Quercus infectoria Olivier subsp. boissieri (Reuter) O. Schwartz ve Quercus petraea (Mattoschka) Liebl. Subsp. iberica (Steven ex Bieb.) Krassiln. türleri tespit edilmiştir. Floristik Analiz Tunceli ili, Çemişgezek İlçesi sınırları içerisinde kalan Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında toplanan bitkilerin değerlendirilmesi ve alana yakın yerlerde, benzer ekolojik yapıyı gösteren yerlerde yapılan floristik çalışmalardan faydalanarak oluşturulan floristik listede; 46 familyaya ait 154 cins, 220 tür, 19 alttür ve 5 varyete tespit edilmiştir. Çalışma alanından tespit edilen bitkilerin fitocoğrafik bölgelere dağılımı ise; Iran-Turan 41, Avrupa-Sibirya 15, Akdeniz elementi 10 ve Öksin elementi 1 şeklindedir. 153 tür birden fazla fitocoğrafik bölgeye ait ya da fitocoğrafik bölgesi bilinmeyenler grubundadır. Proje sahasında 5 endemik bitki türü tespit edilmiştir. Bu türler; Alcea apterocarpa (Fenzl) Boiss. (Hatmi, LC), Marrubium parviflorum Fisch. & Mey. subsp. oligodon (Boiss.) Seybold (İt sineği, LC), Paronychia chionaea Boiss. subsp. kemaliya (Chaudri) Chaudri (Dolama otu, VU), Alyssum pateri Nyar. Subsp. pateri (Uyuz otu, LC) ve Alyssum praecox Boiss. & Bal. var. praecox (Uyuz otu, LC) dir. 152

158 KORUMA ÖNLEMLERİ Proje sahasından tespit edilen endemik, Alcea apterocarpa (Fenzl) Boiss. (Hatmi, LC), Marrubium parviflorum Fisch. & Mey. subsp. oligodon (Boiss.) Seybold (İt sineği, LC), Paronychia chionaea Boiss. subsp. kemaliya (Chaudri) Chaudri (Dolama otu, VU), Alyssum pateri Nyar. Subsp. pateri (Uyuz otu, LC) ve Alyssum praecox Boiss. & Bal. var. praecox (Uyuz otu, LC) bitki türleri için alınması gereken koruma önlemleri tür bazında aşağıda verilmiştir. Alcea apterocarpa (Fenzl) Boiss. (Hatmi) Alcea apterocarpa türünün tehlike kategorisi LC'dir. Bitki çok yıllıktır. Su altında kalacak kesimde kaydedilmiş olan Alcea apterocarpa türünün çiçeklenme dönemi mayıstemmuz ayları arasıdır. Tohumların olgunlaşma dönemi ise temmuz-ağustos ayları arasıdır. Habitat olarak bozkır alanlarını tercih eden bu tür, Osmaniye, Tunceli, Gaziantep, Mardin, Kastamonu, Ankara, Diyarbakır, Erzurum, İçel, Konya, Kahramanmaraş, Muş ve Niğde de yayılış gösterir. Geniş yayılışlı endemikler grubunda bulunan bu tür için her hangi bir koruma önlemi alınmasına gerek yoktur. Marrubium parviflorum Fisch. & Mey, subsp. oligodon (Boiss.) Seybold (İt sineği) Marrubium parviflorum subsp. oligodon türünün tehlike kategorisi LC'dir. Bitki çok yıllıktır. Su altında kalacak kesimde kaydedilmiş olan Marrubium parviflorum subsp. oligodon türünün çiçeklenme dönemi mayıs-temmuz ayları arasıdır. Tohumların olgunlaşma dönemi ise temmuz-ağustos ayları arasıdır. Habitat olarak bozkır alanlarını tercih eden bu tür, Afyonkarahisar, Ankara, Erzurum, Gümüşhane, Kayseri, Malatya, Muş, Nevşehir, Tunceli ve Van da yayılış gösterir. Geniş yayılışlı endemikler grubunda bulunan bu tür için her hangi bir koruma önlemi alınmasına gerek yoktur. Paronychia chionaea Boiss. subsp. kemalim (Chaudri) Chaudri (Dolama otu) Paronychia chionaea subsp. kameliya türünün tehlike kategorisi VU'dır. Bitki çok yıllıktır. Su altında kalacak kesimde bulunan türün çiçeklenme dönemi haziran-temmuz ayları arasıdır. Tohumların olgunlaşma dönemi ise temmuz - ağustos ayları arasıdır. Bu tür için su altında kalacak kesimden uzakta bulunan populasyon tel örgü ile çevrilerek inşaat çalışması sırasında araç girişinin engellenmesi gerekir. Rezervuar alanında kalacak olan populasyondan ise tohum toplanmalıdır. Olgunlaşan tohumlar saha çalışmaları yapılarak toplanmalıdır. Toplanan tohumlar bez torbalar içerisinde konularak gölgede kurutulmalıdır. Kuruyan ve ayıklanan tohumların bir kısmı koruma amacı ile Ankara'da bulunan Tohum ve Gen Kaynakları Araştırma Enstitüsü'ne gönderilmeli, kalan tohumlar ise oda ısısında muhafaza altına alınıp inşaat çalışmaları tamamlandıktan sonra ekim sonu ya da kasım başında toplandıkları alana tekrar dikilmelidir. Dikim işlemi için, öncelikle 1-2 cm derinliğinde küçük delikler açılmalı ve her deliğe bir tohum konularak üstü toprak ile kapatılmalı ve toprağa mi kadar can suyu verilmelidir. Dikim yapılan yerin koordinatları alınarak kaydedilmelidir. Bir sonraki vejetasyon döneminde tekrar kontrol 153

159 edilerek çimlenme takip edilmelidir. Yeni bir bireyin çimlendikten sonra belli bir büyüklüğe gelmesi için yaklaşık 3-4 yıl gibi bir zaman geçmesi gerekmektedir. Ayrıca türün bulunduğu alandaki toprak sıyrılmah ve muhafaza edilmelidir. Toprağın sıyrılması için en uygun dönem ise, ağustos ayıdır. Bu türe ait tohumlar bu toprağın içerisinde canlılığını koruyacak ve alanın doğal yapısına kavuşmasında etkili rol oynayacaktır. Alyssum pateri Nyar. subsp. pateri (Uyuz otu) Alyssum pateri subsp. pateri türünün tehlike kategorisi LC'dir. Bitki çok yıllıktır. Su altında kalacak kesimde kaydedilmiş olan Alyssum pateri subsp. pateri türünün çiçeklenme dönemi mayıs-haziran ayları arasıdır, ayıdır. Tohumların olgunlaşma dönemi ise temmuz-ağustos ayları arasıdır. Habitat olarak step alanlarını tercih eden bu tür, Bolu, Çankırı, Kastamonu, Ağrı, Antalya, Erzincan, Kayseri, Konya, Nevşehir, Tunceli, Niğde ve Van da yayılış göstermektedir. Geniş yayılışlı endemikler grubunda bulunan bu tür için her hangi bir koruma önlemi alınmasına gerek yoktur. Alyssum praecox Boiss. & Bal, var. praecox (Uyuz otu) Alyssum praecox subsp. praecox türünün tehlike kategorisi LC'dir. Bitki çok yıllıktır. Su altında kalacak kesimde kaydedilmiş olan Alyssum praecox subsp. praecox türünün çiçeklenme dönemi haziran-temmuz ayları arasıdır. Tohumların olgunlaşma dönemi ise temmuz-ağustos ayları arasıdır. Habitat olarak step alanlarını tercih eden bu tür, Amasya, İçel, Artvin, Kayseri, Malatya, Bitlis, Denizli ve Hatay da yayılış göstermektedir. Geniş yayılışlı endemikler grubunda bulunan bu tür için her hangi bir koruma önlemi alınmasına gerek yoktur. PROJE ALANININ ULUSLARARASI SÖZLEŞMELER AÇISINDAN DEĞERLENDİRMESİ Tagar Regülatörü ve HES proje sahası floristik listeleri değerlendirildiğinde CITES (Nesli tehlikede olan hayvan ve bitki türlerinin uluslararası ticaretine ilişkin sözleşme) gereği koruma altına alınan ve ticareti yasaklanan bitki türlerinin hiçbiri alanda bulunmamaktadır. Ayrıca Türkiye'nin resmen taraf olarak onayladığı Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Yaşam Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN) gereği koruma altında bulunan bitki türleri proje sahası içerisinde bulunmamaktadır. FLORİSTİK AÇIDAN SONUÇ Tagar Regülatörü ve HES proje sahasından tespit edilen ve endemik olan Alcea apterocarpa (Fenzl) Boiss. (Hatmi), Marrubium parviflorum Fisch. & Mey. subsp. oligodon (Boiss.) Seybold (İt sineği), Alyssum pateri Nyar. Subsp. pateri (Uyuz otu) ve Alyssum praecox Boiss. & Bal. var. praecox (Uyuz otu) türleri IUCN kriterlerine göre LC (En Düşük Derecede Tehdit Altında) kategorisinde olduğundan bu türlerin korunmasına yönelik her hangi bir önlem alınmasına gerek yoktur. Fakat; IUCN kriterlerine göre VU (Zarar görebilir) kategorisinde olan Paronychia chionaea Boiss. subsp. kemaliya (Chaudri) Chaudri (Dolama otu) için 'KORUMA ÖNLEMLERİ' kısmında önerilen önlemlerin alınması durumunda projenin gerçekleştirilmesinde floristik açıdan sakınca görülmektedir. 154

160 Tablo 45. Tagar Regülatörü ve Hes Proje Sahası Floristik Listesi FAMİLYA TÜR SPERMATOPHYT A GYMNOSPERMAE Cupressaceae ANGIOSPERMAE DICOTYLEDONES Apiaceae Juniperus oxycedrus L. subsp. oxycedrus Anthriscus nemorosa (Bieb.) Sprengel Bupleurum falcatum L. Subsp. falcatum Eryngium campestre L. var. virens Malabalia secacul Banks & Sol Pimpinella corymbosa Boiss. Scandi pectenveneris L. Scandix stellata Banks & Sol. Smyrnium cordifolium Boiss. TÜRKÇE İSİM Katran ardıcı Frenk manozuayd FİTO.COĞ. BÖLGE HABİTAT NİSBİ BOLLUK ENDEMİZ M L B Y x x LC x x LC Tavşan kulağı x x LC Boğa dikeni x x x LC x x LC Bac biber ağacı Ir.-Tur. ele. x x LC Fesçi tarağı x x LC Fesçi tarağı x x LC Ir.-Tur. ele. x x LC Asclepiadaceae Vinca canescens Hercai x x LC TEHLİK E SINIFI 155

161 Asteraceae (Willd.) Decne. Subsp. canescens Achillea wilhelmsii C. Koch Anthemis cretica L. Subsp. tenuiloba (DC.) Grierson Anthemis tinctoria L. Var. tinctoria menekşe Civan perçemi Ir.-Tur. ele. x x x LC Papatya x x LC Sarı papatya x x LC Bellis perennis L. Bellis Avr.-Sib. El x x LC Carduus pycnocephalus L. Subsp. albidus (Bieb.) Kazmi Carlina oligocephala Boiss. et Kotschy subsp. oligocephala Centaurea aggregata Fisch. Et Mey.ex DC. Subsp. aggregata Centaurea carduiformis DC. Subsp. orientalis Wagenitz Centaurea iberica Trev. ex Sprengel Saka dikeni x x LC Karlina x x LC Yanar döner Yanar döner Yanar döner x x LC x x LC LC Centaurea Yanar x x LC 156

162 solstitialis L. Subsp. solstitialis Chondrilla juncea L. Var. juncea Cichorium intybus L. Cirsium vulgare (Savi) Ten. Cirsium elodes Bieb. Conyza canadensis (L.) Cronquist Crepis foetida L. Subsp. rhoeadifolia (Bieb.) Celak. Crupina crupinastrum (Moris) Vis. Echinops pungens Trautv. Var. pungens Helichrysum arenarium (L.) Moench subsp. rubicundum (C.Koch) Davis et Kupicha Helichrysum plicatum DC. Subsp. plicatum döner Kondrilla x x LC Hindiba x x x x LC Deve dikeni x x LC Deve dikeni Ir.-Tur. ele. x x LC Konyza x x LC Hindiba x x LC x x LC Kirpi başı Ir.-Tur. ele. x x LC Ölmez otu Ir.-Tur. ele. x x LC Ölmez otu x x LC Lactuca serriola Eşek Avr.-Sib. x x x LC 157

163 L. marulu Ele. Picnomon acarna (L.) Cass. Akd. ele. x x LC Picris strigosa Bieb. Scariola viminea (L.) F.W.Schimidt Senecio vernalis Waldst. & Kit. Siebera pungens (Lam.) J.Gay. Taraxacum scaturiginosum G. Hagl Tragopogon longirostris Bisch. Ex Schultz var. longirostris Tripleurospermu m savenense (Manden) Pobed. Xanthium spinosum L. Xeranthemum annuum L. Ir.-Tur. ele. x x LC x x LC Kanarya otu x x x LC Ir.-Tur. ele. x x LC Hindiba x x LC Teke sakalı x x LC x x LC Pıtrak x x LC Ölmez çiçek x x LC Boraginaceae Alkanna orientalis (L.) Boiss. var. orientalis Anchusa arvensis (L.) Bieb. Subsp. Sığır dili Ir.-Tur. ele. x x LC x x LC 158

164 Brassicaceae orientalis (L.) Ndrd. Echium italicum L. Heliotropium europaeum L. Myosotis stricta Link ex Roemer & Schultes Onosma aucheranum DC. Aethionema arabicum (L.) Andrz. Ex DC. Alyssum linifolium Steph. ex Willd. var. linifolium Alyssum pateri Nyar. Subsp. pateri Alyssum praecox Boiss. & Bal. Var. praecox Alyssum sibiricum Willd. Arabis caucasica Willd. Subsp. caucasica Engerek otu Akd. ele. x x LC Bambul otu Akd. ele. x x LC Unutma beni çiçeği Emzik otu Avr.-Sib. Ele. Akd. ele. x x LC x x LC Taş çanta x x LC Uyuz otu x x LC Uyuz otu Ir.-Tur. ele. x x x LC Uyuz otu x x x LC Uyuz otu x x LC Kaz teresi x x LC Arabis nova Vill. Kaz teresi x x LC Capsella bursapastoris (L.) Medik Çoban çantası x x LC 159

165 Campanulaceae Capparaceae Caryophyllaceae Erysimum repandum L. Fibigia clypeata (L.) Medik Sisymbrium altissimum L. Thlaspi perfoliatum L. Campanula propingua Fisch. & Mey. Campanula reuterana Boiss. & Bal. Legousia pentagonia (L.) Thellung Cleome ornithopodioides L. Arenaria leptoclados (Reichb.) Guss. Arenaria serpyllifolia L. Cerastium perfoliatum L. Holosteum umbellatum L. Var. umbellatum Minuartia hamata (Hausskn.) Mattf. Erysimum x x x LC Fibigya x x LC Bülbül otu x x LC Akça çiçeği x x LC Çan çiçeği Ir.-Tur. ele. x x LC Çan çiçeği Ir.-Tur. ele. x x LC Akd. ele. x x LC Kleom x x LC Kumotu x x LC Kum otu x x LC Boynuz otu x x LC Holosteum x x LC Minuatya x x LC 160

166 Chenopodiaceae Cistaceae Convolvulaceae Minuartia hybrida (Vill.) Schschik Silene alba (Miller) Krause subsp. divaricata (Reichb.) Walters Silene italica (L.) pers. Telephium oligospermum Steud. ex Boiss. Minuatya x x LC Nakıl x x LC Nakıl x x LC Ir.-Tur. ele. x x LC Velezia rigida L. x x LC Chenopodium album L. Subsp. album var. album Chenopodium botrys L. Helianthemum canum (L.) Baumg. Helianthemum salicifolium (L.) Miller Convolvulus arvensis L. Crassulaceae Sedum album L. Dipsacaceae Sedum pallidum Bieb. Var. pallidum Scabiosa argentea L. Kaz ayağı x x LC x x LC Güneş gülü x x x LC Güneş gülü x x LC Gündüz sefası Dam koruğu Dam koruğu x x LC x x LC x x LC Uyuz otu x x LC 161

167 Euphorbiaceae Fabaceae Scabiosa rotata Bieb. Chrozophora tinctoria (L.) A. Juss. Euphorbia falcata L. Subsp. falcata var. falcata Euphorbia macroclada Boiss. Euphorbia peplus L. Var. peplus Anthyllis vulneraria L. Subsp. boissieri (Sag.) Bornm. Astragalus kurdicus Boiss. var. kurdicus Astragalus lineatus Lam. Var. lineatus Coronilla orientalis Miller var. orientalis Coronilla scorpioides (L.) Koch Uyuz otu Ir.-Tur. ele. x x LC x x x LC Sütleğen x x LC Sütleğen Ir.-Tur. ele. x x LC Sütleğen x x LC x x LC Geven Ir.-Tur. ele. x x LC Geven x x LC Koronilla x x LC Koronilla LC Lathyrus cicera L. Mürdümük x x LC Lathyrus pratensis L. Mürüdümü k Öksin ele. x x LC Lotus Lüfer otu x x x x LC 162

168 corniculatus L. Var. corniculatus Medicago falcata L. Medicago radiata L. Medicago xvaria Martyn Melilotus alba Desr. Melilotus officinalis (L.) Desr. Pisum sativum L. Subsp. sativum var. sativum Trifolium arvense L. Var. arvense Trifolium repens L. Var. repens Trifolium speciosum Willd. Trigonella filipes Boiss. Trigonella monantha C.A.Meyer subsp. monantha Vicia sativa L. Subsp. nigra (L.) Ehrh. var. nigra Yonca x x LC Yonca Ir.-Tur. ele. x x LC Yonca x x LC Taş yonca x x LC Taş yonca x x LC Bezelya x x LC Üç gül x x LC Üç gül x x LC Üç gül x x x LC Buy, Boy Ir.-Tur. ele. x x LC Buy, Boy Ir.-Tur. ele. x x LC Fiğ x x LC Vicia villosa Roth Fiğ x x x LC 163

169 Fagaceae Gentianaceae Geraniaceae Hypericaceae subsp. villosa Quercus infectoria Olivier subsp. boissieri (Reuter) O. Schwartz Quercus petraea (Mattoschka) Liebl. Subsp. iberica (Steven ex Bieb.) Krassiln. Centaurium pulchellum (Swartz) Druce Erodium cicutarium (L.) Herit. Subsp. cicutarium Geranium tuberosum L. Subsp. tuberosum Hypericum perforatum L. Meşe x x LC Meşe x x LC x x LC Turna gagası Turna gagası x x LC x x LC Binbir delik otu x x LC Illecebraceae Hypericum perfoliatum L. Herniaria glabra L. Paronychia chionaea Boiss. subsp. kemaliya (Chaudri) Chaudri Binbir delik otu Akd. ele. x x LC Kırık otu x x LC Dolama otu Ir.-Tur. ele. x x x VU 164

170 Lamiaceae Acinos rotundifolius Pers. Ajuga chamaepitys (L.) Schreber subsp. chia (Schreber) Arcangeli var. Ciliata Briquet Lamium album L. Ballıbaba Marrubium astracanicum Jacq. Subsp. astracanicum Marrubium parviflorum Fisch. & Mey. Subsp. oligodon (Boiss.) Seybold Mentha longifolia (L.) Hudson subsp. typhoides (Briq.) Harley var. typhoides Origanum vulgare L. Subsp. gracile (C.Koch) Ietswaart Salvia candissima Vahl subsp. candissima x x LC Mayasıl otu x x LC Avr.-Sib. Ele. x x LC İt sineği x x LC İt sineği Ir.-Tur. ele. x x x LC Nane x x LC Yalancı fesleğen Ir.-Tur. ele. x x LC Ada çayı Ir.-Tur. ele. x x LC Salvia syriaca L. Ada çayı Ir.-Tur. ele. x x LC Scutellaria Kaside Ir.-Tur. ele. x x LC 165

171 Lythraceae Malvaceae Moraceae Orobanchaceae orientalis L. Subsp. virens (Boiss. & Kotschy) Edmonds Stachys annua (L.) L. Subsp. annua var. annua Stachys iberica Boiss. subsp. stenostachya (Boiss.) Rech. Fil. Teucrium orientale L. Var. orientale Teucrium polium L. Ziziphora capitata L. Lythrum salicaria L. Alcea apterocarpa (Fenzl) Boiss. Malva neglecta Wallr. Ficus carica L. Subsp. carica Karabş x x LC Karabaş Ir.-Tur. ele. x x x LC Doğu yer meşesi Ir.-Tur. ele. x x LC Yer meşesi x x LC Ir.-Tur. ele. x x LC Yakı otu Avr.-Sib. Ele. x x LC Hatmi Ir.-Tur. ele. x x x LC Ebe gümeci x x LC İncir x x LC Morus alba L. Ak dut x x LC Oroanche nana Noe ex G. Beck Orobanche minor Sm. Canavar otu x x LC Canavar otu x x LC 166

172 Papaveraceae Plantaginaceae Plumbaginaceae Polygonaceae Ranunculaceae Fumaria asepala Boiss. Fumaria officinalis L. Glacium leiocarpum Boiss. Hypecoum pendulum L. Papaver dubium L. Papaver fugax Poiret var. fugax Şahtere Ir.-Tur. ele. x x LC Şahtere x x LC Boynuzlu gelincik x x LC x x LC Gelincik x x LC Gelincik Ir.-Tur. ele. x x LC Papaver rhoeas L. Gelincik x x LC Roemeria hybrida (L.) DC. Subsp. hybrida Plantago lanceolata L. Plantago major L. Subsp. intermedia (Gilib.) Lange Plumbago europaea L. Polygonum arenastrum Bor. Rumex acetosella L. Romerya x x LC Sinir otu x x LC Sinir otu x x x LC Kurşun kök Çoban değneği Avr.-Sib. Ele. x x LC x x LC Labada x x LC Rumex crispus L. Labada x x LC Adonis aestivalis L. Subsp. aestivalis Havacıva otu x x LC Adonis flammea Havacıva x x LC 167

173 Resedaceae Rhamnaceae Rosaceae Jacq. otu Ceratocephalus falcatus (L.) pers. x x x LC Consolida scleroclada (Boiss.) Schröd. Var. Rigida (Freyn & Sint.) Davis Ranunculus arvensis L. Ranunculus repens L. Ranunculus sericeus Banks & Sol. Reseda lutea L. Var. lutea Paliurus spinachristi Miller Agrimonia eupatoria L. Cotoneaster nummularia Fisch. & Mey. Crataegus monogyna Jacq. Subsp. monogyna Potentilla recta L. Potentilla reptans L. Hazeran Ir.-Tur. ele. x x LC Düğün çiçeği Düğün çiçeği Düğün çiçeği Muhabbet çiçeği x x LC x x LC Ir.-Tur. ele. x x LC x x LC Kara çalı x x LC Dağ muşmulası x x LC LC Alıç x x LC Beş parmak otu Beş parmak otu x x LC x x x x LC 168

174 Rubiaceae Salicaceae Scrophulariaceae Pyrus elaeagnifolia Pallas subsp. elaeagnifolia Ahlat x x LC Rosa canina L. Gül x x LC Rubus sanctus Schreber Sanguisorba minor Scop. Subsp. minor Asperula arvensis L. Callipeltis cucullaria (L.) Steven Crucianella exasperata Fisch. & Mey. Galium tricornutum Dandy Galium verum L. Subsp. verum Populus nigra L. Subsp. caudina (Ten.) Bugala Böğürtlen x x Küçük çayır düğmesi x x LC Asperula Akd. ele. x x LC Ir.-Tur. ele. x x LC Ir.-Tur. ele. x x LC Yoğurt otu Akd. ele. x x LC Yoğurt otu Avr.-Sib. Ele. x x x LC Kara kavak x x x LC Salix alba L. Ak söğüt Avr.-Sib. El x x x LC Anarrhinum orientale Bentham Pedicularis cadmea Boiss. Anarinum Ir.-Tur. ele. x x LC Bit otu Akd. ele. x x LC 169

175 Solanaceae Tamaricaceae Ulmaceae Urticaceae Valerianaceae Scrophularia xanthoglossa Boiss. var. Decipiens (Boiss. & Kotschy) Boiss. Verbascum speciosum Schrader Veronica anagallis-aquatica L. Subsp. anagallis-aquatica Veronica polita Fries Hyoscyamus niger L. Tamarix smyrnensis L. Celtis glabrata Steven ex Planchon Parietaria judaica L. Sıraca otu Ir.-Tur. ele. x x LC Sığır kuyruğu Ir.-Tur. ele. x x LC Yavşan otu x x LC Yavşan otu x x LC Ban otu x x LC Ilgın x x x LC Çitlembik x x x LC Yapışkan otu x x LC Urtica dioica L. Isırgan otu Avr.-Sib. El x x LC Valerianella coronata (L.) DC. Valerianella vesicaria (L.) Moench Kedi otu x x LC Kedi otu x x LC Violaceae Viola odorata L. Menekşe x x LC Viola occulta Lehm. Menekşe x x LC 170

176 Vitaceae Vitis vinifera L. Asma x x LC Zygophyllaceae Peganum harmala L. Üzerlik otu x x LC MONOCOTYLEDONES Iridaceae Liliaceae Juncaceae Crocus biflorus Miller subsp. tauri (Maw) Mathew Gladiolus atrovilaceus Boiss. Bellevalia sarmatica (Pallas ex Georgi) Woronow Colchicum triphyllum G. Kunze Gagea bulbifera (Pallas) Schultes et Schultes fil. Muscari armeniacum Leichtlin ex Baker Ornithogalum oligophyllum Clarke Ornithogalum sigmoideum Freyn et Sint. Juncus ariculatus L. Çiğdem Ir.-Tur. ele. x x LC Gladiol Ir.-Tur. ele. x x LC x x LC Acı çiğdem Akd. ele. x x LC Altın yıldız Avr.-Sib. Ele. x x x LC Misk x x LC Tükürük otu Tükürük otu Kofa Avr.-Sib. ele. x x LC x x LC x x LC 171

177 Poaceae Juncus compressus Jacq. Kofa x x LC Juncus inflexus L. Kofa x x LC Agropyron panermitanum Parl. Agrostis stolonifera L. Botriochloa ischaemum (L.) Keng Arrhenatherum elatius (L.) Beauv. Ex J. & C. Presl subsp. elatius Avena barbata Pott e+ Link ubsp. barbata Briza media L. var. elatior (S. & Sm.) Hal. Bromus inermis Leyss. Bromus japonicus Thunbn. Subsp. japonicus Calamagrostis epigejos (L.) Roth Calamagrostis pseudophrgmites (Hall.) Koel. x x LC Ayrık çimi Avr.-Sib. ele. x x LC x x LC Avr.-Sib. ele. x x LC Yulaf Akd. ele. x x LC Kuş ekmeği x x LC Kılçıksız brom x x LC Brom x x LC Suvari çayır otu Suvari çayır otu Avr.-Sib. ele. Avr.-Sib. ele. x x LC x x LC 172

178 Crypsis borszczowii Regel Cynodon dactylon (L.) Pers. Var. villosus Regel Dactylis glomerata L. subsp. glomerata Dactylis glomerata L. subsp. hispanica (Roth) Nym Deschampsia caespitosa (L.) P. Beauv. Eremopoa persica (Trin.) Rozhev. Festuca pratensis Huds. Hordeum bulbosum L. Koeleria cristata (L.) Pers. Melica persica Kunth subsp. inaequiglumus (Boiss.) Bor. Ir.-Tur. ele. x x LC Köpek dişi x x LC Domuz ayrığı Domuz ayrığı Avr.-Sib. ele. x x LC x x LC Kanş x x LC Ir.-Tur. ele. x x LC Fetük x x LC Arpa Ir.-Tur. ele. x x LC Parlak otu x x LC Bal otu x x LC Poa bulbosa L. Paturen x x LC Poa pratensis L. subsp. angustifolia Çayır patureni x x LC 173

179 Setaria viridis (L.) P. Beauv. Sorghum halepense (L.) Pers. Var. halepense Stipa ehrenbergiana Trin. & Rupr. Yeşil kirpi dalı Süpürge darısı x x LC x x LC Sorguç otu Ir.Tur. ele. x x LC 174

180 FAUNA Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi sınırları içerisindeki Tagar Çayı üzerinde tesis edilmesi planlanan Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali projesi kapsamında tesislerin yer alacağı kesimler ve baraj rezervuarının meydana geleceği alan ile yakın çevrede yaşamakta olan fauna bileşenlerinin hangileri olduğunun belirlenmesi amacıyla Ekosistem Değerlendirme Raporu nu hazırlayan akademik personel tarafından saha çalışmaları ve ofis değerlendirmeleri gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda İkiyaşamlılar (Amphibia), Sürüngenler (Reptilia), Kuşlar (Aves) ve Memeli Hayvan (Mammalia) sınıflarına yönelik olarak çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Saha çalışmalarında öncelikle yaban hayatı bileşenlerinin hangileri oldukları, tercih ettikleri habitatlar belirlenmiş, son olarak da gerçekleştirilmesi planlanan faaliyetler ile olası etkileşimleri değerlendirilmiştir. İKİYAŞAMLILAR (AMPHIBIA) Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali projesi kapsamında tesis edilmesi planlanan yapılardan etkilenecek kesimler başta olmak üzere yakın çevrede tarafımızdan gerçekleştirilen gözlem ve incelemelerle ikiyaşamlı habitatları ve ikiyaşamlı türleriyle ilgili tespit ve değerlendirmeler gerçekleştirilmiştir. Bu amaçla İkiyaşamlılar tarafından en azından üreme dönemlerinde zorunlu olarak tercih edilen sulak ve nemli habitatlar öncelikli olarak incelenmiştir. Saha gözlemleri, habitat kontrolleri ve diğer değerlendirmeleriniz sonucunda proje alanında ve yakın çevrede 4 ikiyaşamlı türüne bağlı bireylerin görülebileceği belirlenmiştir. Bu türler ve koruma statüleri Tablo 47 de verilmektedir. İkiyaşamlı Türlerinin Koruma Statüleri Proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede yaşadığı belirlenmiş olan İkiyaşamlı türlerinin koruma statülerinin belirlenebilmesi amacıyla tarafımızdan gerçekleştirilmiş olan değerlendirme sonuçları aşağıda verilmektedir: Avrupa Kırmızı Listesi (ERL)'ne göre, proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede yaşadığı tespit edilmiş olan İkiyaşamlı türlerinin tamamının IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (ERL)'nde "LC"(=Least Concern), yani "En Düşük Derecede Tehdit Altında" kategorisinde yer aldığı belirlenmiştir. Bern Sözleşmesi eklerine göre yapılan değerlendirme sonucunda yörede tespit edilmiş olan amfibi türleri arasında yer alan üç amfibi türünün "EK-III"te, yani "Koruma Altındaki Türler" kategorisinde, 1 Amfibi türünün ise EK-II'de, yani "Mutlak Koruma Altındaki Türler" listesinde yer aldığı belirlenmiştir. Endemizm Durumu Proje Sahası sınırları içerisinde ve yakın çevrede, ekolojik olarak birbirinin devamı niteliğindeki habitatlarda tespit edilen İkiyaşamlı türleri arasında endemik bir tür bulunmamaktadır. 175

181 SÜRÜNGEN TÜRLERİ (REPTİLİA) Proje alanı içerisinde ve yakın çevredeki uygun habitatlarda Sürüngen türlerine yönelik olarak gerçekleştirilen saha gözlemleri ve habitat kontrolleri sonucunda söz konusu alanlardaki uygun habitatlarda 21 Sürüngen türünün yaşamakta olduğu belirlenmiştir. Söz konusu sürüngen türlerinin hangileri oldukları; ayrıca bu türlerin sahip oldukları ulusal ve uluslararası koruma statüleri Tablo 48'de verilmektedir. Sürüngen Türlerinin Koruma Statüleri Faaliyet sahası içerisinde ve civarda tespit edilmiş olan Sürüngen türleriyle ilgili olarak Avrupa Kırmızı Listesi (ERL) baz alınarak yapılan değerlendirme sonucunda 17 sürüngen türü IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (ERL)'nde "LC"(=Least Concern), yani "En Düşük Derecede Tehdit Altında" kategorisinde; Kara Kaplumbağası {Testudo graeca) "VU" (=Vulnerable), "Zarar Görebilir, Hassas Türler" kategorisinde; 2 tür "NT" (=Near Threaten), yani Tehlikeye Yakın kategorisinde bulunmakta olup kalan 1 tür ise "NE" (=Not Evaluated), yani "Değerlendirme dışı bulunmaktadır. Bern Sözleşmesi eklerine göre yapılan değerlendirme sonucunda 10 sürüngen türünün "EK-III'te, yani "Koruma Altındaki Türler" kategorisinde, 10 sürüngen türünün EK-II'de, yani "Mutlak Koruma Altındaki Türler" listesinde yer aldıkları geriye kalan 2 sürüngen türünün ise her iki listede de yer almadıkları belirlenmiştir. Merkez Av Komisyonu (MAK) dönemi koruma listelerine göre proje sahasında ve komşu alanlarda yaşadığı belirlenen Sürüngen türlerinin tamamı EK-I'de yani "Orman ve Su İşleri Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları" listesinde yer almaktadırlar. Endemizm Durumu Faaliyet alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede, ekolojik olarak birbirinin devamı niteliğindeki habitatlarda tespit edilen sürüngen türleri arasında endemik bir tür bulunmamaktadır. KUŞLAR (AVES) Omurgalı hayvan sınıfları içerisinde hareket yetenekleri en yüksek olan grup kuşlardır. Bu nedenle kuşlarla ilgili çalışmalar gerçekleştirilirken mümkün olabildiğince geniş alanlar gözden geçirilmeye çalışılmıştır. Faaliyet alanı sınırları içerisinde ve komşu alanlarda değişik gereksinimlerini karşılamak amacıyla bulunan kuş türlerine yönelik olarak gerçekleştirilen gözlemler ve habitat kontrolleri sonucunda faaliyet alanı içerisinde ve komşu habitatlarda yaşayan kuş türü sayısının 111 olduğu belirlenmiştir. Bölgede belirlenmiş olan bu kuş türleri ve bu türlere ait ulusal ve uluslararası koruma statüleri Tablo 49 da verilmektedir. 176

182 Kuş Türlerinin Koruma Statüleri Proje alanı sınırları içerisinde ve komşu alanlarda bulunan kuş türlerinin koruma statülerinin belirlenebilmesi amacıyla Ekosistem Değerlendirme Raporu nu hazırlayan akademik personel tarafından gerçekleştirilmiş olan değerlendirme sonuçları aşağıda verilmektedir: Avrupa Kırmızı Listesi (ERL)'ne göre, yörede tespit edilmiş olan türler arasından 108 kuş türü IUCN tarafından hazırlanan ve sürekli olarak güncellenmekte olan "Avrupa Kırmızı Listesi'nde (ERL) "LC"(=Least Concern), yani "En Düşük Derecede Tehdit Altında" kategorisinde bulunmaktadır. Ayrıca 1 tür "VU" (=Vulnerable), yani Zarar Görebilir, Hassas Türler" kategorisinde; 1 tür "NT" (=Near Threaten), yani "Tehlikeye Yakın kategorisinde" bulunmakta, kalan 1 tür ise "EN" (=Endangered), yani "Tehlike Altında" kategorisinde yer almaktadır. Bern Sözleşmesi eklerine göre yapılan değerlendirme sonucunda 28 kuş türünün "EK-III"te, yani "Koruma Altındaki Türler" kategorisinde, 76 kuş türünün EK-II'de, yani "Mutlak Koruma Altındaki Türler" listesinde yer aldıkları geriye kalan 7 kuş türünün ise her iki listede de yer almadıkları belirlenmiştir. 177

183 Merkez Av Komisyonu (MAK) tarafından sezonu için güncellenmiş olan koruma listeleri esas alınarak yapılan değerlendirmede bölgede tespit edilmiş olan kuş türleri arasından 11 türün EK-III te, yani "Merkez Av Komisyonu tarafından Belli Edilen talihlerde Avlanabilen Av Hayvanları" listesinde bulundukları; 20 kuş türünün EK-II'ye, yani "Komisyon tarafından Koruma Altına Alınan Av Hayvanları" listesine girmekte olduğu kalan 80 kuş türünün ise EK-I'de, yani "Bakanlık Tarafından Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları" listesinde yer aldıkları belirlenmiştir. Endemizm Durumu Faaliyet alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede, ekolojik olarak birbirinin devamı niteliğindeki habitatlarda tespit edilen kuş türleri arasında hiçbir endemik tür bulunmamaktadır. MEMELİ HAYVANLAR (MAMMALİA) Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında inşa edilmesi planlanan tesislerin yer alacağı kesimler ile rezervuar alanında tarafımızdan gerçekleştirilen saha gözlemleri ve habitat kontrolleri ile bu kesimlerde görülen memeli hayvan türlerinin hangileri oldukları ve bölgedeki konumları belirlenmeye çalışılmıştır. Bu amaçla gerçekleştirilmiş olan saha gözlemleri yanında yöre sakinleriyle yapılan görüşmelerden yararlanılmış, ayrıca literatür kontrolleri de gerçekleştirilmiştir. Sürdürülen saha çalışmalarında yörenin memeli hayvan faunasına ait türlerinin tamamını aynı dönemde gözleme olanağı bulunamamıştır. Bu nedenle çalışmayı tamamlayıcı olması açısından diğer kaynaklardan istifade edilmiştir. Listelerde verilmiş olan memeli hayvan türlerinin tamamının aynı dönemde gözlenememiş olmasının nedenleri arasında proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede bulunan memeli hayvan türlerinin dağılımlarının türlerin ekofizyolojik özelliklerine, çevresel koşullara direnç durumlarına ve habitat tercihlerine bağlı olması yatmaktadır. Bazı hayvan türleri belli habitatlara sıkı sıkıya bağlı olup zorunlu olmadıkça bu kesimlerden ayrılmazken memeli hayvanları sınıfına giren bazı türler ise dikey veya yatay göç davranışları sergileyebilmektedirler. Bu özelliklere ek olarak memeli hayvan türleri arasında kış uykusuna yatan türler de söz konusudur. Doğal olarak bu türlere bağlı bireylerin kış döneminde gerçekleştirilecek gözlemler esnasında sahada görülebilmeleri olanaksızdır. Göçmen formlar arasında dikey göç hareketleri sergileyen türler de söz konusudur. Yani hayvan türlerinin sürekli olarak belli bölgelerde bulunmalarını beklemek doğru değildir. Bu türlere örnek vermek gerekirse metre ve üzerindeki yükseltilerde yaşamakta olan Kaya uyuru {Dryomys laniger) yanında Kirpi (Erinaceus concolor) ve Yarasa türlerinin (Chiroptera) büyük bir kısmı da hibernasyon, yani kışlama davranışı göstermektedirler. Proje alanı içerisinde ve yakın çevrede tarafımızdan gerçekleştirilen saha gözlemleri, habitat incelemeleri ve diğer değerlendirmeler sonucunda Böcekçiller (Insectivora) takımına giren 3 tür; Yarasalar (Chiroptera) takımına giren 5 tür; Tavşanlar (Lagomorpha) takımından 1 tür, Kemirgenler (Rodentia) takımından 12 tür; Etçiller (Carnivora) takımından 5 tür ve Çifttoynaklılar (Cetartiodactyla) takımından 4 tür olmak üzere, 6 memeli hayvan takımından toplam 30 memeli hayvan türünün yaşamakta olduğu belirlenmiştir. Bu türler ve koruma statüleri Tablo 50'de verilmektedir. 178

184 Memeli Hayvan Türlerinin Koruma Statüleri Tagar Regülatörü ve HES Projesi nin yer alacağı kesimler içerisinde ve yakın çevrede yaşadığı belirlenmiş olan Memeli Hayvan türlerinin koruma statülerinin ortaya konabilmesi amacıyla tarafımızdan gerçekleştirilmiş olan değerlendirmenin sonuçları aşağıda verilmektedir: Avrupa Kırmızı Listesi (ERL)'ne göre, tespit edilmiş olan memeli türleri arasından 26 memeli hayvan türü IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (ERL)'nde "LC"(=Least Concern), yani "En Düşük Derecede Tehdit Altında" kategorisinde; 2 tür "VU" (=Vulnerable), yani "Zarar Görebilir, Hassas" türler kategorisinde bulunmakta, kalan 2 tür ise "DD" (=Data Deficient), yani "Yetersiz Veri" kategorisinde yer almaktadır. Bern Sözleşmesi eklerine göre yapılan değerlendirme sonucunda 13 memeli hayvan türünün "EK-III"te, yani "Koruma Altındaki Türler" kategorisinde, 7 memeli hayvan türünün ise EK-II de, yani "Mutlak Koruma Altındaki Türler" listesinde yer aldıkları, geriye kalan 10 memeli hayvan türünün ise her iki listede de yer almadıkları belirlenmiştir. Merkez Av Komisyonu (MAK) dönemi koruma listelerine göre proje alanının genelinde ve komşu sahalarda belirlenmiş olan memeli hayvanlar arasından 3 tür EK- III'te, yani Komisyon tarafından Belli Edilen tarihlerde Avlanabilen Av Hayvanları" listesinde yer alırken 2 tür EK-II'ye, yani "Komisyon tarafından Koruma Altına Alınan Av Hayvanları" listesine girmekte, 13 tür ise EK-I'de, yani "Bakanlık Tarafından Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları" listesine girmektedir. Geriye kalan 12 memeli hayvan türü ise bu listelerde yer almamaktadırlar. Endemizm Durumu Faaliyet alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede, ekolojik olarak birbirinin devamı niteliğindeki habitatlarda tespit edilen türleri arasında endemik memeli türü bulunmamaktadır. FAALİYETİN KARASAL OMURGALI FAUNA ÜZERİNE OLASI ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER Doğal ortamlarda gerçekleştirilecek her türlü faaliyetin yabanıl formlara ve bu formlar tarafından kullanılmakta olan habitatlara etkileri olabilmektedir. Gerçekleştirilmesi planlanan her türlü faaliyetle ilgili olarak yapılacak ön etüt çalışmalarıyla yaban hayatı ortamlarına ve yaban hayatı bileşenlerine verilebilecek olası etkiler belirlenebilmektedir. Daha sonraki aşamada ise mümkünse bu olası etkilerin tamamen ortadan kaldırılabilmesine veya etkilerin minimuma indirilebilmesine yönelik olarak bazı önlemler alınabilmektedir. Bu değerlendirme kapsamında Tunceli ilinde, Tagar Çayı üzerinde tesis edilmesi planlanan Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali projesi nedeniyle yörenin yaban hayatı bileşenleri ve bu bileşenler tarafından değişik nedenlerle kullanılmakta olan habitatlar üzerinde şekillenebilecek antropojen etkiler ortaya konarak meydana gelebilecek olumsuz etkilerin ortadan kaldırılabilmesi için dikkat edilmesi gereken noktalar vurgulanmaktadır. Proje alanı yer yer genişleyen, kayalık yamaçlara sahip bir vadi özelliğindedir. Kayalık yamaçların büyük bir kısmı meşelerle kaplıdır. Açıklık alanlarda ise step özellikleri öne 179

185 çıkmaktadır. Bilindiği gibi içerisinde nispeten geniş bir yatakta akan ve bol su taşıyan bir akarsuyun akmakta olduğu vadiler genellikle kendilerine özgü bir mikroklima meydana getirebilmektedirler. Söz konusu bu mikroklima, topoğrafik yapı, bitki örtüsü, ve antropojen etkinin çok yüksek olmaması gibi nedenlerden dolayı proje alanı sınırları içerisinde ve yakın çevrede kayda değer bir tür çeşitliliği söz konusudur. Bu durum ilgili envanter tablolarından da görülebilmektedir. Bu faunistik çeşitliliğin baraj gölünün meydana gelmesinden sonra da devam edebilmesi için gerek inşaat aşamasında, gerekse de işletme sürecinde bazı noktaların göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Söz konusu konular ve alınması gereken önlemler aşağıda verilmektedir; İnşaat Aşamasıyla İlgili Olarak Alınacak Önlemler Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi sınırları içerisinde, Tagar Çayı üzerinde tesis edilmesi planlanmış olan Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında tesis edilmesi planlanan yapılar arasında Tagar Çayı üzerinde sahilde yer alacak Tagar HES Santral Binası; akarsu yatağı üzerinde tesis edilecek Tagar Regülatörü su alma yapısı ve iletim kanalından olusşmaktadır. Regülatörü yardımı ile akarsu yatağından çevrilecek sular iletim kanalı yardımı ile Yükleme Havuzuna aktarılacaktır. Cebri boru ile yükleme havuzundan alınacak sular, Tagar HES Santraline ulaştırılacak ve santralde elektrik üretimi sonrasında Kuyruksuyu Kanalı yardımı ile Tagar Çayı'nın yatağına geri bırakılacaktır. Proje bileşenleri arasında en önemli dönüşüm regülatör, iletim kanalları, yükleme havuzu, cebri boru güzergahı ve santral binalarının yer alacağı kesimlerde gerçekleşecektir. Akarsu yatağına tesis edilecek kalıcı su toplama yapıları, iletim kanalı, yükleme havuzu ve santral binası daimi olarak bu kesimlerde kalacak beton yapılardır. Proje kapsamında oluşturulan şantiye, depo ve park alanları gibi dönüşümler ise geçici mahiyette olup çalışmaların tamamlanması sonrasında eski haline döndürüleceklerdir. Regülatör akarsu yataklarında betondan yapılma, büyükçe bir havuz şeklinde olacaktır. İnşaat zemini olarak akarsu yataklarında, sınırlı büyüklükteki açıklıklar seçilmiştir. Regülatörün oturacağı kesim kendiliğinden şekillenmiş, nispeten düz ve bitkisiz alanlardan seçilmesiyle bu kesimlerde doğal bitki örtüsüne, özellikle de orman formasyonuna ve söz konusu formasyondan yararlanması olası fauna elemanlarına verilebilecek zararların da önüne geçilmesi hedeflenmiştir. Faaliyetle ilgili olarak tarafımızdan gerçekleştirilmiş olan saha çalışmalarında bazı kesimlerde zeminde, toprak altında yaşamakta olan bazı kemirgen türleri belirlenmiştir. Bu türler habitat olarak genellikle orman alanları ile akarsu yatağı kıyısındaki nemli ve nispeten yumuşak toprak yapıyı tercih etmektedirler. Bu nedenle orman alanları dışında, farklı noktalarda tesis edilmesi planlanan kalıcı beton yapıların inşaatı sürecinde, söz konusu habitatları tercih eden kemirgen türlerine bağlı bireylerin herhangi bir zarar görmesi beklenmemektedir. Akarsular üzerinde tesis edilecek regülatörlerin boyutları, tesis ediliş ve işletilme şekilleri ile bağlantılı yapıların özellikleri yöredeki doğal yaşamın korunması ve sürekliliği açısından büyük önem taşımaktadır. Proje kapsamında yer alan regülatör, Tagar Çayı'nın yatağında akmakta olan suyu çevirecek olsa da gerek konumu, gerekse de işletiliş şekli nedeniyle akarsu yatağında sürekli olarak su bulunacaktır. Bu durum alışılmamış, yani uzun süren yağışsız 180

186 ve kurak dönemleri de kapsamamaktadır. Akarsu ortamındaki canlılığın devam etmesi açısından inşaat sürecinde bile akarsu yatağındaki doğal akışa izin verilmesi hatta garanti altına alınması önem taşımaktadır. Diğer tesislerle paralel olarak regülatörlerin inşaatının tamamlanması sonrasında akarsu yatağındaki suların, Can Suyu olarak hesaplanan kısmı dışında kalan kısmı regülatörün su alma yapısına yönlendirilecektir. Yönü değiştirilen sular iletim kanalı aracılığıyla regülatörün yükleme havuzuna aktarılacaktır. Buradan da bir cebri boru aracılığıyla enerji üretecek türbinlerin yer alacağı santral binasına düşürülecektir. Bu süreçte, sadece inşaat aşamasında değil santralde enerji üretimine geçilmesinden sonraki süreçte de regülatörler ile HES santrali arasındaki mesafede akarsu yatağındaki doğal su akışı tamamen engellemeyecektir. Bilinen, klasik, büyük gövdeli ve rezervuarh baraj tiplerinde olduğu gibi bir akarsuyun önü tamamen kesilmeyecektir. Dolayısıyla büyük ölçekli bir baraj gölü de oluşmayacaktır. Bu tip projelerde akarsu ortamı durgun su ortamına dönüşmemektedir. Yani önemli, kalıcı ve büyük ölçekli çevresel dönüşümlere neden olacak bir uygulama söz konusu olmayacaktır. Aksine en az miktarı, yılın en sıcak döneminde akarsu yatağında bulunan su miktarından daha az olmayacak düzeyde ve bu kesimde yaşayan yabanıl formların rutin yaşamsal faaliyetlerini olumsuz etkilemeyecek miktardaki su akarsu yatağına bırakılacaktır. Besin veya su ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla akarsu kıyısına gelen omurgalı hayvan türleri yanında üreme amacıyla zorunlu olarak akarsu kıyısına gelen ikiyaşamlılar da yumurtalarını bırakacak ve başkalaşım süreci tamamlanıncaya kadar, hatta erginler karaya çıktıklarında bile akarsu yatağında yeterli miktarda su bulunacaktır. Akarsu ortamlarının en önemli faunal bileşenleri balıklardır. Balıklardan sonra akarsu ortamını yaşam alanı olarak seçen omurgalı grupları ise sırasıyla ikiyaşamlılar, bazı sürüngenler, bazı kuş türleri ve az sayıda da memeli hayvan türüdür. Bu nedenle akarsu yatağına bırakılacak suyun miktarı ve sürekliliği bu gruplar açısından da önem taşımaktadır. Söz gelimi İkiyaşamlı türlerinin yaşam döngülerinde, özellikle de üreme döneminde mutlaka suya gereksinimleri bulunmaktadır. Bu nedenle en azından ilkbahar döneminde akarsu yatağında suyun bulunması oldukça önemlidir. Diğer gruplar açısından akarsu yatağındaki suyun önemi, yıl boyunca su gereksinimlerini bu sulardan karşılayan diğer fauna bileşenleri açısından oldukça büyüktür. Tagar Çayında yaşayan balık türlerinin doğal ortamlarındaki mevcudiyetinin devam etmesi için hesaplanacak ve akarsu yatağına bırakılacak su miktarı diğer fauna bileşenlerinin su gereksinimlerini karşılamak açısından da yeterli olacaktır. Çevresel Akış Miktarı veya Can Suyu olarak da adlandırılan söz konusu suyun akarsu yatağına bırakılması durumunda bu habitat tipindeki doğal yaşamın kesintiye uğraması beklenmemektedir. Klasik baraj projelerinde büyüklükleri oldukça farklı olsa da regülatör havuzlarına göre çok daha geniş sahalarda su toplanmaktadır. Baraj gövdesi arkasında meydana gelen rezervuarın büyüklüğüne bağlı olarak biriken su kütlesi bölgenin iklimi üzerinde de bazı dönüşümlere neden olabilmektedir. Örneğin yaz boyunca ısınan suların kış döneminde aldıkları ısıyı çevreye yavaş yavaş vermeleri nedeniyle iklimde lokal bir iyileşme söz konusu olabilmektedir. Benzer şekilde kış dönemlerinde pus ve sis oluşumu da meydana gelebilmektedir. Tagar Regülatörü ve HES projesi kapsamında tesis edilecek regülatör havuzu ve çevrilecek su miktarı oldukça sınırlı olacağından dolayı yukarıda değinilen etkiler meydana gelmeyecektir. Regülatörle çevrilecek sular tesis edilecek bir adet iletim kanalı yardımıyla akarsuyun akış istikametinde, daha düşük bir yükseltide yer alacak olan hidroelektrik santraline 181

187 iletilecektir. Suyun iletilmesinde kullanılması planlanan kanal beton bir dikdörtgen şeklinde olacak ve yükleme havuzuna bağlanacaktır. Tesis edilmesi planlanan kanal güzergah dışında kalan doğal bitki örtüsüne zarar vermeyecek inşaat tekniğiyle gerçekleştirilecektir. Tünel nedeniyle bu güzergah üzerindeki doğal habitatlar ve bitkisel formasyon kalıcı dönüşüme uğrayacaktır. Çalışmalar öncesinde güzergahın geçeceği kesimlerdeki mevcut bitkisel formasyonun uzaklaştırılması zorunluluğu söz konusudur. Bu kesimlerde gerçekleştirilecek temizleme çalışmalarında oldukça özenli ve dikkatli olunacaktır. Bu süreçte mümkün olduğu kadar az sayıda çok yıllık ağaç ve çalı formların kesilmesine dikkat edilmelidir. Böylelikle bu kesimlerdeki söz konusu bitkisel formasyonda yaşayan veya bu kesimlere gelmesi olası fauna elemanlarının etkilenme riski de en aza inmiş olacaktır. Tunceli il sınırları içerisindeki bitki örtüsünün yoğunluğu yanında yıllık yağış ortalamasının yüksekliği gibi avantajlar inşaat dönemi sonrasında gerçekleştirilmesi önerilen peyzaj çalışmalarını destekleyici olmasından öte rehabilitasyon çalışması yapılmayan kesimlerde kendiliğinden gelişecek bitki örtüsünün hızlı gelişimini de sağlayabilecek özelliktedir. İnşaat çalışmaları sonrasında gerçekleştirilecek iyileştirme, peyzaj çalışmaları kapsamında çalışmalar nedeniyle kalıcı dönüşüme uğramayacak olmalarına karşılık yine de çalı ve ağaçların kesilmek zorunda kalındığı kesimlerde gerçekleştirilecek bitkilendirme çalışmalarında öncelikle yörenin doğal formlarından istifade edilmesi rahatsızıklar nedeniyle uzaklaşmak zorunda kalan lokal fauna bileşenlerinin çalışmaların tamamlanması sonrasında yeniden bu kesimlere dönerek yerleşmelerine katkı sağlayacaktır. İnşaat aşamasında tesis edilecek iletim yapısı, çok uzun olmasa da güzergahının şekillenmesi sürecinde tesviye ve tasfiye uygulamaları nedeniyle ortaya çıkacak malzemenin değerlendirilme şekli lokal habitatlar ve faunal bileşenler açısından büyük önem taşımaktadır. Açığa çıkacak malzeme kesinlikle akarsu yatağına tasfiye edilmeyecek, gelişigüzel doğal ortamlara boşaltılmayacaktır. Herhangi bir zorunluluk nedeniyle, geçici olarak bile depolanmaları gerekiyorsa depo alanlarının özenli ve dikkatli bir şekilde seçilmesi ve döküm sürecinde sürekli kontrol altında bulundurulması hareketli fauna formlarının zarar görebilme riskini ortadan kaldıracaktır. Bitki örtüsünün yoğun olduğu kesimlerde depolama alanlarının tesis edilmesi ve depolama işleminin gerçekleştirilmesi en son düşünülen seçenekler olacaktır. Bu süreçle ilgili olarak en iyi çözüm çalışmalar nedeniyle açıpa çıkan malzemenin eş zamanlı olarak, gerçekleştirilecek yol yapımı veya beton üretiminde kullanım gibi farklı faaliyetler kapsamında değerlendirilmesi imkanının araştırılmasıdır. Proje bileşenlerinden olan regülatörler, HES tesisleri, yükleme havuzu, işletme binası ve cebri borunun geçeceği kesimlerde ve civarında geniş yapraklı ağaç formları ile çalı formları baskın karakterdedir. Projenin gerçekleştirilmesi aşamasında, söz konusu yapı ve tesislerin kurulacağı kesimler ile iletim kanalları ve cebri boru güzergahında, özellikle de bitkisel formasyonun yoğun olduğu alanlarda belli ölçülerde kesim, tıraşlama ve işleme faaliyeti gerçekleştirilecektir. Öncelikle ağaçlar kesilecek, daha küçük boylu, çalılar ve diğer bitkiler ise tıraşlanarak buradan uzaklaştırılacaklardır. Proje sahasının tamamına yönelik olarak tarafımızdan gerçekleştirilmiş olan gözlem ve incelemeler esnasında kuşlar ve sürüngenler başta olmak üzere bazı karasal omurgalı hayvan türlerinin bu bitki formasyonunu ve bu formasyonun bulunduğu kesimlerdeki habitatları çok yoğun olmasa da değişik ihtiyaçlarını 182

188 karşılamak amacıyla kullanabildikleri belirlenmiştir. Bu kesimlerdeki ağaç ve çalı formlarının kesilmesi sürecinde bu kesimleri kullanan fauna bileşenleriyle ilgili olarak bazı önlemler alınacaktır. Aksi durumda, yani herhangi bir önlem alınmadığı durumda bu habitatları kullanan yabanıl formların zarar görme, yaralanma veya ölme riski gündeme gelecektir. Risk altında bulunan yabanıl formlar arasında ulusal ve uluslararası koruma statülerine sahip türler de bulunmaktadır. Nadir veya korunan türlere ait bireylerin zarar görmesine ek olarak bu formlara zarar verilmesi ulusal ölçekli koruma önlemleri dışında uluslararası sözleşmelere de ters düşmektedir. Bu durum ülke bazında değişik yaptırımları gündeme getirebilecektir. Her iki yönüyle de istenmeyen bu durumun önüne geçilebilmesi amacıyla, kesim/tıraşlama öncesinde yabanıl fauna bileşenlerinin alanda bulunmadığına, bu kesimlerden uzaklaşmış olduklarına emin olunacaktır. Kesim öncesi gerçekleştirilecek görsel kontrollerde rastlanan yabanıl formların önce kendiliklerinden kaçarak uzaklaşmaları beklenmektedir. Aksi takdirde, yani herhangi bir nedenden dolayı bu kesimlerden uzaklaşmamış bireylerin söz konusu olduğu durumlarda bu bireylerin zarar görmemeleri için bu kesimlerden uzaklaştıracak yöntemlerden istifade edilecektir. Genellikle kaçırmaya yönelik olarak seslerden yararlanılmaktadır. Alışılmadık ve yüksek tondaki seslerden meydana gelecek rahatsızlık sonucu bitkilerin içine, arasına veya altına saklanan formlar ortaya çıkarak yakın alanlarda, kendilerini daha güvenli hissedecekleri habitatlara uzaklaşmak zorunda kalacaklardır. Eğer kaçırma uygulamasından sonuç alınamazsa uygun yakalama kepçeleri kullanılarak yakalanan yabanıl formlar eldivenlerle dikkatlice tutularak alan dışında, zarar görmeyecekleri uygun habitatlara taşınarak uzaklaştırılacaktır. Bu uzaklaştırma uygun yakalama yöntemleri ve donanımları kullanılarak deneyimli bir kişi ya da ekip tarafından gerçekleştirilecektir. Bu amaçla gerektiğinde faaliyet alanına yakın çevredeki ilgili kişi ve kuruluşlardan uzman desteği talep edilecektir. Yabanıl formların bu kesimlerden uzaklaştığına emin olunduktan sonraki aşama kesimi gerçekleştirilen tek ve çok yıllık bitkisel materyalin bu kesimlerden uzaklaştırılmasıdır. Taşıma aşamasının hemen öncesinde bu malzeme yeniden gözden geçirilecektir. Çıplak elle dokunmaksızın, doğrudan gözle yapılacak kontrollerde kesilmiş materyalin üzerinde, altında veya içerisinde bulunması olası yılan, kertenkele veya kemirgenler gibi omurgalı hayvanlar, yukarıda değinildiği şekilde uygun yakalama donanımı ve yöntemleriyle zarar verilmeden yakalanacak ve basit bez torbalara konularak faaliyetten etkilenmeyecek komşu alanlara taşınarak bu kesimlerde özenli bir şekilde yeniden doğal ortamlarına bırakılacaklardır. Bitkisel formasyon içerisinde barınması olası türler yanında zeminde, toprak altında da yaşamakta olan yabanıl türler söz konusudur. Bu türler arasında koruma altında olmayan türler bulunduğu gibi koruma altında olan birçok tür de söz konusudur. Çalışmalar öncesinde çalışma yapılacak kesimler dikkatlice gözden geçirilecektir. Bu kontroller esnasında, zeminde yaşayan ve toprak altına barınan yabanıl formlara ait yuva giriş delikleri ve zemin üzerindeki tümseklerin yerleri belirlenecektir. Bu kesimlerde yapılacak çalışmalarda özellikle dikkatli olunacaktır. Çünkü toprak içerisinde, yüzeye yakın kesimlerde bazı kemirgenler, kurbağa, kertenkele, yılan ve diğer memeli formların bulunması olasılığı vardır. Bu kesimlerde bu yabanıl formların mevcut olduğu durumlarda iş makinelerinin faaliyeti esnasında açığa çıkabilecek, hatta bu esnada çeşitli derecelerde zarara uğrama riski söz konusudur. İstenmeyen bu durumun önüne geçebilmek, yani hayvanların iş makinelerinden olumsuz etkilenmesinin önüne geçebilmek için 183

189 ya kendiliklerinden kaçmalarına müsaade edilecek ya da yine uygun donanım ve yöntem ile yakalanan bireyler alan dışında uygun ortamlara taşınarak serbest bırakılacaklardır. Toz Emisyonları, Etkiler ve Önlemler Doğal ortamlarda gerçekleştirilen faaliyetler esnasında en fazla zarar gören kesimler mevcut yolların iyileştirilmesi, genişletilmesi ya da tamamen yeni yolların açılması nedeniyle dönüşüme uğrayan doğal yaşam alanlarıdır. Bu kesimlerde gerçekleştirilecek çalışmalar nedeniyle doğal bitkisel doku zarar görmektedir. Bu zararlar ya doğrudan, ya da dolaylı şekillerde gerçekleşmektedir. Etkilenecek doğal alanlardan değişik şekillerde istifade eden yabanıl formlar bu yüzden yaşam alanlarını kaybetmektedirler. Bu durum göz önünde bulundurularak yeni yolların açılması veya genişletme çalışmaları sürecinde lokal yabanıl formların zarar görmemesi için çok dikkatli olunması gerekmektedir. Çalışmalar öncesinde, esnasında veya sonrasında ortaya çıkabilecek canlı türlerinin zarar görmeden bu kesimlerden uzaklaştırılmasında; çalışmalar esnasında ortaya çıkması olası fazla malzemenin gelişigüzel doğal ortamlara tasfiye edilmeyip önceden planlanmış çalışmalarda kullanılması ya da geçici veya daimi depolama alanlarına boşaltılmasına özen gösterilecektir. Tagar HES Projesi kapsamında gereken yeni yolların açılması veya genişletilmesi; inşaat çalışmalarında kullanılacak malzemelerin temin edilmesi, kırılması, iş makineleriyle taşıyıcı araçlara yüklenmesi, taşınması ve kullanılacağı kesimlere boşaltılması aşamasında toz emisyonları söz konusu olabilecektir. Özellikle bu malzemenin elde edilmesi ve işlenmesi aşamasında sulama ve çöktürme gibi yöntemlerle bu emisyonların önüne geçilebilmektedir. Böylece bitki örtüsü başta olmak üzere yakın çevrede yabanıl formlar tarafından değişik gereksinimlerin karşılanması amacıyla kullanılan habitatların ve bu kesimlerde bulunması olası yabanıl formların açığa çıkan tozdan olumsuz etkilenmelerinin önüne geçilebilecektir. Proje kapsamında proje alanı olarak belirlenen sahada, farklı kesimlerde değişik yapılar tesis edilecektir. Söz konusu yapıların ve bu yapılarla ilgili olarak yararlanılan inşaat tipine bağlı olarak farklı kesimlerde gerçekleştirilecek inşaat çalışmalarında ve malzeme taşınacak güzergâhlarda yoğun bir trafik söz konusu olacaktır. Bazen aralıksız çalışma koşulları söz konusu olabilecektir. Faaliyetle bağlantılı olarak yararlanılacak ulaşım yollarının yakınındaki kesimlerde sürekli olarak yaşayan veya geçici süreler için buralarda bulunan hayvanlar, araç kaynaklı değişik risklerle karşı karşıya kalacaklardır. Mekanik zararlar dışında bunlardan en önemlileri kontaminasyon ve eksoz ürünlerinin meydana getirebileceği öldürücü olmayan zehirlenme riskidir. Bilindiği gibi lastik kaplama maddeleri, motorun hareketli parçalan, gövdenin diğer parçaları, fren izleri ve yağlama yağlarının yanma ürünleri kontaminasyona yol açan bileşenlerdir. Bu risk sadece yaban hayvanları için değil hali hazırda kullanılmakta olan yolların civarında yaşayan, yöre sakinleri dâhil çevredeki tüm canlılar için de geçerlidir. Gün geçtikçe çevreye daha az emisyon bırakan araçların üretilmesi ve kullanılması zorunluluğu ile ağır vasıtalar gibi gürültü ve çevre kirliliğine yol açan araçların belli zaman dilimleri içerisinde kullanımına izin verilmesi gibi gelişen teknolojinin kullanımı ve yönetimlerce alınan tedbirler ile düzenlemeler karayolu kökenli kirliliğin en aza indirilmesi amacına yöneliktir. Faaliyetle ilgili süreçlerde bu önlemler ne derece titizlikle uygulanırsa amaca o derece yaklaşılmış olacaktır. 184

190 Proje Alanı ve Kuş Göç Yollarıyla İlişkisi Türkiye konumu itibariyle kuzey-güney enlemleri arasında uzanan önemli kuş göç güzergahlarından bazılarının üzerinde bulunmaktadır. Ayrıca ülke içerisinde kuşlar açısından büyük önem taşıyan sulak alanlar arasında da değişik özelliklerde göç hareketleri sergilenmektedir. Bu göç hareketlerinin şekillenmesi sürecinde en önemli etkenlerden birisi de topografik yapıdır. Özellikle göç yolları üzerindeki yüksek dağ oluşumları ve vadiler göç yollarını belirleyen ana oluşumlardır. Göçmen formlar göç esnasında karşılarına çıkan yüksek dağ formasyonları söz konusu olduğunda en yakın vadilere yönelmektedirler. Ülkemizin hemen her kesiminde değişken yoğunluklu göç hareketleri yaşanmaktadır. Proje alanı olarak belirlenen kesim bir akarsu vadisi olmasına karşılık herhangi bir göç güzergahı üzerinde yer almamaktadır. Bu açıdan bakıldığında gerçekleştirilmesi planlana faaliyet ile göç süreci ve göç bileşenleri arasında herhangi bir risk yaşanması beklenmemektedir. Diğer taraftan, özellikle kış döneminde kuzey enlemlerinden güney enlemlerine doğru düzensiz bir göç hareketi şekillenmektedir. Bu hareketin baş aktörleri su kuşlarıdır. Başta ördekler ve kazlar ülkemiz sınırları içerisindeki sulak alanlara gelerek kış dönemini geçirirler. İşte bu süreçte ülkemizdeki akarsu vadilerinin büyük bir kısmı kullanılmaktadır. Tagar-HES projesinin hayata geçirileceği akarsu vadisi kış döneminde kuzeyden güneye doğru gerçekleşen göç hareketlerinden payını almaktadır. Sınırlı büyüklükteki su kuşu grupları çok yoğun olmasa da ocak-eylül arasındaki dönemde kısa süreli düzensiz ziyaretler gerçekleştirmektedirler. Tagar HES Proje Alanı Korunan Fauna Bileşenleriyle İlgili Olarak Dikkat Edilecek Noktalar Hazırlanmış olan fauna envanter tablolarından da görülebileceği gibi proje alanı içerisinde Bern Sözleşmesi ek listelerine (Ek-II ve Ek-III) giren yabanıl formlar bulunmaktadır. Bern Sözleşmesinin II. Bölümünde tüm taraf ülkelerin EK-II ve EK-III'e giren göçmen türler açısından önem taşıyan alanlara özel önem vermek zorunda oldukları vurgulanmaktadır. Proje alanı bu açıdan da değerlendirilmiş ve alanın göçmen türler açısından beslenme, dinlenme gibi amaçlarla kullanılmadığı belirlenmiştir. Sözleşmenin 6. Maddesine göre, özellikle EK-II'de bulunan yabanıl fauna türleri için yakalama, tutsak etme ve öldürme fiilleri, bu türlere ait dinlenme ve üreme alanlarının bozulması veya tahrip edilmesi, yabanıl fauna türlerinin özellikle üreme, beslenme, kışlama periyotlarında rahatsız edilmesi, bu türlere ait yumurtalara zarar verilmesi, bu yumurtaların boş bile olsa toplanmaması gerekmektedir. Proje alanında gerçekleştirilecek her türlü faaliyet esnasında, özellikle Bern Sözleşmesi ekleri EK-II ve EK-III'e giren yabanıl hayvan türleriyle ilgili olarak yukarıda değinilen önlemlere tüm çalışanların titizlikle uyması için gereken bilgilenirme çalışmaları yapılacaktır. Bern Sözleşmesi'nin EK-III'e giren yabani fauna türleriyle ilgili düzenlemeleri Madde 7'de belirtilmiştir. Buna göre tüm taraf ülkeler EK-III'e giren yabani fauna türleri için uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri almak zorundadır. Bu önlemler EK-III'te yer alan türlerle ilgili her türlü işletme faaliyetinin yabanıl hayvan türlerinin populasyonlarını tehlikeye düşürmeyecek şekilde düzenlenmesini şart koşmaktadır. 185

191 Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Merkez Av Komisyonu kararları doğrultusunda hazırlanan koruma listelerinde bulunan türler için bu komisyon kararlarında belirtilen koruma tedbirlerine riayet edilecektir. Bu türler arasından EK LİSTE-I' de yer alan yaban hayvanları, 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu nun 4. maddesinin birinci fıkrası gereğince Bakanlık tarafından koruma altına alınmıştır. Bu listede yer alan yaban hayvanlarının avlanması, ölü ya da canlı bulundurulması ve nakledilmesi yasağına riayet edilmesine yönelik olarak da bilgilendirme çalışmaları gerçekleştirilecektir. Avrupa Kırmızı Listesinde Yer alan Türlerle İlgili Olarak Alınacak Önlemler Faaliyet sahası olarak tanımlanan kesim sınırları içerisinde ve yakın çevrede doğal olarak bulunan yabanıl fauna bileşenleri arasında yer alan türlerden Avrupa Kırmızı Listesi'nde (ERL) "VU"(=Vulnerable) yani "Hassas, Zarar Görebilir" kategorisine giren türler söz konusudur. Bu kategoriye giren türler için yine bu listelerde "orta vadeli bir gelecekte nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan türler" tanımlaması yapılmaktadır. Çalışmalar kapsamında bu türler ve habitatlarıyla ilgili olarak faaliyetten kaynaklanabilecek risklerin ortadan kaldırılmasın yönelik olarak öncelikler söz konusu olacaktır. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Merkez Av Komisyonu kararları doğrultusunda hazırlanan Av Dönemine ait koruma listelerinde bulunan türler için bu komisyon kararlarında belirtilen koruma tedbirlerine harfiyen riayet edilecektir. Av Hayvanlarıyla İlgili Değerlendirme Bilindiği gibi Türkiye gerek flora, gerekse de fauna bileşenleri açısından zengin olarak tanımlanabilecek bir konumdadır. Faunanın zenginliği kaynağını fauna olan av ve avcılık faaliyetlerini de doğrudan ilgilendirmektedir. Av hayvanlarının tamamına yakını karasal fauna bileşenlerinden olan kuşlar ve memeli hayvanlar sınıflarına bağlı türlerdir. Ülkemizde av hayvanlarının belirlenmesi ve avcılığı ile ilgili düzenlemeler Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından düzenlenmektedir. Bakanlık tarafından her av sezonu için av hayvanlar, limitler ve avcılık takvimi yeniden belirlenmektedir. İşte bu listeler esas alınarak yapılan değerlendirme sonucunda proje alanı sınırları içerisinde kaydedilen türler arasında yer alan av hayvanlarına yönelik ile bir değerlendirme de yapılmıştır. Av hayvanı statüsündeki kuş ve memeli hayvan türleriyle ilgili değerlendirmeler Tablo 46 üzerinde, ilgili sütunlarda verilmiştir. Bu sütunlarda "av hayvanı" konumundaki yabanıl türler için Bakanlık tarafından belirlenmiş düzenlemeler ışığında gereken bilgilendirmeler yapılmış, türler Ek-I, Ek-II ve Ek- III gibi kategoriler aracılığıyla tablolarda, ilgili sütunlarda değerlendirilmiştir. Ayrıca metin içerisinde bu kategorilerin açıklamaları da verilmiştir. Çalışmada "HES Projesinin Fauna Bileşenlerine Olası Etkileri ve Alınması Gereken Önlemler" kısmında ise bu sınıflandırmaya giren av hayvanları ile ilgili değerlendirmeler yapılarak alınması gereken önlemlere de değinilmiştir. 186

192 Tablo 46. Proje Alanı Sınırları İçerisinde ve Yakın Çevrede Kaydedilmiş Olan Türler Arasından "Av Hayvanı" Statüsüne Sahip Olan Kuş ve Memeli Hayvan Türleri TAKSON TANIMI MAK POPULASYON DURUMU Bilimsel Türkçe Kategorisi Türkiye Geneli Proje Alanı AVES KUŞLAR Columba livia Kaya güvercini EK-III Çok Bol Bol Garrıılus glandarius Kestane kargası EK-III Çok Bol Bol Corvus corone Leş kargası EK-III Çok Bol Bol Passer domesticus Ev serçesi Ek-III Çok Bol Bol MEMELİ HAYVANLAR MAMMALIA Vulpes vulpes Kızıl tilki Ek-III Çok Bol Az Martes foina Kaya Sansarı Ek-III Az Nadir Sus scrofa scrofa Yabani domuz Ek-III Çok Bol Bol Tablo 47. Tagar HES Proje Sahası ve Yakın Çevresinde Saptanan İkiyaşamlı Türleri (Amphibia) ve Koruma Statüleri BİLİMSEL TANIMI TÜRKÇE REG. ALANI HES ALANI YAKIN ÇEVRE ERL (IUCN) BERN END KAYIT ŞEKLİ URODELA KUYRUKLU KURBAĞALAR SALAMANDRIDAE SEMENDERLER Salamandra salamandra ANURA BUFONIDAE Ateş Semenderi LC EK-III -- G KUYRUKSUZ KURBAĞALAR KARA KURBAĞALARI Pseudepidalea variabilis HYLIDAE Değişken Desenli Gece Kurbağası YAPRAK KURBAĞALARI LC EK-II -- G Hyla savignyi Yeşil Kurbağa LC EK-III -- G RANIDAE SU KURBAĞALARI Pelophylax ridibundus Su Kurbağası LC EK-III -- G 187

193 Tablo 48. Tagar HES Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Yaşadığı Belirlenen Sürüngen Türleri (Reptilia) ve Koruma Statüleri BİLİMSEL TANIMI TÜRKÇE REG. ALANI HES ALANI YAKIN ÇEVRE ERL (IUCN) BERN MAK END KAYIT ŞEKLİ TESTUDINATA KAPLUMBAĞALAR TESTUDINIDAE KARA KAPLUMBAĞALARI Testudo graeca Kara Kaplumbağası VU EK-II EK-I -- G GEOEMYDIDAE Mauremys caspica SQUAMATA GEKKONIDAE BATAKLIK KAPLUMBAĞALARI Hazer Çizgili Kaplumbağası PULLU SÜRÜNGENLER EV KELERLERİ NE EK-II EK-I -- G Cyrtopodion kotschyi AGAMIDAE İnceparmaklı Keler LC EK-III EK-I -- L,A KELERLER Trapelus lessonae Bozkır keleri LC EK-III EK-I -- G LACERTIDAE Apathya cappadocica KERTENKELELER Kayseri Kertenkelesi LC EK-III EK-I -- G Ophisops elegans Tarla Kertenkelesi LC EK-II EK-I -- G COLUBRIDAE Dolichophis schmidti Dolichophis jugularis KIRBAÇ YILANLARI Kırmızı Yılan LC EK-III EK-I -- G Kara Yılan LC EK-II EK-I -- G Eirenis modestus Uysal Yılan LC EK-III EK-I -- G Elaphe quatorlineata Sarı Yılan NT EK-II EK-I -- L,A Natrix tessellata Su yılanı LC EK-II EK-I -- G VIPERIDAE Montivipera lebetina ENGEREKLER Boynuzlu Engerek LC EK-II EK-I -- L,A 188

194 BİLİMSEL TANIMI Tablo 49. Tagar HES Proje Alanı ve Yakın Çevre Kuş Türleri (Aves) ve Koruma Statüleri TÜRKÇE REG. ALAN I HES ALAN I YAKI N ÇEVR E END. BER N ERL (IUCN ) CİCONİİFORMES LEYLEKSİLER CİCONİİDAE LEYLEKLER Ciconia ciconia Ak Leylek EK-II LC EK-I YZ G FALCONİFORMES ACCİPİTRİDAE Neophron percnopterus DOĞAN VE KARTALLAR MA K STAT Ü Küçük akbaba EK-II EN EK-I YZ G Aquila chrysaetos Kaya kartalı EK-II LC EK-I Y G Circaetus gallicus Yılan Kartalı EK-II LC EK-I YZ G Milvus migrans Kara çaylak EK-II LC EK-I YZ G Circus cyaneus Gökçe delice EK-II LC EK-I KZ G Buteo rufinus Kızıl şahin EK-II LC EK-I Y G Buteo buteo Şahin EK-II LC EK-I Y G Accipiter nisus Atmaca EK-II LC EK-I Y G Falco tinnunculus Kerkenez EK-II LC EK-I Y G GALLİFORMES PHASİANİDAE TAVUKSULAR TAVUKLAR Alectoris chukar Kınalı keklik CHARADRİİFORM ES CHARADRIIDAE YAĞMURCUNLAR YAĞMUR KUŞLARI EK- III KAYI T ŞEKLİ LC EK-I Y G Charadrius dubius Halkalı küçük cılıbıt EK-II LC EK-I YZ G SCOLOPACİDAE ÇULLUKLAR Tringa totanus Kızılbacak Actitis hypoleucos Dere Düdükçünü LARİDAE MARTILAR Larus armenicus Göl Martısı COLUMBİİFORME S COLUMBİDAE GÜVERCİNGİLLER GÜVERCİNLER Columba livia Kaya güvercini Streptopelia decaocto Kumru Streptopelia turtur Üveyik STRİGİFORMES STRİGİDAE GECE YIRTICILARI BAYKUŞLAR EK- III EK- III EK- III EK- III LC EK- II KZ G LC EK-I YZ G Athene noctua Kukumav EK-II LC EK-I Y G Otus scops İshakkuşu EK-II LC EK-I Y G APODİFORMES SAĞANLAR EK- III EK- III LC LC LC LC EK- II EK- III EK- II EK- III Y Y Y YZ G G G G 189

195 APODİDAE EBABİLLER Apus apus Ebabil EK- III LC EK-I YZ G Tachymarptis melba Ak karınlı ebabil EK-II LC EK-I YZ G CORACİİFORMES UPUPİDAE KUZGUNLAR ÇAVUŞKUŞLARI Upupa epops Çavuşkuşu, İbibik EK-II LC EK-I YZ G MEROPİDAE ARIKUŞLARI Merops apiaster Arıkuşu EK-II LC EK-I YZ G CORACİİDAE KUZGUNKUŞLARI Coracias garrulus Gökkuzgun EK-II NT EK-I YZ G PİCİFORMES PİCİDAE AĞAÇKAKANLAR AĞAÇKAKANLAR Dendrocopos syriacus Alaca Ağaçkakan EK-II LC EK-I Y G Dendrocopos medius Ortanca ağaçkakan EK-II LC EK-I Y G Dendrocopos minor Küçük ağaçkakan EK-II LC EK-I Y G PASSERİFORMES ALAUDİDAE ÖTÜCÜ KUŞLAR TARLAKUŞLARI Galerida cristata Tepeli toygar Lullula arborea Orman Toygarı Melanocorypha calandra HİRUNDİNİDAE Boğmaklı toygar EK-II LC EK-I Y G KIRLANGIÇLAR Hirundo rustica Kır kırlangıcı EK-II LC EK-I YZ G Delichon urbicum Ev Kırlangıcı EK-II LC EK-I YZ G MOTACİLLİDAE KUYRUKSALLAYANL AR Motacilla flava Sarı kuyruksallayan EK-II LC EK-I YZ G Motacilla alba Ak kuyruksallayan EK-II LC EK-I Y G Motacilla cinerea Dağ Kuyruksallayanı EK-II LC EK-I YZ G CİNCLİDAE DERE KUŞLARI Cinclus cinclus Derekuşu EK-II LC EK-I Y G TROGLODYTİDAE Troglodytes troglodytes TURDİDAE ÇİT KUŞLARI Çıtkuşu EK-II LC EK-I Y G ARDIÇ KUŞLARI Erithacus rubecula Kızılgerdan EK-II LC EK-I KZ G Luscinia megarhynchos Bülbül EK-II LC EK-I YZ G Phoenicurus ochruros Kara kızılkuyruk EK-II LC EK-I YZ G Phoenicurus phoenicurus Kızılkuyruk EK-II LC EK-I YZ G Oenanthe oenanthe Kuyrukkakan EK-II LC EK-I YZ G Oenanthe hispanica KaraKulak Kuyrukkakan EK-II LC EK-I YZ G Saxicola rubetra Çayır taşkuşu EK-II LC EK-I YZ G Saxicola torquata Taşkuşu EK-II LC EK-I YZ G Monticola solitarius Gökardıç EK-II LC EK-I YZ G Turdus merula Karatavuk EK- LC EK- Y G EK- III EK- III LC LC EK- II EK- II Y YZ G 190

196 SYLVİİDAE ÖTLEĞENGİLLER Cettia cetti Kamışbülbülü EK-II LC EK-I YZ G Acrocephalus arundinaceus Büyük kamışçın EK-II LC EK-I YZ G Sylvia communis Ak Gerdanlı Ötleğen EK-II LC EK-I YZ G Sylvia atricapilla Kara Başlı Ötleğen EK-II LC EK-I YZ G Phylloscopus trochilus Çıvgın EK-II LC EK-I YZ G MUSCİCAPİDAE SİNEKKAPANLAR Muscicapa striata Benekli Sinekkapan EK-II LC EK-I KZ G PARİDAE BAŞTANKARALAR Parus ater Çam Baştankarası EK-II LC EK-I Y G Parus major Büyük Baştankara EK-II LC EK-I Y G SİTTİDAE SIVACILAR Sitta neumayer Kaya Sıvacıkşu EK-II LC EK-I Y G ORİOLİDAE SARI ASMALAR Oriolus oriolus Sarıasma EK-II LC EK-I YZ G LANİİDAE ÖRÜMCEK KUŞLARI Lanius collurio Kızılsırtlı örümcekkuşu EK-II LC EK-I YZ G Lanius minor Karaalınlı örümcekkuşu EK-II LC EK-I YZ G Lanius excubitor Büyük örümcekkuşu EK-II LC EK-I KZ G CORVİDAE KARGALAR Pica pica Saksağan LC Garrulus glandarius Alakarga LC Corvus monedula Küçük karga LC Corvus corone Leş kargası LC Corvus corax Kuzgun STURNİDAE SIĞIRCIKLAR Sturnus vulgaris Sığırcık LC PASSERİDAE SERÇELER Passer domesticus Serçe LC Passer montanus Ağaç serçesi FRİNGİLLİDAE İSPİNOZLAR Fringilla coelebs İspinoz Carduelis cannabina Ketenkuşu EK-II LC EK-I Y G Carduelis carduelis Saka EK-II LC EK-I Y G Carduelis chloris Florya EK-II LC EK-I Y G EMBERİZİDAE KİRAZKUŞLARI Emberiza hortulana Kirazkuşu Emberiza melanocephala Kara başlı Kirazkuşu EK-II LC EK-I YZ G III EK- III EK- III EK- III EK- III LC LC LC LC III EK- III EK- III EK- III EK- III EK- II EK- II EK- III EK- II EK- II EK- II Y Y Y Y Y Y Y Y Y YZ G G G G G G G G G G 191

197 Emberiza calandra Tarla kirazkuşu EK- III LC EK- II YZ G Tablo 50. Tagar HES Proje Alanı ve Yakın Çevre Memeli Hayvan Türleri (Mammalia) ve Koruma Statüleri BİLİMSEL TANIMI TÜRKÇE REG. ALANI YAKIN ÇEVRE ERL (IUCN) BERN MAK END KAYIT ŞEKLİ INSECTIVORA BÖCEKÇİLLER ERİNACEİDAE KİRPİLER Erinaceus concolor Kirpi + + LC -- EK-I -- G SORİCİDAE Crocidura suaveolens Crocidura leucodon CHİROPTERA RHİNOLOPHİDAE Rhinolophus ferrumequinum Rhinolophus hipposideros VESPERTİLİONİDAE SİVRİ FARELER Sivriburunlu bahçe faresi Sivriburunlu bahçe faresi YARASALAR NALBURUNLU YARASALAR Büyük nalburunlu yarasa Küçük nalburunlu yarasa DÜZBURUN YARASALAR -- + LC EK-III L,A + + LC EK-III L,A + + LC EK-II EK-I -- L,A + + LC EK-II EK-I -- L,A Pipistrellus pipistrellus Cüce yarasa + + LC EK-III G LAGOMORPHA TAVŞANLAR LEPORİDAE TAVŞANLAR Lepus capensis Yabani tavşan + + LC EK-III RODENTİA KEMİRGENLER EK- III -- G SCİURİDAE SİNCAPLAR Sciurus anomalus Anadolu sincabı + + LC EK-III EK-I -- G MURİDAE FARELER SIÇANLAR VE Cricetulus migratorius Cüce avurtlak + + LC L, A Apodemus mystacinus Apodemus flavicollis GERBİLLİDAE Orman faresi kayalık Sarı göğüslü Orman Faresi KOŞAR FARELER + + LC L, A + + LC L, A Meriones tristrami Çöl sıçanı -- + LC L, A SPALACİDAE KÖRFARELER Nannospalax nehringi Körfare + + DD G 192

198 CARNIVORA MUSTELİDAE YIRTICI MEMELİLER GELİNCİKLER Mustela nivalis Gelincik + + LC EK-III EK-II -- G Martes foina Kaya sansarı + + LC EK-III EK- III -- L, A Meles meles Porsuk -- + LC EK-III EK-II -- G CANİDAE KÖPEKLER Canis lupus Kurt + + LC EK-II EK-I -- L, A URSİDAE Ursus arctos CETARTİODACTYLA SUİDAE AYILAR Boz Ayı, Kahverengi ayı ÇİFT TOYNAKLILAR ESKİDÜNYA DOMUZLARI -- + LC EK-II EK-I -- L, A Sus scrofa Yaban Domuzu + + LC EK-III CERVİDAE GEYİKLER EK- III -- G Capreolus capreolus Karaca -- + LC EK-III EK-I -- L, A BOVİDAE KOYUNGİLLER Capra aegagrus Yaban Keçisi + + VU EK-II EK-I -- G Rupicapra rupicapra Çengelboynuzlu Dağ Keçisi -- + LC EK-III EK-I -- G 193

199 IV Sucul Flora ve Fauna, iç Sulardaki (Göl, Akarsu) Canlı Türleri (Bu Türlerin Tabii Karakterleri, Ulusal ve Uluslararası Mevzuatla Koruma Altına Alınan Türler; Bunların Üreme, Beslenme, Sığınma ve Yaşama Ortamları; Bu Ortamlar İçin Belirlenen Koruma Kararları) Planlanan projenin doğal ortama ve bölgenin hidrolojisine etkilerinin değerlendirildiği, HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu (Ekosistem Değerlendirme Raporu) hazırlanarak T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ne sunulmuştur. HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu Bölüm II: Hidrobiyoloji kısmında söz konusu projenin ana su kaynağı olan Tagar Çayı nda sucul flora ve fauna çalışmasının detayları verilmiştir. Çalışma kapsamında proje alanı ve yakın çevresinin sistemde yaşayan sucul canlılara (tatlısu algleri, zooplanktonik organizmalar, bentik organizmalar ve balıklar) ilişkin örneklemeler gerçekleştirilmiştir. Örneklemede tespit edilen tatlı su algleri; Ekosistem Değerlendirme Raporu Bölüm II, Tablo 3.1 de, zooplanktonik organizmalar; Tablo 3.2 de, bentik omurgasızları; Tablo 3.3. te, ve proje alanına ait balık türlerinin genel özellikleri ve koruma statüleri; Tablo 3.4 te verilmiştir. Buna göre; Tatlı su alglerinde genel bir değerlendirme yapıldığında, Bacillariophyceae tür çeşitliliği açısından dominant organizma olmuştur. Ardından Chlorophyceae, Cyanophyceae, Euglenophyceae ve Pyrrhophyceae tür çeşitliliği açısından sıralanmaktadırlar. Teşhisi yapılan tatlısu alg türlerin hepsi kozmopolit olup bölgeye özgü endemik, nadir ve tehlike altında olan bir tür bulunmamaktadır. Çalışmada tespit edilen zooplanktonik türlerin hemen hepsi kozmopolittir. Her türlü sularda yaygın olarak görülebilirler. Bentik organizmalar içerisinde nesli tehlike altında olan ve korunması gereken bir tür bulunmamaktadır. Yakalanan balık türleri arasında, Bern Sözleşmesi (Ek III) listesine giren tek balık türü Barbus plebejus olarak kaydedilmiştir. Ayrıca Barbus plebejus ve Squailus cephalus, türleri ERL'ye göre LC (Düşük Riskli) kategorisinde korunan türlerdir. Proje Bölgesi Sucul Ekosistem Analizi Tagar HES projesi kapsamında, sulak ekosistem açısından, yalnızca akarsu habitatının varlığı söz konusudur. Sulak alanlar temel olarak akıntılı ve durgun olmak üzere iki büyük ekosistem tipi ile tanımlanmaktadır. Bununla birlikte, suların fiziksel ve kimyasal özelliklerine göre de alt sistem tiplerini tanımlamak mümkündür. Bu açıdan bakıldığında Tagar Çayı nın tatlısu özelliğinde akıntılı bir (lotik) habitat olduğu görülmektedir. Bu akıntılı ortamların kendi içinde barındırdıkları daha küçük ve birbiri ardınca tekrarlanabilen habitatlara ayrıldıkları bilinmektedir. Özellikle havzanın üst kotlarında, eğime 194

200 bağlı olarak hızlı akıntılı habitatlar görülürken (rhitron), bazı alanlarda daha yavaş ve durgun (potamon) habitatlar da bulunmaktadır. Bu habitat yapıları ardışık olarak değişim gösterebilmektedir. Ancak örnekleme döneminde akıntı debisinin çok yüksek olmasından dolayı durgun ve yavaş akan kesimlerin oranı oldukça azdır. Bu habitat yapılarına bağlı olarak yaşayan türlerin kompozisyonlarında da değişimler söz konusudur. Hızlı akıntılı ortamdaki sucul türler ile durgun ortamlardaki canlı türleri birbirlerinden oldukça farklıdır. Tagar HES proje bölgesi, rithron ve potamon olarak tanımlanan hızlı ve durgun su habitatlarına sahiptir. Ancak hızlı akıntı bölgelerin daha az oranda temsil edildiği çoğunlukla normal ve nispeten yavaş akıntılı habitat yapısının daha baskın olduğu gözlenmiştir. Doğu Anadolu Bölgesi akarsu ekosistemleri değerlendirildiğinde ve aynı zamanda mevcut sucul canlı türleri karşılaştırıldığında, Tagar Çayı nın diğerlerinden çok farklı ve kendine özgü bir hassaslık ve enderlik durum söz konusu değildir. IV Endemik, Hassas, Nesli Tehlike Altındaki Balık Türleri İçin Gerekli Optimum Su Yükseklikleri, Miktarları, Çözünmüş Oksijen Miktarı, Su Hızı Gibi Parametrelerin İncelenerek, Projenin Bu Türler Üzerindeki Etkilerinin Değerlendirilmesi, Alınacak Tedbirlerin Belirtilmesi Balıklar açısından yapılan can suyu değerlendirmeleri diğer sucul yaşamın devamlılığı açısından da kabul edilebilir niteliktedir. Bölgenin balık türlerinin ekolojik özelliklerine bakıldığında, minimum derinlik ihtiyaçları 15 cm dolaylarındadır. Bununla birlikte minimum akıntı miktarının da 0.20 m/s olması gerekmektedir. Bu minimum koşulların oluşması durumunda sucul yaşamın devamlılığının da sağlanacağı düşünülmektedir. Minimum koşullar için hesaplamalar çeşitlilik göstermekle birlikte yıllık ortalama su miktarları göz önüne alınarak yapılan Islak çevre ve Tennat (Montana) metodu olarak bilinen yöntemler yaygın olarak kullanılmaktadır. Sucul ekosistemdeki değişikliklerin izlenmesi çalışmalarında balıklar indikatör olarak kullanılmaktadır. Proje bölgesini oluşturan Tagar çayı, balıklarının belli bir stok oluşturması ve çoğalabilmesi için gerekli koşullar dikkate alındığında; bırakılması önerilen can suyu değerleri yüksek akım ve düşük akımlı dönemlerine aylık olarak değerlendirilmektedir. Balıklar ve diğer sucul canlılar olan algler, zooplanktonik organizmalar ve bentik canlıların üreme dönemleri Mart sonu Haziran sonu arasında en üst düzeydedir. Bu dönemde artan biyolojik aktivite fazla besin maddesine ihtiyaç duymaktadır. Besin maddeleri de su debisi ile ilişkili olabildiği gibi çalışmanın yapıldığı su sisteminin ekolojik koşulları ile de ilgilidir. Hidrojeolog tarafından yapılan hesaplamalarda, balıkların mevcudiyetlerini sürdürebilmesi için gerekli minimum değerler temelinde (minimum derinlik ve minimum akım hızı) (Tablo 5) bırakılması gerekli can suyu değerleri hesaplanmıştır. Bu hesaplamalarda, Tagar çayı için minimum su derinliğinin 0.15 m ve minimum akım hızının 0.20 m/s olması için bırakılması gereken can suyu değerleri Tablo 53'te verilmiştir. Söz konusu bu değerler, Tagar çayının sucul canlıları için gerekli minimum koşulların üzerinde olup yaşamlarını rahatlıkla sürdürebilecekleri yeterliliktedir. 195

201 Tablo 51. Tagar Çayında Yakalanan ve Literatür Bilgilerine Göre Bölgede Olan Balık Türlerinin Ekolojik Özellikleri (cows and welcomme, 1998) Balık Türü Yaşayabildiği Minimum Derinlik (m) Yaşayabildiği Minimum Akıntı (m/sn) Capoeta trutta Barbus plebejus Alburnus mossulensis Barbatula sp Bırakılması önerilen can suyu miktarının yüksek akımlı dönemde, düşük akımlı döneme göre bir miktar daha fazla olmasının nedeni, özellikle balık türlerinin ürüyebilmeleri için uygun yumurtlama habitatlarının korunması ilkesine dayanmaktadır. Tagar Çayı proje bölgesindeki balık populasyon yoğunluğu ile faaliyetten sonraki yoğunlukları arasında bir azalma olacaktır. Ancak önemli olan, bu azalmanın türlerin neslini devam ettirebileceği düzeyde tutulabilmesidir. Bu durum, özellikle üreme dönemlerindeki yumurtlama habitatlarının arttırılması ile mümkün olabilir. Bu koşulların sağlanabilmesi için bırakılacak su miktarı ile suyun akım alanı büyüklüğü arttırılarak uygun yumurtlama yerlerinin yüzeysel olarak çoğalması sağlanmış olacaktır. Bu nedenle üreme dönemi olan yüksek akımlı dönemlerde (Mart-Haziran) bırakılacak can suyu miktarı ne kadar büyük akım alanına sahip olursa balık türlerinin yumurtlama yerleri o denli artacak ve devamında yumurtalardan daha fazla birey çıkarak büyüyecektir. Proje faaliyete geçtikten sonra, başlangıçtaki toplam balık populasyon büyüklüğünün belli bir düzeyinde korunabilmesi durumunda, türün neslini sürdürmesi açısından bir sorun söz konusu olmayacaktır. Aylık bazda bırakılması gereken su miktarları ile ilgili bir değerlendirme yapıldığında, yüksek akım döneminde daha fazla can suyu dere yatağına bırakılacaktır. Hidrojeolojik hesaplamalarda kullanılan boyutsuz ıslak çevre-boyutsuz debi ilişkisi yansıtan grafikten yararlanılarak birinci türevinin 1 değerini aldığı ıslak çevre kırılma noktasına karşılık gelen Pb ve Qb değerleri belirlenmiştir. Pb-Qb eğrisi birinci türevinin 1 değerini aldığı kırılma noktasında Pb 0.776, Qb ise değerini almaktadır. Herhangi bir dönemdeki doğal akışın % 11.6'lik miktarı ile o dönemdeki doğal ıslak çevre büyüklüğünün % 77.6'sı elde edilmektedir. Bu değerden hareketle, mansaba salınması önerilen aylık bazdaki çevresel akış değerleri aylık ortalama akımların boyutsuz debi (0.116) ile çarpılması sonucu belirlenmiştir. Oluşacak ıslak çevre koşulları sucul yaşam koşulları ile yakından ilgilidir. Bu nedenle doğal yaşam koşullarının % 77.6'sına karşılık gelebilecek olan boyutsuz debinin aylık ortalamalar ile çarpılması sonucu elde edilecek değerler uygun sucul yaşam ortamları yaratmak için yeterli olacaktır. Bununla birlikte düşük akım dönemleri için belirlenen debilerin yıllık ortalama debinin %10'unda düşük olması durumunda bu değerler ilgili mevzuat gereği yıllık ortalama debinin %10'u olacak şekilde arttırılmıştır. Bu aylarda, artıştan dolayı % 77.6'lık ıslak çevreden daha yüksek ıslak alan oluşması anlamına gelmektedir ki sucul yaşam açısından olumlu bir durum olarak değerlendirilmelidir. Aylık ortalamalar temel alınarak Tagar Regülatörü nden sonra bırakılması gereken can suyu değerleri, tüm uzmanların ortak görüşü olarak Tablo 91'de verilmiştir. Bu tabloda önerilen 196

202 can suyu değerleri, sucul habitat için istenen minimum akım hızı ölçütlerinin çok üzerinde koşulları sağlamakla birlikte minimum derinlik kısıtı olan 15 cm'lik derinlikte sağlanmaktadır. Bununla birlikte yüksek akım dönemleri olan Mart ve Haziran ayları arası dönemde ise gelen su akımının yüksek olması ve sucul yaşamın ve özellikle balık türlerinin bu dönemdeki üreme periyotları olması nedeniyle aylık bazda daha yüksek can suyu bırakılması önerilmektedir. Tagar regülatörü sucul canlıları için gerekli minimum koşullar olan 15 cm derinlik ve 20 m/s akım hızı oluşabilmesi için gerekli debi büyüklüğü 0.09 m /s aralığındadır. Ancak bu miktarlar her ne kadar sucul yaşam gereklerini karşılayabilir olarak gözükse de sucul ekosistemde iyi koşulların sağlanabilmesi için daha yüksek değerler önerilmektedir. En düşük akımın önerildiği (Mart, Nisan ve Mayıs ayların dışındaki aylar) aylarda bırakılması önerilen can suyu değeri 0.94 m 3 /s'dir. Bu debi değerinde 37 cm derinlik ve 0.50 m/s'lik bir akım hızı gerçekleşmektedir. Söz konusu düşük akım değerlerinde önerilen bu miktarlar, balık türleri için istenen minimum kısıtların iki katından daha fazladır. İlgili yönetmeliklere göre bırakılması gereken can suyu miktarının aylık ortalama değerlerin %10'un altında olamayacağı hükmü gereğince, böyle aylarda minimum kısıtlar karşılanmış olsa bile daha yüksek değerler önerilmiştir. Aylık bazda önerilen değerlerin hiç birisi % 10'un altından düşük verilmemiştir. Tüm yıl içinde aylık olarak bırakılması önerilen değerlerin en düşük akım değeri olan 0.94 m 3 /s akımda, sucul canlılar açısından istenen minimum koşulların çok üzerinde derinlik ve akım hızının söz konusu olduğu görülmektedir. Bu değerlendirmelerin ışığında aylık bazda önerilen akım değerlerinin en düşük dönemlerde dahi sucul yaşam için istenen minimum akım derinliği, ıslak alan ve akım hızı gibi değerlerin Tagar regülatöründen sonra fazlası ile karşılanacak olan can suyu miktarları önerilmiştir. Sonuç olarak, Tagar Regülatörü nden sonra bırakılması önerilen can suyu miktarları, sucul yaşamın devamlılığı açısından yeterli olup optimum habitat koşullarım sağlayabilecektir sayılı Su Ürünleri Kanunu gereğince su tutma yapıları üzerinde balık geçitlerinin yapılması zorunludur. Bu nedenle göç eden balıkların ya da diğer sucul organizmaların nehrin alt ve üst kesimleri arasındaki geçişlerinin sağlanması zorunluluktur sayılı Su Ürünleri Kanunu gereğince ve sucul yaşam açısından proje kapsamında balık geçidi yapılacaktır. Balık geçidi sürekli olarak işler durumda bulundurulacaktır. Faaliyetin gerçekleştirileceği alan ve şantiye Tagar Çayı nın kenarında olacağından, şantiyenin atıkları dereye bırakılmayacaktır sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında ana su kaynağı olan Tagar Çayı proje dışında herhangi bir amaçla kullanılmayacaktır. Tagar Regülatörü ve HES için Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında Ek-2 Sulak Alan Faaliyeti İzin Belgesi, inşaat işlemlerine başlanmadan önce alınacaktır. 197

203 IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (Rezerv Miktarları, Mevcut Ve Planlanan İşletilme Durumları, Yıllık Üretimleri ve Bunun Ülke veya Yerel Kullanımlar İçin Önemi ve Ekonomik Değerleri) Mineral Kaynaklar: Doğu Anadolu Bölgesi nin Yukarı Fırat bölümünde yer alan Tunceli, kuzeyde ve batıda Munzur Dağları ile Karasu Irmağı, doğu ve güneydoğuda Bingöl Dağları ve Peri Suyu, güneyde Keban Baraj Gölü ile çevrilidir. Anadolu'nun pek çok yerinde olduğu gibi, bu bölgede de çağlar boyunca pek çok uygarlık yaşamıştır. Orta Çağdan kalma ve bugün hala iyi durumda bulunan Pertek kalesi ve Munzur Vadisi Milli Parkı görülmeye değer güzellikleridir. Bölgede değişik yaş aralığında kayaçlar bulunmaktadır. Bölgenin en yaşlı birimi Paleozoyik yaşlı Malatya-Keban metamorfitleridir. Bunlarla tektonik dokanaklı olarak Üst Triyas Üst Kretase yaşlı Munzur kireçtaşları yer alır. Bu birim üzerine tektonik olarak, serpantinleşmiş ultrabazik kayaçlar ve spilit, diyabaz, andezitik tüf ve aglomeradan oluşan bazik volkanitler gelir. Bu birim üzerine transgressif olarak fliş gelir. Bu birimleri kesen Elazığ mağmatitleri Üst Kretasesonunda meydana gelmiştir. Bu birimler üzerinde uyumsuz olarak Eosen fliş ve kireçtaşı çökelleri yer almaktadır. Bunların üzerine Oligo-Miyosen flişleri ve Miyosen kireçtaşları gelir. Bölgede kendisinden yaşlı tüm birimleri kesen andezit ve dasitler bulunmaktadır. Tunceli ili gerek metalik gerek endüstriyel hammaddeler bakımından çok zengin potansiyele sahip değildir. Bakır-kurşun-çinko ile ilgili yapılan çalışmalarda Ovacık- Kakbil zuhurunda % 4.52 Cu tenörü saptanmış olup, küçük boyutlu bir cevherleşmedir. Kromla ilgili yapılan çalışmalarda Pülümür-Bağderesi sahasında % 43 Cr 2 O 3 tenörlü ton muhtemel rezerv tespit edilmiştir. Yatak geçmiş yıllarda işletilmiştir. Ovacık ilçesindeki Çolaklar, Harmikızılçayır, ve Berke sahalarında da % Cr 2 O 3 tenörlü ton görünür, ton muhtemel rezerv tespit edilmiştir. Yataklardan geçmiş yıllarda ton cevher üretilmiştir. Bölgede özel sektör tarafından araştırmalar (bakır v.b.) sürdürülmektedir. Genel Müdürlüğümüzün il ve yakın çevresinde endüstriyel hammaddelere yönelik yaptığı çalışmalar sonucunda ilde jips, kum-çakıl ve tuğla-kiremit oluşumları tespit edilmiştir. Kum-çakıl sahaları ilde çeşitli bölgelerde gözlenmektedir. Merkez, Çemişgezek ve Mazgirt ilçelerinde elenerek kulanılabilecek nitelikte toplam m 3, Ovacık ve Pertek ilçelerinde de inşaat agregası olarak kullanılmaya elverişli toplam m 3 muhtemel kum-çakıl rezervi tespit edilmiştir. Pülümür-Pardıköyü Jips zuhurlarında ise toplam 1 milyon ton muhtemel jips rezervi belirlenmiştir. Mazgirt- Akpazar sahasında ise iyi kalitede 24 milyon ton tuğla-kiremit rezervi bulunmaktadır. Sanayi Madenleri: Maden İşleri Genel Müdürlüğü nün il ve yakın çevresinde endüstriyel hammaddelere yönelik yaptığı çalışmalar sonucunda ilde jips, kum-çakıl ve tuğla-kiremit oluşumları tespit edilmiştir. Kum-çakıl sahaları ilde çeşitli bölgelerde gözlenmektedir. Merkez, Çemişgezek ve Mazgirt ilçelerinde elenerek kullanılabilecek nitelikte toplam m 3, Ovacık ve Pertek ilçelerinde de inşaat agregası olarak kullanılmaya elverişli toplam m 3 muhtemel kumçakıl rezervi tespit edilmiştir. Pülümür- Pardıköyü Jips zuhurlarında ise toplam 1 milyon ton muhtemel jips rezervi belirlenmiştir. Mazgirt- Akpazar sahasında ise iyi kalitede 24 milyon ton tuğla-kiremit rezervi bulunmaktadır. 198

204 Jips (Alçı taşı) Yatak ve Zuhurları Pardı Köyü Sahası Tenör : -- Rezerv : ton muhtemel rezerv Kum-Çakıl ( Kçm ) Merkez-Munzur, Pülümür Çayları Sahaları Kalite: Elenerek kullanılabilir. Rezerv: m 3 muhtemel rezerv. Çemişgezek-Togardere Sahası Kalite: Elenerek kullanılabilir Rezerv: m 3 muhtemel rezerv. Mazgirt-Lazlan, Göktepe Köyü Sahası Kalite: Elenerek kullanılmaktadır. Rezerv: m 3 muhtemel rezerv. Ovacık-Çakmaklı Köyü Sahası Kalite: Beton agregası olarak kullanılmaktadır. Rezerv: m 3 muhtemel rezerv. Pertek-Hozat Dere Yatağı Kalite : İnşaat agregası olarak kullanılmaktadır. Rezerv : m 3 muhtemel rezerv Tuğla- Kiremit: Mazgirt ve Akpazar Kalite : Orta-iyi Rezerv : ton muhtemel rezerv Metalik Madenleri: İl dahilinde bulunan metalik madenleri kaynaklarla ilgili madenlerin iş ve işlemleri, sonuçlandırılmaları Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Maden İşleri Genel Müdürlüğü nce yapılmaktadır. 199

205 Bakır (Cu) : Krom (Cr) Ovacık (Mamlis, Kakbil) Zuhuru Tenör : % 4.52 Cu Rezerv : - Pülümür Bağderesi Yatağı Tenör : % 43 Cr 2 O 3 Rezerv : ton muhtemel. Yatak geçmiş yıllarda işletilmiştir. Resmezza Der Zilezur Yatağı Tenör : % 43 Cr2O3 Rezerv : ton muhtemel. Yatak geçmiş yıllarda işletilmiştir. Ovacık (Çolaklar, Harmikızılçayır, Berke) Yatakları Tenör : % Cr2O3 Rezerv : 2500 ton görünür,4800 muhtemel. Yataklardan geçmiş yıllarda ton cevher üretilmiştir. Bakır Yatak ve Zuhurları Ovacık, Karataş, Söğütlü Arası Bakır Yatak ve Zuhurları Genel Jeoloji: Sahada, Permo-Karbonifer yaşlı (Keban Birliği) kireçtaşı+şist+üst Kretase yaşlı bazik volkanikler (spilit, diyabaz, andezit+bazalt+kreotofir), Üst Triyas-Üst Kreatase yaşlı dasitik lav ve dasitik proklastikler yer alır. Yatak Özellikleri ve Cevherleşme: Belirtiler, Permo-Karbonifer kireçtaşı şist içerisinde veya ranodiyorit, diyorit-kireçtaşları dokanağında yer alır. Muhtemelen diyorit ve granidiyorit bağlı olan cevherleşme kontak metasomatik ve hidrotermal Pb, Zn, Cu cevherleşmesi halindedir. Mazgirt, Korsan Köyü Sahası Genel Jeoloji: Sahada, andezit, bazalt ve dasitler yer alır. Ayrıca kireçtaşı ve marn da yüzeylenir. Andezit ve bazaltlarda saçınımlı olarak pirit, kalkopirit görülür. Mazgirt Formasyonu olarak adlanan volkanik kayaçlar ve Koçakoç Formasyonu olarak adlanan kireçtaşlı ve marnlar Miyosen yaşlıdır. Yatak özellikleri ve Cevherleşme: Cevherleşme, andezit ve bazaltlar içinde dasitlere bağlı olarak oluşmuş saçınımlı pirit ve kalkopirit şeklindedir. 200

206 Nazımiye Çevresi Sahaları: Genel Jeoloji: Sahada, Tunceli Formasyonu olarak adlanan Eosen yaşlı (Alkaş Formasyonu) yer alır. Bu Formasyon üç üyeye ayrılmıştır. Hozat üyesi (kumtaşı, marn, kireçtaşı) Altınyüzük Üyesi (tüf ve aglomere) ve Marçik üyesidir. Marçik üyesi kırmızı renkli kumtaşı ve marndan oluşur. Yatak özellikleri ve Cevherleşme: Belirti, volkanik kayaçlar içerisinde yer alır. Bu kayaçlar spilit, diyabaz, bazalt ve andezitten oluşur. Cevherleşme dissemine pirit ve saçınımlar halinde pirit ve az kalkopirit halinde volkanik kayaçlar içerisinde yer alır. Demir Yatak ve Zuhurları Pertek (Demürek) Demir Zuhurları Genel Jeolojisi: Skarn tipi manyetit cevherleşmeleri Tunceli İli Pertek İlçesi Geçitkaya Köyüne bağlı Demürek Mezrasının hemen batısındadır. Cevherleşmeler kuvarslı diyorit, Keban mermerleri kontaklarında ve genellikle skarn oluşukları ile beraber bulunur. Skarn zonlarında cevher minerali olarak manyetik baskındır. Yatak özellikleri ve Cevherleşme: Demir cevheri m kalınlığında, yüzeydeki uzanımı 40 m kadar olup, bu mostranın hemen doğusunda 2-3 m kalınlığında, yüzeydeki uzanımı 25 cm olan ikinci bir mostrası vardır. Ekonomik sayılabilecek rezerve sahiptir. Krom Yatak ve Zuhurları Pülümür (Örnek Ocak-Ümit Ocak) Sahası Genel Jeoloji: Çalışma alanında, Karboniferden Kuvaternere kadar oluşuklar bulunmaktadır. En eski birim Paleozoyik yaşlı metamorfik kayaçlardır. (Serisit Şist, muskovit şist, kireçtaşı) Üst Trias-Üst Kretase zaman aralığında, Munzur kireçtaşı serpantinleşmiş ultrabazikler (Dünit, harzburjit, piroksenit, gabro, diyabaz, spilit, radyolarit) bazit volkanitler (spilit, diyabaz, keratofir, andezit tüf, aglomera) fliş ve kireçtaşı görülmektedir. Bunları kesen granit ve granodiyorit intrüzyonu bulunur. Eosen fliş ve kireçtaşı çökelleri serpantinleri üstüne, Oligo-miyosen çökelleride üst kretase çökelleri üstüne uyumsuz olarak gelmektedir. Bu birimleri kesen andezitik ve dasitik intrüzyonları bulunur. Yatak özellikleri ve Cevherleşme: Çevre kayaçlarda teknotik dokanaklı serpantinleşmiş ultrabazikler içinde irili ufaklı kromit mostralarına rastlanmaktadır. Genellikle ekonomik olmadıklarından terk edilen bu küçük ocakların yanında şuanda çalıştırılan ocaklar da mevcuttur. Dissemine, bantlı ve masif olan kromit mostraları kalınlık ve devamlılıkları göz önünde tutularak işletmeci kuruluşlar tarafından terk edilmiştir. Tenörler % Cr 2 O 3 arasında farklılık gösterir. Cevherler mostraları genellikle sepantinleşmiş harzburjitler içerisinde olup, mutlaka önce dunit kılıfıyla kaplıdır. Ümit ve Örnek ocakta ve kapalı işletme yapılmaktadır. 201

207 Enerji Madenleri: İl dahilinde bulunan enerji madenleri kaynaklarla ilgili madenlerin iş ve işlemleri, sonuçlandırılmaları Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Maden İşleri Genel Müdürlüğü nce yapılmaktadır. Kömür Yatak ve Zuhurları Tunceli-Ovacık-Yarımkaya Linyit Sahası Genel Jeoloji: Havzanın temelini Mesozoyik yaşlı kraterler oluşturmaktadır. Ayrıca sahada serpantinler yer almaktadır. Serpantinler Mesozoyik kalkerlerinden gençtir. Havzanın tabanını Miyosen yaşlı taban konglomerası ile Neojen kalkerler oluşturmaktadır. Sahada kömür, Miyosen yaşlı kalkerler marn içindedir. Havzada kömürün damar kalınlıkları değişmektedir. Yatak özellikleri ve Cevherleşme: Sahada 5 adet kuyu açılmıştır. Kuyuların derinliği yaklaşık 5 km kadardır. Bu kuyu ve yarmalardan aşağıdaki rezerv hesaplanmıştır. Mümkün rezerv Muhtemel rezerv Kullanım alanı İşletme yöntemi Üretim durumu Teknolojik çalışmalar ton ton Teshin Açık işletme Üretim yapılmıştır. Şu anda üretim yapılmamaktadır. Yapılmamıştır Kaynak: MTA Genel Müdürlüğü Madenin cinsi Yeri Tenör Kalite Faaliyet Durumu Maden kömürü Pertek-Sağman Ovacık- Yarımkaya Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri: Faaliyet bölgeleri topografik olarak engebeli arazilerden oluşmaktadır. İl sınırları içerisinde yapılan madencilik faaliyetlerinin yerleri, Alp Himalaya dağ oluşum kuşağının doğu Akdeniz bölgesindeki doğu toroslar üzerinde yer almakta, Paleozoikten Kuvaternere kadar olan dönemlere kadar farklı yaşta Metamorfik, Magmatik, Tortul ve volkanik kayaçlar içermektedir. Madencilik faaliyetlerin yapıldığı yerlerde yer altı suyu bulunduran formasyonlar Eosen ve Kuvaterner e aittir. Toprak özelliği; tarıma uygun olmayan, şiddetli erozyona maruz, sığ, taşlı, kireçsiz kahverengi orman toprağı, VII. Sınıf arazidir. 202

208 Yaklaşık Proje Alanı Şekil 51. Tunceli İli Maden Haritası 203

209 Projenin gerçekleştirileceği alanda mevcut işletme aşamasında maden ocağı bulunup bulunmadığına dair Tunceli İl Özel İdaresi nden görüş istenmiş olup, tarih ve 5187 sayılı cevap yazısında 2 adet kum ocağının mevcut olduğu, diğer ruhsatlarla ilgili olarak da Maden İşleri Genel Müdürlüğü nden görüş alınması gerektiği belirtilmiştir. Maden İşleri Genel Müdürlüğü nün tarihli yazısında da herhangi bir maden ruhsatı varlığının tespit edilmediği ifade edilmiştir. İlgili yazılar ve koordinatlar Ek-1/G de verilmiştir. Söz konusu 2 adet kum ocağı proje alanının kuzeyinde kalmaktadır. Kum ocaklarını gösterir topografik harita Şekil 52 de verilmiştir. 204

210 Şekil 52. Proje Alanının Kuzeyinde Bulunan Kum Ocaklarını Gösterir Topografik Harita 205

211 IV Hayvancılık (Türleri, Beslenme Alanları, Yıllık Üretim Miktarları, Bu Ürünlerin Ülke Ekonomisindeki Yeri Ve Değeri) Hayvansal Üretim: Büyük Baş Hayvancılık: İlde Büyükbaş havyaların % 63 ünü kültür ve kültür melezi ırklar (Montofon, Simental, Holstein ve Melezleri) oluşturmaktadır. Geriye kalan % 37 lik bölümü ise yerli ırklarımız oluşturmaktadır. İl in büyükbaş popülasyonunda yapılan çalışmalar sonucunda (suni tohumlama ve Kültür ırkı Boğa kullanımı, eğitim çalışmaları v.b.) yetiştiricilerimizin ellerinde bulunan yerli ırklar iyileştirilerek verim gücü yüksek kültür ve kültür melezi hayvanlar elde edilmiş ve kültür ırkı ve melezi hayvan popülasyonunda her yıl artış gözlenmiştir. Yetiştirilen Irkların Genel Özellikleri: Simental: Anavatanı İsviçre dir. Öncelikle et olmak üzere süt verimleri yönüyle de dikkat çekmektedir. Renk sarı-beyaz ya da kırmızı-beyaz alacadır. Baş genellikle beyaz olup üzerinde sarı veya kırmızılıklar olabilir. Simentallerde tırnaklar sağlam, sırt uzun ve kuvvetli, göğüs derin ve geniş, sağrı dengeli ve kaslar gelişkindir. İneklerde ilk buzağılama yaşsı aydır. Ortalama süt yağı oranı %4 kadardır. İyi besi şartlarında günlük ortalama canlı ağırlık artışı gram, et randımanı ise %55-60 arasındadır. Holstein: Anatavanı Hollanda`nın Frizya bölgesidir. Almanya`da bulunan Holstein eyaleti bu ırka ismini vermiştir. Siyah alacalar sütçü yönde ıslah edilmiş kültür ırkı sığırlardır. Bedende önden arkaya doğru yavaş yavaş genişlik ve derinlik artar. Deri ince ve yumuşak olup boyunda vertikal kıvrımlar yapar. İneklerde memeler büyük, yumuşak ve iyi Şekillenmiş olup inde karın altı ve arkada yukarıya doğru düzgün bir şekilde uzanarak bağlanır. Laktasyonda (305 gün) ortalama süt verimi kg/yıl kadardır. Esmer (Montofon) :Anatavanı İsviçre`dir. Renk gümüşi griden siyaha yakın koyu esmere kadar değişir. Sırtta açık renkte bir ester çizgisi bulunur. Kulak içindeki tüyler çoğunlukla uzun ve beyazdır. Burun ucu, kuyruk ucu, dil ve boynuz uçları siyahtır. Son yıllarda et verimi yönünden önemi artmaktadır. Ortalama süt yağı oranı ise %3.7 civarındadır. Bu hayvanlar yüksek besi performansına sahiptirler aylık bir beside ortalama 900 gr/gün canlı ağırlık artışı sağlamaktadır. Türk esmerlerinde günlük canlı ağırlık artışı saflardan daha yüksek bulunmuştur. Esmerler diğer kültür ırklarına göre Şartlara daha dayanıklıdır. Yerli Kara: Adı gibi kendi de karadır. Orta Anadolu'ya yayılmıştır. Alçak boyludur ama bedeni uzun yapılıdır. Boynuzları kısadır, öne doğrudur. Ufak, kara tırnaklıdır. Memeleri ve meme başları ufaktır. Memeler tüyle örtülü olabilir. Et verimi düşüktür. Süt verimi azdır. İyi besi tutmaz. 206

212 İlde adet büyükbaş hayvan bulunmaktadır. Büyükbaş hayvancılık İli genelinde yapılmakta olup özellikle Mazgirt, Çemişgezek ve Pertek ilçeleri hayvan popülasyonunun yoğun olduğu ilçelerdir. İşletme kapasitesi olarak genellikle aile tipi yetiştiricilik yapılmakta olup (1-10 baş arası) işletme büyüklükleri 100 hayvanı geçmemektedir. İlde canlı hayvan ihracatı yapılmamaktadır. Hayvansal üretim kombine yönde olmakta beraber, işletmelerimizin çoğunun aile tipi olması nedeni ile üretilen hayvansal ürünler aile içinde kullanılmaktadır. Son yıllarda yapılan projeler ile İlde süt sığırcılığı projeleri yapılmış olup kurulan üç işletme de elde edilen sütler İlde kurulan süt işletmelerinde işlenmektedir. Hayvansal atıklar yetiştiricilerimiz tarafından belirli ölçülerde tarım alanlarında kullanılmaktadır. Küçük Baş Hayvancılık: İlde koyun ve keçi yetiştiriciliği yapılmaktadır. Koyun yetiştiriciliğinin büyük bir bölümünü akkaraman ve akkaraman melezi ve morkaraman ırkı oluşmaktadır. İvesi ırkı koyunlarında İlde adaptasyonu denenmiş bazı yörelerimizde akkaraman-ivesi melezi ırklar oluşmuştur. Keçi yetiştiriciliği ise genellikle kıl keçisi olarak yapılmakta olup son yıllarda Tunceli ye getirilen Kilis ve Saanen ırkı keçilerle çeşitlilik artmış ve yetiştiricilerimizin elinde melez hayvan oluşumu görülmüştür. Yetiştirilen Irkların Genel Özellikleri: Akkaraman Türkiye`nin yerli bir koyun ırkıdır. Hastalıklara dayanıklıdır, fakir beslenme ve ekstrem iklim koşulları altında yaşamını sürdürebilir. Fenotipik özellikler: Kuyruk ortalama ağırlığı 4-6 kg dır. Ergin koçlarda kuyruk ağırlığı 20 kg a kadar varabilir. İnce olan kuyruk ucu yağlı olan esas kimi üzerinde "S" Şeklinde bir kıvrım oluşturur. Vücut örtüsünün rengi beyazdır. Burun etrafında ve bazen de gözler etrafında ve ayaklar üzerinde siyah lekeler görülür. Koyunlar boynuzsuz, Koçların ise sadece %10 kadarı boynuzludur. Kulaklar sarkıktır. Yapağı halı yapağısı tipinde, yani kaba ve karışık yapağı tipindedir. Yapağı gömleği dış kısımdaki kaba ve uzun elyafla, dip kısımdaki ince elyafın karışımından oluşur. Baş, boyun altı ve bacaklar çıplaktır, Yani bu kısımlar yapağı ile örtülü değildir. Akkaraman genel olarak orta cüsseli, bir ırktır. Cidago yüksekliği koyunlarda ortalama 65cm `dir. Bu normal tipe göre, kangal tipi daha iri karakaş tipi ise daha küçük cüsselidir. Verim Özellikleri : Verim özelliği ( Koyun ) : Ortalama düzey Canlı ağırlık : kg Laktasyon süt verimi : kg Laktasyon süresi : gün İkiz doğum oranı : %4-5 Kirli Yapağı verimi : kg Lüle uzunluğu : 8-12 cm Elyaf çapı : mikron Temiz yapağı oranı : %

213 Kıl Keçisi : Türkiye de en yaygın olarak yetiştiriciliği yapılan keçi ırkıdır. Halk arasında Kara Keçi olarak da bilinir. Tüm bölgelere yayılmış olmakla birlikte, denize yakın ormanlık, çalılık bölgelere yaygın olarak bulunmaktadır. Fundalık ve makiliklerden iyi faydalanabilen, meyilli ve kayalık arazilere iyi tırmanabilen ve sert iklime dayanıklı bir ırktır. Renk genellikle siyahtır. Gri tonları ile kahverengi ve alacalara da rastlanır. Vücudu örten kıllar kısa ya da uzun olabilmektedir. Derileri de koyu renklidir. Hem keçiler hem de tekeler büyük çoğunlukla boynuzludur. Tekelerde boynuzlar oldukça gelişmiştir. Kıl Keçilerinde vücut sağlam ve dayanıklıdır. Baş orta büyüklükte ve düzgün profile sahiptir. Geniş bir varyasyon görülmekle birlikte genellikle iri ve sarkık kulaklıdırlar. Ancak daha kısa kulaklılara da rastlanır. Kıl Keçilerinde her iki cinsiyette de sakal vardır. Küpeli olanlarına pek rastlanmaz. Vücudu kaplayan kıl örtüsü üstte kaba ve uzun örtücü kıllar, altta ise ince yumuşak alt kıllardan oluşur. İlkbaharda taranarak toplanabilen bu ince alt kıllar Kaşmir Yünü tipindedir. Kilis Keçisi: Her türlü iklim koşullarına iyi uyabilen, ekstansif ve entansif koşullarda, küçük aile işletmeleri halinde veya sürüler halinde yetiştirilebilen, sağlam vücut yapılı, uzun yürüyüş yetenekli süt ve döl verimi yüksek bir keçi ırkıdır. Güney Doğu Anadolu Bölgesinde özellikle Hatay, Gaziantep ve Urfa dolaylarında yetiştirilen bu ırk Suriye den getirilen Halep keçileri ile kıl keçiler arasında yapılan melezleme ile ortaya çıkmıştır. Sayıları 100 bin dolayında olan Kilis keçileri, Türkiye yerli ırkları içerisinde süt verimi en yüksek olan ırktır. Kilis keçilerinde vücut çok uzun ve genellikle siyah renkli kıllarla kaplıdır. Kulaklar çok uzun, geniş ve sarkıktır. Kilis keçileri genellikle boynuzludur. Ancak, boynuzsuz erkek ve dişi hayvanlarda bulunmaktadır. Meme iyi gelişmiş olup iki bacak arasında öne doğru uzanmaktadır. Verim Özellikleri: Ergin tekelerin canlı ağırlıkları kg, dişilerin ise kg arasında olup geniş bir varyasyon göstermektedir. Laktasyon süt verimi kg ve laktasyon süresi gün dür. Sütte yağ oranı % civarındadır. Kıl verimi g dır. 100 keçiden elde edilen oğlak sayısı arasındadır. Sağlam kemik yapılı ve duruşu muntazam olan Saanen keçileri, değişik çevre Şartlarına iyi adapte olduklarından, dünyanın birçok köşesinde yetiştirilebilmektedir. Saanen keçisi, sütçü ırklar arasında en erken gelişen bir tiptir ve ırk karakterlerini döllerine geçirme bakımından da üstündürler. Yapılan melezlerden anlaşılmıştır ki, Saanen ırkının beyaz rengi diğer renklere baskındır. Bu ırkta süt verimi en başta gelen özelliktir. İyi bakım - besleme Şartlarında ve küçük sürülerde ortalama laktasyon verimi kg etrafında olup kg'a çıktığı görülmüştür. Sütte yağ oranı %3-4'dür. Bu ırkta döl verimi de yüksektir, her doğuma ortalama yavru düşer. Bir doğumda 3-5 yavru elde edildiği görülür. Türkiye de Saanen yetiştiriciliği üzerinde yapılan çalışmalarda, memleketimizde bu ırkın başarı ile yetiştirilebileceği ve özellikle iklim koşullarının Saanen için uygun olan bölgelerde çok iyi sonuçlar alındığı ortaya konmuştur. Saanen: Saanen ırkı, çevre ve yapılan melezlemeler sonucunda farklılıklar gösterebilirler. Ama ağırlıklı olarak ortak özellikleri, kirli beyaz ve krem renginde, kısa tüylüdür. Ancak bazılarında but çevresinde ve meme etrafında uzun kılların kapladığı bir alanı görmek mümkündür. Derisi ince, elastiki ve pembe renklidir. Kılları kısa, parlak ve 208

214 sıktır. Tekelerde sakal gelişmiştir. Dişilerde genel olarak gerdanda tek veya çift küpe bulunur. Dişilerde baş zarif, gözler büyük ve parlak, kulak ince ve hafif sarkık veya diktir. Vücut yapısı derin uzun ve arkaya doğru geniş olup, boyun ince ve uzundur. Meme süt yönüne uygun olarak iyi gelişmiş olup, karın altına ve arka bacaklara doğru yayılmıştır. Erkek ve dişiler boynuzlu veya boynuzsuz olabilirler. Ortalama Oğlak Doğum Ağırlığı : 3,6 kg Doğumda Göğüs Çevresi : 37 cm Sütten Kesim Yaşı : 45 gün Sütten Kesim Ağırlığı : 14 kg Ergin Keçi Ağırlığı : 60 kg Ergin Teke Ağırlığı: 75 kg Ergin Keçi Cidago Yüksekliği: 72 cm Ergin Teke Cidago Yüksekliği: 84 cm İlkine Tekeye Verilme Yaşı: 7-8 ay Keçi Başına Oğlak Sayısı (Oğlak Oranı) : 1.6 Laktasyon Süresi: 280 gün Laktasyon Süt Verimi: kg 0-2 Aylık Dönemdeki Ölüm Oranı : % 5-6 Sütün Yağ İçeriği : % 3,49 Sütün Kuru Madde Düzeyi : % 9,65 Sütün Özgül Ağırlığı: 1,028 gr/cm 3 İlde toplam küçükbaş hayvan popülasyonu adettir. Bunun adedi koyun geriye kalan adedi keçi dir. Küçükbaş hayvancılık İl genelinde yapılmakla beraber hayvan popülasyonunun büyük çoğunluğu Çemişgezek ve Pertek ilçelerimizde bulunmaktadır. İşletme kapasiteleri özellikle bu ilçelerimizde göçer faaliyette bulunan işletmelerimizde baş arasındadır. Bu rakam diğer ilçelerimizde arasındadır. Canlı hayvan ihracatı yapılmamaktadır. Üretim yönü et, süt, yapağı ve tiftik şeklindedir. Küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde elde edilen süt özellikle peynir yapımında kullanılmakta ve pazarlanmaktadır. Hayvansal atıklar tarım arazilerinde kullanılmaktadır. Kümes Hayvancılığı: 2011 yılı verilerine göre İlde adet Tavuk 505 adet Hindi 144 adet ördek bulunmaktadır. Kanatlı hayvan yetiştiriciliği işletmelerde küçük çapta yapılmakta olup son olarak Mazgirt İlçemizde adet kapasiteli Yumurta tavukçuluğu işletmesi kurulmuş ve yumurta üretimi yapmaktadır. İl in yumurta üretimi 2011 yılı verilerine göre adet olarak hesaplanmıştır. Su ürünleri: İlde 18 adet Su Ürünleri Yetiştiriciliği tesisi bulunmaktadır yılı üretim kapasiteleri 1572 tondur. Ayrıca 36.5 ton avcılık yoluyla elde edilen su ürünleri miktarıdır. 209

215 Tablo 52. Su Ürünleri Yetiştiriciliği Kapasite Raporu Sıra No Gerçek Kişilerin Adı ve Soyadı/ Tüzel Kişiliklerin Unvanı ve Tüzel Kişiliklerin Yetkili Temsilcilerin Adı ve Soyadı Yetiştirici Belge No Yıllık Balık Üretim Miktarı (Ton/Yıl) Birlik Aracılığıyla Pazarlanacak Balık Miktarı (Ton/Yıl) 1 Cebrail SONAR B ton/yıl 245 ton/yıl 2 Hıdır ÖZGÜL B ton/yıl 5 ton/yıl 3 Ferhat FİDAN B ton/yıl 45 ton/yıl 4 Vadi ALABALIK B ton/yıl adet/yıl 245 ton/yıl adet/yıl 5 Hıdır AYDIN B ton/yıl ton/yıl Pertek Kaymakamlığı B ton/yıl 25 ton/yıl 7 Fethi KURT B ton/yıl 25 ton/yıl 8 Kılınçoğlu ALABALIK B ton/yıl adet/yıl 500 ton/yıl adet/yıl 9 Fatih ÇETİN B ton/yıl 950 ton/yıl 10 Fatih BAYSAL B ton/yıl 950 ton/yıl 11 Hasan Ali BAYSAL B S 950 ton/yıl 950 ton/yıl 12 Osman BAYSAL B ton/yıl 950 ton/yıl 13 Özgüven ALABALIK B adet/yıl adet/yıl Ömer Mustafa YÖNTÜRK Setba (Türkay) ALABALIK B ton/yıl 250 ton/yıl B ton/yıl 950 ton/yıl 16 Akuadan ALABALIK B ton/yıl 950 ton/yıl 17 Aslan YILDIRIM B ton/yıl 25 ton/yıl 18 Cebrail SONAR B ton/yıl adet/yıl 250 ton/yıl adet/yıl Kaynak: İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü

216 Kürk Hayvancılığı: İlde kürk hayvancılığı yapılmamaktadır. Arıcılık ve İpek Böcekçiliği: İlde 2011 yılı verilerine göre adet arılı kovan bulunmakta olup, bal üretimi 560 tondur. Tablo 53. Tunceli İli Büyükbaş Hayvancılık Verileri Sığır (Yerli) İlçe Adı Yetişkin Genç-Yavru Toplam Sağılan Hayvan Sayısı (Baş) Süt (Ton) Merkez ,32 Çemişgezek ,54 Hozat ,03 Mazgirt ,03 Nazimiye ,72 Ovacık ,07 Pertek ,276 Pülümür ,939 Sığır (Kültür) Merkez , ,07 Çemişgezek 2,45 1,22 3, ,37 Hozat ,612 Mazgirt , ,40 Nazimiye ,033 Ovacık ,699 Pertek , ,19 Pülümür ,419 Sığır (Melez) Merkez ,35 Çemişgezek ,614 Hozat ,42 Mazgirt ,15 Nazimiye ,525 Ovacık ,22 Pertek ,18 Pülümür ,65 211

217 Tablo 54. Tunceli İli Küçükbaş Hayvancılık Verileri Kaynak: TUİK Koyun (Yerli) İlçe Adı Yetişkin Genç-Yavru Toplam Sağılan Hayvan Sayısı (Baş) Süt (Ton) Merkez 2, ,1 1,245 90,849 Çemişgezek 81,86 27,6 109,46 64, ,61 Hozat 8,561 2,498 11,059 4, ,365 Mazgirt 9,3 6 15,3 6, ,645 Nazimiye ,192 Ovacık 8,84 4,685 13,525 1,235 90,155 Pertek 68, ,064 38, ,87 Pülümür 4,65 1,1 5,75 3,61 263,53 Keçi (Kıl) Merkez 4,425 1, , ,576 Çemişgezek 6,8 3,7 10,5 4, ,768 Hozat 14,396 4,204 18,6 7, ,968 Mazgirt 2,55 2,2 4, ,343 Nazimiye 3,451 1,45 4,901 1, ,466 Ovacık 11,556 1,785 13,341 7, ,157 Pertek 22,536 9,5 32,036 12, ,72 Pülümür 6,1 2,206 8,306 4, ,987 Kaynak: TUİK IV Peyzaj Değeri Yüksek Yerler ve Rekreasyon Alanları Kırklar Dağı ndan doğan ve Kırklar Çayı ndan beslenen Tagar Çayı, Çemişgezek ilçesinin batısından geçerek Keban Baraj Gölü ne dökülmektedir. Tagar Çayı Vadisi bitki örtüsü bakımından oldukça zengindir. Çay kenarlarında çok çeşitli ağaç türlerinin oluşturduğu doğal bitki örtüsü, piknik yapmak ve kamp kurmak için elverişli bir ortam yaratmaktadır. Tagar Regülatörü ve HES projesinin inşaat aşamasının tamamlanması ile birlikte, inşaattan kaynaklanacak görsel bozukluğun giderilmesi amacıyla, sıyrılan bitkisel toprak tabakası geri örtülecek, doğal bitki örtüsü ile uyumlu ağaç ve bitkiler kullanılarak peyzaj çalışması yapılacak ve proje alanı, inşaat öncesi haline olabilecek en yakın şekilde düzenlenecektir. Yapılacak peyzaj düzenlemesini belirlemek amacıyla Tagar Regülatörü ve HES Peyzaj Onarım Planı hazırlanmış olup Ek-5 te sunulmuştur. 212

218 IV Devletin Yetkili Organlarının Hüküm ve Tasarrufu Altında Bulunan Araziler (Askeri Yasak Bölgeler, Kamu Kurum ve Kuruluşlarına Belirli Amaçlarla Tahsis Edilmiş Alanlar, vb.) Proje alanında, devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında hazine ve orman arazileri bulunmaktadır. Proje alanının orman arazisi içinde kalan kısımları için kamulaştırma söz konusu olmayıp bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17nci maddesi gereğince gerekli izinler alınacak ve söz konusu proje için gereken izin iş ve işlemler Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. IV Proje Yeri ve Etki Alanının Mevcut Kirlilik Yükü Proje alanı ve etki alanı içerisinde günümüze kadar herhangi bir kurum/kuruluş vb. tarafından kirlilik yükü belirleme çalışması yapılmamıştır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında proje alanı ve etki alanı içerisinde yer alan Tagar Çayı ndan numuneler alınarak su kalitesine yönelik çalışma yapılmıştır. Tagar Çayı üzerinde Çevre Ölçüm ve Analiz Yeterlik Belgesi bulunan AEM Çevre Laboratuvar Analiz Tic. A.Ş. tarafından yapılan mevcut su analizleri Ek-8 de verilmiştir. Buna göre projede önemli görülen 2 adet noktadan numune alımı gerçekleştirilmiş olup Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo- 1 de bulunan parametrelere göre analiz yapılmıştır. Membada yapılan analiz sonucuna göre su; toplam fosfor, t.koliform, renk parametrelerine göre II. Sınıf, KOI ve BOI 5 parametrelerine göre III. Sınıf, T.Kejdahl Azotu ve serbest klor parametresine göre IV. sınıf, diğer parametrelere göre I. sınıf kalitede belirlenmiştir. Mansapta yapılan analiz sonucuna göre su; renk, mineral yağ ve türevleri, koliform, KOİ ve civa parametrelerine göre II. sınıf, T.Kejdahl Azotu ve BOI 5 parametrelerine göre III. sınıf, serbest klor parametresine göre IV. sınıf, diğer parametrelere göre I. sınıf kalitede belirlenmiştir. Saha incelemeleri sırasında proje alanı ve etki alanı içerisinde gürültü, toz emisyonu ve gaz oluşumuna neden olacak herhangi bir endüstriyel tesis ve kaynağa rastlanmamıştır. Ayrıca, mevcut arazilerde yapılan tarım, bahçecilik usulünde olması nedeniyle gürültü oluşumu söz konusu değildir. IV Projenin Gerçekleştirileceği Dereler Üzerinde ve Proje Alanında Planlanan Diğer Projelerle Olan Etkileşimleri, Gerekli Hesaplamaların Yapılması Tagar Regülatörü ile Santral arasında Çemişgezek HES bulunmaktadır. Çemişgezek HES in Teknik Bilgileri: Firma : Boydak Enerji Üretim ve Tic. A. Ş 213

219 İşletici : MC Enerji Türbin adedi : 2 1. Türbin 2. Türbin Devir sayısı : 750 Devir sayısı : 750 Debi : 0,8 m 3 /s Debi : 0,8 m 3 /s Düşü : 6,5 m Düşü : 6,5 m Güç : 75 kva Güç : 70 kva Gerilim : 400 V Gerilim : 400 V Tagar Regülatörü ve HES projesi için hazırlanan Mansap Su Kullanım Hakları raporunda Çemişgezek HES için iki türbin toplam debisi olan (0,8 m 3 /s+0,8 m 3 /s)= 1,6 m 3 /s su bırakılmalıdır. ifadesi yer almaktadır. Tagar Regülatörü ve HES projesi mansabında Boydak Enerji Üretim San. ve Tic. A.Ş. tarafından işletilen Çemişgezek HES projesine engel teşkil etmeyecek şekilde hareket edilecektir. IV Diğer Özellikler Bu başlık altında incelenecek diğer özellikler bulunmamaktadır. 214

220 IV.3. Sosyo - Ekonomik Çevrenin Özellikleri IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler) Tunceli de üretime yönelik sanayileşme olmadığından insanların çoğu resmi kurumlarda kadrolu veya geçici çalışarak geçimlerini temin etmektedir. Bir kısım insanların yurt dışında aile fertleri vardır. Bir kısmı kira gelirleri ile geçimlerini temin etmekte veya esnaflık yapmaktadır. Ülkemiz istatistiklerine göre Tunceli nin okuma yazma oranı yüksektir. Yüksekokul olarak sadece Fırat Üniversitesi ne bağlı Meslek Yüksekokulu vardır. Üniversite bulunmamaktadır. Tiyatro, sinema vb. sosyal ve kültürel eğlence yerleri yoktur. İl Merkezinde bir Halk Kütüphanesi mevcuttur. Tunceli İli nin ekonomisi hayvancılığa dayanmaktadır. Coğrafi şartlarının elverişsizliği nedeni ile tarım istenilen düzeyde yapılamamaktadır. Ağır sanayi bulunmamaktadır. Balıkçılık ve arıcılık kentin diğer geçim kaynaklarıdır. Kamu harcamaları kent ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır. Tunceli İli sosyo-ekonomik gelişmişlik açısından 81 il arasında 52. sıradadır ve 5 dereceli bir tasnif içinde 4. derece gelişmiş iller arasındadır. Tunceli Ticaret ve Sanayi Odası na kayıtlı toplam şirket sayısı 627 olup bunların İktisadi Faaliyet Alanlarına göre dağılımı aşağıdaki gibidir: Tarım Sektörü : 44 (% 7) Sanayi Sektörü : 218 (%35) Hizmet Sektörü : 365 (%58) Çemişgezek İlçesinin Ekonomik Yapısı Tunceli ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalı olup, sanayileşme düzeyi çok düşüktür. Tunceli İli nde sanayi ve yatırım ortamının olumsuz olarak etkileyen birçok faktör mevcuttur. Bu faktörlerin başında İl in coğrafi konumu ve gelişmiş olan illere uzaklığı ve anayolların üzerinde olmaması gelmektedir. Ekonomi özellikle küçükbaş hayvan yetiştiriciliğine ve tahıl üretimine dayanır. Ekili alanları yaklaşık %90'ı tahıl ekimine ayrılmıştır. Tarım Ovada başta arpa, buğday olmak üzere tahıl ve soğan yetiştirilir. Eskiden az miktarda mahlut ve darı da ekilirdi. Son yıllardaki istatistikler bu tahıl türlerinin artık ekilmediğini gösteriyor. Vadi tabanında meyve ve sebzecilik yapılır. Ceviz ve fıstık üretimi önemlidir. Merkez ilçede toprağın kısıtlı olması sebebiyle sebze üretimi de bireylerin kendi ihtiyacı kadar düşünülür. Bunların yanı sıra meyvecilik dalında Çemişgezek ilçesi kendi ihtiyacını karşılar. Merkez ilçe ve yakın köylerinde dut başta 215

221 olmak üzere elma, ceviz, ve diğer bölgesel iklime yatkın meyveler üretilir. Kurutularak kış ayları yenen dutu Çemişgezek'in simgesi durumundadır. Çemişgezek çevresindeki köylerinde dikili alanlar arasında bağcılık da yapılır yılından sonra ilçe merkezi başta olmak üzere bağcılık daha yoğunluk kazanmıştır. Ağaç sayısı bakımından badem, armut, elma, ceviz ve dut daha fazladır. Kuru sebzelerden patates ve soğan yetiştirilir. Hayvancılık Hayvanlar ilkbaharla birlikte, kuzeydeki yaylalara çıkartılır ve sonbahara değin burada otlatılır. İlçeye bağlı dağ köyleri geçimlerini bu tür hayvancılıkla sağlamaktadır. Koyunun yanı sıra kıl keçisi ve sığır yetiştiriciliği de yaygındır. İlçenin çevresinde ki köylerde daha çok küçükbaş hayvan yetiştirilmektedir. Bunun dışında birçok ailenin kendine yetecek kadar büyükbaş hayvanı bulunmaktadır. Bitki örtüsü elverişli olmasına karşın, ticari arıcılık yeni yeni gelişmektedir. Hayvan varlığı içinde küçükbaş hayvanlar daha fazlalıktadır. Buna karşılık büyükbaş hayvanların sayısı azdır. Küçükbaş hayvancılıkla uğraşanların çoğu, Dağı'ndaki yaylalara çıkarlar ve Kasım başlarında yaylalardan ayrılarak, elde ettikleri hayvancılık ürünlerini kent ve kasabalara satarlar. Arıcılık da yapılır ve yüksek nitelikli bal üretilir. Keban Baraj Gölü üzerinde küçük çapta balıkçılık yapanlar bulunmaktadır. Bunlar da ancak ilçenin ihtiyacını karşılamaktadır. Ticaret Ticari faaliyetler genellikle hayvan alım satımı, hayvansal ürünler, bazı zirai mahsuller ve küçük el sanatlarının pazarlanması şeklindedir. El Sanatları Kilim dokumacılığı, eskiden beri sürdürülen bir ekonomik etkinliktir. Tunceli İli Turizm Özellikleri İlde başta akarsular, şelaleler ve gözeler olmak üzere, kuzeydeki dağların zirvelerindeki çok sayıda küçük krater gölleri ve Keban Baraj Gölü nden oluşan su kaynakları, çevresindeki doğal verilerle birlikte turizm ve rekreasyon açısından çok zengin potansiyel sunar. Munzur ve Pülümür Çayları nın geçtiği vadiler turizm açısından önemli cazibe merkezleridir. Her iki vadide her çeşit yabani av hayvanları bulunmaktadır. Ayrıca, Munzur Çayı üzerinde dünyaca meşhur alabalık türlerinin mevcut olması, ayrı bir zenginlik katmaktadır. Yine Ovacık İlçesi nde yer alan Munzur Dağları nın yılın altı ayı kar ile kaplı olması ve arazi yapısının elverişli olması, kayak turizmi potansiyelini; ortalama yüksekliği 216

222 3000 metreye varan Munzur, Mercan ve Karasu-Aras dağları gibi yüksek rakımlı dağların bulunması ise dağ turizmi potansiyelini ortaya koymaktadır. Bu doğal özellikleri sebebiyle, kayak turizmi, dağcılık ve yayla turizmi, su sporları turizmi ve termal turizmi açısından zengin bir kaynaktır. Kültürel yönden Urartu, Selçuklu, Akkoyunlu ve Osmanlılardan kalma çeşitli tarihi kalıntılara ve kendine özgü zengin bir folklora sahiptir. İlde Belediye işletme belgeli 4 otel, Bakanlık işletme belgeli 1 otel ve 1 pansiyon bulunmaktadır. Otellerden sadece 1 tanesi dört yıldızlıdır, diğerlerinin yıldızı yoktur. Pansiyon ve otellerin toplam oda kapasitesi 127 ve toplam yatak kapasitesi 276 dir. Yakın zamanda Keban Barajı kıyısında, su sporları ve termal turizmin gelişmesine olanak sağlayacak Pertek Termal Oteli kurulmuş olup, işletme belgesi alma süreci devam etmektedir. Pertek Termal Otel, 12 oda, 37 suit ve 172 yatak kapasiteli olup, ayrıca 100 kişilik 2.sınıf lokanta, 150 kişilik kafeterya ve snack bar ve 100 kişilik tiyatro salonu bulunmaktadır. IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler) Proje alanının bulunduğu Tunceli İli 2012 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanına göre toplam nüfusu 86,276 kişi olup, bu nüfusun 57,737 kişi il/ilçe merkezinde yaşayanlar, 28,539 kişisini ise belde/köylerde yaşayanlar oluşturmaktadır. Tunceli İli 2012 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanına göre Tunceli il ve ilçelerindeki nüfus verileri Tablo 55 ve Şekil 53 te verilmiştir. İlçe Topla m Merkez 31,469 Çemişgeze k Tablo 55. Tunceli İli ve İlçelerine Göre Nüfus Yoğunluğu İl/ilçe Belde/Köyler Toplam Erkek 18,54 6 Kadın 12,92 3 Topla m Erkek Kadın Topla m 4,429 2,298 2,131 35,898 Erkek 20,84 4 Kadın 15,05 4 2,973 1,609 1,364 4,887 2,419 2,468 7,86 4,028 3,832 Hozat 6,693 5,111 1,582 1,968 1, ,661 6,117 2,544 Mazgirt 2,107 1, ,515 3,353 3,162 8,622 4,683 3,939 Nazımiye 1,95 1, , ,378 1,976 1,402 Ovacık 3,702 2,246 1,456 2,65 1,352 1,298 6,352 3,598 2,754 Pertek 7,077 4,169 2,908 5,121 2,626 2,495 12,198 6,795 5,403 Pülümür 1,766 1, , ,307 1,957 1,35 Toplam 57,737 35, , ,539 14, , ,276 49, ,

223 Kaynak: TÜİK, ADNKS-2012 İl/İlçe merkezi Tunceli Merkez Çemişgezek Hozat Mazgirt Nazımiye Ovacık Pertek Pülümür Şekil 53. Tunceli İli ve İlçelerine Göre Nüfus Yoğunluğu Projenin planladığı Çemişgezek İlçesine bağlı belde/köylerde 2012 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Veri Tabanına göre nüfus verileri Tablo 56 ve Şekil 54 te verilmiştir. Tablo 56. Çemişgezek İlçesine Bağlı Belde/Köylerde Nüfus Yoğunluğu İlçe Bucak Belde/Köy Toplam Erkek Kadın ÇEMİŞGEZEK Merkez Akçapınar Anıl Arpaderen Aşağıbudak Bağsuyu Büyükörence Gözlüçayır Karasar Kıraçlar Paşacık Sakyol Tekeli Toratlı Vişneli Yukarıbudak Yünbüken Bucak toplamı 1, Akçapınar Bozağaç

224 Gedikler Doğan Payamdüzü Sarıbalta Ulukale Uzungöl Yemişdere Bucak toplamı 2,474 1,227 1,247 Akçayunt Alakuş Aşağıdemirbük Cebe Dedebeyli Doğanalan Erkalkan Gedikler Gülbahçe Ulaklı Bucak toplamı İlçe toplamı 7,86 4,028 3,832 Kaynak: TÜİK, ADNKS Tunceli Çemişgezek Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın İl/İlçe merkezi Belde/Köy Toplam Şekil 54. Çemişgezek İlçesine Bağlı Belde/Köylerde Nüfus Yoğunluğu Grafiği Göç Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi iç göç verileri incelendiğinde, Tunceli nin 2009 ve 2011 yıllarında bir önceki yıllara göre, verdiği göçün aldığı göçten fazla olması nedeniyle göç kaybı yaşadığı görülmektedir 219

225 Tablo 57. Alınan Göç, Verilen Göç, Net Göç ve Net Göç Hızı, Tunceli Dönem sonu nüfus 86,449 83,061 76,699 85,062 Aldığı göç 6,861 4,100 6,400 6,187 Verdiği göç 6,068 6,205 6,258 6,419 Net göç 793-2, Net göç hızı (%) 9,22-25,03 1,85-2,72 Şekil 55. Alınan Göç, Verilen Göç ve Net Göç, Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi yılları arası göç hareketlerinde, Tunceli ilinin diğer illerden aldığı ve diğer illere verdiği göç hakkında ayrıntılı bilgiye Tablo 58 de yer verilmiştir. 220

226 Tablo 58. Tunceli İlinin Diğer İllerden Aldığı Göç, Toplam Aldığı Göç En Fazla Göç Aldığı İller En Az Göç Aldığı İller Sayı Oran Sayı Oran Sayı Oran Elazığ ,08% Sinop 4 0,06% İstanbul ,38% Bayburt 4 0,06% Ankara 582 8,48% Iğdır 4 0,06% ,00% Erzincan 312 4,55% Artvin 3 0,04% İzmir 305 4,45% Bartın 0 0,00% ,00% ,00% ,00% İstanbul ,85% Hakkâri 3 0,07% Elazığ ,37% Bayburt 0 0,00% Ankara 324 7,90% Ardahan 0 0,00% İzmir 254 6,20% Kilis 0 0,00% Adana 147 3,59% Düzce 0 0,00% İstanbul ,44% Ardahan 5 0,08% Elazığ ,05% Iğdır 5 0,08% Ankara 549 8,58% Gümüşhane 4 0,06% İzmir 376 5,88% Karaman 4 0,06% Diyarbakır 341 5,33% Uşak 3 0,05% İstanbul ,18% Artvin 5 0,08% Elazığ ,75% Bayburt 5 0,08% Ankara 408 6,59% Ardahan 3 0,05% İzmir 393 6,35% Düzce 3 0,05% Diyarbakır 316 5,11% Kilis 2 0,03% IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir) Tunceli de üretime yönelik sanayileşme olmadığından insanların çoğu resmi kurumlarda kadrolu veya geçici çalışarak geçimlerini temin etmektedir. Bir kısım insanların yurt dışında aile fertleri vardır. Bir kısmı kira gelirleri ile geçimlerini temin etmekte veya esnaflık yapmaktadır. Tunceli İli nin ekonomisi hayvancılığa dayanmaktadır. Coğrafi şartlarının elverişsizliği nedeni ile tarım istenilen düzeyde yapılamamaktadır. Ağır sanayi bulunmamaktadır. Balıkçılık ve arıcılık kentin diğer geçim kaynaklarıdır. Kamu harcamaları kent ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır. 221

227 Proje alanıın bulunduğu Çemişgezek İlçesi Keban Baraj Gölü 4. Avlak Bölgesi (Çemişgezek) dir. Söz konusu avlak bölgesinde Çemişgezek Su Ürünleri Balıkçılık Kooperatifi faaliyet göstermektedir. Kooperatife kayıtlı üye sayısı 42, faal olarak balıkçılık yapan tekne sayısı 40 olarak belirlenmiştir. Her teknede iki kişinin çalıştığı düşünülecek olursa bölgede toplam 80 aile geçimini balıkçılıktan sağlamaktadır. Tunceli merkezinde faaliyette bulunan 44 işyerli Küçük Sanayi Sitesi faaliyette olup, yaklaşık 140 kişi istihdam edilmektedir. Tunceli'de kişi başına Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla 2001 yılında cari fiyatlarla TL olarak gerçekleşmiştir. Maliye Bakanlığı ve TÜİK verilerinden yapılan hesaplamalara göre Tunceli 2009 yılında devlet bütçesinden nüfus başına en fazla pay alan ildir. İlde kişi başına harcama TL yi bulurken, kişi başına elde edilen gelir ise 510 TL dir. Kişi başına harcamada güvenlik hizmetlerinin fazlalığı önemli rol oynamaktadır yılı İl Defterdarlığı verilerine göre, kişi başına düşen kamu harcamaları miktarı TL., kişi başına düşen kamu geliri de yaklaşık 792 TL olarak hesaplanmıştır. IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı) TÜİK tarafından açıklanan 2010 yılı il bazı yıllık işgücü istatistiklerine göre, Tunceli de tahmini olarak iş gücüne katılım oranı %45,3, işsizlik oranı %11,5 ve istihdam oranı da %40,1 şeklindedir. Tunceli de toplam kişi sosyal güvenlik kapsamında toplam nüfusun %31,24 ünü oluşturmaktadır. Malatya, Elazığ, Bingöl, Tunceli illerinin bütününde yaş grupları ve eğitim durumlarına göre işsiz sayıları Tablo 59 da verilmiştir. Tablo 59. Yaş Gruplarına ve Eğitim Durumuna Göre İşsizlik Toplam Okuma yazma bilmeyen Lise altı Lise ve dengi meslek okulu Yükseköğretim Toplam Kaynak: TÜİK İl ekonomisinin dışarıdan nüfus çekecek bir özelliğe sahip bulunmaması, geçici ve sürekli olarak diğer illere ve dış ülkelere göçlere sebep olmaktadır. 222

228 Tablo 60. Sosyal Durumlarına Göre Başvuru, İşe Yerleştirme, Kayıtlı İşgücü ve Kayıtlı İşsizlerin Cinsiyete Göre Dağılımı Başvuru İşe Yerleştirme Kayıtlı İşgücü Kayıtlı İşsiz Sosyal durum Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Normal Özürlü Eski Hükümlü Terör Mağduru Genel Toplam Kaynak: Türkiye İş Kurumu Müdürlüğü, 2011 IV.3.5. Yöredeki Sosyal Altyapı Hizmetleri (Eğitim, Sağlık, Kültür Hizmetleri ve Bu Hizmetlerden Yararlanılma Durumu) Eğitim: TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) 2011 yılı verilerine göre, merkez ilçede 6 yaş ve üzeri nüfusun %94,14 ü okuma-yazma bilmektedir. Erkeklerde bu oran %98,11, kadınlarda ise %87,98 dir. Merkez ilçedeki örgün eğitim hizmetleri 13 ilköğretim ve 12 ortaöğretim okulu ile yapılmaktadır. İlköğretim okullarının ikisi hariç (Burmageçit ve Geyiksuyu Köyü İlköğretim Okulu) diğer hepsi il merkezinde bulunmaktadır. İlköğretim okullarının biri (Aktuluk YİBO) yatılı ilköğretim bölge okulu, 2 si özel okul ve 1 i de zihinsel engelli öğrencilere yönelik eğitim uygulama okuludur. 12 ortaöğretim okulunun 8 i genel lise, 4 ü de mesleki ve teknik lisedir. Liselerin tamamı il merkezinde bulunmaktadır. Genel liselerin 3 ü Anadolu Lisesi (bunlardan biri özel Anadolu lisesi, biri de Anadolu öğretmen lisesi), 2 si fen lisesi (fen liselerinin biri özel fen lisesi), 1 i de güzel sanatlar ve spor lisesidir. Meslek liselerinin 1 i kız meslek lisesi, 1 i teknik ve endüstri meslek lisesi, 1 i ticaret meslek lisesi, 1 i de Anadolu sağlık meslek lisesidir. Yükseköğretim faaliyetleri, Fırat Üniversitesi ne bağlı Tunceli Meslek Yüksek Okulu ile akademik yılından beri yürütülmekte iken, tarihinde Tunceli Üniversitesi kurulmuştur. Tunceli Üniversitesi ilk olarak akademik yılında öğretime başlamış olup, günümüzde 4 fakülte (Mühendislik Fakültesi, Su Ürünleri Fakültesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi ve Edebiyat Fakültesi), 1 meslek yüksekokulu (Tunceli Meslek Yüksekokulu), 1 Sağlık Yüksekokulu ve 2 enstitü (Sosyal Bilimler Enstitüsü ve Fen Bilimleri Enstitüsü) ile öğretim faaliyetlerine devam etmektedir. 223

229 İl merkezine bağlı Aktuluk Mahallesi nde 2011 yılı itibariyle yerleşke inşaatına başlanılan Tunceli Üniversitesi nin uzun vadede, başta eğitim olmak üzere ilin ekonomik, kültürel ve sosyal gelişimine de önemli katkılar sağlaması beklenmektedir. Tunceli ilinde eğitim-öğretim yılı itibariyle okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim öğrencisi olmak üzere, toplam öğrenci eğitim görmektedir. Okul Öncesi Eğitim İl merkezinde 3 bağımsız anaokulu ve Halide Edip Kız Meslek Lisesi bünyesinde 1 uygulamalı anasınıfı; her ilçede de 1 er bağımsız anaokulu olmak üzere toplam 11 bağımsız anaokulu ile okul öncesi eğitimi verilmektedir eğitim-öğretim yılı itibariyle il merkezi ve ilçelerde bulunan bağımsız anaokullarına ait 78 derslikte, 74 anaokulu öğretmeni tarafından toplam öğrenciye okul öncesi eğitimi verilmektedir. Okul öncesi eğitimde öğretmen başına 15 öğrenci, derslik başına da 14 öğrenci düşmektedir. Okullaşma oranı, 3-5 yaş grubu için %46,19; 4-5 yaş grubu için ise %59,79 şeklindedir. 5 yaş grubunda 627 öğrenci bulunmakta olup okullaşma oranı %74.91 dir. İlköğretim İldeki 39 ilköğretim okulunun 13 ü merkez ilçede, 5 i Çemişgezek, 2 si Hozat, 6 sı Mazgirt, 2 si Nazımiye, 3 ü Ovacık, 7 si Pertek ve 1 i de Pülümür ilçesinde bulunmaktadır. Bu okulların 7 si yatılı ilköğretim bölge okulu, 2 si özel okul ve 1 i de zihinsel engelli öğrencilere yönelik eğitim Uygulama Okuludur. İlköğretimde kız, erkek olmak üzere toplam öğrenci eğitim görmektedir. İlköğretimde, eğitim-öğretim yılı itibariyle öğretmen başına 12 öğrenci düşmektedir. Bir derslikte ortalama 14 öğrenci eğitim görmektedir. Okullaşma oranı ise %96,54 tür. Ortaöğretim İldeki 22 ortaöğretim okulunun 18 i genel lise, 4 ü de mesleki ve teknik lisedir. Genel liselerin 9 u lise, 4 ü Anadolu lisesi (bunlardan biri özel Anadolu lisesi), 2 si fen lisesi (fen liselerinin biri özel fen lisesi), 2 si Anadolu öğretmen lisesi, 1 i de güzel sanatlar ve spor lisesidir. Meslek liselerinin 1 i kız meslek lisesi, 1 i teknik ve endüstri meslek lisesi, 1 i ticaret meslek lisesi, 1 i de sağlık meslek lisesidir. İl genelinde eğitim-öğretim yılı itibariyle ortaöğretime devam eden 3670 öğrencinin 1839 u kız, 1831 i erkektir. Genel ortaöğretimde 11 öğrenciye bir öğretmen düşerken, mesleki ve teknik öğretimde 9 öğrenciye bir öğretmen düşmektedir. Genel ortaöğretimde bir derslikte ortalama 13 öğrenci eğitim görürken, mesleki ve teknik ortaöğretim okullarında derslik başına ortalama 16 öğrenci düşmektedir. Toplamda ortaöğretim okullarında öğretmen başına ortalama 11 öğrenci düşmekte, bir derslikte de ortalama 14 öğrenci eğitim görmektedir. Özel Öğretim Kurumları İl Merkezinde 1 motorlu taşıt sürücüleri kursu, biri Pertek ilçesinde olmak üzere 4 dershane, 1 rehabilitasyon merkezi, 1 özel fen lisesi, 1 özel Anadolu lisesi, 2 özel 224

230 ilköğretim okulu ve Pertek ilçesinde 1 öğrenci etüt eğitim merkezi olmak üzere toplam 11 özel öğretim kurumu vardır. YüksekÖğretim Tunceli Üniversitesi Tunceli Meslek Yüksekokulu (MYO) akademik yılında Fırat Üniversitesi bünyesinde Elazığ da eğitim ve öğretime başlamış, ilk mezunlarını 1985 yılında vermiştir. Tunceli MYO akademik yılında Tunceli ye nakledilmiştir tarih ve 5765 sayılı kanunla Tunceli Üniversitesi kurulmuştur. Yeni kurulan Tunceli Üniversitesi, 3 fakülte (Mühendislik Fakültesi, Su Ürünleri Fakültesi ve İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi), 1 meslek yüksekokulu (Tunceli Meslek Yüksekokulu) ve 2 enstitü (Sosyal Bilimler Enstitüsü ve Fen Bilimleri Enstitüsü) ile akademik yılında eğitim ve öğretime başlamıştır ve tarihlerinde sırasıyla Edebiyat Fakültesi ve Sağlık Yüksekokulu kurulmuş ve Tunceli Üniversitesinin fakülte sayısı 4 e çıkmıştır akademik yılı itibariyle 1520 önlisans, 2095 lisans, 115 yüksek lisans ve 1 doktara olmak üzere toplam 3731 öğrencinin öğrenim gördüğü Tunceli Üniversitesi nde 309 öğretim elemanı ile 163 idari personel görev yapmaktadır. Çemişgezek İlçesinde Eğitim ve Kültür TÜİK ADNKS 2011 yılı verilerine göre, ilçede 6 yaş ve üzeri nüfusun %91,85 i okuma-yazma bilmektedir. Erkeklerde bu oran %97,43 kadınlarda ise %86,30 dur. Okuma-yazma bilmeyenlerin çoğunluğunun yaşlı olması ve göçebe hayatı yaşaması, okuma- yazma oranının %100 e çıkarılmasına engel teşkil etmektedir. İlçede açılan ilk eğitim-öğretim kurumu Merkez İlkokulu dur yılında açılan ilkokulun ismi daha sonra 1986 yılında İstiklal İlköğretim Okulu olarak değiştirilmiştir. İlçe merkezi ve köylerde toplam 7 tane örgün eğitim kurumu bulunmaktadır. Bunlardan biri ilçe merkezinde bulunan ortaöğretim, 5 i ilköğretim ve biride okulöncesi eğitim kurumudur. İlköğretim kurumlarından 1 i YİBO, 1 i birleştirilmiş sınıflı ilköğretim okuludur. İlçede bir bağımsız anaokulu bulunmakta olup, köylerde ise Sarıbalta ve Payamdüzü İlköğretim Okulu nda olmak üzere 3 anasınıfı mevcuttur. Ayrıca 4 ilköğretim ve 1 ortaöğretim okulunda bilgi teknolojisi sınıfı vardır. İlçe genelinde zorunlu öğrenim çağındaki çocukların tamamı okullaşmıştır. Okullaşma oranı okulöncesinde %35, ilköğretimde %100, ortaöğretimde %83 tür. İlçede taşımalı eğitim yapılmamaktadır. Okul olmayan yerleşim birimlerindeki öğrenciler, Yatılı İlköğretim Bölge Okulu na yerleştirilmiştir. İlçe merkezinde öğretmenlerin ve diğer memurların sosyal ihtiyaçlarını karşılamak üzere bir öğretmen evi bulunmakta olup, 16 yatak ve lokal ile hizmet vermektedir. İlçe merkezinde Yelmaniye ve Süleymaniye adı ile anılan iki tarihi cami, iki eski hamam, Uzun Hasan a ait olduğu sanılan bir türbe, Hamidiye Medresesi ve İn Mağaraları (Derviş Hücreleri) mevcuttur yılı verilerine göre ilçede 935 hane bulunmakta olup bunların %80 i taştan yapılma ahşap binadır. 225

231 Sağlık: Sağlık hizmetlerinin kalitesini artırmak, toplumun her yerine ve tüm bireylerine, eşit, adil, etkili ve kaliteli sağlık hizmeti sunmak, hasta memnuniyetini yükseltmek, sağlık hizmetlerinin verimliliğini ve etkinliğini daha yüksek seviyelere ulaştırmak, sağlık hizmetlerinin başlıca hedefleri arasındadır. Sağlık Bakanlığı tarafından 2003 yılında başlatılan Sağlıkta Dönüşüm Programı ile Tunceli ili genelinde sağlık alanında köklü değişikliklere gidilmiştir. Yeni programlar kısa süre içerisinde uygulamaya konulmuştur. Bunların yanında Tunceli iline; yeni sağlık tesisleri, tıbbi malzemeler, doktor, kalifiye sağlık personeli kazandırılmıştır. Tunceli de sağlık hizmetleri il merkezinde; 1 devlet hastanesi, 1 verem savaş dispanseri, 1 ana çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Merkezi, 1 halk sağlığı laboratuarı, 112 komuta kontrol merkezi, 1 ağız ve diş sağlığı merkezi ve 1 kanser erken teşhis, tarama ve eğitim merkezi (KETEM) ile il geneline dağılmış 3 ilçe entegre hastanesi (Çemişgezek, Ovacık ve Pertek ilçeleri), 14 aile sağlığı merkezi, 8 toplum sağlığı merkezi, 10 adet 112 acil yardım istasyonunda 663 personel ile yürütülmektedir. Temel sağlık göstergeleri incelendiğinde, son yıllarda uzman hekim sayısında ciddi bir artışın meydana geldiği görülmektedir yılında uzman hekim başına düşen kişi sayısı iken, 2010 yılına gelindiğinde bu değer olarak kaydedilmiştir. Benzer iyileşmeler diğer göstergelerde de yaşanmıştır. Aile Hekimliği Aile hekimliğine hızlı bir şekilde geçiş yapılarak vatandaşlara daha kaliteli ve hızlı sağlık hizmeti sunulmuştur. Aile hekimi; aile sağlığı merkezini yönetmek, birlikte çalıştığı ekibi denetlemek, hizmet içi eğitimlerini sağlamak ve Bakanlıkça yürütülen özel sağlık programlarının gerektirdiği, birey odaklı sağlık hizmetlerini yürütmekle yükümlüdür. Aile hekimi, kendisine kayıtlı kişileri bir bütün olarak ele alıp, kişiye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri (gebe, loğusa, bebek, çocuk izlemleri, aşılama hizmetleri gibi) ile birinci basamak tanı, tedavi, rehabilitasyon ve danışmanlık hizmetlerinin yanısıra, sağlığı geliştirici ve koruyucu hizmetler ile ana çocuk sağlığı ve aile planlaması hizmetlerini vermektedir. Evde takibi zorunlu özürlü, yaşlı, yatalak ve benzeri durumdaki kişilere evde veya gezici/yerinde sağlık hizmetlerinin yürütülmesi sırasında kişiye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri, birinci basamak tanı, tedavi, rehabilitasyon ve danışmanlık hizmetleri sunmaktadır. Tanı ve tedavisi yapılamayan hastaları sevk eder, sevk edilen hastaların geri bildirilen muayene, tetkik, tanı, tedavi ve yatış bilgilerini değerlendirir; gerektiğinde kişiyi gözlem altına alarak tetkik ve tedavisini yapmaktadır. Sağlık raporu, sevk evrakı, reçete gibi belgeleri düzenlemektedir. 226

232 Acil Sağlık Hizmetleri Acil hastalık ve yaralanma durumlarında, ambulans için acil çağrı tek bir merkeze yapılmaktadır. 112 Acil Servis olarak bilinen bu merkeze her türlü telefon ile kısa sürede ulaşılabilir. Sabit ve ankesörlü telefonlar, cep telefonları ile ücretsiz olarak görüşme sağlanabilir. 112 acil aramalarının karşılandığı Komuta Kontrol Merkezi nde, acil çağrılar değerlendirilerek, gerektiğinde en yakın 112 Acil Yardım İstasyonu na telsiz/telefon ile ulaşılır, hasta veya olay yerine ambulans/ ambulanslar yönlendirilir. Hasta veya yaralıya ulaşılır ulaşılmaz, öncelikle olay yeri gözlemlenir ve olay yeri güvenliği sağlanır. İlk tıbbi müdahale ve değerlendirme yapılır. İleri tıbbi müdahaleye ihtiyacı olan vakanın en yakın sağlık kuruluşuna nakli sağlanır, gerek görülmediği takdirde olay yerinde tedavi yapılır. Ambulans kayıt formuna hasta ile ilgili bilgiler ve olay yerine ulaşma bilgileri kaydedilir. Ekip, nakle karar verirse, nakil başlamadan merkez ile iletişime geçilerek, gerektiğinde hastanın durumuna en uygun acil servis hakkında yönlendirme istenir. İl merkezinde 2, ilçe merkezlerinde 1 er, Mazgirt ilçesi Akpazar nahiyesinde 1 olmak üzere toplam 10 adet 112 Acil Yardım İstasyonu mevcuttur. Bu istasyonlarda; 1 adet snowtrak, 2 adet kar paletli, 1 adet 4x4 arazi uyumlu,19 adet tam donanımlı olmak üzere toplam 23 adet son model ambulans ile hizmet verilmektedir. Afetlerde Sağlık Hizmetleri Birimi ve Ulusal Medikal Kurtarma (UMKE) Tunceli'de 2 si hekim olmak üzere toplam 28 sağlık personeli, UMKE ekibinde görev almaktadır. UMKE'nin görevleri şunlardır: Afetlerde veya beklenmeyen durumlarda; özel eğitim ve donanımla, kazazedelere olay yerinde en kısa sürede imkân ve kabiliyetlerini kullanarak uygun yöntemlerle medikal müdahale eymek ve kurtarmak; kurtarılan kazazedelerin en kısa sürede ileri acil tedavi ünitelerine naklini sağlamak üzere ambulanslara, uygun nakil araçlarına ve görevlilere teslim etmek; sağlık ekiplerinin sunduğu tıbbi yardımların yeterli olmadığı durumlarda ve alanlarda, ekibin kendi donanım ve eğitim imkânları dâhilinde ihtiyaç duyulan sağlık hizmetlerine destek vermek; olay yerinde sağlık hizmetlerinin yönetimini yapmak; triaj, tıbbi müdahale, nakil hazırlıkları, haberleşme ve kayıt yapmak; gerekli hâllerde, yurtiçinde ve yurtdışında sağlık hizmetlerinde görev almaktır. Devlet Hastanesi İl genelinde tek olan ve tüm il nüfusuna hizmet veren Tunceli Devlet Hastanesi, 1955 yılında faaliyete geçmiş olup zamanla fiziki, teknolojik ve personel bakımından ihtiyaca karşılık verememiştir. Son yıllarda Sağlık Bakanlığının Sağlıkta Dönüşüm Programı çerçevesinde Tunceli Devlet Hastanesinin eksiklikleri giderilmeye çalışılmıştır. Özellikle uzman doktor ihtiyacı karşılanmış, ilk kez yeni branşlarda uzman hekim ataması yapılmıştır. Halkın daha kaliteli ve modern bir sağlık hizmeti almasını sağlamak amacıyla tıbbi araç ve gereç ihtiyacı karşılanarak, yeni ünitelerin açılması sağlanmıştır. Bu kapsamda; yeni tomografi cihazı, MR cihazı, endoskopik görüntüleme cihazları başta olmak üzere 227

233 hastane için gerekli olan tüm tıbbi malzemeler temin edilerek halkımızın hizmetine sunulmuştur. Ayrıca, yoğun bakım ünitesi ile diyaliz üniteleri hizmete açılmıştır yılında yapımına başlanan 150 yatak kapasiteli yeni hastane binasının 2012 yılı içerisinde tamamlanarak hizmete girmesi planlanmaktadır. Yeni hastane binası ile halka daha kaliteli ve modern bir sağlık hizmeti verilmesi hedeflenmektedir. Çemişgezek İlçesinde Sağlık İlçe merkezinde birinci basamak sağlık hizmetleri, ilçe entegre hastanesinde, 1 ve 2 nolu aile sağlığı birimi, 1 nolu toplum sağlığı birimi ve Akçapınar köyünde 3 nolu aile sağlığı birimi ile devam ettirilmektedir. 25 yataklı ilçe hastanesinde 8 poliklinik ve 1 acil polikliniği bulunmaktadır. Hastanenin sağlık hizmetleri; radyoloji, poliklinik, laboratuar, doğum, anne çocuk sağlığı ve aile planlaması, aşı hizmetleri (kızamık, karma aşı, hepatit B, BCG) ve 24 saat acil hizmetlerinden oluşmaktadır. Ulaşım: Karayolu Tunceli ili sınırları içinde 138 kilometre devlet yolu, 466 kilometre il yolu olmak üzere toplam 604 kilometre karayolu ağı bulunmaktadır. Devlet yollarının tamamı asfalt yol; il yollarının 409 kilometresi asfalt, 2 kilometresi parke, 33 kilometresi stabilize ve 22 kilometresi de toprak yoldur. Ayrıca, ilin karayolu ağının 49 kilometresi bölünmüş yoldur (devlet yollarının 33 km si, il yollarının da 16 km si bölünmüş yoldur). Tunceli köy yolları ağının toplam uzunluğu 3336 km olup, 2 km si beton, 560 km si asfalt, 1173 km si stabilize, 1169 km si tesviyeli ve 432 km si de ham yoldur. Demiryolu İlde demiryolu bulunmamaktadır. Havayolu Tunceli ye eşit uzaklıkta (yaklaşık 135 km) Elazığ ve Erzincan illerinde havalimanı bulunmaktadır. Ayrıca yapımı devam eden Bingöl Havalimanı da Tunceli ye yaklaşık 140 km uzaklıktadır. Denizyolu Pertek ve Çemişgezek ilçesi ile Elazığ arasında Keban Barajı üzerinde feribot seferleri yapılmaktadır. 228

234 IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.) Tagar Regülatörü ve HES projesi kapsamında kırsal arazi kullanımı söz konusudur. Proje alanı çevresinde bulunan yerleşimlerin dağılımı Ek-2/B de verilen 1/ ölçekli topoğrafik haritada görülmektedir. Tagar HES Santral Binası; Tagar Çayı sağ sahilinde bulunan santral binası, Çemişgezek İlçe merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 1900 metre, Mırnahimezraa Mahallesi ne kuş uçuşu yaklaşık 1230 metre uzaklıkta, Çemişgezek HES e ise kuş uçuşu yaklaşık 240 metre bulunmaktadır. İletim Tüneli; Toplam uzunluğu 2406,7 m olan iletim tüneli, Mirnahimezraa Mahallesi ne kuş uçuşu yaklaşık 350 metre, Çemişgezek İlçe Merkezi nde bulunan Belediye Binası na kuş uçuşu yaklaşık 670 metre uzaklıkta bulunmaktadır. Ayrıca, Mirnahimezraa Mahallesi nde bulunan bazı yapılar iletim tüneline yaklaşık 30 metre mesafede yer almaktadır. Yükleme Havuzu; Proje yerinin topografyası gereği iletim kanalının hemen bitiminde yapılması uygun bulunan yükleme havuzu, Mirnahimezraa Mahallesi ne kuş uçuşu yaklaşık 1040 metre, Çemişgezek HES e kuş uçuşu yaklaşık 340 metre uzaklıkta bulunmaktadır. Regülatör; Tagar Çayı üzerinde, Çemisgezek İlçesi nin güneyinde, dere yatağı kotu 930 m olacak şekilde yerleştirilecek regülatör, Çemişgezek İlçe Merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 650 metre uzaklıkta, Çemişgezek İlçe Merkezi nde bulunan Belediye Binası na kuş uçuşu yaklaşık 560 metre uzaklıkta bulunmaktadır. Tagar Regülatörü ve HES projesi kapsamında sanayi alanı, turizm alanı kullanımı söz konusu değildir. IV.3.7. Diğer özellikler Bu başlık altında incelenecek diğer özellikler bulunmamaktadır. 229

235 BÖLÜM V: PROJENİN BÖLÜM IV DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER** (Bu bölümde; projenin fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri, bu etkileri önlemek, en aza indirmek ve iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler V.1 ve V.2 başlıkları için ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde açıklanır). Tagar Regülatörü ve HES proje alanı ve etki alanı üzerinde, inşaat ve işletme aşamalarında oluşacak çevresel etkiler ve bu etkileri minimize etmek amacıyla yapılacak çalışmalar ve değerlendirmeler, idari ve teknik önlemler aşağıdaki başlıklar altında detaylandırılmıştır. V.1. Arazinin Hazırlanması, İnşaat ve Tesis Aşamasındaki Projeler, Fiziksel ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri ve Alınacak Önlemler (Regülatör, HES ve İletim Yapısı) Tagar Reg. ve HES projesi kapsamında arazinin hazırlanması ve inşaat aşaması ile işletme aşaması olacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında 60 kişi ile işletme aşamasında ise 20 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Aşaması; Projenin inşaat aşamasında çalışacak personelin günlük ihtiyaçları (konaklama, yemek, tuvalet, banyo vb.) ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla santral yerinin yakınında şantiye tesisi kurulması planlanmaktadır. Dolayısı ile çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı ve sıvı atıklar, ambalaj atıkları, bitkisel atık yağlar meydana gelecektir. Proje kapsamında kırma-eleme tesisi kurulmayacak olup, gerekli olan beton ise ÇED Yönetmeliği hükümlerini yerine getirmiş firmalardan satın alma yoluyla temin edilecektir. Dolayısı proje kapsamında beton santrali de kurulmayacaktır. İşletme Aşaması; Projenin işletme aşamasında ise çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı ve sıvı atıklar, santralin çalışması esnasında gürültü, santral makine-ekipmanlarından kaynaklı atık yağ vb. emisyonlar oluşacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşaması ile işletme aşamasında açığa çıkacak çevresel etkiler ve bu etkileri minimize etmek amacıyla yapılacak çalışmalar ve değerlendirmeler, idari ve teknik önlemler aşağıdaki başlıklar altında detaylandırılmıştır. (**) Bu bölümde su temini faaliyeti için Bölüm IV de verilen mevcut çevre üzerinde olması muhtemel etkiler ortaya konarak, alınacak önlemler belirtilmelidir 230

236 V.1.1. Arazinin Hazırlanması İçin Yapılacak İşler Kapsamında Nerelerde ve Ne Kadar Alanda Hafriyat Yapılacağı, Hafriyat Miktarı, Hafriyat Sırasında Kullanılacak Malzemeler, Patlayıcı Maddeler, Varsa Patlatma İle İlgili Bilgiler Etkiler Ve Alınacak Önlemler, Hafriyat Artığı Toprak, Taş, Kum v.b. Maddelerin Nerelere Taşınacakları, Nakliye Güzergahları, Nerelerde Depolanacakları veya Hangi Amaçlar İçin Kullanılacakları, Hafriyat Döküm Alanlarının Koordinatları, Özellikleri ve 1/1000 Ölçekli Plan ve Kesit Görünüşleri İle Birlikte Hafriyat Malzemesi Düzenleme ve Restorasyon Planı, Alınacak İzinler, Görüşler ve Geçici Depolama Alanının Özellikleri Söz konusu proje kapsamında regülatör, iletim kanalı, iletim tüneli, cebri boru, yükleme havuzu ve santral binasının yapılması sırasında hafriyat çalışması yapılacaktır. Kazı fazlası malzeme çalışmaları sırasında toplam m 3 kazı fazlası malzeme açığa çıkacaktır. Proje kapsamında açığa çıkacak kazı fazlası malzemenin yaklaşık % 15 ini bitkisel toprağın oluşturacağı öngörülmektedir. Yani, m 3 bitkisel toprak, m 3 kazı fazlası artığı malzeme açığa çıkacaktır. Tablo 61. Proje Kapsamında Açığa Çıkacak Kazı Fazlası Malzeme Miktarı Ünite Adı Kazı Fazlası MalzemeMiktarı Regülatör m 3 İletim Kanalı m 3 İletim Tüneli m 3 Yükleme Havuzu m 3 Cebri Boru m 3 Santral Binası m 3 Toplam m 3 Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve ünitelerin inşası sırasında patlatma işlemi daha çok tünel açma işlemlerinde gerçekleştirilecektir. İletim tüneli dışındaki ünitelerde (cebri boru, yükleme havuzu, santral binası v.b.) kırıcılarla ilerlemek suretiyle inşa işlemleri gerçekleştirilecektir. Ayrıca iletim tünelinin giriş ve çıkış ağızlarında patlatma işlemi kontrollü olarak yapılacaktır. Tagar HES Projesi iletim tüneli, giriş ve çıkış aynaları olmak üzere iki aynadan yapılacaktır. Patlatma işleminde; kapsül, fitil ve dinamit (kartuş) kullanılacaktır. İletim tüneli inşası sırasında yapılacak olan patlatma işlemi için, Tunceli Valiliği nden gerekli izinler alınacaktır. Tagar Regülatörü ve HES Urartu Dönemi Kaya Mezarlarına etkisi olup olmayacağının incelenmesi amacıyla Atatürk Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü ne bir analiz raporu hazırlattırılmıştır (Bkz: Ek-10). Söz konusu analiz raporuna göre bu bölgede bir atışta kullanılacak patlayıcı miktarının 15 kg. altında olması önerilmektedir. 231

237 Tünel kazısına başlamadan önce tünel ekseni ve cidarı topograf eşliğinde kırmızı sprey boya ile işaretlenecektir. İşaretleme işleminden sonra kaya kalitesine göre tespit edilen patlatma paterni kullanılarak jumbo (yeraltı delici) ile delikler delinecektir. Delgi sıraları arasında 250 ms gecikmeli kapsül kullanılacaktır. Delgi işlemi tamamlandıktan sonra yetkili olmayan personel, ekip ve ekipman alandan uzaklaştırılacak delgiler patlatma paterninde gösterildiği şekilde, ehliyetli ateşçiler tarafından doldurulacak ve gerekli emniyet tedbirleri alınmasını müteakip atım yapılacaktır. Atım sonrası yeteri kadar tünel havalandırması yapılacak ve ateşçiler tarafından delgi atım kontrolleri yapılacaktır. Sahada patlayıcı madde deposu bulunmayacaktır. Patlayıcıların temini, saklanması ve kullanılması, yürürlükte bulunan mevzuat çerçevesinde olacaktır. Proje kapsamında kontrollü patlatma yapılacaktır. Tünel inşa işlemleri esnasında, gevşetme patlatmaları yapılması durumunda hasarsızlık hesaplamaları yapılmadan, patlayıcı madde miktarı belirlenmeden patlatma işlemleri kesinlikle gerçekleştirilmeyecektir. Proje kapsamında kontrollü patlatma yapılacaktır. Patlatma işleminde patlayıcı madde olarak Anfo ve Dinamit, ateşleyici olarak gecikmeli kapsül kullanılacaktır. Proje kapsamında inşaat aşamasında; gevşetme patlatmaları yapılması durumunda hasarsızlık hesaplamaları yapılmadan, patlayıcı madde miktarı belirlenmeden patlatma işlemi kesinlikle gerçekleştirilmeyecektir. Gevşetme patlatmaları sırasında oluşacak titreşim için yürürlükteki Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği 25. Madde hükümlerine riayet edilerek gerekli önlemler alınacaktır. Patlatma işlemlerini izlemek için sismografik bir ekipman temin edilecek olup, yapılacak tüm patlatmalar izlenecektir. Tüm patlatma işlemlerinde jandarma birimleri ile koordineli hareket edilecektir. Patlatma esnasında inşaat araç ve makinelerini işleten kişiler de dahil olmak üzere kolayca duyulabilecek, yeterli sesi olan bir siren olacaktır. El sirenleri, tünel başlangıcı gibi girişin tamamen kontrollü olduğu, alanlarda kabul edilecektir. Çalıştırılacak olan bütün patlatma elemanları ilgili devlet otoritelerince teste tabi tutulan ve belgelendirilen kişilerden seçilecektir. Gerçekleştirilen bütün patlatmaların kaydı tutulacak ve bu kayıtlar her bir patlatmanın zamanını, yerini, tipini, kullanılan patlayıcı malzeme miktarını ve diğer her türlü gerekli bilgiyi içerecektir. Proje kapsamında ihtiyaç duyulan gevşetme patlatmaları canlıların üreme dönemi (Mart Haziran) dışında yapılacaktır. Yapılacak yer üstü patlatmalarda canlıların üreme döneminde patlatma yapılmayacaktır. Yapılacak patlatmalarda patlatmanın şiddeti, taş savrulması, toz, gürültü ve bunun gibi etkilerin formasyonu göz önünde bulundurularak gerekli tüm tedbirler alınmak suretiyle patlatma işlemleri gerçekleştirilecektir. Proje kapsamında 3213 sayılı Maden Kanunu ve bu kanuna istinaden çıkarılan yönetmeliklerle ilgili meri mevzuat hükümlerine riayet edilecektir. Proje kapsamında yapılacak yapılar için Mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın (Afet İşleri Genel Müdürlüğü) tarih ve sayılı Genelgesi ve gün ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik/jeoteknik etüt raporlarının tarih ve 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname doğrultusunda Çevre ve Şehircilik İl 232

238 Müdürlüğü ne onaylatılacaktır. Jeolojik/Jeoteknik Etüd Raporuna göre belirlenecek YAS (yeraltı su seviyesi) seviyesine göre; patlatmanın yer altı su seviyesini etkileyip etkilemediği tespit edilecektir. Bu itibarla; patlamanın yapılacağı tüm alanlarda inşaat başlamadan önce YAS belirlenecek ve patlatmanın derecesi (kaç m ye kadar etkili olduğu) tespit edilecektir. YAS seviyesi belirlenmeden inşaat çalışmalarına başlanmayacaktır. Ayrıca; yapılacak patlatmalar sonucunda dere yatağındaki akışı engellememek için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. Patlayıcı maddelerin kullanımı ile ilgili olarak Tarih ve Sayılı Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle, Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi, Usul ve Esasları tüzük hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük hükümlerine uyulacaktır. Patlatma yapılacağı zaman anons ve duyuru yöntemleriyle, yöre sakinlerinin bilgilendirilmesi sağlanacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında, 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine titizlikle uyulacaktır. İş güvenliği ve işçi sağlığı konularında gerekli çalışmalar yapılacak, çalışacak personel iş sağlığı ve güvenliği konusunda eğitilecektir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün ilgili maddeleri hükümlerince gerekli önlemler alınacak ve sürekli olarak kontrol edilecektir. Proje kapsamında açığa çıkacak Kazı Fazlası Malzeme nin depolanması için 4 adet alternatif kazı fazlası malzeme depolama alanı belirlenmiştir. Belirlenen alternatif depolama alanları DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nün görüşlerine sunulmuştur. Kazı Fazlası Malzeme sahasının kullanıma hazırlanması, Kazı Fazlası Malzemenin taşınması ve depolanması sırasında dere yataklarına müdahale edilmemesi, dere yataklarının sürekli açık tutulması, mevcut dere yatağı genişliklerinin muhafaza edilerek doğal durumunun bozulmaması, su akışını engelleyecek şekilde Kazı Fazlası Malzeme depolanmaması, dere yataklarına katı ve sıvı atıkların dökülmemesi, depolanacak olan Kazı Fazlası Malzemenin yağış, rüzgar vb. dış etkenlerle Tagar Çayı ve diğer dere yataklarına rusubat olarak taşınmasını engelleyecek tedbirlerin faaliyet sahibi tarafından alınması şartıyla, alternatif 4 sahanın da kazı fazlası malzeme depolama alanı olarak kullanılabileceğine dair DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk alınmıştır. İlgili yazı Ek-1/H de verilmiştir. Malatya, Elazığ, Bingöl Tunceli Planlama Bölgesi ne ait 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı na göre 1 ve 2. alternatif kazı fazlası malzeme alanları tarım arazisi, 3. alternatif kazı fazlası malzeme alanı tarım arazisi ve ekolojik öneme sahip alan, 4. alternatif kazı fazlası malzeme alanı ise çayır mera arazisi üzerindedir. Arazi Varlığı Haritası na göre, 1, 2 ve 3. alternatif kazı fazlası malzeme alanları kahverengi topraklar üzerinde olup şimdiki arazi kullanm şekli mera oalrak belirlenmiştir. 4. alternatif kazı fazlası malzeme alanı da kireçsiz kahverengi topraklar üzerinde olup şimdiki arazi kullanm şekli kuru tarım olarak belirlenmiştir. 233

239 Tablo 62. Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanları Koordinatları KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-I) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-II) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-III) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : KAZI FAZLASI MALZEME DEPOLAMA ALANI(ALTERNATİF-IV) Nokta Sağa:Yukarı Nokta Enlem:Boylam ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT : ALT4.5 a : ALT : ALT : ALT : ALT : Kazı fazlası malzeme depolama alanında kazı fazlası malzeme artığı toprak ve bitkisel toprak birbirinden ayrı olarak depolanacak, toz oluşumu, rüzgar ve su erozyonunun etkilerini en aza indirmek için belli aralıklarla sulaması yapılacak, rüzgar ve yağıştan kaynaklanacak erozyonun oluşmaması için üzeri çimlendirilecek ve gerekirse etrafına taş 234

240 setler çekilecektir. İnşaat aşamasının bitmesinin ardından yapılacak peyzaj çalışmalarında tekrar kullanılarak değerlendirilecektir. Kazı fazlası malzemenin depolanması sırasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır. Ayrıca, kazı fazlası malzeme kesinlikle dere yataklarına dökülmeyecek, yatak kesiti daraltılmayacaktır. 235

241 Şekil 56.Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanlarını Gösteren 1/ Ölçekli Topoğrafik Harita 236

242 Kazı fazlası mazleme depo alanlarının 1/1.000 ölçekli kesitleri Ek-2/J de verilmiştir. V.1.2. Proje Kapsamında Kullanılacak Olan Malzemenin Nereden ve Nasıl Temin Edileceği (Beton Kullanımı vb), Santral, Çalışma Alanı, Ruhsat Alanı ve İçerisindeki Tesislere Ait Koordinatların Ayrı Ayrı Belirtilmesi ve Konum Bilgileri ile Nakliye Güzergahına Ait Bilgiler, İş Akım Şeması, Varsa Malzeme Alımı ile İlgili Bilgiler, İmalat Haritaları, 1/ Ölçekli Topografik Haritada Ocak ve Tesisin İşaretlenmesi, Yerleşim Yerlerine Mesafeleri ve Nakliye Güzergahının Belirtilmesi, Varsa Malzeme Ocakları İle İlgili Mülkiyet Durumu Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında, hazır beton tesisi, kırma-eleme tesisi ve malzeme ocağı işletilmeyecektir. Proje kapsamında ihtiyaç duyulan malzemeler öncelikle kazı malzemesinden karşılanacak olup, kazı malzemesinin ihtiyaçlara cevap vermemesi durumunda yakın çevredeki ruhsatlı ve ÇED Yönetmeliği hükümlerini yerine getirmiş tesislerden satın alma yoluyla sağlanacaktır. V.1.3. Arazinin Hazırlanması Sırasında ve Ayrıca Ünitelerin İnşasında Kullanılacak Maddelerden Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli, Toksin ve Kimyasal Olanların Taşınışları, Depolanmaları ve Kullanımları, Bu İşler İçin Kullanılacak Aletler ve Makineler Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve ünitelerin inşası sırasında patlatma işlemi daha çok tünel açma işlemlerinde gerçekleştirilecektir. İletim tüneli dışındaki ünitelerde (cebri boru, yükleme havuzu, santral binası v.b.) kırıcılarla ilerlemek suretiyle inşa işlemleri gerçekleştirilecektir. Sahada patlayıcı madde deposu bulunmayacaktır. Patlayıcıların temini, saklanması ve kullanılması, yürürlükte bulunan mevzuat çerçevesinde olacaktır. Proje kapsamında kontrollü patlatma yapılacaktır. Tünel inşa işlemleri esnasında, gevşetme patlatmaları yapılması durumunda hasarsızlık hesaplamaları yapılmadan, patlayıcı madde miktarı belirlenmeden patlatma işlemleri kesinlikle gerçekleştirilmeyecektir. Proje kapsamında kontrollü patlatma yapılacaktır. Patlatma işleminde patlayıcı madde olarak Anfo ve Dinamit, ateşleyici olarak gecikmeli kapsül kullanılacaktır. Proje kapsamında inşaat aşamasında; gevşetme patlatmaları yapılması durumunda hasarsızlık hesaplamaları yapılmadan, patlayıcı madde miktarı belirlenmeden patlatma işlemi kesinlikle gerçekleştirilmeyecektir. Gevşetme patlatmaları sırasında oluşacak titreşim için yürürlükteki Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği 25. Madde hükümlerine riayet edilerek gerekli önlemler alınacaktır. Patlatma işlemlerini izlemek için sismografik bir ekipman temin edilecek olup, yapılacak tüm patlatmalar izlenecektir. 237

243 Tüm patlatma işlemlerinde jandarma birimleri ile koordineli hareket edilecektir. Patlatma esnasında inşaat araç ve makinelerini işleten kişiler de dahil olmak üzere kolayca duyulabilecek, yeterli sesi olan bir siren olacaktır. El sirenleri, tünel başlangıcı gibi girişin tamamen kontrollü olduğu, alanlarda kabul edilecektir. Çalıştırılacak olan bütün patlatma elemanları ilgili devlet otoritelerince teste tabi tutulan ve belgelendirilen kişilerden seçilecektir. Gerçekleştirilen bütün patlatmaların kaydı tutulacak ve bu kayıtlar her bir patlatmanın zamanını, yerini, tipini, kullanılan patlayıcı malzeme miktarını ve diğer her türlü gerekli bilgiyi içerecektir. Proje kapsamında ihtiyaç duyulan gevşetme patlatmaları canlıların üreme dönemi (Mart Haziran) dışında yapılacaktır. Yapılacak yer üstü patlatmalarda canlıların üreme döneminde patlatma yapılmayacaktır. Yapılacak patlatmalarda patlatmanın şiddeti, taş savrulması, toz, gürültü ve bunun gibi etkilerin formasyonu göz önünde bulundurularak gerekli tüm tedbirler alınmak suretiyle patlatma işlemleri gerçekleştirilecektir. Patlayıcı maddelerin kullanımı ile ilgili olarak tarih ve sayılı Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle, Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi, Usul ve Esasları tüzük hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük hükümlerine uyulacaktır. Patlatma yapılacağı zaman anons ve duyuru yöntemleriyle, yöre sakinlerinin bilgilendirilmesi sağlanacaktır. İnşaat aşamasında iş makineleri tarafından kullanılacak olan motorin gibi yanıcı, patlayıcı ve parlayıcı maddeler, yakın çevredeki İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlı akaryakıt istasyonlarından temin edilecektir. İnşaat aşamasında kullanılacak iş makineleri ile diğer makine-ekipmanların kullanımlarına bağlı olarak motorinin, belirli periyotlarla (günlük, iki günde bir vs.) petrol istasyonunun kendi dağıtım aracı ile iş makinelerine dağıtımları sağlanacaktır. Bu nedenle proje kapsamında motorin depolanması söz konusu olmayacaktır. V.1.4. Proje Kapsamındaki Ulaşım Altyapısı Planı, Proje Alanının Karayollarına Uzaklıkları, Karayoluna Bağlantı Yolları, Ulaşım İçin Kullanılacak Mevcut Yolların Zarar Görmemesi İçin Alınacak Tedbirler İle Trafik Güvenliği Açısından Alınacak Önlemler, Ulaştırma Altyapının İnşası İle İlgili İşlemler, Yeni Yapılacak Yolların Özellikleri, Kullanılacak Malzemeler, Kimyasal Maddeler, Araçlar, Makineler; Altyapının İnşası Sırasında Kırma Öğütme, Taşıma, Depolama Gibi Toz Yayıcı Mekanik İşlemler, Araç Yükü, Cinsi Ve Sayısı, Artışın Hesaplanması, Haritası (Bu Kapsamda Alınacak Görüşler, İzinler) Tagar Regülatörü ve HES yerine ulaşım her mevsim mümkündür. Bu nedenle regülatör ve HES yerine ulaşım için herhangi bir servis yolu yapımı söz konusu olmayacaktır. Ancak inşaat sırasında tesis yerlerine tam olarak ulaşabilmek amacıyla yükleme havuzu için 4 m genişliğinde servis yolu açılacaktır. Bunun dışında yeni yol açılması söz konusu olursa Karayolları Bölge Müdürlüğü, İl Özel İdaresi, DSİ Bölge 238

244 Müdürlüğü ve ilgili Belediyeleri ile ortak hareket edilecek ve gerekli tüm izinler alınacaktır. Proje kapsamında dışarıdan yapılacak taşımlarda ise D-885 Karayolu kullanılacaktır. Tunceli İli karayolları haritası Şekil 53 te verilmiştir. Şekil 57. Tunceli İli Karayolları Haritası Projenin inşaat aşamasında çalışan personelin taşınmasının, proje için gerekli olan malzemenin (hammadde, beton, demir, vb.) proje alanına taşınması vb. taşımaların mevcut trafik yüküne etkisi olacaktır. Karayolları Genel Müdürlüğü Program ve İzleme Dairesi Başkanlığı Ulaşım ve Maliyet Etütleri Şubesi Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen Otoyollar ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası adlı çalışma kapsamında hazırlanan karayolu trafik hacim haritası Şekil 58 de verilmiştir. Proje alanı içinden, sınırından ve yakınlarından geçmekte olan yüzeysel su kaynakları üzerinde yol geçişi sağlanması durumunda uygun kesitte sanat yapısı yapılarak geçiş sağlanacak ve bu konuda DSİ 9. Bölge Müdürlüğü den izin alınacaktır. Proje kapsamında dışarıdan yapılacak taşımlarda ise D-885 Karayolu kullanılacaktır. 239

245 Karayolları Genel Müdürlüğü Program ve İzleme Dairesi Başkanlığı Ulaşım ve Maliyet Etütleri Şubesi Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen Otoyollar ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası (2012) adlı çalışma kapsamında D-885 Karayolundaki trafik hacmi; D-885 Karayolu Araç Sınıfı Sürekli Taşıt Sayımı ve Sınıflandırma İstasyonu Faaliyet Kapsamında Günlük Araç Sayısı (İnşaat) Faaliyet Kapsamında Günlük Ek Trafik Yükü (%) (İnşaat) Faaliyet Kapsamında Günlük Araç Sayısı (İşletme) Faaliyet Kapsamında Günlük Ek Trafik Yükü (%)(İşletme) Otomobil 455 taşıt/gün 5 taşıt/gün 1,09 4 taşıt/gün 0,87 Orta Yüklü Ticari Taşıt 90 taşıt/gün 2 taşıt/gün 2,2 - - Otobüs 6 taşıt/gün taşıt/gün 16,6 Kamyon 106 taşıt/gün 5 taşıt/gün 4,7 1 taşıt/gün 0,94 Kamyon+ Römork, Çekici+Yan Römork 18 taşıt/gün Toplam 601 taşıt/gün 12 taşıt/gün 1,99 6 taşıt/gün 0,99 240

246 Şekil 58.Otoyollar ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası (2012) İnşaat aşamasında D-885 Karayolu üzerinde yapılacak taşımalar sırasında yollara zarar verilmeyecektir. Taşımalar sırasında yollara zarar verilmesi durumunda zarar, Karayolları 8. Bölge Müdürlüğü ile yapılacak protokol çerçevesinde faaliyet sahibi tarafından karşılanacaktır. Taşıma faaliyetleri sırasında özellikle tonaj uygulamasına dikkat edilecektir. 241

247 Ulaşım için kullanılacak yollar Şekil 59. Proje Alanına Ulaşım İçin Kullanılacak Yollar Proje kapsamında kullanılacak olan yollar yukarıda bulunan uydu görüntüsü üzerinde gösterilmiştir. Yol yapımı sırasında yamaçlardan aşağı toprak kaydırmayacak şekilde ekskavatör kullanılcaktır. Ayrıca kullanılacak orman yollarında ve diğer yollarda herhangi bir bozulma meydana geldiği takdirde bozulan yerlerin onarımı yatırımcı firma tarafından yapılacaktır. İnşaat aşamasında köy yollarında yapılacak taşımalar sırasında mevcut köy yollarına ve devlet karayoluna zarar verilmeyecek olup, taşıma faaliyetleri sırasında trafik güvenliğini tehlikeye düşürecek şekilde duman, yanmamış gaz, toz vb. maddeler yola doğru verilmeyecek, istiap halinde fazla yükleme yapılmayacak, köy yolu üzerinde bulunan köprü, trafik levhaları, menfez, asfalt ve stabilize kaplamalarına zarar verilmeyecektir. Bu yapılara zarar verilmesi durumunda Tunceli İl Özel İdaresi nin tespit ettiği bedel üzerinden bu zarar-ziyan faaliyet sahibi tarafından karşılanacaktır. İnşaat aşamasında taşıma faaliyetlerinde, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4925 sayılı Taşıma Kanunu, tarih ve sayılı (son değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Karayolu Taşıma Yönetmeliği, tarih ve sayılı (son değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) Karayolları Trafik Yönetmelik hükümlerine titizlikle uyulacaktır. 242

248 Proje kapsamında yapılacak servis yolu yapım çalışmaları proje inşaatı ile eş zamanlı olarak tamamlanacaktır. Servis yolu inşası sırasında kullanılacak olan ekipmanlar ise; 1 adet ekskavatör, 2 adet kamyon, 1 adet arazöz, 1 adet yükleyici ve 1 adet titreşimsiz silindirdir. Yükleme havuzu yerine ulaşım için açılacak servis yollarının yapılması sırasında m 3 kazı fazlası malzeme açığa çıkacaktır. Zamanlama tablosunda da görüleceği üzeri servis yollarının yapılması sırasında hafriyat çalışmalarının 5 ay süreceği öngörülmektedir. Ayda 25 gün, günde ise 8 saat çalışacaktır. Bu bağlamda yıllık, aylık ve saatlik üretim miktarları aşağıda verilmiştir. Kazı fazlası malzemenin yoğunluğu 1,6 ton/m 3 olarak alınmıştır. Kazı Fazlası Malzeme Miktarı Hafriyat Süresi Günlük Kazı Fazlası Malzeme Miktarı Saatlik Kazı Fazlası Malzeme Miktarı Kamyon Taşıma Kapasitesi Taşıma Mesafesi : m 3 = 4800 ton : 5 ay/ ayda 25 gün /günde 8 saat : 38,4 ton : 4,8 ton : 20 ton/araç : 200 m Kazı Fazlası Malzeme Sökülmesi Sırasında Ortaya Çıkacak Toz Miktarı Kontrolsüz = 4,8 ton/saat x 0,025 kg/ton Kontrolsüz = 0,12 kg/saat Kazı Fazlası Malzemenin Kamyonlara Yüklenmesi Sırasında Ortaya Çıkacak Toz Miktarı Kontrolsüz = 4,8 ton/saat x 0,010 kg/ton Kontrolsüz = 0,048 kg/saat Kazı Fazlası Malzemenin Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanına Nakliyesi Sırasında Ortaya Çıkacak Toz Miktarı Kontrolsüz = 0,7 kg/ton x 3 sefer/gün x 1gün/8 saat x 0,4 km/sefer (gidiş-dönüş) Kontrolsüz = 0,105 kg/saat Kazı Fazlası Malzemenin Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanına Boşaltılması Sırasında Ortaya Çıkacak Toz Miktarı Kontrolsüz = 4,8 ton/saat x 0,010 kg/ton Kontrolsüz = 0,048 kg/saat Kazı Fazlası Malzemenin Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanında Depolanması Sırasında Ortaya Çıkacak Toz Miktarı Günlük kazı fazlası malzeme13 m 2 lik alanda 3 m yüksekliğinde depolanacaktır. Kontrolsüz = 5,8 kg/ton ha gün x 13 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/8 saat = 243

249 Kontrolsüz = 0,0009 kg/saat Yol Açılması Sırasında Meydana Gelecek Toplam Toz Miktarı 0,12 kg/saat + 0,048kg/saat + 0,105kg/saat + 0,048 kg/saat + 0,0009kg/saat = 0,3219 kg/saat Açılacak servis yollarının yapılması sırasında hafriyat çalışmalarında kontrolsüz durumda meydana gelmesi öngörülen toz debisi; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Ek-2 Tablo 2.1 de verilen baca dışı yerlerden kaynaklanan kütlesel debi 1 kg/saat değerinin altında kalmaktadır. Bu nedenle yönetmelik gereği tozdağılım modellemesi yapılmamıştır. Toz hesabı kontrolsüz durum için hesaplanmış olup, gerçekte ise yapılan çalışmalar sırasında çalışma alanı arozözlerle sulanacaktır. Yapılan sulama ile tozların %70-80 oranında azalacağı öngörülmektedir. Bununla birlikte tozlanmaya karşı tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete), Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak alınacak tedbirlerle oluşacak toz emisyonu değerinin çok daha az olacağı teknik ve pratik bakımdan kesindir. Bu amaçla faaliyet sırasında oluşacak tozun azaltılması için aşağıdaki önlemler alınacaktır; Proje alanı içerisinde çalışacak araçlar nedeniyle oluşacak tozlanmanın engellenebilmesi amacıyla mevsime ve buharlaşma hızına bağlı olarak alanda sulama yapılacaktır. Proje alanı içerisindeki tozlanmaya müsait yollar belli periyotlarla sulanacak gerekirse tozlanmayı engelleyecek şekilde çakıl ile kaplanacaktır. Yükleme ve boşaltma yapılırken savurma yapılmadan ve yavaş bir şekilde yükleme ve boşaltma yapılması sağlanacaktır. Kamyonlar aşırı yüklenmeyecek, üzeri branda ile örtülecek ve karayolları hız sınırına uyulacaktır. Açıkta depolanan yığma malzemelerden kaynaklanacak toz emisyonunu engellemek amacıyla aynı yönetmeliğin Ek-1, d Maddesi uyarınca; Savurma yapılmadan boşaltma ve doldurma yapılacak, Malzeme üstü naylon branda veya tane büyüklüğü 10 mm den fazla olan maddelerle kapatılacak, Üst tabakalar %10 nemde muhafaza edilmesi için gerekli donanım kurulacaktır. Servis yolu çalışmalarında gerekli yerlerde yarma, gerekli yerlerde dolgu yapılarak düzenlenen güzergah üzerine stabilize malzeme serilip, silindirle düzeltilecektir. 244

250 Proje kapsamında satın alınan malzeme, malzeme ocağından proje alanına taşımada meskun mahallerden geçişlerde hız sınırlarına dikkat edilecek ve gereksiz gürültü oluşturacak korna çalınmayacaktır. Ayrıca, malzemenin proje alanına nakliyesi sırasında trafik yasası ile belirlenmiş tonaj sınırlarına uyulacaktır. Nakliye sırasında araçların üstü branda ile örtülecek ve nakliye güzergahları günün belli saatlerinde arazöz ile sulanacaktır. V.1.5. Zemin Emniyetinin Sağlanması İçin Yapılacak İşlemler İnşaat aşamasında yapılacak kazı işlerinde zemin güvenliğinin sağlanması, zemin emniyeti açısından önemli yer tutmaktadır. Zemin güvenliği faaliyetleri; proje süresince tüm ünitelerin inşaatları sırasında gerçekleştirilecektir. Dere yatağının dar şeritler halinde olduğu regülatör yeri sağ yamacında tahminen 8-10, sol yamacında ise 3-4 m kalınlığında yamaç örtüsü olup, dere yatağında ise tahminen yine 8-10 m kalınlığında alüvyon izlenecektir. Regülatör oturum alanında temel kaya üzerindeki alüvyon birikimlerini kum, çakıl, iri çakıl ve blok boyutundaki malzemeler oluşturur. Alüvyonda dane boyu dağılımı genelde düzensizdir. Alüvyon ve yamaç molozu birikimlerinin kaldırılmasından sonra yapı temelleri ana kaya üzerine oturacaktır. Tünel güzergahının tamamı killi kireçtaşı - marn birimleri içerisinde açılacaktır. Sedimanter kökenli killi kireçtaşları RMR sınıflama sistemine göre genelde orta kaya sınıfında yer alır. Proje kapsamında mevcut birimler içerisinde tünel açımı sırasında önemli sorunlar beklenmemekle beraber tunel giriş ağzının moloz malzeme birikimi içinde kalacağı düşünülmektedir. Bu kısımda giriş ağzında gerekli önlemlerin alınarak konduvi şeklinde açılması gerekebilir. Ağırlıklı olarak 2. sınıf destek sisteminin gerekeceği tünel güzergahı boyunca kazılabilme ve delinebilme açısından orta dayanımlı olan bu tür kayaların bozuk zonlarında gelişen zayıf zonlar ile karşılaşılacak ve eklem takımlarının geliştiği kısımlarda kamalanmalar nedeniyle kısmi duraysızlıklar izlenecektir. Orta uzunlukta kazı aşamalarının yapılabildiği, nispeten eklemli, dayanımlı özellikteki bu tür kayalarda duraylılığı sağlamak ve kemerlenmeye destek olmak için yersel ve noktasal kaya bulonu ile hasır çelikli veya çeliksiz püskürtme betonu uygulaması genelde yeterli olmaktadır ve güzergahın büyük kesiminde bu tür uygulama gerekecektir. Yükleme havuzu yerinin temel kayasını kumlu kireçtaşı-kumtaşı birimleri oluşturur. Yükleme havuzunun olduğu kesimde temel kaya açıkta ve üzerindeki moloz malzeme kalınlığı önemsiz olup, yapılacak temel kazısında yapı temeli temel kaya üzerine oturacaktır. Taşıma gücü ve temel oluşturma açısından temel kaya sorunsuzdur. Kazı zorluğu beklenmemekte olup, temel kaya içerisinde yapılacak kazılarda 1 yatay/2 düşey şev uygulaması genelde yeterli olacaktır. Santral yerinin temel kayasını kumlu kireçtaşı-kumtaşı birimleri oluşturur. Kaya sınıflama değerlerine göre temel oluşturma açısından genelde orta-iyi kaya sınıfında yer alır. Santral yeri kazısının eteklerinde yer yer 4-5 m kalınlığında yamaç molozu birikimi ile dere yatağında tahminen 8-10 m kalınlığında alüvyon vardır. Alüvyon, yamaç dibi yığışımları ve temel kaya ayrışma zonu kaldırıldıktan sonra santral tabanı temel kaya üzerine oturacaktır. 245

251 Santral yerinin mümkün olduğunca yamaç dibine doğru çekilmesinde yarar görülmektedir. Kazı sırasında belirlenecek blok boyutuna göre revize edilmek kaydıyla kaya bulonu uygulaması, dökülmelerine karşı yersel hasır çelik; arenalaşmış, breşik ve bozuk zonlarda hasır çelik takviyeli püskürtme betonu uygulaması gerekebilir. V.1.6. Proje Alanının Taşkın Etüdü, Taşkın Önleme ve Drenaj İle İlgili İşlemlerin Nerelerde ve Nasıl Yapılacağı Proje yağış alanının iklim özelliklerine göre, taşkınlar daha sıklıkla Aralık-Haziran ayları arasında olmaktadır. Proje taşkın debileri istatistiki yöntem ile hesaplanacak ve sentetik birim hidrograf yöntemi ile kontrol edilecektir. İstatistiki Yöntemlerle Taşkın Debileri Tekerrür Analizi Noktasal Taşkın Frekans Analizi (NTFA) Tagar Regülatörünün bulunduğu Tagar deresi üzerinde bulunan DSİ 228 No lu akım gözlem istasyonunun akım kayıtları yeterli olmadığından, Noktasal Frekans Analizi yapılmamıştır. Bölgesel Taşkın Frekans Analizi (BTFA) Proje alanı civarındaki EİE 2103, 2147, 2149, 2166, 2172 ve DSİ AGİ kayıtlarından yararlanılarak Bölgesel Taşkın Frekans Analizi (BTFA) çalışması yapılmıştır. Yılda anlık maksimum akım değerlerinin en uygun dağılımları her bir istasyon için bulunmuştur ve Tablo 63 te gosterilmistir. Bu veriler istatistik yazılımı kullanılarak işlenmiş ve en uygun olan olasılık dağılım fonksiyonu sonuçlarına göre taşkın yineleme değerleri hesaplanmıştır. Her AGİ nin 2.33 yıl yinelemeli taşkın debileri, alanlarına karşılık olarak çizilmiş ve Şekil 60 ta bölgesel taşkın zarf eğrisi olarak gösterilmistir yıllık yinelenmeli taşkın debisi yağış alanına göre zarf eğrisinden okunmuş ve boyutsuz hale getirilmiş değerlerin ortalamaları ile çarpılarak regülatör ve HES yeri için farklı yinelenme dönemlerinin değerleri bulunmuştur. Buradan regülatör yeri için 100 yıl yinelenmeli taşkın debisi m 3 /s, 500 yıl yinelenmeli taşkın debisi m 3 /s bulunmuş ve sonuçlar Tablo 64 te gösterilmiştir. Tablo 63. Bölgesel Taşkın Frekans Analizi İstasy on no Y. alanı (km 2 ) 63873, ,0 0 Q 2 Q 2.33 Q 5 Q 10 Q 25 Q 50 Q 100 Q , , , , , , , , , , , , , , , ,

252 , , , , , , ,10 90, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,48 0 Şekil 60. Bölgesel Taşkın Zarf Eğrisi Tablo 64. Tagar HES Bölgesel Frekans Analiz Sonuçları Tekkerrür Yılı Regülatör Yeri (m 3 /s) HES Yeri (m 3 /s) 2 88,065 88,777 2,33 98,055 98, , , , , , , , , , , , ,

253 DSİ Sentetik Yöntemi Sentetik yönteme göre 2 saatlik yağışların birim hidrografi elde edilmiş ve ikişer saatlik hidrografların ötelenmesi ile regülatör yerinde 100 yıl yinelemeli taşkın debisi m 3 /s, 500 yıl yinelemeli taşkın debisi ise m 3 /s olarak hesaplanmıştır. Mockus Sentetik Yöntemi DSİ sentetik yönteminde kullanılan verilerden yararlanılarak Mockus Sentetik yöntemde 6 saatlik yağışların birim hidrografı elde edilmiş ve ikişer saatlik hidrografların ötelenmesi ile regülatör yerinde 100 yıl yinelenmeli taşkın debisi m 3 /s, 500 yıl yinelemeli taşkın debisi ise m 3 /s olarak hesaplanmıştır. Snyder Sentetik Yöntemi Bu yöntemde de aynı veriler yardımı ile 2 saatlik yağışların birim hidrografı elde edilmiş ve ikişer saatlik hidrografların ötelenmesi ile regülatör yerinde 100 yıl yinelemeli taşkın debisi m 3 /s, 500 yıl yinelemeli taşkın debisi ise m 3 /s olarak hesaplanmıştır. Baz Akım Bir akarsuyun baz akımı taşkın zamanlarındaki ortalama akımını ifade eder. Proje yeri özellikleri (yağış alanı, kot) ile paralellik gösteren DSİ No lu AGİ için taşkınların en çok oluştuğu dönem Ekim-Aralık, Mart-Haziran arasını kapsayan 7 aydır. DSİ AGİ kayıtlarının mevcut olduğu 2 yıllık döneminde her yıl için Ekim-Aralık, Mart- Haziran dönemindeki aylık ortalama akımlar belirlenmiş ve o yıl için ortalamaları bulunmuştur. Bu yıllık ortalamanın en büyüğü baz akım olarak seçilmiştir. DSİ Tagar Çayı - Küçükkumluk AGİ için hesaplanan baz akım, Tagar Regülatör yerine alan oranıyla taşınmıştır. Baz akım, Tagar Regülatör yerinde m 3 /s olarak hesaplanmıştır. Proje Taşkın Yinelenme Debileri Tagar Regülatör yerinde baz akımı eklenmiş Sentetik yöntemlere göre bulunmuş taşkın değerleri ile istatistiki değerler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: 248

254 Sonuç olarak taşkın debisinin seçiminde Bölgesel Taşkın Analizi nin verdiği sonuçlar daha güvenilir bulunmuştur. Bu sebeple boyutlandırma hesapları BTFA sonuçlarına göre yapılmıştır. Proje alanında olabilecek taşkınlara karşı, tarih ve sayı ile yürürlüğe giren Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 nolu Başbakanlık Genelgesine uyularak ilgili genelge hükümleri uygulanacaktır. Bu kapsamda; 1 - İl, ilçe ve belde gibi büyük ve orta ölçekteki planlı yerleşim yerleri ile mevzii planlara göre yapılan küçük ölçekteki her türlü yerleşim birimlerine ait imar planlarının düzenlenmesi esnasında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'nün (DSİ) tedbir ve tavsiyelerine titizlikle uyulacaktır. 2 - Çeşitli kullanım alanları oluşturmak maksadıyla derelerin üzeri, zaruri hallere münhasır olmak üzere DSİ Genel Müdürlüğünün izni alındıktan sonra gerçekleştirilecek işlemler hariç, kesinlikle kapatılmayacaktır. Bunun dışında dere yataklarında gerçekleştirilecek her türlü yapılar ilgili kurum veya kuruluşlarca onaylı bir projeye dayandırılacaktır. 3 - Dere yatakları üzerine her ne sebeple olursa olsun yapılacak köprü ve menfez gibi sanat yapıları ile dere yatakları üzerinden veya sınırından geçirilecek enerji nakil hattı, yol, petroldoğal gaz boru hattı, telefon hattı, içme suyu ve kanalizasyon hatları ve benzerleri gibi çeşitli kuruluşlarca değişik maksatlı yapılar inşa edilmeden önce DSİ'nin ilgili Bölge Müdürlüklerinden mutlak surette görüş alınacak ve yapılacak tesislerin bu görüşe uygun olarak inşası sağlanacaktır. 249

255 V.1.7. Projenin Mevcut Su Kanallarına, İçme Suyu Tesislerine ve Yaban Hayatına Etkileri ve Alınacak Önlemler Proje alanı ve yakın çevresinde su kanalları ve içme suyu tesislerinin var olup olmadığı ile ilgili Geodata görüntüsü aşağıdaki şekilde verilmiştir. Şekil 61. Proje Alanı ve Yakın Çevresi Su Kanalları ve İçme Suyu Tesislerini Gösterir Geodata Görüntüsü Şekil 61 den görüleceği üzere, proje alanı ve yakın çevresinde herhangi bir içme suyu tesisi ve su kanalı bulunmamaktadır. Ayrıca projenin gerçekletirileceği alanın herhangi bir içme ve kullanma suyu temini amaçlı kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı ile ilgili olarak DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ne görüş sorulmuş olup, kalmadığı yönünde görüş elde edilmiştir. DSİ 9. Bölge Müdürlüğü tarih ve sayılı yazısı Ek-1/J de verilmiştir. Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu için mevcut durumda arazide yapılan etüt çalışmalarında Tagar Regülatörü ile HES arasında tarımsal amaçlı sulama tesisine, içme suyu tesisine ve balık çiftliği tesisine rastlanmamıştır. Tagar Regülatöründen santral yerine kadar olan bölgede Tagar çayı üzerinde biri faal olmak üzere 5 adet 1 taşlı su ile çalışan un değirmeni olduğu tespit edilmiştir. Faal olan değirmen için teessüs etmiş su hakkı tespiti yapılmıştır. Faal olmayan değirmenler daha üst kotlarda bulunmakta olup, ileriki yıllarda böyle bir talep durumunda faal olan değirmen için bırakılan su kullanılarak tekrar dere yatağına bırakılarak sudan yararlanılabilir. Yani, menba-mansap ilişkisi bulunan faal olmayan değirmenler için ayrıca su hakkı tahsisi gerekmemektedir. Söz konusu projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde, projenin yaban hayatı üzerine olabilecek etkileri ve alınması gerekli önlemler; HES Projeleri ve Diğer Hidrolik 250

256 Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu (Ekosistem Değerlendirme Raporu- Ek-4) ve ÇED Raporu Bölüm IV.2.10 da detaylı bir şekilde verilmiştir. V.1.8. Proje Alanı İçindeki Su Ortamlarında Herhangi Bir Amaçla Gerçekleştirilecek Kazı, Dip Taraması, vb. İşlemler Nedeni İle Çıkarılacak Taş, Kum, Çakıl Ve Benzeri Maddelerin Miktarları, Nerelere Taşınacakları veya Hangi Amaçlar İçin Kullanılacakları, Dere Yatağında Yapılacak Olan Çalışmaların Etkileri (Bulanıklık, Suyun Debisi vb) Regülatör inşaatı için dere yatağının kuru olması gerektiğinden, Tagar Çayı nın bir tarafına çevirme kanalı açılacaktır. Söz konusu işlem sırasında su kalitesinde değişmeler ve bulanıklık yaşanması söz konusu olacaktır. Bu durumun önüne geçebilmek için Tagar Çayının sularının en az olduğu dönemde derivasyon işlemi yapılacaktır. Derive edilen sular aynı oranda regülatör mansabına bırakılacağından suyun debisinde değişme yaşanmayacaktır. Proje kapsamında DSİ Genel Müdürlüğü ve DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nün izinleriyle dere yatağına uygun akış koşulları sağlanacaktır. Dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacaktır. Dere yatağına herhangi bir malzeme dökümü söz konusu olmayacaktır. Dere yatak kesiti daraltılmayacak olup doğal yaşamın devamlılığı için gerekli su miktarı dereye bırakılacaktır. Dereye bırakılan su miktarı sürekli kontrol edilecektir. İnşaat çalışmalarına başlamadan önce su kalitesinin tespiti için memba ve mansaptan numuneler alınarak Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo 1 de belirtilen parametrelere göre analizler yaptırılmıştır. Tagar Çayı üzerinde Çevre Ölçüm ve Analiz Yeterlik Belgesi bulunan AEM Çevre Laboratuvar Analiz Tic. A.Ş. tarafından yapılan mevcut su analizleri Ek-8 de verilmiştir. Membada yapılan analiz sonucuna göre su; toplam fosfor, t.koliform, renk parametrelerine göre II. Sınıf, KOI ve BOI 5 parametrelerine göre III. Sınıf, T.Kejdahl Azotu ve serbest klor parametresine göre IV. sınıf, diğer parametrelere göre I. sınıf kalitede belirlenmiştir. Mansapta yapılan analiz sonucuna göre su; renk, mineral yağ ve türevleri, koliform, KOİ ve civa parametrelerine göre II. sınıf, T.Kejdahl Azotu ve BOI 5 parametrelerine göre III. sınıf, serbest klor parametresine göre IV. sınıf, diğer parametrelere göre I. sınıf kalitede belirlenmiştir. 251

257 V.1.9. Derivasyon (Regülatör İnşaat Alanının Kuru Tutulabilmesi İçin Akarsu Güzergahının Geçici Olarak Değiştirilmesi) Amacıyla veya Diğer Nedenlerle Akarsu Havzasında Yapılacak Her Türlü Doldurma, Kazıklar Üzerine İnşaat ve Benzeri İşlemler İle Bunların Nerelerde Ne Kadar Alanı Kaplayacağı ve Kullanılacak Malzemeler, Araç ve Makineler Söz konusu proje kapsamında regülatör inşaatı için dere yatağının kuru olması gerektiğinden, Tagar Çayı nın bir tarafına derivasyon kanalı açılacaktır. Bu kanalın kapasitesi, 5 yıl yinelemeli taşkının pik debisini geçirecek kadar olacaktır. Derivasyon kanalının inşaatına Tagar Çayı ndaki akımın en düşük seviyeye indiği dönemlerde başlanacak olup, bu esnada ve sonrasında derenin su rejiminde değişiklik olması beklenmemektedir. Derivasyon kondüvisinin inşasında kullanılacak iş makinaları; malzemenin çıkarılmasında kullanılacak ekskavatör ve çıkan malzemenin taşınmasında kullanılacak kamyonlardır. V Olabilecek Heyelanlara Karşı Alınacak Önlemler Proje sahası içerisinde yapı yerleri ve çevresinde projeyi etkileyecek ölçekte büyük kırıklar ve heyelanlar bulunmamaktadır. Proje alanında vadiler genel olarak dike yakın eğimli olup akma, kopma gibi kütle hareketlerinin olma riski mevcuttur. Tunceli ili Çemişgezek ilçesi heyelan risk haritası Bölüm IV Şekil 31 de verilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES projesinde kitle hareketlerinin önüne geçebilmek için, zemin güvenliği sağlanacaktır. Zemin güvenliği faaliyetleri; mevcut yolların iyileştirilmesi sırasında ve yapılacak ünitelerin inşaatları sırasında gerçekleştirilecektir. Yamaç yüzeylerinin aşınmasını önlemek için teraslama yapılacak ve ağaçlandırma çalışmalarına ağırlık verilecektir. Yamaçlara, suyu seven ve kökü derinlere kadar uzanan, dayanıklı çalı ve bodur ağaçlar dikilecektir. En kötü hava şartlarında bile inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan trafik yoğunluğuna cevap verebilmek için, bilinen tüm inşaat mühendisliği teknikleri uygulanacak, istinat duvarları, drenaj kanalları, erozyon alanlarında asfalt ve taş blokaj uygulamaları gerektiği yerlerde yapılarak yollarda yoğun yağmurlarda bile işlerlik sağlanmaya çalışılacaktır. Periyodik bakım programı tüm inşaat süresince uygulanacaktır. Hizmet ömürlerini uzun tutmak için yeni yapılacak yolların gevşek zeminler yerine, sert kaya zeminlerde yapılmasına dikkat edilecektir. 252

258 V İnşaat İşlemleri Süresince Su Ortamında, Dere Yatağında ve Proje Alanında Mevcut Canlı Türlerine (Karasal ve Sucul Flora-Fauna) Olabilecek Etkiler ve Hassas Türlerin Ne Şekilde Korunacağı, Alınacak Önlemler Projenin inşaat aşamasında yapılacak çalışmaları karasal ve sucul flora/faunaya etkiler ve alınacak önlemler aşağıda başlıklar halinde verilmiştir. Nehir yatağında yapılacak çalışmalar Regülatör inşaatı sırasında, kazıma çalışmaları sonucu oluşabilecek materyaller, akış aşağıya akarak su kalitesinde bazı değişimlere neden olabilecektir. Ani ve yoğun olarak su kütlesi içine karışacak sediman özellikle balıkların solungaçlarına birikerek solunumlarını etkileyebilmektedir. Eğer bu etki uzun sürer ise, ışığın su içine girememesinden dolayı yalnız balıklar değil, su içinde fotosentez yapan birçok form için de istenmeyen koşulların oluşması söz konusu olabilir. Regülatör gövdesinin inşaatı sırasında, faaliyetin sürdürüleceği kısımda suyun yatağı değiştirileceğinden, su ile temas edilmeyecek olması kazıma çalışmaları sonucu oluşacak silt ve malzemenin de akış aşağı gitmesini engelleyecek bir önlem olacaktır. Ancak zaman zaman akıntılı kısımdaki dere yatağına müdahale edilmesi durumunda, bu etkinin uzun süre olmamasına dikkat edilecek ve aşağı kısımlara yoğun sediman gitmesi engellenecektir. Bu engelleme çoğunlukla jeo-tekstil malzemelerden yapılan sediman tutucular ile gerçekleştirilecektir. Dere yatağında yapılacak bütün çalışmalarda 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi hükümlerine riayet edilecektir. İnşaat Sırasında Şantiye Atıklarının Etkisi Faaliyetin gerçekleştirileceği alan ve şantiye Tagar Çayı nın kenarında olacak olup, şantiyenin katı ve sıvı atıklarının dereye bırakılmayacaktır. Çalışan işçilerden kaynaklı evsel nitelikli sıvı atıklar dereye deşarj edilmeyecektir. Toz ve Toza Karşı Alınacak Önlemler Proje kapsamında inşaat çalışmalarında kullanılacak malzemelerin temin edilmesi, iş makineleriyle taşıyıcı araçlara yüklenmesi, taşınması ve kullanılacağı kesimlere boşaltılması aşamasında da toz emisyonları söz konusu olabilecektir. Özellikle bu malzemenin elde edilmesi ve işlenmesi aşamasında sulama ve çöktürme gibi yöntemlerle bu emisyonların önüne geçilecektir. Böylece bitki örtüsü başta olmak üzere yakın çevrede yabanıl formlar tarafından değişik gereksinimlerin karşılanması amacıyla kullanılan habitatların ve bu kesimlerde bulunması olası yabanıl formların açığa çıkan tozdan olumsuz etkilenmelerinin önüne geçilecektir. Gürültü Faktörü ve Önlemler İnşaat faaliyetine başlanmasıyla birlikte inşaat sürecinin farklı kademelerinde görev yapacak çok çeşitli kaynaktan, farklı düzeylerde gürültüler ortaya çıkacaktır. Yaban hayatı 253

259 bileşenleri arasında birçok tür insanlara göre daha düşük şiddetteki ses miktarından bile olumsuz etkilenebilmektedirler. Gürültüye veya yüksek desibelde ses şiddetine maruz kalan yabanıl formlar ya bulundukları kesimden kaçarak uzaklaşmakta, ya en yakın saklanma alternatifini değerlendirmekte ya da o süreçteki aktivite neyse onu yarım bırakabilmektedirler. Bu aktiviteler arasında üreme, beslenme, dinlenme, barınma gibi değişik faaliyetler söz konusudur. Gürültü kökenli rahatsızlık tüm bu aktiviteleri engelleyebilir ya da kesintiye uğratabilir. Özellikle üreme veya kuluçka faaliyetine ara verilebilir ya da tamamen sonlandırılabilir. Diğer aktivitelere göre üreme faaliyetinin olumsuz etkilenmesi belli bir alanda mevcut populasyonun varlığı ve devamlılığı açısından önem taşımaktadır. Özelikle nadir ve birey sayıları kritik olan türler açısından üremenin herhangi bir nedenle engellenmesinin sonuçları oldukça yıkıcı olabilecektir. Her yanıyla istenmeyen bu durumun önüne geçebilmek amacıyla inşaat sezonunun kuluçka/üreme dönemine rastlayan dilimlerinde, gürültü tamamen önlenemeyeceği için en azından ortaya çıkan gürültünün en aza indirilmesini sağlayacak önlemler alınacak, makinelerin aynı anda çalıştırılmamasına, bakımlarının düzenli olarak yapılmasına dikkat edilecektir. Araçlardan Kaynaklanabilecek Riskler ve Önlemler Söz konusu proje kapsamındatesis edilecek yapıların ve inşaatın türüne bağlı olarak farklı kesimlerde gerçekleştirilecek inşaat çalışmaları ile malzeme taşınacak güzergahlarda yoğun bir trafik söz konusu olacaktır. Faaliyetle bağlantılı olarak yararlanılacak ulaşım yollarının yakınındaki kesimlerde sürekli olarak yaşayan veya geçici süreler için buralarda bulunan yabanıl formlar, araç kaynaklı değişik risklerle karşı karşıya kalacaklardır. Mekanik zararlar dışında bunlardan en önemlileri kontaminasyon ve egzoz ürünlerinin meydana getirebileceği öldürücü olmayan zehirlenme riskidir. Proje alanında makinelerin bakım ve onarımlarının tamir istasyonlarında gerçekleştirilmesi ve bakımlarının periyodik olarak yapılması planlanmakta olup, bu sayede faaliyet alanında araçlardan kaynaklı risklerin önüne geçilmesi hedeflenmektedir. Korunan Lokal Fauna Bileşenleriyle İlgili Olarak Dikkat Edilmesi Gerekenler Proje alanında regülatör ile santralin tesis edileceği kesimlerde akarsu kıyı bandında yapılacak çalışmalar öncesinde bu kesimlerin fauna tarafından yuva yeri olarak kullanılıp kullanılmadığının belirlenmesi amacıyla inşaat öncesi uzman desteğine başvurulacaktır. Ayrıca çalışmalar sırasında çalışanların veya taşıt sürücülerinin karşılarına korunan lokal fauna türlerine ait bireylerin çıkması durumunda bu nadir türe ait bireylere zarar verilmemesi için yapılması gerekenler, dikkat edilmesi gereken noktalar hakkında bilgilendirme çalışmaları yapılacaktır. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Merkez Av Komisyonu kararları doğrultusunda hazırlanan Av Dönemine ait koruma listelerinde bulunan türler için bu komisyon kararlarında belirtilen koruma tedbirlerine uyulması gereklidir. Tüm bu düzenlemeler ile; Alanda görülen yabanıl formlara ve bu yabanıl formları çeşitli şekillerde destekleyen ve düzenli olarak kullanılmakta olan yaşam alanlarına herhangi bir zarar verilmesi, 254

260 Yabanıl formların zarar görmemeleri için taşınması haricinde herhangi bir nedenle yakalanmaları veya tutsak edilmeleri, Yumurtalarını toplanması veya ölü bile olsa bulundurulmaları engellenerek kesinlikle yasaklanacak, Faaliyet kapsamında çalışacak elemanların çalışma öncesinde bu konuda bilgilendirilmesi, önlem ve yasakların hatırlatılması, gerekli bilgi notlarının dağıtılması veya görsel materyalin yer alacağı afişlerle bilgilendirmeler yapılacaktır. V Yeraltı Suyuna Etkiler Söz konusu proje kapsamında regülatörün mansap kesiminde mevcut hidrojeolojik koşulların değişmesi beklenen bir durum değildir. Proje kapsamında mevcut yüzey-yeraltı suyu etkileşimini değiştirecek yönde bir etki beklenmemektedir. Proje inşaat aşamasında meydana gelecek atık yağların yer altı suyuna karışmaması için atık yağlar, şantiye tesisi içerisinde zemin sızdırmazlığı sağlanmış (beton zemin) atık yağ tanklarında biriktirilecektir. Atık yağların taşınması, toplanması ve bertarafı konusunda tarih ve sayılı Resmi Gazete de (değişiklik tarih ve sayılı Resmi Gazete) yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen hükümlere uyularak, oluşacak atık yağların söz konusu yönetmelik hükümlerine uygun şekilde bertarafı sağlanacaktır. Proje kapsamındaki tüm işlemlerde; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik ve 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun hükümlerine uyulacaktır. V İnşaat Esnasında Kırma, Öğütme, Yıkama-Eleme, Taşıma ve Depolama Gibi Toz Yayıcı İşlemler, Kümülatif Değerler Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında inşaat çalışmalarında kullanılacak olan malzemeler piyasadan satın alma yolu ile sağlanacak olup proje kapsamında kırma eleme tesisi, malzeme ocakları, beton santrali vb. tesisler kurulması planlanmamaktadır. Arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları aşamasında, regülatör, iletim yapısı, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, kazı fazlası malzeme alanı depolama alanlarına malzemenin yüklenmesi, boşaltılması, taşınması işlemleri esnasında toz emisyonu oluşması söz konusudur. Meydana gelecek toz miktarlarının hesaplanmasında en kötü durum göz önüne alınmış ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Ek-12 de yer alan Tablo 12.6 da verilen kontrolsüz durumdaki emisyon faktörleri kullanılmıştır. 255

261 Tablo 65. Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-12 Tablo 12.6 Kontrolsüz Durumdaki Emisyon Faktörleri Kaynaklar Emisyon Faktörleri Kontrolsüz Kontrollü Sökme 0,025 kg/ton 0,0125 kg/ton Yükleme 0,010 kg/ton 0,0050 kg/ton Nakliye (Gidiş-Dönüş Toplam Mesafesi) 0,700 kg/ton 0,3500 kg/ton Boşaltma 0,010 kg/ton 0,0050 kg/ton Depolama 5,800 kg/ton 2,9000 kg/ton İletim Tünelinden Kaynaklanacak Toz Emisyonu Patlatma Anında Oluşacak Toz Emisyonu Patlatma işlemi sırasında sadece patlatma yapılan zamanlarda anlık olarak ve kısa süreli toz oluşacaktır. Oluşacak toz fazla yayılmadan hemen çökecektir. Patlatmalar tünel içerisinde yapılacak olup, oluşacak tozlar kompresör yardımıyla tünel dışına çekilecektir. Bu nedenle patlatma işlemi için toz hesabı yapılmamıştır. Bununla birlikte tozlanmaya karşı tarih ve sayı ile Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak alınacak tedbirlerle oluşacak toz emisyonu değerinin çok daha az olacağı teknik ve pratik bakımdan kesindir. Bu amaçla faaliyet sırasında oluşacak tozun azaltılması için aşağıdaki önlemler alınacaktır; Faaliyet alanı içerisinde çalışacak araçlar nedeniyle oluşacak tozlanmanın engellenebilmesi amacıyla tozlanmaya müsait yollarda sulama yapılacaktır. Yükleme ve boşaltma yapılırken savurma yapılmadan ve yavaş bir şekilde yükleme ve boşaltma yapılması sağlanacaktır. Kamyonlar aşırı yüklenmeyecek, üzeri branda ile örtülecek ve karayolları hız sınırına uyulacaktır. Açıkta depolanan yığma malzemelerden kaynaklanacak toz emisyonunu engellemek amacıyla aynı yönetmeliğin Ek-1, d maddesi uyarınca; Savurma yapılmadan boşaltma ve doldurma yapılacak, Malzeme üstü naylon branda veya tane büyüklüğü 10 mm den fazla olan maddelerle kapatılacak, Üst tabakalar %10 nemde muhafaza edilmesi için gerekli donanım kurulacaktır. 256

262 Santral Binası ve Su Alma Yapılarından Kaynaklanacak Toz Emisyonu Santral binası ve su alma yapıları (yükleme havuzu, cebri boru, iletim kanalı vb.) inşaat çalışmaları için toplam m 3 kazı yapılacaktır. Bu ünitelerin inşaat aşamasının yaklaşık olarak günde 8 saat ve ayda 25 gün çalışılarak, 18 ay süreceği öngörülmüştür. Bir saatte yapılacak kazı fazlası malzeme miktarı aşağıdaki hesaplamaya göre 44 ton/saat olacaktır. Toplam Kazı Fazlası Malzeme Miktarı = m 3 Kazı Fazlası Malzeme Yoğunluğu = 1,6 ton/m 3 Toplam Kazı Fazlası Malzeme Miktarı = m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton Toplam İnşaat Süresi = 8saat/günx25gün/ayx18ay/yıl=3600saat Bir günde oluşacak KFM miktarı = Çalışma saati x 1 saatte oluşacak KFM miktarı 8 saat/gün x 44 ton/saat = 352 ton/gün Bir saatte yapılacak KFM miktarı = ton / 3600 saat = 44 ton/saat Kazı fazlası malzeme, öncelikli olarak alternatif kazı fazlası malzeme depolama alanlarında depolanacaktır. Gerekli olduğu zamanlarda depolandıkları alandan alınarak arazide dolgu işlemlerinde kullanılacaktır. Santral ve su alma yapılarının inşaat aşamasında bir günde oluşacak yaklaşık 352 ton kazı fazlası malzeme, 5 adet 20 ton kapasiteli kamyon ile 4 seferde stok alanına taşınacaktır. Kamyonlara yüklenen malzemelerin depolama sahalarına taşınmasında, asfalt yola çıkılıncaya kadar kullanılacak toplam (gidiş+dönüş) yolun ortalama 2000 m mesafe olacağı öngörülerek hesaplamalar yapılmıştır. Aşağıda santral binası ve su alma yapılarında yapılacak faaliyetlerden kaynaklanan tozuma miktarları hesaplanmıştır (Bkz. Tablo 66). Kazı Fazlası Malzeme Nedeniyle Oluşacak Toz Miktarı: Tozuma Miktarı = Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü = 44 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,55 kg/saat Yükleme Nedeniyle Oluşacak Toz Miktarı: Tozuma Miktarı = Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü = 44 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,22 kg/saat Stok Alanına Nakliye Nedeniyle Oluşacak Toz Miktarı: İnşaat aşamasında 5 adet damperli kamyon çalıştırılacaktır. Bu araçlar günlük yaklaşık 352 ton malzemeyi 20 ton kapasiteli kamyonlar ile ortalama 4 seferde, yaklaşık 1 km mesafedeki asfalt yoldan, stok alanına götürülecektir. Kazı fazlası malzeme, stok alanında depolanacak ve gerekli olduğu zamanlarda buradan alınarak kullanılacaktır. 257

263 Tozuma Miktarı = Sefer Sayısı x Mesafe x Kamyon Adedi x Toz Emisyon Faktörü = 4sefer x 2 km x 5 araç x 0,35 kg/km-araç = 14 kg/gün = 1,75 kg/saat Boşaltma Nedeniyle Oluşacak Toz Miktarı: Tozuma Miktarı = Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü = 44 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,22 kg/saat Kazı Fazlası Malzemenin Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanında Depolanması Sırasında Ortaya Çıkacak Toz Miktarı Günlük kazı fazlası malzeme118 m 2 lik alanda 3 m yüksekliğinde depolanacaktır. Kontrolsüz = 5,8 kg/ton ha gün x 118 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/8 saat = Kontrolsüz = 0,0085 kg/saat Tablo 66. Santral ve Su Alma Yapısında Yapılacak Faaliyetlerden Kaynaklanan Tozuma Miktarları TOZ OLUŞUMUNA NEDEN OLAN FAALİYET Sökme Yükleme Nakliye Boşaltma Depolama FORMÜL Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü Sefer Sayısı x Mesafe x Kamyon Adedi x Toz Emisyon Faktörü Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü Toz Emisyon Faktörü x Depolama Alanı x Günlük Çalışma Saati TOZUMA MİKTARI 44 ton/saat x 0,0125 kg/ton 0,55 kg/saat 44 ton/saat x 0,005 kg/ton 0.22 kg/saat 4x2kmx5araçx0,35kg/km.araç 14 kg/gün 1,75 kg/saat 44 ton/saat x 0,005kg/ton 0,22 kg/saat 5,8 kg/ton ha gün x 118 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/8 saat Toplam: 0,0085 2,7485 ~2,74 kg/saat Santral ve su alma yapılarının inşaatında meydana gelecek toplam toz debisi yaklaşık 2,74 kg/saat olarak hesaplanmıştır. Hesaplanan saatlik kütlesel debi (kg/saat) değerleri tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.), Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Ek-2, Tablo 2.1 de verilen Normal İşletme şartlarında ve haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için verilen kütlesel debi (kg/saat) değerlerinin (>1 kg/saat) üzerindedir. Bu nedenle toz dağılım modellemesi yapılmıştır. Toz emisyonları için 258

264 yayılma hesabı, partikül maddeler ve çöken tozlar için hava kirlenmesine katkı değerlerinin tespit edilmesidir. Bu hesaplama için öncelikle partikül büyüklükleri sınıflandırılır. Emisyon kütlesel debisi, her tane büyüklüğü için verilir. Dağınık kaynaklardan hava kirlenmesine katkı değerleri (HKKD) hesaplanırken bunlar nokta kaynak gibi kabul edilir. Havada asılı tanecikler için Hava Kalitesi Değerleri (HKD), (i=1) sınıfından (i=4) sınıfına kadar her tepe noktası için Gauss Modelinde ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliğinin Ek-2, (Hava Kirliliği Seviyesinin Ölçümü ve Tespiti) maddesinde "Formül II" olarak verilen eşitlik ile hesaplanmaktadır. Her sınıfta bulunan katkılar toplanarak hava kirlenmesine katkı değeri bulunur. Tane büyüklüğü, 50 μ ' dan küçük olan ancak dağılımı belli olmayan tozlar için, alçalma hızı (Vdi) 0.07 m/sn alınarak hesaplama yapılır. Bu durumda tozların toplam yayılımı, 50 μ 'dan küçük tane büyüklüğünde tozlar için geçerli kütlesel debi değerine sahiptir. Çöken tozların hava kirlenmesine katkı değerleri ise "Formül III" olarak verilen eşitlik kullanılarak hesaplanır. (Anon (c), 1986) Formüller (Gaussian Dispersiyon) Formül II : Q = Kaynaktan yayınlanan kirleticinin kütlesel debisi (kg/saat) x,y,z = Tepe noktasında kartezyen koordinatlar (ξ) = x yönünde integrasyon değişkeni z = Tepe noktasının zeminden yüksekliği C(x,y,z) = koordinatları, x,y,z olan noktada belirlenen kirletici derişimi (mg/m³), Ua = Anemometre ile ölçülen rüzgar hızı (m/sn), U R =Yer seviyesindeki (Ua) rüzgar hızının havanın kararlılık sınıfına göre belirlenmiş olan temsili rüzgar hızı (m/sn), U h =Tozun, zeminden yükseldikten itibaren dağılmaya başladığı mesafedeki rüzgar hızı (m/sn), h =Tozun zeminden itibaren dağılmaya başladığı yükseklik (m), Formül III : V da = Çöken tozların alçalma hızı (m/sn) Formül IV : U h = U R (h/z a ) M h : 10 m (Tozun dağılmaya başladığı yükseklik) za : 10 m (Anemometrenin yüksekliği) 259

265 Tablo 67. Temsili Rüzgar Hızı U R Değerinin Belirlenmesi U A (M/SN) U R (M/SN) 1.4 den küçük , , , dan büyük 12 Tablo 68. M Değerinin Belirlenmesi Yayılma Sınıfı M A (Çok Kararsız) 0,09 B (Kararsız) 0,2 CVI (Nötral) 0,22 C/II (Nötral) 0,28 D (Kararlı) 0,37 E (Çok Kararlı) 0,42 U a değerinin belirlenmesinde Meteoroloji Genel Müdürlüğü nün Tunceli ili Çemişgezek ilçesi yılları arasındaki ortalama rüzgar hızı verileri kullanılmıştır. Tablo 69. Rüzgar Verilerinin Sınıflandırılması Yayılma Sınıfı B B B B B B B B B B B B B B B Yön N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW Ua (m/sn) 2,5 2,7 2,4 2,4 1,6 1,8 1,9 2,0 2,3 2,3 2,3 2,3 2,4 2,4 2,6 Ur (m/sn) ,5 1, Uh (m/sn) ,5 1, Yapılan modelleme çalışmasında rüzgar kararlılık sınıfı B, emisyon debisi 2,74 kg/saat tir. Faaliyet sırasında oluşacak toplam toz emisyonunun % 80 ini 10 μ.dan büyük partiküller (çöken), %20 sini ise 10 μ.dan küçük partiküllerin (havada asılı) oluşturduğu kabulü ile modelleme yapılmıştır. (Kaynak: Müezzinoğlu A., D.E.Ü., 1997) Havada Asılı Partiküller : Q h = 2,74* 0.20 = 0,548 kg/sa (10 μ.dan küçük partiküller) = 10 m 260

266 z Vdi = 2 m = 0.01 m/sn Tablo 70. Santral ve Sualma Yapıları İnşaatında Meydana Gelecek Havada Asılı Partiküller İçin Emisyon Değerleri (μg/m 3.gün) Yayılma Yön Uh 100 m 200 m 300 m 400 m 500 m 600 m 700 m 800 m 900 m 1000 m B N 3 0, , , , , , , , , ,00023 B NNE 3 0, , , , , , , , , ,00023 B NE 3 0, , , , , , , , , ,00023 B ENE 3 0, , , , , , , , , ,00023 B E 1,5 0, , , , , , , , , ,00046 B ESE 1,5 0, , , , , , , , , ,00046 B SE 2 0, , , , , , , , , ,00035 B SSE 2 0, , , , , , , , , ,00035 B S 2 0, , , , , , , , , ,00035 B SSW 2 0, , , , , , , , , ,00035 B SW 2 0, , , , , , , , , ,00035 B WSW 2 0, , , , , , , , , ,00035 B W 3 0, , , , , , , , , ,00023 B WNW 3 0, , , , , , , , , ,00023 B NW 3 0, , , , , , , , , ,00023 B NNW 3 0, , , , , , , , , ,

267 WNW W NW NNW 0,04 0,04 0,03 0,03 0,02 0,02 0,01 0,01 0,00 N NNE NE ENE E 100 m 200 m 300 m 400 m 500 m 600 m 700 m WSW ESE 800 m 900 m SW SE 1000 m SSW S SSE Çöken Tozlar Şekil 62. Santral ve Sualma Yapıları İnşaatında Meydana Gelecek Havada Asılı Partiküllerin Dağılımının Modellemesi Q h z Vdi = 2,74 * 0.80 =2,192 kg/sa (10 μ.dan büyük partiküller) = 10 m = 2 m = 0,01 m/sn Tablo 71. Santral ve Sualma Yapıları İnşaatında Meydana Gelecek Çöken Tozlar İçin Emisyon Değerleri (μg/m 3.gün) Yayılma Yön Uh 100 m 200 m 300 m B N 3 61,37 17,63 8,18 4,72 3,07 2,16 1,61 1,24 0,99 0,80 B NNE 3 61,37 17,63 8,18 4,72 3,07 2,16 1,61 1,24 0,99 0,80 B NE 3 61,37 17,63 8,18 4,72 3,07 2,16 1,61 1,24 0,99 0,80 B ENE 3 61,37 17,63 8,18 4,72 3,07 2,16 1,61 1,24 0,99 0,80 B E 1,5 122,74 35,26 16,36 9,43 6,14 4,33 3,21 2,48 1,98 1,60 B ESE 1,5 122,74 35,26 16,36 9,43 6,14 4,33 3,21 2,48 1,98 1,60 B SE 2 92,05 26,44 12,27 7,08 4,61 3,24 2,41 1,86 1,48 1,20 B SSE 2 92,05 26,44 12,27 7,08 4,61 3,24 2,41 1,86 1,48 1,20 B S 2 92,05 26,44 12,27 7,08 4,61 3,24 2,41 1,86 1,48 1, m 500 m 600 m 700 m 800 m 900 m 1000 m 262

268 B SSW 2 92,05 26,44 12,27 7,08 4,61 3,24 2,41 1,86 1,48 1,20 B SW 2 92,05 26,44 12,27 7,08 4,61 3,24 2,41 1,86 1,48 1,20 B WSW 2 92,05 26,44 12,27 7,08 4,61 3,24 2,41 1,86 1,48 1,20 B W 3 61,37 17,63 8,18 4,72 3,07 2,16 1,61 1,24 0,99 0,80 B WNW 3 61,37 17,63 8,18 4,72 3,07 2,16 1,61 1,24 0,99 0,80 B NW 3 61,37 17,63 8,18 4,72 3,07 2,16 1,61 1,24 0,99 0,80 B NNW 3 61,37 17,63 8,18 4,72 3,07 2,16 1,61 1,24 0,99 0,80 WNW W NW NNW N NNE NE ENE E 100 m 200 m 300 m 400 m 500 m 600 m 700 m WSW ESE 800 m 900 m SW SE 1000 m SSW S SSE Şekil 63. Santral ve Sualma Yapıları İnşaatında Meydana Gelecek Çöken Tozların Dağılımının Modellemesi tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik: tarih, sayılı R.G.) yayınlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği de EK-1 in b bendi 2. maddesinde, açık alanlarda üretim işlemleri için, hakim rüzgar yönü dikkate alınarak ölçülen çöken toz miktarının 450 mg/m 2.gün ü aşmaması gerektiği belirtilmiştir. Yapılan toz modellemesi sonucu elde edilen çöken toz dağılımı incelendiğinde, bütün yönlerde 100 m mesafede çöken toz miktarının 450 mg/m 2.gün sınır değerinin altına düştüğü görülmektedir. Santral ve su alma yapılarına uzaklığı yaklaşık 240 m mesafede Çemişgezek HES santral binası bulunmaktadır. En yakın duyarlı yapı ise yaklaşık 790 m uzaklıktadır. Çöken toz miktarının en yakın duyarlı yapıya herhangi bir olumsuz bir etkisinin olmayacağı öngörülmektedir. 263

269 Regülatör Yapısından Kaynaklanacak Toz Emisyonu Regülatör yapısı inşaat çalışmaları için toplam m 3 kazı yapılacaktır. Bu ünitelerin inşaat aşamasının yaklaşık olarak günde 8 saat ve ayda 25 gün çalışılarak, 14 ay süreceği öngörülmüştür. Bir saatte yapılacak kazı fazlası malzeme miktarı aşağıdaki hesaplamaya göre 48,57 ton/saat olacaktır. Toplam Kazı Fazlası Malzeme Miktarı = m 3 Kazı Fazlası Malzeme Yoğunluğu = 1,6 ton/m 3 Toplam Kazı Fazlası Malzeme Miktarı = m 3 x 1,6 ton/m 3 = ton Toplam İnşaat Süresi = 8saat/günx25gün/ayx14ay/yıl=2800saat Bir günde oluşacak KFM miktarı = Çalışma saati x 1 saatte oluşacak KFM miktarı 8 saat/gün x 48,57 ton/saat = 388,56 ton/gün Bir saatte yapılacak KFM miktarı = ton / 2800 saat = 48,57 ton/saat Kazı fazlası malzeme, öncelikli olarak alternatif kazı fazlası malzeme depolama alanlarında depolanacaktır. Gerekli olduğu zamanlarda depolandıkları alandan alınarak arazide dolgu işlemlerinde kullanılacaktır. Regülatör yapısının inşaat aşamasında bir günde oluşacak yaklaşık 388,56 ton kazı fazlası malzeme, 5 adet kamyon ile 4 seferde stok alanına taşınacaktır. Kamyonlara yüklenen malzemelerin depolama sahalarına taşınmasında, asfalt yola çıkılıncaya kadar kullanılacak toplam (gidiş+dönüş) yolun ortalama 5500 m mesafe olacağı öngörülerek hesaplamalar yapılmıştır. Aşağıda regülatör yapısında yapılacak faaliyetlerden kaynaklanan tozuma miktarları hesaplanmıştır (Bkz. Tablo 72). Kazı Fazlası Malzeme Nedeniyle Oluşacak Toz Miktarı: Tozuma Miktarı = Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü = 48,57 ton/saat x 0,0125 kg/ton = 0,6 kg/saat Yükleme Nedeniyle Oluşacak Toz Miktarı: Tozuma Miktarı = Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü = 48,57 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0.24 kg/saat Stok Alanına Nakliye Nedeniyle Oluşacak Toz Miktarı: İnşaat aşamasında 5 adet damperli kamyon çalıştırılacaktır. Bu araçlar günlük yaklaşık 388,56 ton malzemeyi 20 ton kapasiteli kamyonlar ile ortalama 4 seferde, yaklaşık 5,5 km mesafedeki asfalt yoldan, stok alanına götürülecektir. Kazı fazlası malzeme, stok alanında depolanacak ve gerekli olduğu zamanlarda buradan alınarak kullanılacaktır. 264

270 Tozuma Miktarı = Sefer Sayısı x Mesafe x Kamyon Adedi x Toz Emisyon Faktörü = 4 sefer x 5,5 km x 5 araç x 0,35 kg/km-araç = 38,5 kg/gün = 4,81 kg/saat Boşaltma Nedeniyle Oluşacak Toz Miktarı: Tozuma Miktarı = Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü = 48,57 ton/saat x 0,005 kg/ton = 0,24 kg/saat Kazı Fazlası Malzemenin Kazı Fazlası Malzeme Depolama Alanında Depolanması Sırasında Ortaya Çıkacak Toz Miktarı Günlük kazı fazlası malzeme130 m 2 lik alanda 3 m yüksekliğinde depolanacaktır. Kontrolsüz = 5,8 kg/ton ha gün x 130 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/8 saat = Kontrolsüz = 0,0085 kg/saat Tablo 72. Regülatör Yapısında Yapılacak Faaliyetlerden Kaynaklanan Tozuma Miktarları TOZ OLUŞUMUNA NEDEN OLAN FAALİYET Sökme Yükleme Nakliye Boşaltma Depolama FORMÜL Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü Sefer Sayısı x Mesafe x Kamyon Adedi x Toz Emisyon Faktörü Kazı Fazlası Malzeme Miktarı x Toz Emisyonu Faktörü Toz Emisyon Faktörü x Depolama Alanı x Günlük Çalışma Saati TOZUMA MİKTARI 48,57 ton/saat x 0,0125 kg/ton 0,6 kg/saat 48,57 ton/saat x 0,005 kg/ton 4x5,5kmx5araçx0,35kg/km.araç 48,57 ton/saat x 0,005kg/ton 5,8 kg/ton ha gün x 130 m 2 /gün x 1 ha/ m 2 x 1 gün/8 saat Toplam: 0.24 kg/saat 38,5 kg/gün 4,81 kg/saat 0,24 kg/saat 0,0094 5,8994 ~5,89 kg/saat Regülatör yapısının inşaatında meydana gelecek toplam toz debisi yaklaşık 5,89 kg/saat olarak hesaplanmıştır. Hesaplanan saatlik kütlesel debi (kg/saat) değerleri tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.), Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Ek-2, Tablo 2.1 de verilen Normal İşletme şartlarında ve 265

271 haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için verilen kütlesel debi (kg/saat) değerlerinin (>1 kg/saat) üzerindedir. Bu nedenle toz dağılım modellemesi yapılmıştır. U a değerinin belirlenmesinde Meteoroloji Genel Müdürlüğü nün Tunceli ili Çemişgezek ilçesi yılları arasındaki ortalama rüzgar hızı verileri kullanılmıştır. Tablo 73. Rüzgar Verilerinin Sınıflandırılması Yayılma Sınıfı B B B B B B B B B B B B B B B Yön N NNE NE ENE E ESE SE SSE S SSW SW WSW W WNW NW Ua (m/sn) 2,5 2,7 2,4 2,4 1,6 1,8 1,9 2,0 2,3 2,3 2,3 2,3 2,4 2,4 2,6 Ur (m/sn) ,5 1, Uh (m/sn) ,5 1, Yapılan modelleme çalışmasında rüzgar kararlılık sınıfı B, emisyon debisi 5,89 kg/saat tir. Faaliyet sırasında oluşacak toplam toz emisyonunun % 80 ini 10 μ.dan büyük partiküller (çöken), %20 sini ise 10 μ.dan küçük partiküllerin (havada asılı) oluşturduğu kabulü ile modelleme yapılmıştır. (Kaynak: Müezzinoğlu A., D.E.Ü., 1997) Havada Asılı Partiküller : Q h z Vdi = 5,89* 0.20 = 1,178 kg/sa (10 μ.dan küçük partiküller) = 10 m = 2 m = 0.01 m/sn Tablo 74. Regülatör İnşaatında Meydana Gelecek Havada Asılı Partiküller İçin Emisyon Değerleri (μg/m 3.gün) Yayılma Yön Uh 100 m 200 m 300 m 400 m 500 m 600 m 700 m 800 m 900 m 1000 m B N 3 0, , , , , , , , , ,00050 B NNE 3 0, , , , , , , , , ,00050 B NE 3 0, , , , , , , , , ,00050 B ENE 3 0, , , , , , , , , ,00050 B E 1,5 0, , , , , , , , , ,00100 B ESE 1,5 0, , , , , , , , , ,00100 B SE 2 0, , , , , , , , , ,00075 B SSE 2 0, , , , , , , , , ,00075 B S 2 0, , , , , , , , , ,00075 B SSW 2 0, , , , , , , , , ,00075 B SW 2 0, , , , , , , , , ,

272 B WSW 2 0, , , , , , , , , ,00075 B W 3 0, , , , , , , , , ,00050 B WNW 3 0, , , , , , , , , ,00050 B NW 3 0, , , , , , , , , ,00050 B NNW 3 0, , , , , , , , , ,00050 WNW W NW NNW 0,08 0,07 0,06 0,05 0,04 0,03 0,02 0,01 0,00 N NNE NE ENE E 100 m 200 m 300 m 400 m 500 m 600 m 700 m WSW ESE 800 m 900 m SW SE 1000 m SSW S SSE Çöken Tozlar Şekil 64. Regülatör İnşaatında Meydana Gelecek Havada Asılı Partiküllerin Dağılımının Modellemesi Q h z Vdi = 5,89 * 0.80 =4,712 kg/sa (10 μ.dan büyük partiküller) = 10 m = 2 m = 0,01 m/sn Tablo 75. Regülatör İnşaatında Meydana Gelecek Çöken Tozlar İçin Emisyon Değerleri (μg/m 3.gün) Yayılma Yön Uh 100 m 200 m 300 m B N 3 131,92 37,89 17,59 10,14 6,60 4,65 3,45 2,67 2,13 1,72 B NNE 3 131,92 37,89 17,59 10,14 6,60 4,65 3,45 2,67 2,13 1,72 B NE 3 131,92 37,89 17,59 10,14 6,60 4,65 3,45 2,67 2,13 1,72 B ENE 3 131,92 37,89 17,59 10,14 6,60 4,65 3,45 2,67 2,13 1, m 500 m 600 m 700 m 800 m 900 m 1000 m 267

273 B E 1,5 263,84 75,79 35,17 20,28 13,20 9,30 6,91 5,34 4,25 3,44 B ESE 1,5 263,84 75,79 35,17 20,28 13,20 9,30 6,91 5,34 4,25 3,44 B SE 2 197,88 56,84 26,38 15,21 9,90 6,97 5,18 4,01 3,19 2,58 B SSE 2 197,88 56,84 26,38 15,21 9,90 6,97 5,18 4,01 3,19 2,58 B S 2 197,88 56,84 26,38 15,21 9,90 6,97 5,18 4,01 3,19 2,58 B SSW 2 197,88 56,84 26,38 15,21 9,90 6,97 5,18 4,01 3,19 2,58 B SW 2 197,88 56,84 26,38 15,21 9,90 6,97 5,18 4,01 3,19 2,58 B WSW 2 197,88 56,84 26,38 15,21 9,90 6,97 5,18 4,01 3,19 2,58 B W 3 131,92 37,89 17,59 10,14 6,60 4,65 3,45 2,67 2,13 1,72 B WNW 3 131,92 37,89 17,59 10,14 6,60 4,65 3,45 2,67 2,13 1,72 B NW 3 131,92 37,89 17,59 10,14 6,60 4,65 3,45 2,67 2,13 1,72 B NNW 3 131,92 37,89 17,59 10,14 6,60 4,65 3,45 2,67 2,13 1,72 NW NNW N NNE NE 100 m WNW W ENE E 200 m 300 m 400 m 500 m 600 m 700 m WSW ESE 800 m 900 m SW SE 1000 m SSW S SSE Şekil 65. Regülatör İnşaatında Meydana Gelecek Çöken Tozların Dağılımının Modellemesi tarih ve sayılı Resmi Gazete de (Değişiklik: tarih, sayılı R.G.) yayınlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği de EK-1 in b bendi 2. maddesinde, açık alanlarda üretim işlemleri için, hakim rüzgar yönü dikkate alınarak ölçülen çöken toz miktarının 450 mg/m 2.gün ü aşmaması gerektiği belirtilmiştir. Yapılan toz modellemesi sonucu elde edilen çöken toz dağılımı incelendiğinde, bütün yönlerde 100 m mesafede çöken toz miktarının 450 mg/m 2.gün sınır değerinin altına düştüğü görülmektedir. Regülatör yapısına 268

274 en yakın duyarlı yapı yaklaşık 560 m mesafede bulunmaktadır. Çöken toz miktarının en yakın duyarlı yapıya herhangi bir olumsuz bir etkisinin olmayacağı öngörülmektedir. Bununla birlikte tozlanmaya karşı tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete), Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak alınacak tedbirlerle oluşacak toz emisyonu değerinin çok daha az olacağı teknik ve pratik bakımdan kesindir. Bu amaçla faaliyet sırasında oluşacak tozun azaltılması için aşağıdaki önlemler alınacaktır; Proje alanı içerisinde çalışacak araçlar nedeniyle oluşacak tozlanmanın engellenebilmesi amacıyla mevsime ve buharlaşma hızına bağlı olarak alanda sulama yapılacaktır. Proje alanı içerisindeki tozlanmaya müsait yollar belli periyotlarla sulanacak gerekirse tozlanmayı engelleyecek şekilde çakıl ile kaplanacaktır. Yükleme ve boşaltma yapılırken savurma yapılmadan ve yavaş bir şekilde yükleme ve boşaltma yapılması sağlanacaktır. Kamyonlar aşırı yüklenmeyecek, üzeri branda ile örtülecek ve karayolları hız sınırına uyulacaktır. Açıkta depolanan yığma malzemelerden kaynaklanacak toz emisyonunu engellemek amacıyla aynı yönetmeliğin Ek-1, d Maddesi uyarınca; Savurma yapılmadan boşaltma ve doldurma yapılacak, Malzeme üstü naylon branda veya tane büyüklüğü 10 mm den fazla olan maddelerle kapatılacak, Üst tabakalar %10 nemde muhafaza edilmesi için gerekli donanım kurulacaktır. V Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini Amacıyla, Elden Çıkarılacak Tarım Alanlarının Büyüklüğü, Bunların Arazi Kullanım Kabiliyetleri ve Tarım Ürün Türleri, Tarım Arazilerinin Tarım Dışı Amaçla Kullanımı İle İlgili Bilgiler, Mera Alanları, Projenin 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 Sayılı Mera Kanunu, 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Değerlendirilmesi, (Faaliyet Alanının 1/5000 Ölçekli Onaylı Kadastro Pafta Örneği Üzerinde Gösterilmesi (3 Derecelik Koordinat Değerleri İle), Alan Hesabı ve Komşu Parsellerinin Mülkiyet Durumlarının Onaylı Kadastro Pafta Örneği Üzerinde İşaretlenmesi.) Mansap Su Kullanım Hakları Raporuna göre Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında Çemişgezek ilçe merkezinin toplam 16,5 hektar tarım arazileri Tagar Çayı suyu ile sulanmaktadır. Tagar Çayı ndan sulanan 16,5 hektarlık tarım arazisinin mevcut bitki deseninde 7 ha karışık meyve, 2,5 ha bağ, 4 ha kavak ve 3 ha sebze tespit edilmiştir. 269

275 Proje alanında yer alan tarım alanlarının büyüklüğü ÇED sürecinin tamamlanmasının ardından kamulaştırma planlarının hazırlanıp onaylanmasından sonra netlik kazanacaktır. Proje alanı ile ilgili kadastral çalışma yapılacaktır. Tarım alanlarının korunması ve arazi bozulmalarını önlemek için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu hükümleri gereğince Toprak Koruma Projeleri hazırlatılacak ve Tunceli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. Proje alanının uygulandığı alanlarda bulunan mera otlak ve yaylakların korunması için 4342 sayılı Mera Kanunu çerçevesinde Tunceli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. Proje sahasında bulunan akarsu, gölet ve sazlıkların korunması için 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu çerçevesinde Tunceli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. V Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Alanı İçin Gerekli Arazinin Temini Amacıyla Kesilecek Ağaçların (Varsa) Tür ve Sayıları, Meşcere Tipi, Kapalılığı, Kesilecek Ağaçların Bölgedeki Orman Ekosistemi Üzerine Etkileri, Gerekli İzinler, Görüşler, Projenin ya da Bir Kısmının Orman Alanı Dışında Olması Halinde Orman Alanlarına Mesafesi, Etkilerin Değerlendirilmesi, Alınacak Tedbirler Tagar Regülatörü ve HES Projesi, Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı, Tunceli Orman İşletme Müdürlüğü, Hozat Orman İşletme Şefliği sınırları içerisinde yer almaktadır. Proje alanı ile ilgili olarak Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü nden tarih ve 817 sayılı yazı ile ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu alınmıştır. Tagar Regülatörü ve HES projesi için verilmiş olan ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu Ek-7 de verilmiştir. Proje alanlarının tek bir kapalı alanda ( m 2 ) gösterilmesi ile Elazığ Bölge Müdürlüğü tarafından toplam alanın m 2 olduğu, bunun m 2 lik kısmının orman alanı, m 2 lik kısmının orman sayılmayan alan niteliğinde olduğu belirtilmiş olup, proje alanı çevresini gösterir 1/ ölçekli Orman Meşçere Haritası Şekil 46 ve Ek-7 de sunulmuştur. Söz konusu projenin m 2 lik kısmı orman alanında olmasından dolayı inşaat faaliyetleri süresince orman alanlarına müdahale söz konusu olacaktır. Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü nce hazırlanan ÇED İnceleme Değerlendirme Formu na göre proje alanı; Çemişgezek Serisi 86 ve 89 no lu bölmeler içinde yer almaktadır. Proje alanında meşçerenin işletme şekli Baltalık, mevcut ağaç cinsleri Meşe ve meşçere tipleri BBT-OT ve AOT şeklindedir. 270

276 Proje alanında bulunan ormanık alanın niteliğinin bozuk baltalık orman olması nedeniyle proje kapsamında kesilecek ağaç sayısı ile ilgili net bir emval çıkarılamaktadır. Yaklaşık olarak m 3 ağaç kesimi yapılabileceği öngrülmektedir. Proje alanının orman arazisi içinde kalan kısımları için kamulaştırma söz konusu olmayıp bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17nci maddesi gereğince gerekli izinler alınacak ve söz konusu proje için gereken izin iş ve işlemler Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. İzin alınan sınırlar dışında ormanlık alana müdahale edilmeyecek, ağaç kesimi yapılmayacaktır. Proje kapsamında yapılacak olan rehabilitasyon çalışmaları kapsamında ağaçlandırma da yapılacaktır. Ağaçlandırma çalışmaları sırasında ilgili kurumlar ile koordineli halde çalışılacaktır. Proje kapsamında kesilecek ağaçların ekosistem üzerine yarattığı etkiyi minimize etmek amacıyla yapılacak peyzaj onarım çalışmaları ile telafi edilmeye çalışacak olup, Peyzaj Onarım Planı Raporu EK-5 te verilmiştir. V Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Açılmasına Kadar Yapılacak İşlerde Kullanılacak Yakıtların Türleri, Özellikleri, Oluşacak Emisyonlar Yakıt Türleri Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında kullanılacak makine-ekipmanlar (iş makinesi, kamyon, ekskavatör vb.) tarafından motorin kullanımı söz konusudur. Arazi şartlarında iş makinelerinin kullandığı yakıt miktarı aracın tipine, yaşına, bakımına, arazinin topoğrafyasına göre değişmekle birlikte ortalama lt/saat yakıt tüketmektedirler. Yakıtın Özellikleri Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında kullanılacak motorinin özellikleri Tablo 76 da verilmiştir. Tablo 76. Motorinin Özellikleri Özellikler Motorin Dansite (yoğunluk) 0.840(ort) Su ve Tortu(%hac) 0.03(max) Vizkozite(50 C,SSF) - Vizkozite(37.8 C,SSU) Kükürt(%Ağır) 0.7(max) Kül(%Ağır) 0.01(max) Parlama Nok.( C)min. 55 Akma Nok.( C)(yaz/kış) 0/-5 Korozyon(bakır şerit) No.3 271

277 Damıtma %95 (hac.)( C) 370 Oktan sayısı(ron) - Tel(grPb/Lt) - Setan Sayısı 47(min) Buhar Basın. Reid (kpa) - Kaynak: Tüpraş Oluşacak Emisyonlar İş makinelerinde yakıt olarak dizel (motorin) yakıt kullanımdan kaynaklı başlıca NOx, CO ve SOx emisyonları meydana gelecektir. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında yapılacak çalışmalar sonucu oluşacak gaz emisyonları ve kütlesel debileri; 1 saat içerisinde aynı yerde aynı zamanda çalışacak ekipmanlar göz önüne alınarak hesaplanmıştır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında 1 saatlik zaman diliminde aynı yerde aynı anda kullanılacak ekipmanlar ve ekipmanların yakıt tüketimi Tablo 77, hesaplamalarda kullanılan emisyon faktörleri ise Tablo 78 de verilmiştir. Tablo 77. İş Makinelerinin Yakıt Sarfiyatı Cinsi Adet Çalışma Süresi Birim Mazot Tüketimi(lt/s) Toplam sarfiyat Kamyon 5 1 saat Yükleyici Ekskavatör 2 1 saat Lastik Tekerlekli Dozer 1 1 saat Beton Pompası 1 1 saat Transmikser 1 1 saat Arazöz 1 1 saat Toplam 177 litre/saat Tablo 78. İş Makinelerinden Kaynaklanan Emisyon Faktörleri KİRLETİCİ DİESEL Karbonmonoksitler (CO) 7,2 Hidrokarbonlar (HC) 16,3 Azot Oksitler (NOx) 26,6 Kükürt Oksitler (SOx) 4,8 PM 13,2 Kaynak: Compilation of Air Pollution Emission Factors Volume I: Stationary Point and Area Sources, 4th ed., AP-42, U.S. EPA, Office of Air Quality Planning and Standards, 1985, with updates through September

278 Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak iş makinelerinin aynı anda çalışacağı kabulüyle, 1 saatlik zaman diliminde maksimum yakıt miktarı yaklaşık 177 litre/saat (0,177 m 3 /saat) dir. Bu bağlamda yapılan kütlesel gaz emisyon debi hesaplamaları aşağıda verilmiştir: Karbonmonoksitler : 7,2 kg/m 3 x 0,177 m 3 /saat = 1,2744 kg/saat Hidrokarbonlar : 16,3 kg/m 3 x 0,177 m 3 /saat = 2,8851 kg/saat Azot Oksitler : 26,6 kg/m 3 x 0,177 m 3 /saat = 4,7082kg/saat Kükürt Oksitler : 4,8 kg/m 3 x 0,177 m 3 /saat = 0,8496 kg/saat PM : 13,2 kg/m 3 x 0,177 m 3 /saat = 2,3364 kg/saat Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında açığa çıkacak kütlesel gaz emisyon debileri, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nin Ek-2 Tablo 2.1 de verilen değerler ile karşılaştırılmış ve Tablo 79 da verilmiştir. Tablo 79. Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nin Ek-2 Tablo 2.1 Saatlik Kütlesel Debileri Emisyonlar Normal İşletme Şartlarında ve Haftalık İş Günlerindeki İşletme Saatleri İçin Kütlesel Debiler (kg/saat) Baca Dışındaki Bacadan Yerlerden Proje Kapsamında Açığa Çıkacak Kütlesel Gaz Emisyon Debileri (kg/saat) Karbon Monoksit ,2744 Kükürt Dioksit ,8496 Azot Dioksit [NO x (NO 2 Cinsinden)] Toplam Uçucu Organik Bileşikler , Hesaplanan saatlik kütlesel debi (kg/saat) değeri Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2 Tablo 2.1 de verilen Normal işletme şartlarında ve haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için verilen kütlesel debi (kg/saat) (Baca dışındaki yerler) değerleri ile karşılaştırıldığında gaz emisyon kütlesel debilerinin yönetmelikte verilen sınır değerlerin altında kaldığı görülmüştür. Bu nedenle hava kalitesine katkı değerleri hesaplanmamıştır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında oluşacak gaz emisyonların kontrol edilmesi için yeni ve bakımlı araçlar kullanılacaktır. Kullanılacak tüm iş makinelerinin egzoz gazı ölçümleri belirli periyotlarda yaptırılacaktır. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak gaz emisyonları ile ilgili; 273

279 tarih ve 27277sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de değişikliği yayımlanan Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete değişikliği yayımlanan Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmeliği tarih ve sayılı R.G. de yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete yayımlanan Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V Su Temini Sistemi Planı, Nereden Temin Edileceği, Suyun Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Projenin Devreye Girmesine Kadar Yerine Getirilecek İşlemler Sonucu Meydana Getirilecek Atık Suların Cins ve Miktarları, Bertaraf Yöntemleri, Deşarj Edileceği Ortamlar, Bir Kroki Üzerinde Atıksu Hatları ile Varsa Arıtma Tesisi Yerinin Gösterilmesi, Atıksuların Biriktirilmesi Halinde Fosseptik Planının Rapora Eklenmesi, (Alınacak Gerekli Görüşler, İzinler) Söz konusu proje kapsamında, su kullanım noktaları, kullanılacak suyun nereden temin edileceği, su kullanım miktarı ve oluşacak atık su miktarı ayrı başlıklar halinde incelenmiştir. Su Kullanım Noktaları Söz konusu projenin inşaat aşamasında su kullanım noktaları şöyledir; a) Çalışacak Personelden Kaynaklı Su Kullanımı b) Tozumanın Önlenmesi Amaçlı Su Kullanımı Suyun Nereden Temin Edileceği Projede çalışacak personelin sıhhi içme suyu; faaliyet alanına damacanalarla taşınarak sağlanacaktır. Damacanalarda taşınan su, işçilerin sağlığı için tehdit oluşturmayacak koşullarda muhafaza edilecektir. Kullanma suyu ve tozumanın önlenmesi amaçlı su ise civardaki su kaynaklarından gerekli izinlerin alınması şartıyla tankerlerle getirilerek sağlanacaktır. Su Kullanım Miktarları a) Çalışacak Personelden Kaynaklı Su Kullanımı Projenin inşaat aşamasında toplam 60 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. Kişi başına gerekli su miktarı Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamalarında (İTÜ - 274

280 1998, Prof. Dr.Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel EROĞLU) 150 lt/gün olarak belirtilmiş olup buna göre; Toplam Su İhtiyacı = İşçi Sayısı x Kişi başı kullanılacak su miktarı Çalışacak İşçi Sayısı = 60 kişi Kişi başı kullanılacak su miktarı = 150 lt/kişi-gün = 0,15 m 3 /kişi-gün Personelin toplam su ihtiyacı = 60 x 150 lt = lt/gün (9 m 3 /gün) olacaktır. b) Tozumanın Önlenmesi Amaçlı Su Kullanımı Arazi hazırlık ve inşaat aşamasında nakliye sırasında tozlanmayı önlemek için proje alanı içerisinde kuru dönemlerde sulama işlemi yapılacaktır. Sulamada kullanılacak su miktarı net olarak verilememekle beraber günlük lt (10 m 3 /gün) sulama amaçlı su kullanılacağı düşünülmektedir. Proje kapsamında çalışacak personel ve tozumanın önlenmesi amaçlı toplam su kullanım miktarı; 9 m 3 /gün + 10 m 3 /gün = 19 m 3 /gün dür. Oluşacak Atıksu Miktarı ve Bertarafı Proje kapsamında atıksu kaynağını çalışacak personel tarafından kullanılan su oluşturmaktadır. Tozumanın önlenmesi amaçlı kullanılan su buharlaşacağından atıksu olarak değerlendirilmeyecektir. Proje kapsamında çalışacak personelden kaynaklanacak evsel nitelikli atık su miktarı kişi başına 150 lt/gün su sarf edildiği dikkate alınarak hesaplandığında (bu su tüketiminin tamamının atık suya dönüşeceği düşünülmüştür) çalışacak personelin oluşturacağı atıksu miktarı; Toplam Atıksu Miktarı = İşçi Sayısı x Kişi başı kullanılacak su miktarı Çalışacak İşçi Sayısı = 60 kişi Kişi başı atıksu miktarı = 150 lt/kişi-gün = 0,15 m 3 /kişi-gün Toplam Atıksu miktarı = 60 x 150 lt = lt/gün (9 m 3 /gün) olacaktır. Hiç arıtılmamış ve bir işleme tabi tutulmamış tipik evsel atıksuların özellikleri Tablo 80 de verilmiştir. Bu atıksulardan kaynaklı kirlilik yükü aşağıda detaylandırılmıştır. Tablo 80. Evsel Nitelikli Atıksuların Özellikleri Parametre Atıklarda Bulunan Değeri (g/kişi-gün) BOİ KOİ 1,6 1,9 X BOI 5 Toplam Organik Karbon 0,6 1,0 X BOI 5 Askıda Katı Madde (AKM) Kum (İnorganik, 0,2 mm ve yukarısı)

281 Madeni Yağ Alkalinite (Kalsiyum karbonat Olarak, CaCO 3 ) Klorür 4 8 Toplam Azot 6 12 Organik Azot ~ 0,4 X Toplam N Serbest Amonyak ~ 0,6 X Toplam N Nitrat Azotu ~ 0-0,5 X Toplam N Toplam Fosfor 0,6 4,5 Organik Fosfor ~ 0,3 X Toplam P İnorganik (ortho-polifosfatlar) ~ 0,7 X P Potasyum (K 2 O olarak) 2-6 Kaynak:S. J. Arceivala. (2002). Çevre Kirliliği Kontrolünde Atıksu Arıtımı. (Çeviren: V. Balman). BOI 5 = 60 x 54 = g BOI/gün KOI = 1,9 x = g KOI/gün Toplam Organik Karbon = 1 x = g TOC/gün Askıda Katı Madde (AKM) = 60 x 220 = g/gün Kum (İnorganik, 0,2 mm ve yukarısı = 60 x 15 = 900 g/gün Madeni Yağ = 60 x 30 = 1800 g/gün Alkalinite (Kalsiyum karbonat olarak CaCO 3 )= 60 x 30 = 1800 g/gün Klorür = 60 x 8 = 480 g/gün Toplam Azot = 60 x 12 = 720 g/gün Serbest Amonyak = 0,6 x 720 = 432 g/gün Nitrat Azotu = 0,5 x 720 = 360 g/gün Toplam Fosfor = 60 x 4,5 = 270 g/gün Organik Fosfor = 0,3 x 270 = 81 g/gün İnorganik (ortho-polifosfatlar) = 0,7 x 81 = 56,7 g/gün Potasyum (K 2 O olarak) = 60 x 6 = 360 g/gün İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli atıksular için tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik uyarınca sızdırmasız fosseptik yapılacaktır. Fosseptik % 80 doluluğa ulaştığında atıkların Çemişgezek Belediyesi ne ait vidanjör ile boşaltılarak bertaraf edilmesi sağlanacaktır. Fosseptik Planı Ek-2/İ de, Çemişgezek Belediyesi nden alınmış olan atık kabul yazısı Ek-1/İ de verilmiştir. Faaliyet kapsamında çalışacak personelden dolayı oluşan atıksuyu bertaraf etmek amacıyla tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Lağım Mecrası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik te belirtilen esaslara uygun 5mx5mx3m ebatlarında sızdırmasız çukur inşa edilecek ve fosseptik çukurunun %80 doluluk oranına erişmesi durumunda içindeki atık su, Çemişgezek Belediyesi ne ait vidanjörler ile alınarak bertaraf edilmesi sağlanacaktır (Ek-2/İ: Fosseptik Tip Planı). Verilen fosseptik çukur boyutlarına ve oluşacak günlük atık su miktarına göre vidanjörün sahaya ortalama uğrama süresi; 276

282 t = V fosseptik * %80 / Q atıksu t = 5m * 5m * 3m * 0.80 / 9 m 3 /gün = ~ 6 gün olacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak atıksuların bertarafı ile ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nin 32. maddesi gereği atıksu yöntemiyle yapılacak protokol ve vidanjörle atıksu bertarafı sonucunda alınan belgeler denetimler sırasında görevlilere beyan edilmek üzere beş (5) yıl süre ile saklanacaktır. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak atık sularla ilgili; tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazetede ve tarih ve sayılı Resmi Gazetede değişikliği yayımlanmış olan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine, tarihli 1380 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe Su Ürünleri Kanunu hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Ürünleri Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır. V Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Projenin Devreye Girmesine Kadar Meydana Gelecek Katı Atıkların Cins ve Miktarları, Bu Atıkların Nerelere Taşınacakları veya Hangi Amaçlar İçin Kullanılacakları Söz konusu projenin arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında oluşacak katı atık cinsleri; a) Çalışacak Personelden Kaynaklı Evsel Nitelikli Katı Atık, b) Ambalaj Atıkları, c) Kazı Fazlası Malzeme Atıkları, d) Tıbbi Atık, e) Tehlikeli Atıklar, f) Atık Pil ve Akümülatör, g) Ömrünü Tamamlamış Lastikler, h) Bitkisel Atık Yağlar, i) İş Makinelerinden Kaynaklı Atık Yağlardır. Açığa çıkacak atık miktarları ve nereye taşınacakları, hangi amaç için kullanılacakları ve bertarafı ile ilgili bilgiler aşağıda detaylandırılmıştır. 277

283 a) Çalışacak Personelden Kaynaklı Evsel Nitelikli Katı Atık Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında çalışacak 60 kişiden kaynaklı evsel nitelikli katı atık meydana gelecektir. Oluşacak evsel nitelikli katı atık miktarının hesabında günlük kişi başına üretilen katı atık miktarı 1,34 5 kg/kişi-gün kabulü ile; M evsel-katı atık M evsel-katı atık q B N : (q B ) x (N) : Evsel nitelikli katı atık miktarı (kg/gün), : Kişi Başı Evsel Nitelikli Katı Atık Üretim Miktarı (kg/kişi.gün) : Çalışması Planlanan Kişi Sayısı olmak üzere; M evsel-katı : 60 kişi x 1,34 kg/kişi-gün = 80,4 kg/gün katı atık oluşacaktır. Evsel nitelikli katı atıklar, sızdırmasız çöp konteynırlarında diğer atıklardan ayrı olarak depolanacak ve Çemişgezek Belediyesi çöp toplama alanında bertaraf edilecektir. Konu ile ilgili Çemişgezek Belediyesi nin görüşü alınmış olup, Ek-1/İ de verilmiştir. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak katı atıklarla ilgili; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan ve tarih, sayılı Resmi Gazete ve tarih, sayılı değişikliği ile yayımlanan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, (mülga) Çevre ve Orman Bakanlığı, Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Katı Atık Genelgesi (2004/7) hükümlerine titizlikle uyulacaktır. b) Ambalaj Atıkları Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında ortaya çıkacak olan ambalaj atıkları; çimento kağıdı, makine ve ekipmanların kapları, cam, şişe, metal kutu vb. türü atıklardır. Evsel nitelikli katı atıkların kompozisyonu ile ilgili ulusal düzeyde yapılmış olan tek çalışma (Mülga) Devlet İstatistik Enstitüsü (D.İ.E.) tarafından 1993 yılında gerçekleştirilmiştir. Yapılan bu çalışmada evsel nitelikli katı atıkların %12 sinin geri kazanılabilir atık olduğu kabul edilmiştir. Evsel nitelikli katı atık miktarının %12 si ambalaj atık olarak açığa çıkacak olup, arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında açığa çıkacak ambalaj atık miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Evsel Nitelikli Katı Atık Miktarı x 0,12 (Ambalaj Atık Oranı)= Ambalaj Atık Miktarı 80,4 kg/gün x 0,12 = 9,648 kg/gün dür. 5 Devlet İstatistik Enstitüsü, 2001, Çevre İstatistikleri Hane Halkı Katı Atık Kompozisyon Araştırması ve Eğilim Anketi, Ankara 278

284 Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında açığa çıkacak ambalaj atıkları, kullanılan malzemeye ve oluştuğu kaynağa bakılmaksızın, çevre kirliliğinin azaltılması, düzenli depolama tesislerinden azami şekilde istifade edilmesi ve ekonomiye katkıda bulunulması amacıyla diğer atıklardan ayrı olarak oluştukları yerde biriktirilecek, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği doğrultusunda çevre lisansı almış firmalara verilerek bertarafı sağlanacaktır. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak ambalaj atıkları ile ilgili; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. c) Kazı Fazlası Malzeme Atıkları Söz konusu proje kapsamında regülatör, iletim kanalı, iletim tüneli, yükleme havuzu, cebri boru ve santral binasının yapılması sırasında hafriyat çalışması yapılacaktır. Hafriyat çalışmaları sırasında m 3 kazı fazlası malzeme açığa çıkacaktır. Proje kapsamında açığa çıkacak kazı fazlası malzemenin yaklaşık % 15 ini bitkisel toprağın oluşturacağı öngörülmektedir. Yani, m 3 bitkisel toprak, ,25 m 3 kazı fazlası malzeme açığa çıkacaktır. Proje kapsamında açığa çıkacak Kazı Fazlası Malzeme nin depolanması için 4 adet alternatif kazı fazlası malzeme depolama alanı belirlenmiştir. Belirlenen alternatif depolama alanları DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nün görüşlerine sunulmuştur. Kazı Fazlası Malzeme sahasının kullanıma hazırlanması, Kazı Fazlası Malzemenin taşınması ve depolanması sırasında dere yataklarına müdahale edilmemesi, dere yataklarının sürekli açık tutulması, mevcut dere yatağı genişliklerinin muhafaza edilerek doğal durumunun bozulmaması, su akışını engelleyecek şekilde Kazı Fazlası Malzeme depolanmaması, dere yataklarına katı ve sıvı atıkların dökülmemesi, depolanacak olan Kazı Fazlası Malzemenin yağış, rüzgar vb. dış etkenlerle Tagar Çayı ve diğer dere yataklarına rusubat olarak taşınmasını engelleyecek tedbirlerin faaliyet sahibi tarafından alınması şartıyla, alternatif 4 sahanın da kazı fazlası malzeme depolama alanı olarak kullanılabileceğine dair DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk alınmıştır. İlgili yazı Ek-1/H de verilmiştir. Kazı fazlası malzeme depolama alanlarında kazı fazlası malzeme ve bitkisel toprak birbirinden ayrı olarak depolanacak, toz oluşumu, rüzgar ve su erozyonunun etkilerini en aza indirmek için belli aralıklarla sulaması yapılacak, rüzgar ve yağıştan kaynaklanacak erozyonun oluşmaması için üzeri çimlendirilecek ve gerekirse etrafına taş setler çekilecektir. İnşaat aşamasının bitmesinin ardından yapılacak peyzaj çalışmalarında tekrar kullanılarak değerlendirilecektir. Proje kapsamında oluşacak kazı fazlası malzemeler kesinlikle dere yatakları dökülmeyecek ve yatak kesiti daraltılmayacaktır. 279

285 Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak Kazı Fazlası Malzeme atıklarıyla ilgili; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de değişikliği ile yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Dere Yatakları ve Taşkınlar ile ilgili 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi hükümlerine göre dere yataklarına Kazı Fazlası Malzeme atılmayacak ve diğer hükümlere titizlikle uyulacaktır. d) Tıbbi Atık Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında iş sağlığı ile ilgili tüm kuralara uyulacaktır. Proje alanında meydana gelebilecek önemli yaralanmalarda İlçe ve İle ait en yakın sağlık kuruluşlarından yararlanılacaktır. Tıbbi atık miktarı olabilecek iş kazalarına vb. olaylara bağlı olup, Yardım, N., Dirimeşe, V., Varol, Ö., Mollahaliloğlu, S. (Refik Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı) tarafından yapılan çalışmada büyükşehirlerde kişi başına yıllık tıbbi atık miktarının 0,42 ile 1,86 kg arasında değiştiği görülmektedir. Kişi başına yıllık tıbbi atık miktarı 1,86 kg olarak alınmış olup, açığa çıkacak tıbbi atık miktarı aşağıda hesaplanmıştır. Toplam Tıbbi Atık Miktarı = Çalışacak Personel Sayısı x 1,86 kg/yıl /365 gün Toplam Tıbbi Atık Miktarı = 60 x 1,86 kg/yıl / 365 gün = 0,305 kg/gün dür. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında açığa çıkacak tıbbi atıklar diğer atıklar ile karıştırılmayacak ve sızdırmaz özellikteki tıbbi poşetlerde biriktirilecek ve tıbbi atık toplama lisansına sahip araçlara teslim edilecektir. Ardından ise çevre izin ve lisansı almış olan tıbbi atık bertaraf/tıbbi atık sterilizasyon tesislerine verilecektir. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak tıbbi atıklarla ilgili; tarih ve sayılı R.G. de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de değişikliği yayımlanan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 280

286 e) Tehlikeli Atıklar Proje kapsamında arazi hazırlığı ve inşaat aşamasında oluşabilecek herhangi bir tehlikeli atık yoktur. Fakat faaliyet kapsamında kullanılacak iş makinalarının bakımonarım işlemleri sırasında açığa çıkması muhtemel; kontamine (yağlı üstübü, boş yağlama yağı tenekeleri, iş makinelerinden çıkmış eski filtreler vb.) atıklar olabilecektir. f) Atık Pil ve Akümülatörler ve Bertarafı Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında atık piller mobil telsizler, el feneri, seyyar radyo vb. malzemelerin kullanılması sonucu oluşacaktır. Atık pil miktarı miktarı, Yılmaz. E., İstanbul İlinde Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği Uygulamaları ve Karşılaşılan Güçlüklerle İlgili Çözüm Önerileri isimli çalışmada Türkiye de pil tüketiminin yıllık kişi başı 3-4 pil arasında değiştiği görülmektedir. Kişi başına yıllık atık pil miktarı 4 olarak kabul edilmiştir. Bu bağlamda; Toplam Atık Pil Atık Miktarı= Çalışacak Personel Sayısı x Kişi Başı Yıllık Atık Pil Miktarı = 60 x 4 adet/yıl = 240 adet/yıl Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında açığa çıkacak atık piller, atık depolama alanında diğer atıklardan ayrı olarak toplanacak, pil ürünlerinin dağıtımını ve satışını yapan işletmelerce veya belediyelerce oluşturulacak toplama noktalarına teslim edilecektir. Akü değişimleri, altyapısı yeterli olan yetkili servislerde yapılacak ve atık akümülatörler yetkili servise teslim edilecektir. Dolayısı ile proje alanında atık akümülatör oluşması beklenmemektedir. Ancak proje alanında atık akümülatör olması durumunda şantiye tesisi içerisinde sızdırmasız zemin üzerende teslim edilene kadar bekletilecektir. Atık akümülatörler burada 90 günden daha fazla kesinlikle bekletilmeyecektir. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak tehlikeli atıklarla ilgili; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır. g) Ömrünü Tamamlamış Lastikler (ÖTL) ve Bertarafı Arazinin hazırlanması ve inşaat çalışacak araçların lastik değişimleri düzenli olarak yetkili servislerde yapılacaktır. Dolayısı ile proje alanında ÖTL oluşması beklenmemektedir. Ancak, arazide şartlarına bağlı olarak lastik parçalanması vb. nedenler sonucu ömrünü tamamlamış lastik oluşabilir. Proje alanında ömrünü tamamlamış lastikler oluşması durumunda, lastik dağıtımını yapan, satışını yapan işletmelere veya yetkili taşıyıcılara teslim edilecektir. 281

287 Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak ömrünü tamamlamış lastikler ile ilgili; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliğine (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) hükümlerine titizlikle uyulacaktır. h) Bitkisel Atık Yağlar ve Bertarafı Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında çalışacak personelin yemeklerinin şantiye alanında yapılması planlanmaktadır. Şantiye alanında yemek yapılması sonrasıda bitkisel atık yağlar açığa çıkacaktır. Bitkisel Atık Yağların Yönetimi, Nisan 2010 da Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü tarafından yapılan Bitkisel Atık Yağların Yönetimi adlı çalışmada kişi başı yıllık bitkisel yağ kullanımı 21 kg dır. Türkiye de her yıl yaklaşık 1,7 milyon ton bitkisel yağ tüketilmektedir. Yağ rafinasyon prosesi sonucu ve elde edilen yağın tüketimi sonucu yaklaşık 350 bin ton bitkisel atık yağ oluştuğu tahmin edilmektedir. Yukarıdaki veriler dikkate alındığında; tüketilen yağ miktarının yıllık %20,58 i atık yağ miktarını oluşturmaktadır. Kişi başına yıllık tüketilen yağ miktarının % 20,58 i atık yağ miktarıkabul edilmiştir. Bu bağlamda; Bitkisel Atık Yağ Miktarı = Çalışacak Personel Sayısı x 21 kg/yıl x %20,58 / 365 gün = 60 x 21 kg/yıl x %20,58 /365 gün = 0,710 kg/gün Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında açığa çıkacak bitkisel atık yağlar, atık depolama alanında diğer atıklar ayrı olarak iç ve dış yüzeyleri korozyona dayanıklı bidon, konteyner ve tank gibi toplama kaplarında biriktirilerecektir. Biriktirilen bitkisel atık yağlar çevre lisansı almış taşıyıcılarla lisanslı geri kazanım veya bertaraf tesislerine gönderilecektir. Atık yağ sevkiyatında ulusal atık taşıma formu kullanılarak her taşımadan sonra bunların bir kopyasını Tunceli Valiliği ne gönderilecektir. Ayrıca bu belgeler beş yıl süre ile saklanacak ve gerektiğinde yetkililere ibraz edilecektir. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak bitkisel atık yağlar ile ilgili; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) hükümlerine titizlikle uyulacaktır. i) İş Makinelerinden Kaynaklı Atık Yağlar ve Bertarafı Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında çalışacak iş makinelerinin yağ değişimleri alt yapısı yeterli olan yetkili servislerde yapılacaktır. Dolayısı ile faaliyet alanında iş makinelerinde kaynaklı atık yağ oluşumu beklenmemektedir. Ancak, arazide 282

288 şartlarına bağlı olarak iş makinelerinden kaynaklı atık yağ oluşması durumunda miktarı hakkında net bir bilgi verilememektedir. Proje alanında atık yağ oluşması durumunda şantiye tesisi içerisinde, Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği Madde 18 ve Madde 20 f bendinde belirtilen, zemin sızdırmasızlığı sağlanmış, dökülmelere karşı geçirimsizliği sağlamak için epoksi boya, geo membran vb. tecrit malzemeleri ile kaplanmış, kalınlığı en az 25 cm olan betonarme zemin üzerinde, kırmızı renkli ve üzerinde atık yağ ibaresi bulunan, diplerinde toplanabilecek katı veya çamurumsu çökeltilerin temizlenmesi için gerekli düzeneğe sahip olan tank/konteynerlerde depolanacaktır. Açığa çıkacak atık yağların analizleri yaptırılacak ve atık yağ kategorilerine göre ayrı ayrı depolanacaktır. Farklı kategorideki yağlar karıştırılmayacak olup, çevre lisansı almış tesislere verilecektir. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak iş makinelerinden kaynaklı atık yağlar ile ilgili; tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır. V Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Projenin Devreye Girmesine Kadar Yapılacak İşler Nedeni İle Meydana Gelecek Vibrasyon, Gürültünün Kaynakları ve Seviyesi, Kümülatif Değerler Arazinin hazırlanmasından başlayarak projenin devreye girmesine kadar gerçekleştirilecek faaliyetler aşamasında iş makinelerinin kullanımından kaynaklı gürültü oluşumu söz konusudur tarih ve sayılı R.G. de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği (ÇGDYY) hükümlerince Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer işletme ve tesisler için Akustik Rapor hazırlanmalıdır. Söz konusu Hidroelektrik Santral Projesi tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan, Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer almamaktadır. Bu nedenle söz konusu Hidroelektrik Santral Projesi için Akustik Rapor hazırlanmamıştır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında gürültüye neden olacak iş makineleri açık alanda çalıştırılacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak iş makineleri sayıları ve motor gücü seviyeleri Tablo 81 de verilmiştir. 283

289 Tablo 81. Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Aşamasında Kullanılacak İş Makineleri Sayıları ve Motor Gücü Seviyeleri İş Makinesi Adı Adedi Gücü (P= kw) Kamyon Hp=~93 kw Yükleyici Ekskavatör Hp=~127 kw Lastik Tekerlekli Dozer Hp=~173 kw Beton Pompası Hp=~ 112 kw Transmikser Hp=~ 200 kw Arazöz 1 94 Hp=~ 70 kw Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak iş makinelerinin, Hz arasındaki dört oktav bandındaki toplam ses gücü düzeylerinin hesaplanması için tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanan Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik (200/14/AT) in Müsade Edilen Ses Güç Seviyeleri ve Gürültü İşaretlemesi ve Standartlar adlı 5. maddesinde motor gücü seviyelerine göre verilen formüller kullanılmıştır olup, Tablo 82 de belirtilen formüller kullanılmıştır. Tablo 82. Teçhizat Tipi ve Bunların Net Güç Seviyelerine Uygun Olarak Tanımlanan Ses Gücü Seviyeleri Teçhizatın tipi Sıkıştırma makineleri (titreşimli silindirler, titreştirici levhalar, titreşimli çekiçler) Paletli dozerler, paletli yükleyiciler, paletli kazıcı yükleyiciler Tekerlekli dozerler, tekerlekli yükleyiciler, tekerlek kazıcı-yükleyiciler, damperli kamyonlar, greyderler, yükleyici tipli toprak doldurmalı sıkıştırıcılar, içten yanmalı motor tahrikli karşı ağırlıklı hidrolik kaldırmalı kamyonlar, hareketli vinçler, sıkıştırma makineleri (titreşimsiz silindirler), kaldırım perdah makineleri, hidrolik güç oluşturma makineleri Kazıcılar, eşya taşımak için yük asansörleri, yapı (konstrüksiyon) vinçleri, motorlu çapalama makineleri Net kurulu güç P (kw) Elektrik gücü P el (1) (kw) Uygulama kütlesi, m (kg) Kesme genişliği L (cm) Müsaade edilen ses gücü seviyesi db/1 pw 3 Ocak 2004 den itibaren 3 Ocak 2006 dan itibaren P < < P < P > log P log P P < P > log P log P P < P > log P log P P < P > log P log P Elle tutulan beton kırıcıları ve deliciler m<

290 Teçhizatın tipi Net kurulu güç P (kw) Elektrik gücü P el (1) (kw) Uygulama kütlesi, m (kg) Kesme genişliği L (cm) 15< m < 30 m > 30 Müsaade edilen ses gücü seviyesi db/1 pw 3 Ocak 2004 den itibaren log m log m 3 Ocak 2006 dan itibaren log m log m Kule vinçleri 98 + log P 96 + log P P el < logp el 95 + logp el Kaynak ve güç jeneratörleri 2<P el < logp el 96 + logp el P el > logp el 95 + logp el Kompresörler P < P > log P log P L < Çim biçme makineleri, çim düzeltme/çim kenar düzeltme makineleri 50< L < < L < (2) L > Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak iş makinelerinin motor gücü (kw) ve Tablo 82 deki formüller dikkate alınarak iş makinelerinin ses gücü seviyeleri hesaplanmıştır. Kamyon; Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak kamyonların motor gücü Tablo 81 den görüleceği üzere 125 Hp=93 kw tır. Tablo 82 de kamyon için verilen değerlendirme sonucu P = 93 kw> 55 kw olduğundan, Lw = log P formülü ses gücü hesabında kullanılmıştır. Bu bağlamda; Lw = log 93=~ 104 db Yükleyici Ekskavatör; Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak yükleyici ekskavatörün motor gücü Tablo 81 den görüleceği üzere 170 Hp=127 kw tır. Tablo 82 de yükleyici ekskavatör için verilen değerlendirme sonucu P = 127 kw> 55 kw olduğundan, Lw = log P formülü ses gücü hesabında kullanılmıştır. Bu bağlamda; 285

291 Lw = log 127=~ 105 db Lastik Tekerlekli Dozer; Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak lastik tekerlekli dozer motor gücü Tablo 81 den görüleceği üzere 232 Hp= 173 kw tır. Tablo 82 de lastik tekerlekli dozer için verilen değerlendirme sonucu P = 179 kw > 55 kw olduğundan, Lw = log P formülü ses gücü hesabında kullanılmıştır. Bu bağlamda; Lw = log 70=~ 103 db Beton Pompası; Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak beton pompasının motor gücü Tablo 81 den görüleceği üzere 150 Hp=112 kw tır. Tablo 82 de beton pompası için verilen değerlendirme sonucu P = 112 kw> 55 kw olduğundan, Lw = log P formülü ses gücü hesabında kullanılmıştır. Bu bağlamda; Lw = log 112=~ 105 db Transmikser; Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak transmikserin motor gücü Tablo 85 ten görüleceği üzere 268 Hp=200 kw tır. Tablo 86 da transmikser için verilen değerlendirme sonucu P = 200 kw> 55 kw olduğundan, Lw = log P formülü ses gücü hesabında kullanılmıştır. Bu bağlamda; Lw = log 200=~ 107 db Arazöz; Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak arazöz motor gücü Tablo 81 den görüleceği üzere 94 Hp=70 kw tır. Tablo 82 de arazöz için verilen değerlendirme sonucu P = 70 kw> 55 kw olduğundan, Lw = log P formülü ses gücü hesabında kullanılmıştır. Bu bağlamda; Lw = log 70=~ 102 db Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak iş makinelerinin ses gücü seviyeleri özet olarak Tablo 83 te verilmiştir. 286

292 Tablo 83. Arazinin Hazırlanması ve İnşaat Aşamasında Kullanılacak İş Makinelerinin Ses Gücü Düzeyleri İş Makinesi Adı Kamyon Yükleyici Ekskavatör Lastik Tekerlekli Dozer Beton Pompası Transmikser Arazöz Ses Gücü Seviyesi 104 db 105 db 103 db 105 db 107 db 102 db Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak iş makinelerin ses gücü düzeyleri; 63 Hz, 125 Hz, 250 Hz, 500 Hz, 1000 Hz, 2000 Hz, 4000 Hz ve 8000 Hz oktav bandlarına dağıtılarak her bir oktav bandındaki toplam ses gücü düzeyi (L WT ) ve toplam ses basıncı düzeyi (L PT ) aşağıdaki formüller yardımıyla hesaplanmıştır. L wt = 10 logσ10 Lwi/10 ve L pt = L wt + 10 log Q/4 π r 2 Lwi= Ses Gücü Seviyesi L WT = 10 log[(5 x /10 )+(2x10 105/10 )+(10x10 13/10 )+(1 x /10 )+ (1 x /10 )+ (1 x /10 ) = 114,86 db Gürültü, kaynaktan uzaklaştıkça atmosferde belirli bir yutuş olayı gerçekleşir (atmosferik yutuş aşağıdaki formül ile hesaplanmıştır). Farklı mesafelerde oluşan gürültü seviyesi, mesafeye ve atmosferin yapısına bağlı olarak değişiklik gösterir. Tesis alanından uzaklaştıkça eşdeğer gürültü seviyesi (Leq) de düşmektedir. A atm = 7,4 x 10-8 x f 2 x r/q Aatm : Atmosferik Yutuş (dba) F : İletilen sesin frekansı (63 Hz, 125 Hz, 250 Hz, 500 Hz, 1 KHz, 2 KHz, 4 KHz, 8 KHz) r : Kaynaktan olan uzaklık (m) Q : Havanın bağıl nemi (%) (Çemişgezek Meteoroloji İstasyonu Verilerine Göre % 51 olarak alınmıştır) Toplam ses basıncı düzeyinden (L pt ) atmosferik yutuş çıkarılarak net gürültü seviyesi hesaplanmıştır. L eq = L pt -A atm = Net Gürültü Seviyesi Her bir oktav bandı ve farklı mesafeler için hesaplanan atmosferik yutuş sonrası gürültü seviyeleri Tablo 84 te, A-Ağırlıklı düzeltme faktörü uygulanarak ses basınç seviyesi hesaplaması ile bulunan toplam gürültü seviyeleri (Leq) Tablo 85 te verilmiştir. 287

293 Mesafe (m) Tablo 84. Atmosferik Yutuş Sonrası Gürültü Değerleri Atmosferik Yutuş Sonrası Gürültü Değerleri 63 Hz 125 Hz 250 Hz 500 Hz 1000H z 2000H z 4000H z 8000H z 10 83,87 83,9 83,9 83,9 83,9 83,9 83,8 83,6 82, ,91 75,9 75,9 75,9 75,9 75,9 75,8 75,3 73, ,89 69,9 69,9 69,9 69,9 69,8 69,6 68,7 65, ,60 64,6 64,6 64,6 64,6 64,5 64,2 62,9 57, ,35 60,4 60,3 60,3 60,3 60,2 59,8 58,0 51, ,85 57,9 57,8 57,8 57,8 57,6 56,7 53,2 39, ,33 54,3 54,3 54,3 54,2 53,9 52,6 47,4 26, ,83 51,8 51,8 51,8 51,7 51,3 49,5 42,5 14, ,89 49,9 49,9 49,8 49,7 49,2 47,0 38,3 3, ,87 43,9 43,9 43,8 43,5 42,4 38,1 20,7 0, ,35 40,3 40,3 40,2 39,8 38,2 31,6 5,5 0, ,85 37,8 37,8 37,7 37,1 35,0 26,2 0,0 0, ,91 35,9 35,9 35,7 35,0 32,3 21,4 0,0 0, ,33 34,3 34,3 34,1 33,2 30,0 16,9 0,0 0,0 Tablo 85. Düzeltme Katsayısı Uygulanarak Bulunan Gürültü Değeri L eq ,6 56,9 68,9 73,9 80,9 83,9 84,8 84,6 81, ,4 48,9 60,9 65,9 72,9 75,9 76,8 76,3 72, ,9 42,9 54,9 59,9 66,9 69,8 70,6 69,7 64, ,3 37,6 49,6 54,6 61,6 64,5 65,2 63,9 56, ,8 33,4 45,3 50,3 57,3 60,2 60,8 59,0 50, ,6 30,9 42,8 47,8 54,8 57,6 57,7 54,2 38, ,5 27,3 39,3 44,3 51,2 53,9 53,6 48,4 25, ,6 24,8 36,8 41,8 48,7 51,3 50,5 43,5 13, ,3 22,9 34,9 39,8 46,7 49,2 48,0 39,3 2, ,0 16,9 28,9 33,8 40,5 42,4 39,1 21,7 0, ,6 13,3 25,3 30,2 36,8 38,2 32,6 6,5 0, ,5 10,8 22,8 27,7 34,1 35,0 27,2 0,0 0, ,0 8,9 20,9 25,7 32,0 32,3 22,4 0,0 0, ,9 7,3 19,3 24,1 30,2 30,0 17,9 0,0 0,0 288

294 Gürültü Seviyeleri ve Sınır Değerler (dba) 100,0 90,0 80,0 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0 Gürültü Seviyeleri Grafiği Leq 90,6 82,4 75,9 70,3 65,8 62,6 58,5 55,6 53,3 46,0 41,6 38,5 36,0 33,9 Leq gündüz(sınır değer) Leq 90,6 82,4 75,9 70,3 65,8 62,6 58,5 55,6 53,3 46,0 41,6 38,5 36,0 33,9 Leq gündüz(sınır değer) Şekil 66. Düzeltme Katsayısı Uygulanarak Bulunan Gürültü Değeri Tablo 86. İnşaat Aşamasında Çalışacak İş Makinelerinin Lgündüz Değerleri Mesafe (m) Leq Leq gündüz (sınır değer) , 6 82,4 75, 9 70, 3 65, 8 62, 6 58, 5 55, 6 53, 3 46,0 41,6 38,5 36,0 33, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nin 23. Maddesi uyarınca; a) Şantiye alanındaki faaliyet türlerinden çevreye yaılan gürültü seviyesi Ek- VII de yer alan Tablo-5 te verilen sınır değerleri aşamaz. Bu bağlamda Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nin Ek-VII de Tablo 5 te Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Tablo 87 de verilmiştir. 289

295 Tablo 87. ÇGDY Yönetmeliğinin Ek-VII de Tablo 5 de Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri Faaliyet türü (yapım, yıkım ve onarım) L gündüz (dba) (L P ) Bina 70 Yol 75 Diğer kaynaklar 70 Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında oluşacak gürültü düzeyi, Tablo 87 de görüleceği üzere çalışma alanına en yakın duyarlı yapı çevresinde 70 dba seviyesini aşmaması gerekmektedir. Tablo 86 dan görüleceği üzere 75 m mesafeden sonra bu değer sağlanmaktadır. Regülatör yerine en yakın duyarlı yapı 560 m mesafede yer alan Çemişgezek İlçe merkezine bağlı konutlardır. Regülatör inşası sırasında oluşacak gürültüden bu konutların olumsuz etkilenmeyeceği öngörülmektedir. İletim kanalına en yakın duyarlı yapı 270 m mesafede yer alan Mirnahimezraa Mahallesi ne bağlı konutlardır. İletim kanalı inşası sırasında oluşacak gürültüden bu yapıların olumsuz etkilenmeyeceği öngörülmektedir. Yükleme havuzuna en yakın yapı 340 m mesafede yer alan Çemişgezek HES binasıdır. Yükleme havuzu inşası sırasında oluşacak gürültüden bu yapının olumsuz etkilenmeyeceği öngörülmektedir. Cebri boruya en yakın yapı 365 m mesafede yer alan Çemişgezek HES binasıdır. Cebri boru inşası sırasında oluşacak gürültüden bu yapıların olumsuz etkilenmeyeceği öngörülmektedir. Santral binasına en yakın yapı 240 m mesafede yer alan Çemişgezek HES binasıdır. Santral binası inşası sırasında oluşacak gürültüden bu yapıların olumsuz etkilenmeyeceği öngörülmektedir. İletim tüneline en yakın duyarlı yapı 35 m mesafede yer alan Mirnahimmezraa Mahallesine bağlı konuttur. Bu konutların projeden etkilenmemesi için aşağıdaki tedbirler alınacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında yapılacak çalışmalar sırasında makineekipmanların aynı anda kullanılmamasına özen gösterilecek ve makine-ekipmanların bakımları periyodik olarak yapılacaktır. Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nce gerekli tüm tedbirler alınacaktır. Söz konusu proje kapsamında, arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak gürültü ile ilgili; tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanan Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik (200/14/AT) 290

296 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe girmiş olan ve tarih ve sayılı Resmi Gazetede değişikliği yayımlanmış olan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete değişikliği yayımlanan Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca söz konusu gürültü ile ilgili; 1) Proje kapsamında Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne göre gerek duyulması halinde Gürültü ve Titreşim Ölçümleri yapılarak gerekli izinler alınacaktır. 2) Söz konusu tesisin işletilmesi aşamasında ilgili Madde 23 te verilen; a) Şantiye alanındaki faaliyet türlerinden çevreye yayılan gürültü seviyesi Ek- VII de yer alan Tablo-5 te verilen sınır değerleri aşamayacak, b) Konut bölgeleri içinde ve yakın çevresinde gerçekleştirilecek şantiye faaliyetleri gündüz zaman dilimi dışında akşam ve gece zaman dilimlerinde sürdürülemeyecek, c) Hafta sonu ve resmi tatil günlerinde gerçekleştirilecek şantiye faaliyetlerine, konut bölgeleri ve yakın çevresinden gelen şikayetlerin yoğunluğu dikkate alınarak, dikkat edilecek, d) Şantiye faaliyeti sonucu oluşabilecek darbe gürültüsü, LCmax gürültü göstergesi cinsinden 100 dbc yi aşmaması sağlanacak, e) Faaliyet sahibi tarafından şantiye alanında; inşaatın başlama, bitiş tarihleri ve çalışma periyotları ile büyükşehir belediyesi veya il/ilçe belediyesinden alınan izinlere ilişkin bilgiler inşaat alanında herkesin kolayca görebileceği bir tabelada gösterilecektir. 3) Gürültü seviyesini düşürmek için alınacak tedbirler; Makine ve ekipmanların aylık ve yıllık bakımları sürekli yapılacak, Tesis içerisinde kullanılacak makine ve ekipmanların aynı anda çalıştırılmamasına özen gösterilecek, Personelin gürültüden etkilenmemesi için kulaklık kullandırılacak, Personelin makine ve ekipmanların yanında mümkün olduğunca kısa süre kalması sağlanacağından hesaplanan gürültü düzeyi daha da düşük olacaktır. 4) Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında; İş makinelerinin bakımı yapılarak gürültü düzeyleri düşürülmeye çalışılacaktır. İnşaat aşamasında makine ve ekipmanlarda meydana gelecek gürültüden çalışanları koruyabilmek ve gerektiğinde; 4857 sayılı İş Kanunu ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Vibrasyon Patlatma faaliyetlerinde sıkça karşılaşılan problemlerden biri patlayıcı kullanımından dolayı meydana gelen sarsıntı ve şoklardır. Patlatma işleminin boyutu büyüdükçe; nüfus artışı ve şehirleşmenin yayılımının artması ile sarsıntı nedeniyle karşılaşılan problemler de artmaktadır. Patlatma sırasında gecikmeli kapsüllerin etkili bir şekilde kullanıldığı bilinçli bir patlatma düzeneği ile patlatma etkileri en aza indirilebilir. 291

297 Proje kapsamında V-Cut patlatma sistemi kullanılacak, delgi sıraları arasında 250 ms gecikmeli kapsül kullanılacaktır. Böylece büyük şiddetli tek bir patlama yerine ardı ardına küçük şiddetli patlamalar gerçekleştirilmektedir. Böylece hava ve yer vibrasyon seviyelerinin önemli ölçüde azaltılması hedeflenmiştir. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı nın hazırladığı, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik in 5.Maddesi gereğince patlatma işlemi nedeniyle oluşacak titreşim genliğinin seviyelerinin farklı özellikteki yapılar üzerinde oluşturabileceği zararlar ile ilgili bilgiler Tablo 88 de verilmektedir. Yapı Türü Tablo 88. Titreşim Genliği Bina Hasarı İlişkisi Değerli yapılar, maden kuyuları, kötü durumdaki evler, eski uygarlıklara ait anıtlar vb. Aşılmaması Gereken Titreşim Genliği (mm) Kaynak : Morris, G., Excavating with Explosives; U.K.: ICI Nobel's Explosives Company Publication, Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin genliği aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır. (Kaynak : Blasting Vibrations and Air Blast; U.S.A., Atlas Power Company Publication, 1977.) 0,1 Toplu halde bulunan binalar 0,2 Birbirinden ayrı bulunan binalar 0,4 Mühendislik yapıları 0,76 A = K x W 1/2 / D A: Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin azami genliği (mm) W: Bir gecikme aralığında ateşlenen patlayıcı miktarı (kg) D: Patlatma kaynağı ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (m) K: Kayaç türüne bağlı katsayı Aşağıdaki tabloda patlatma yapılan kaya türü ve bina temeli altındaki kayaç türüne bağlı olarak değişim gösteren K katsayısı azami değerleri verilmiştir. 292

298 Tablo 89. K Katsayısı Azami Değerleri Patlatma Yapılan Birim Temel Altı Kayaç Türü Minimum K Katsayısı Kaya Kaya 0,57 1,15 Kaya Kil (Toprak) 1,15 2,3 Kil (Toprak) Kaya 1,15 2,3 Kil (Toprak) Kil (Toprak) 2,3 3,4 Maximum (Kaynak: Özdoğan, M, Açık Ocaklarda Dinamitleme Sonucu Oluşan Titreşimler, Hava Şokları ve Yerleşim Bölgelerinde Alınacak Önlemler) Tablodaki değerler de göz önüne alınarak, genlik değerinin 0,05 mm nin altında olması durumunda binalarda hasar oluşturmayacağı kabulüyle, maksimum patlayıcı miktarı ile yapılan atımlarda; Kayaç türüne bağlı minimum etki mesafesi D = K x W 1/2 / A = 0,57 x 15 1/2 / 30 = 0,07 m bulunur. Kayaç türüne bağlı maksimum etki mesafesi D = K x W 1/2 / A = 1,15 x 15 1/2 / 30 = 0,148 m bulunur. 1/ ölçekli topografik haritada görüleceği üzere, patlatma yapılacak sahaya en yakını 30 m mesafede Mirnahimezraa Mahallesi ne bağlı konuttur. Faaliyetin gerçekleştirileceği alan ve çevresinde, patlatmadan kaynaklanacak olan vibrasyonun etkilerini belirlemek amacıyla Atatürk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü tarafından hazırlanmış olan Petrol Boru Hattı Yakınında Patlatmadan Kaynaklanan Titreşim Ölçümlerinin Değerlendirilmesi (Ü. Özer ve A. Dağ) adlı makaleden ve proje için hazırlatılmış olan Atatürk Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Tagar HES in Kaya Mezarlarına Etkisi adlı analiz raporundan yararlanılmıştır. Buna göre kullanılacak patlayıcı miktarı ve etki mesafeleri değerlendirilmiştir. Yapılan çalışmalar sonucunda aşağıdaki denklem kullanılarak patlayıcı miktarlarına bağlı olarak, oluşacak vibrasyonların sönümleme katsayıları ve iletim katsayıları kullanılarak patlatmanın etkileyeceği alanın ölçekli mesafesi ile maksimum parçacık hızı (ppv) değerleri elde edilmiştir. ppv = K SD β (2) 293

299 K : Sahaya ait sarsıntı iletim katsayısı β : Sönümleme katsayısı SD: Ölçekli mesafe ppv: Maksimum parçacık hızı Bu hesaplamalara göre aşağıdaki Tablo 90 ve Şekil 67 elde edilmiştir. Burada m mesafe arasında etkilenmenin boyutları açıklanmıştır. Burada K katsayısı olan iletim katsayısı ile β katsayısı olan sönümleme katsayısı Ü. Özer ve A. Dağ tarafından hazırlanmış olan Petrol Boru Hattı Yakınında Patlatmadan Kaynaklanan Titreşim Ölçümlerinin Değerlendirilmesi adlı çalışmalarında ortaya çıkan optimum değerler olarak sabit alınmıştır. Bir gecikme başına kullanılacak patlayıcı miktarı, Tagar HES iletim tünelinde patlatılacak olan deliklerden, bir delikte kullanılacak maksimum patlayıcı miktarı seçilerek 30 wd olarak alınmıştır. Bu şekilde projenin patlatmadan kaynaklanacak olan etkilerinin, maksimum alanda hesaplanması hedeflenmiştir. Tablo 90. Kaydedilen ve Hesaplanan Titreşim Değerleri ve Veriler ( m arasında) Atım No Gecikme Başına Kullanılacak Patlayıcı Miktarı (Wd) Mesafe SD K (İletim Katsayısı) (0,57-1,15) PPV K (makale) B (sönümleme makale)

300 Parçacık Hızı, PPV (mm/sn) Mesafe (m) Şekil 67. Ölçekli Mesafe ve Tanecik Hızı Bileşenleri Arasındaki İlişki ( m) Şekil 67 deki grafiğe göre parçacık hızlarının ölçekli mesafeye göre en etkili olduğu yer 0-25 m arasındadır. Bundan sonraki ölçekli mesafelerdeki parçacık hızları 500 mm/sn altında kalmaktadır. Grafikte 50 m ve üzeri ölçekli mesafeler net olarak görülememekte olup, Tablo 91 den yola çıkılarak elde edilen Şekil 68 de daha detaylı olarak verilmiştir. Atım No Tablo 91.Kaydedilen ve Hesaplanan Titreşim Değerleri ve Veriler ( m arasında) Gecikme Başına Kullanılacak Patlayıcı Miktarı (Wd) Mesafe SD K (İletim Katsayısı) (0,57-1,15) PPV K (makale B (sönümleme makale) ppv 295

301 Parçacık Hızı, PPV (mm/sn) Mesafe (m) Şekil 68. Ölçekli Mesafe ve Tanecik Hızı Bileşenleri Arasındaki İlişki ( m) 296

302 Patlatmanın maksimum patlayıcı madde kullanımında bulunan etki mesafesidir. Patlatma işlemi iletim tüneli açılması aşamasında gerçekleştirilecektir. Diğer ünitelerin inşası sırasında iş makineleri ile çalışma yapılacaktır. Tünel giriş bölgesinde Mirnahimezraa Mahallesi ne yakın olmasından dolayı etki azalana kadar düşük miktarda patlayıcı madde kullanımı ile çalışılacak, gerekirse patlatma yapılmayacaktır. Açık alanda da patlatma yapılmayacağından söz konusu vibrasyon etkisi en aza indirilmiş olacaktır. Tünel kazısına başlamadan önce tünel ekseni ve cidarı topograf eşliğinde kırmızı sprey boya ile işaretlenecektir. İşaretleme işleminden sonra kaya kalitesine göre tespit edilen patlatma paterni kullanılarak jumbo (yeraltı delici) ile delikler delinecektir. Proje kapsamında görev alacak personel için inşaat faaliyeti süresince İş Kanunu nda belirtilen önlemler alınacak, çalışan personele başlık, kulaklık ve kulak tıkaçları gibi gürültüye karşı uygun koruyucu araç ve gereçler verilecektir. V Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Projenin Devreye Girmesine Kadar Yerine Getirilecek İşlerde Çalışacak Personelin ve Bu Personele Bağlı Nüfusun Konut ve Diğer Teknik/Sosyal Altyapı İhtiyaçlarının Nerelerde ve Nasıl Temin Edileceği Konaklama Söz konusu projenin arazinin hazırlanmasından ünitelerin açılmasında dek çalışacak personel günlük ihtiyaçlarını (yemek, konaklama, tuvalet, duş) karşılamak üzere şantiye tesisi kurulmuş olup, Ek-2/B de verilen 1/ ölçekli topoğrafik harita üzerine işlenmiştir. Su Temini Projede çalışacak personelin sıhhi içme suyu; faaliyet alanına damacanalarla taşınarak sağlanacaktır. Damacanalarda taşınan su, işçilerin sağlığı için tehdit oluşturmayacak koşullarda muhafaza edilecektir. Kullanma suyu ve tozumanın önlenmesi amaçlı su ise civardaki su kaynaklarından gerekli izinlerin alınması şartıyla tankerlerle getirilerek sağlanacaktır. Gıda Malzemeleri Temini Çalışacak personelin temel gıda ihtiyaçları en yakın yerleşim birimindeki market, bakkal vb. yerlerden karşılanacaktır. Böylece yöre halkının ticari faaliyetleri hareketlenecektir. Sağlık Ünitesi Proje alanında meydana gelebilecek önemli yaralanmalarda İlçe ve İle ait en yakın sağlık kuruluşlarından yararlanılacaktır. 297

303 V Çvre ve Sağlık, Arazinin Hazırlanmasından Başlayarak Ünitelerin Açılmasına Dek Sürdürülecek İşlerden, İnsan Sağlığı ve Çevre İçin Riskli ve Tehlikeli Olanlar Sağlık Koruma Bandı Mesafesi, Bu Konularda Uyulması Gereken Tüzük ve Yönetmelikler Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında insan sağlığı ve çevre için risk taşıyabilecek faaliyetler, iş kazaları, toz, gürültü, yangın vb. faaliyetlerdir. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında çalışacak personelin dikkatsizliği ve güvenlik talimatlarına uymaması, makine-ekipmanların güvenli şekilde kullanılmaması durumunda iş kazaları söz konusu olabilir. İş kazalarının minimuma indirilmesi amacıyla, kalifiye eleman çalıştırılmasına veya deneyimsiz personelin iş güvenliği konusunda eğitilmesine özen gösterilecektir. Oluşabilecek her türlü iş kazasının önlenmesi için uyarıcı levhalar konulacak ve çalışacak personele kişisel koruyucu ekipmanlar (baret, gözlük, kulaklık vb.) verilecektir. Delgi işlemi tamamlandıktan sonra yetkili olmayan personel, ekip ve ekipman alandan uzaklaştırılacak delgiler patlatma paterninde gösterildiği şekilde, ehliyetli ateşçiler tarafından doldurulacak ve gerekli emniyet tedbirleri alınmasını müteakip atım yapılacaktır. Atım sonrası yeteri kadar tünel havalandırması yapılacak ve ateşçiler tarafından delgi atım kontrolleri yapılacaktır. Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve ünitelerin inşası sırasında patlatma işlemi daha çok tünel açma işlemlerinde gerçekleştirilecektir. İletim tüneli dışındaki ünitelerde (cebri boru, yükleme havuzu, santral binası v.b.) kırıcılarla ilerlemek suretiyle inşa işlemleri gerçekleştirilecektir. Sahada patlayıcı madde deposu bulunmayacaktır. Patlayıcıların temini, saklanması ve kullanılması, yürürlükte bulunan mevzuat çerçevesinde olacaktır. Proje kapsamında kontrollü patlatma yapılacaktır. Tünel inşa işlemleri esnasında, gevşetme patlatmaları yapılması durumunda hasarsızlık hesaplamaları yapılmadan, patlayıcı madde miktarı belirlenmeden patlatma işlemleri kesinlikle gerçekleştirilmeyecektir. Proje kapsamında kontrollü patlatma yapılacaktır. Patlatma işleminde patlayıcı madde olarak Anfo ve Dinamit, ateşleyici olarak gecikmeli kapsül kullanılacaktır. Proje kapsamında inşaat aşamasında; gevşetme patlatmaları yapılması durumunda hasarsızlık hesaplamaları yapılmadan, patlayıcı madde miktarı belirlenmeden patlatma işlemi kesinlikle gerçekleştirilmeyecektir. Gevşetme patlatmaları sırasında oluşacak titreşim için yürürlükteki Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği 25. Madde hükümlerine riayet edilerek gerekli önlemler alınacaktır. Patlatma işlemlerini izlemek için sismografik bir ekipman temin edilecek olup, yapılacak tüm patlatmalar izlenecektir. Tüm patlatma işlemlerinde jandarma birimleri ile koordineli hareket edilecektir. Patlatma esnasında inşaat araç ve makinelerini işleten kişiler de dahil olmak üzere kolayca duyulabilecek, yeterli sesi olan bir siren olacaktır. El sirenleri, tünel başlangıcı gibi girişin tamamen kontrollü olduğu, alanlarda kabul edilecektir. Çalıştırılacak olan bütün patlatma elemanları ilgili devlet otoritelerince teste tabi tutulan ve belgelendirilen kişilerden 298

304 seçilecektir. Gerçekleştirilen bütün patlatmaların kaydı tutulacak ve bu kayıtlar her bir patlatmanın zamanını, yerini, tipini, kullanılan patlayıcı malzeme miktarını ve diğer her türlü gerekli bilgiyi içerecektir. Proje kapsamında ihtiyaç duyulan gevşetme patlatmaları canlıların üreme dönemi (Mart Haziran) dışında yapılacaktır. Yapılacak yer üstü patlatmalarda canlıların üreme döneminde patlatma yapılmayacaktır. Yapılacak patlatmalarda patlatmanın şiddeti, taş savrulması, toz, gürültü ve bunun gibi etkilerin formasyonu göz önünde bulundurularak gerekli tüm tedbirler alınmak suretiyle patlatma işlemleri gerçekleştirilecektir. Proje kapsamında 3213 sayılı Maden Kanunu ve bu kanuna istinaden çıkarılan yönetmeliklerle ilgili meri mevzuat hükümlerine riayet edilecektir. Proje kapsamında yapılacak yapılar için Mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın (Afet İşleri Genel Müdürlüğü) tarih ve sayılı Genelgesi ve gün ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik/jeoteknik etüt raporlarının tarih ve 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname doğrultusunda Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne onaylatılacaktır. Jeolojik/Jeoteknik Etüd Raporuna göre belirlenecek YAS (yeraltı su seviyesi) seviyesine göre; patlatmanın yer altı su seviyesini etkileyip etkilemediği tespit edilecektir. Bu itibarla; patlamanın yapılacağı tüm alanlarda inşaat başlamadan önce YAS belirlenecek ve patlatmanın derecesi (kaç m ye kadar etkili olduğu) tespit edilecektir. YAS seviyesi belirlenmeden inşaat çalışmalarına başlanmayacaktır. Ayrıca; yapılacak patlatmalar sonucunda dere yatağındaki akışı engellememek için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. Patlayıcı maddelerin kullanımı ile ilgili olarak Tarih ve Sayılı Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle, Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi, Usul ve Esasları tüzük hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük hükümlerine uyulacaktır. Patlatma yapılacağı zaman anons ve duyuru yöntemleriyle, yöre sakinlerinin bilgilendirilmesi sağlanacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında, 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine titizlikle uyulacaktır. İş güvenliği ve işçi sağlığı konularında gerekli çalışmalar yapılacak, çalışacak personel iş sağlığı ve güvenliği konusunda eğitilecektir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün ilgili maddeleri hükümlerince gerekli önlemler alınacak ve sürekli olarak kontrol edilecektir. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında oluşacak gürültünün azaltılması amacıyla yeni makine-ekipmanlar kullanılacak, ayrıca periyodik olarak bakımları yaptırılacaktır. Çalışacak personel gerekli durumlarda kulaklık takması konusunda bilgilendirilecek ve uyarılacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında insan sağlığı açısından risk oluşturacak durumlara karşı alınacak tedbirler; 299

305 Şantiye sorumlusu tarafından iş sağlığı ve güvenliği konusunda bir yetkili belirlenecektir. İş sağlığı ve güvenliği konusunda yetkili kişi uygulanacak kuralların ve acil durum önlemlerinin belirlendiği bir iş sağlığı ve güvenliği planı oluşturacaktır. Kolay anlaşılabilir şekilde hazırlanacak plan hakkında tüm çalışanlara eğitim verilerek bilgilenmesi sağlanacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat süresince gerekli yerlere uyarı levhaları konulacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında çalışacak personele ilk yardım, yangınla mücadele, yüksekte çalışma vb. konularda eğitimler verilecektir. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında kullanılacak iş makinelerinin periyodik olarak teknik kontrol ve bakımı yapılacaktır. Çalışacak personelden başkasının inşaat alanına girmesini engelleme amacıyla uyarı levhaları konulacaktır. Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında, mekanik ve elektrikli ekipmanın seçimi, kurulması, hizmete alınması, işletilmesi ve bakımında, işçilerin sağlık ve güvenliği için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Makina Emniyeti Yönetmeliği ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır. İnşaat aşamasında çıkabilecek yangınlarına karşı her türlü koruyucu önlem alınacaktır. Ayrıca yangın söndürme tüpleri ve malzemeleri bulundurulacaktır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine titizlikle uyulacaktır. İş güvenliği ve işçi sağlığı konularında gerekli çalışmalar yapılacak, çalışacak personel iş sağlığı ve güvenliği konusunda eğitilecektir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü nün ilgili maddeleri hükümlerince gerekli önlemler alınacak ve sürekli olarak kontrol edilecektir. Sağlık Koruma Bandı İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmeliğin 16. Maddesi gereği Sanayi Bölgesi, Organize Sanayi Bölgesi ve endüstri bölgeleri ile bu bölgeler dışında kurulacak birinci sınıf gayrisıhhi müesseselerin etrafında, sağlık koruma bandı konulması mecburidir. Proje konusu faaliyet; tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik Ek-2 Gayri Sıhhi Müesseseler Listesi B) 2.Sınıf Gayri Sıhhi Müesseseler Listesi Madde 1.6 Hidroelektrik Santraller, listesinde yer almaktadır. Bu sebeple söz konusu yönetmeliğin 6. Maddesi gereğince: Santral Binasına İş Yeri Açma ve Çalışma Ruhsatı alınacaktır tarih ve 2005//9207 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatına İlişkin Yönetmeliğin Sağlık Koruma Bandı 300

306 başlığı Madde 16 nın ikinci fıkrasında Sağlık koruma bandı, inceleme kurulları tarafından tesislerin çevre ve toplum sağlığına yapacağı zararlı etkiler ve kirletici unsurlar dikkate alınarak belirlenir. Sağlık koruma bandı, sanayi bölgesi sınırı esas alınarak tespit edilir. ÇED raporu düzenlenmesi gereken tesislerde bu rapordaki mesafeler esas alınır denilmektedir. ÇED sürecinin tamamlanmasını müteakip yetkili idareler (İl Özel İdare, Belediyeler) tarafından belirlenecek sağlık koruma bandı mesafesi imar planına işlenecek ve bu mesafeler ilgili İmar Müdürlüğü veya ilgili kurumca korunacaktır. Sağlık koruma bandı mesafesi imar planı ve ÇED sürecinde ilgili mevzuata göre belirlenemez ise, belirtilen inceleme kurulunca işletmenin çevre ve toplum sağlığına yapacağı etkiler ve kirletici unsurlar dikkate alınarak, T.C. Sağlık Bakanlığı ndan uygun görüş alınacak ve T.C. Sağlık Bakanlığı nca belirlenecek esas, usul ve referans mesafelere uygun olarak sağlık koruma bandı mesafesi tespit edilecektir. Proje kapsamında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 4857 sayılı İş Kanununa, tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmeliğe ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğe, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliğine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğine, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmeliğin gerekliliklerine uyulacaktır. V Proje Alanında, Peyzaj Öğeleri Yaratmak veya Diğer Amaçlarla Yapılacak Saha Düzenlemelerinin (Ağaçlandırmalar ve/veya Yeşil Alan Düzenlemeleri vb.) Ne Kadar Alanda, Nasıl Yapılacağı, Bunun İçin Seçilecek Bitki ve Ağaç Türleri Arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasından itibaren peyzaj karakteri değişiklik gösterecektir. Proje alanında bozulan habitatın ve peyzajın eski haline getirilmesi ve onarılması için erozyon kontrolü, toprak yönetimi, bitkisel perdeleme gibi çalışmalar yapılacaktır. Proje kapsamında yapılacak peyzaj çalışmalarının ne kadar alanda, nasıl yapılacağı ve hangi bitki ve ağaç türlerinin kullanılacağını belirlemek amacıyla Peyzaj Onarım Raporu hazırlanmış ve Ek-5 te verilmiştir. V Yeraltı ve Yerüstünde Bulunan Kültür ve Tabiat Varlıklarına (Geleneksel Kentsel Dokuya, Arkeolojik Kalıntılara, Korunması Gerekli Doğal Değerlere) Olabilecek Etkilerin Belirlenmesi Söz konusu proje alanında yeraltı ve yer üstünde kültür ve tabiat varlıkları bulunmamaktadır. Dolayısı ile bu alanlara herhangi bir olumsuz etki söz konusu değildir. 301

307 Konu ile ilgili Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü ve Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nün görüşleri alınmış olup, Ek-1/E ve Ek-1/F de verilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES projesinin regülatör yapısının kurulmasının planladığı alanın yaklaşık 300 m güneyinde Urartu Dönemi Kaya Mezarları bulunmaktadır. Projenin söz konusu kaya mezarlarına etkisin incelenmesi adın Atatürk Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü ne bir analiz raporu hazırlattırılmıştır (Bkz: Ek-10). Aynı zamanda Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu nca söz konusu alan incelenmiş olup, kaya mezarlarına projenin herhangi bir etkisinin olmayacağı kanaati getirilmiştir. Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu nun konu ile ilgili yazısı tarafından verilen yazı Ek-1/E de yer almaktadır. Proje alanı ve etki alanı içerisinde, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 2. maddesinde yer alan Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı olarak tanımlanan ve aynı kanun ile 3386 sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddeler Eklenmesi Hakkında Kanun) ilgili maddeleri uyarınca tespiti ve tescili yapılan alan bulunmadığından, projenin kültür ve tabiat varlıkları üzerinde olumsuz bir etkisi söz konusu değildir. Proje arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması durumunda çalışmalar durdurularak en yakın mülki amirliğine veya Erzurum Müze Müdürlüğü/Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu na haber verilecektir. V Diğer Özellikler Bu başlık altında incelenecek diğer özellikler bulunmamaktadır. V.2. Projenin İşletme Aşamasındaki Projeler, Fiziksel ve Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri Ve Alınacak Önlemler V.2.1. Proje Kapsamındaki Tüm Ünitelerin Özellikleri Türkiye nin artan enerji ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlamak amacıyla Mercan Enerji Üretim Tic. ve San. A.Ş. tarafından hidroelektrik potansiyeli göz önünde tutularak Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi, Tagar Çayı üzerinde yer alan MW ( MWm MWe) kurulu güce sahip Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Enerji Santrali (HES) projesi yapılması planlanmaktadır. Regülatör Regülatör yeri Tagar deresi üzerinde, Çemisgezek İlçesi nin güneyinde, dere yatağı kotu 930 m olacak şekilde yerleştirilecektir. Savak eşik kotu m olan regülatör gövdesi üzerinde 2.6 m yüksekliğinde, taşkın anında suyu savaklamak için açılabilir radyal 302

308 kapak bulunacaktır. Regülatör tepe kotu m, savak boyu 29 m dir. Dere yatağından toplamda 5.55 m yüksekliğinde olması düşünülen regülatör, beton gövdeli olacaktır. Çökeltim Havuzu Çökeltme havuzunda 0.2 mm den daha büyük tanecikler havuz tabanında birikecektir. Havuzun uzunluğu 85 m, genişliği ise 20 m olacaktır. Savağın sol tarafında balık geçidinin yanında çakıl geçidi olacaktır. 2 adet 2.0x2.0 m ebatında çakıl geçidi planlanmıştır. Çakıl geçidi, zamanla su alma ağzı önünde biriken sürüntü malzemelerinin fazla akımların olduğu zamanlarda mansap tarafına geçmesini sağlayacaktır. Regülatör inşaatı için dere yatağının kuru olması gerektiğinden, derenin bir tarafına çevirme kanalı açılacaktır. Bu kanalın kapasitesi, 5 yıl yinelemeli taşkının pik debisini geçirecek kadar olmalıdır. Çevrilen Tagar deresi akımları iletim tüneli ve kanalı ile yükleme havuzuna iletilecektir. Tagar HES İletim Hattı İletim Tüneli (Çökeltim havuzu ile Kanal arası) Tagar Regülatörü ile çevrilen sular, iletim tüneli ile kanala aktarılacak ve buradan da yükleme havuzuna ulaşacaktır. İletim tüneli m uzunluğunda, eğiminde, Sepet kulpu tipinde olacaktır. İç çapı 3.2 m olup, 0.30 m beton kaplaması yapılacaktır. Yapılan hesaplar sonucu tünel içerisindeki su yüksekliği 2.50 m olmaktadır. İletim Kanalı Tagar HES kanal güzergâhı jeolojik ve topografik koşullar göz önüne alınarak teknik ve ekonomik yönden en uygun olacak şekilde belirlenmiştir. Suyu, İletim tünelinden yükleme havuzuna iletecek olan kanalın toplam uzunluğu m olacaktır. Eni 3.5 m, hava payı 0.35 m, beton kaplaması 0.30 m olacak olan Kapalı kutu şeklindeki kanalın içindeki su yüksekliği 3.15 m olacaktır. Proje debisi olarak seçilen m 3 /s suyun geçmesi durumunda kanaldaki su hızı 1.54 m/s olacaktır. Tagar HES Yükleme Havuzu Proje yerinin topografyası gereği yükleme havuzunun iletim kanalının hemen bitiminde yapılması uygun bulunmuştur. Yükleme havuzunun işlevi ünitelerin yüke girmesi için yeterli su miktarının sağlanması ve yükten çıkma durumunda da iletim tünelinden kontrolsüz olarak gelen suların çevreye yayılmasını ve tasma savağı ile çevreye zarar vermesini önlemektir. Ayrıca havuz tabanına birikecek şiltlerin temizlenmesi için silt boşaltım kanalı düşünülmüştür. Yükleme havuzu havuz boyu 55 m, eni 20 m, derinliği ise 3 m dir. Yükleme havuzunda normal su seviyesi m, en yüksek su seviyesi m en alçak su seviyesi ise m dir. 303

309 Cebri Boru Tagar HES cebri boru güzergâhı jeolojik ve topoğrafik koşullar göz önüne alınarak teknik ve ekonomik yönden en uygun olacak şekilde belirlenmiştir. Cebri boru çapı optimizasyon çalışmaları neticesinde bulunmuştur. Bir adet olan cebri borunun çapı 2.1 m, uzunluğu 210 m olacaktır. Proje debisi olarak seçilen m 3 /s suyun geçmesi durumunda cebri borudaki su hızı m/s olacaktır. Cebri boruların yerleştirilmesinden önce güzergâh boyunca sağlam kayaya kadar kazı yapılacak, mesnet kütleleri kaya zemin içerisine gömülecektir. Cebri borunun sıcaklık değişimlerinden olumsuz olarak etkilenmemesi için sabit mesnetler arasında genleşme contaları konulacaktır. Tüm cebri boru altı beton ile kaplanacak, yan taraflarda drenaj hendekleri olacaktır. Tagar Santral Binası Santral binası, Tagar deresinin sağ sahilinde, kuyruksuyu kotunun 850 m olacağı şekilde yerleştirilecektir. Santral binası içinde 12,200 MWm 11,858 MWe gücünde, 3 adet, 1 küçük 2 büyük üniteli yatay milli Francis türbin bulunacaktır. Proje kapsamında düşünülen ünite ve özellikleri özet olarak Tablo 92 de verilmiştir. Tablo 92. Projenin Genel Karakteristikleri Hidroloji Tagar Regülatör yeri yağış alanı 493 km 2 Regülatör yeri ortalama akım m 3 /s Regülatör yeri ortalama yıllık top akım hm 3 Çevrilen akım 17 m 3 /s Türbinlenen ortalama debi m 3 /s Türbinlenen ortalama yıllık toplam akım hm 3 Tagar Regülatör yeri 100 yıl yinelenmeli taşkın debisi m 3 /s Tagar Regülatörü ve Su alma Yapısı Tipi Dere yatağı kotu Dolu gövdeli beton (Radyal Kapaklı) 930 m Savak esik kotu En yüksek su seviyesi Kret kotu Dolusavak boyu Kapak Yüksekliği Enerji kırıcı havuz boyu Su alma yapısı giriş taban kotu İletim Tüneli (Regülatör ile Kanal Arası) Kesiti İç Çapı 934 m m 29 m 2.6 m 20 m m Sepet Kulpu 3.20 m 304

310 Su yüksekliği 2.50 m Boyu m Eğimi Beton Kaplama Kalınlığı 0.30 m Proje debisi (Qmax) m 3 /s Kanal Tipi Kapalı Kutu Genişlik 3.50 m Su Yüksekliği 3.15 m Boyu m Eğimi Yükleme Havuzu Normal su kotu m En alçak su kotu m En yüksek su kotu m Havuz genişliği x boyu 20.0 m x 55.0 m Normal su kotu m Cebri Boru Tipi Açıkta inşa edilmiş-beton mesnetli Çapı 2.1 m Boyu 210 m Et kalınlığı 10 mm (Ortalama) Türbin Tipi Yatay Milli Francis Gücü (mekanik / elektriksel / kurulu) 12,200 MWm 11,858 MWe Proje debisi m 3 /s Ünite sayısı 3 adet (1 küçük + 2 büyük) Ünite gücü 1957 / 4891 kw Kuyruksuyu kotu 850 m Brüt düsü m Net Düşü (Qmax. da) m Türbin eksen kotu / m (Büyük-Küçük) Maksimum debide randıman 0.92 Maksimum randıman 0.94 Devir Sayısı 750 / 1000 d/d (Büyük-Küçük) Spesifik hız / (m.kw) Jeneratör Tipi Yatay Milli Senkron Ünite sayısı 3 Güç faktörü 0.85 / 0.9 Jeneratör gücü 2238 / 5283 kva Gerilim 6.3 kv Frekansı 50 Hz 305

311 V.2.2. Su Kaynağına Ait Varsa Diğer Kullanım Şekilleri ve Etkileri, Projenin Memba ve Mansap Kısmında Yer Alan Projelerin Ekosistem Üzerindeki Etkilerinin Birlikte Değerlendirilmesi Tagar Regülatörü ile santral arasında Çemişgezek HES bulunmaktadır. Tagar Regülatörü ve HES projesi için hazırlanan Mansap Su Kullanım Hakları raporunda Çemişgezek HES için iki türbin toplam debisi olan (0,8 m 3 /s+0,8 m 3 /s)= 1,6 m 3 /s su bırakılmalıdır. ifadesi yer almaktadır. Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında Çemişgezek İlçe Merkezi nin toplam 16,5 hektar tarım arazileri Tagar Çayı suyu ile sulanmaktadır. Çiftçi ailelerinin kendi imkanlarıyla basit çevirme bentlerle toprak kanallara aldıkları su ile ve küçük çaplı motopomplarla proje alanındaki arazilerini damla ve salma sulama ile suladıkları belirlenmiştir. Mevcut durumda arazide yapılan etüt çalışmalarında Tagar Regülatörü nden santral yerine kadar olan bölgede Tagar Çayı üzerinde biri faal olmak üzere 5 adet 1 taşlı su ile çalışan un değirmeni olduğu tespit edilmiştir. Tablo 93. Aylara Göre Teessüs Etmiş ve Doğal Hayat için Gerekli Su Hakları (l/sn) AYLAR Değirmenlerin Su İhtiyacı (l/s) Teessüs Etmiş Su Hakları (l/s) Sulanan Arazilerin Su İhtiyacı (l/s) Çemişgezek Regülatörü ve HES in Su İhtiyacı (l/s) Tagar Regülatöründen Bırakılacak Toplam Su Miktarı (l/s) Ocak 0,00 0, , ,00 Şubat 0,00 0, , ,00 Mart 0,00 0, , ,00 Nisan 0,00 0, , ,00 Mayıs 0,00 0, , ,00 Haziran 0,00 16, , ,38 Temmuz 0,00 34, , ,26 Ağustos 60,00 29, , ,77 Eylül 60,00 15, , ,69 Ekim 60,00 0, , ,00 Kasım 60,00 0, , ,00 Aralık 0,00 0, , ,00 Kaynak: Tagar Regülatörü ve HES Projesi, Su Kullanım Hakları Planlama Raporu Tablo 93 te değirmenlerin su ihtiyacı ve Çemişgezek HES in su ihtiyacı da dikkate alınarak bırakılması gereken su miktarı aylar itibarıyla l/s olarak hesaplanmıştır. 306

312 Tablo 94. Kombine Sulama Yöntemine Göre Bitki Su Tüketimleri (Sulama Alanı = 16,5 ha) Aylar Bitki sulama ihtiyacı ( mm ) Çiftlik ihtiyacı ( mm ) randıman 0,5 Çiftlik ihtiyacı (m 3 /ha) randıman 0,5 Sulama suyu ihtiyacı (mm) randıman 0,8 Sulama suyu ihtiyacı (m 3 /ha) randıman 0,8 Modül ( l / s / ha ) Toplam su ihtiyacı ( m³) Bırakılacak su miktarı ( l / s ) Ocak 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Şubat 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Mart 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Nisan 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Mayıs 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Haziran 94,77 145, ,98 171, ,27 0, ,01 16,38 Temmuz 204,84 315, ,38 370, ,51 1, ,84 34,26 Ağustos 177,99 273, ,35 322, ,58 1, ,13 29,77 Eylül 90,78 139, ,63 164, ,10 0, ,11 15,69 Ekim 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Kasım 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Aralık 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Toplam 568,38 874, , , , ,10 NOT: Günlük Sulama Süresi 16 Saat Esasına Göre Yapılmıştır. Kaynak: Tagar Regülatörü ve HES Projesi, Su Kullanım Hakları Planlama Raporu Tablo 94 te kombine sulama yöntemine göre 16,5 hektarlık tarımsal araziler için Blanney Cridd le yöntemine göre hesaplanan bitki su tüketimleri, sulama sezonundaki aylara göre ( l /s), ve tüm saha için toplam ( m 3 ) olarak etüt edilen yıl itibariyle verilmiştir. Etüt sahası için, çiftlik içi randımanının 0,65 ve diversiyon randımanının 0,85 olarak hesaplandığı blanney criddd le metoduyla yapılan çalışmalarda sulama suyu ihtiyacı ,46 m 3 /ha ve yıllık toplam sulama suyu tüketimi ise ,10 m 3 olarak hesaplanmıştır. 307

313 V.2.3. Su Kullanım Hakları Raporuna İlişkin Açıklamalar ve Öneriler Tagar Regülatörü ve HES Proje sahasında kalan yerleşim yerlerine ait tarım arazileri ve bu arazilerin projeden etkilenme durumlarını, su ile çalışan her türlü tesisi (Değirmen, Balık Üretim Tesisi, HES vb.) ve etkilenme durumlarını incelemek amacıyla Mansap Su Kullanım Hakları Raporu hazırlatılmış ve DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nce onaylanmıştır. Mansap Su Kullanım Hakları Raporunun hazırlanış amaçları aşağıdaki gibidir: Projenin su kaynağı olan Tagar Çayı nın mevcut durumda regülatör ile HES arasındaki sulamış oldukları arazileri ve bu arazileri sulayan kanalları tespit etmek, Mevcut durumda proje sahasındaki sulanan arazilerdeki bitki paternlerini belirleyerek bu alanların ihtiyaç duydukları su miktarlarını aylara göre belirlemek, Proje ünitelerinden etkilenecek olan arazilerin toplam su ihtiyaçlarını belirleyerek aylara göre gereksinim duyulan debileri belirlemek, Proje sahasında mevcut durumda su ile çalışan bir tesis, değirmen, içme ve kullanma suyu ve balık üretim tesisi olup olmadığını belirleyerek bırakılması gereken suyu tespit etmek. Sulama Suyu Tespiti, Kanallar ve Arklar Hâlihazırda proje alanında, Tagar Çayı ndan sulama sezonunda tarımsal amaçlı olarak kullanılan sulama suyu salma sulama yöntemi ve damla sulama yöntemi ile kullanılmaktadır. Etüt çalışmaları Mart 2013 tarihinde yapılmış ve bu dönem sulama sezonu dışı olduğundan mevcut sulamada kullanılan bentler ve motopomplarla yapılan sulamalar yerinde görülmüştür. Tagar regülatöründen başlanarak Tagar çayı boyunca Santrala kadar mansapta dere suyunun kullanıldığı tarım alanları ve tesislerin belirlenmesi için etütler yapılmıştır. Tarımsal sulama dışında, faal olan 1 adet 1 taşlı un değirmeni ile 4 adet faal olmayan un değirmeninin olduğu, yine regülatör ile santral arasında Çemişgezek Regülatörü ve HES in bulunduğu ve Tagar çayı suyunun kullanıldığı tespit edilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında Çemişgezek ilçe merkezinin toplam 16,5 hektar tarım arazileri Tagar Çayı suyu ile sulanmaktadır. Tagar Çayı ndan sulanan 16,5 hektarlık tarım arazisinin mevcut bitki deseninde 7 ha karışık meyve, 2,5 ha bağ, 4 ha kavak ve 3 ha sebze tespit edilmiştir. Çiftçi ailelerinin kendi imkanlarıyla basit çevirme bentlerle toprak kanallara aldıkları su ile ve küçük çaplı motopomplarla proje alanındaki arazilerini damla ve salma sulama ile suladıkları belirlenmiştir. Mansapta yer alan yerleşim yerlerinin tarım alanlarının topoğrafyası bozuk konumdadır. Dere yatağının her yerinden toprak bent ve kanallar ile su almak mümkün olmamaktadır. Çiftçiler dere yatağının sağ ve sol sahili olmak üzere çok sayıdaki küçük bent ve kanallar ile aldıkları sulama suyu ile küçük cep sahaları sulayabilmektedirler. 308

314 Ayrıca, Tagar çayı üzerinde bulunan değişik güçlerdeki elektrikli motopomplar ile sulama suyunu yamaç alanlardaki tarım arazilerine ulaştırarak yamaçtaki ekili ve dikili olan arazi ve bahçelerini sulayabilmektedirler. Vadiye girildiğinde düz ve düze yakın tarım arazilerin çok az olduğu görülmektedir. Bu durum sulama yapılan tarım arazilerinin çok az olduğu anlamına gelmemelidir. Tagar vadisinde bulunan yerleşim yerlerindeki insanların doğduğu şehre, beldeye ve köye bağlı oldukları etüt çalışmaları kapsamında saptanmıştır. Bölge dışında yaşayan insanlar ilkbahar aylarında köylerine ve ilçelerine gelmekte, sonbaharda ise ayrılmaktadırlar. İlkbahar aylarında İlçeye gelenler bölgede bağ ve bahçelerinin yıllık bakımlarını yapmakta ve yıldan yıla yeni alanlarda bahçe tesis etmektedirler. İlçede ikamet edenlerin büyük bir bölümü SGK dan emekli olup, yaz - kış ilçede kalıp bahçeleri ile ilgilenmektedirler. Gelecek yıllarda emekli sayısındaki artışa ve son yıllardaki köye dönüş özlemlerine paralel olarak özellikle yeni bahçe tesislerinin artacağı beklenmektedir. Tagar Çayı üzerinden sulama suyu ihtiyacını karşılayan tarım arazilerinin konumlarını gösteren 1/ ölçekli topoğrafik harita Şekil 71 de verilmiştir. 309

315 Şekil 69. Sulama Suyu İhtiyacını Karşılayan Tarım Alanlarının Gösterir Harita 310

316 Değirmenler ve Diğer Tesisler İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği nin tarih ve 754/1289 sayılı yazılarında Tagar Çayı üzerinde Vadi Aalabalık tesislerinin bulunduğu ifade edilmektedir. Ekte verilen kroki üzerindeki koordinatlar incelendiğinde Alabalık tesisleri Tagar HES regülatörünün membasında kaldığı görülmektedir. Regülatörün membasında kalan Vadi Alabalık Tesisleri Mansap Su Kullanım Haklarına konu olmamaktadır. İller Bankası Elazığ Bölge Müdürlüğü nün tarih ve 350/06203 sayılı yazılarında ise söz konusu alanlarda Bankaca yapılmış mevcut ve yapımı planlanan içmesuyu temin projelerinin bulunmadığı ifade edilmektedir. Her iki kurum görüşü de Ek- 1/M de verilmiştir. Mevcut durumda arazide yapılan etüt çalışmalarında Tagar Regülatörü nden santral yerine kadar olan bölgede Tagar çayı üzerinde biri faal olmak üzere 5 adet 1 taşlı su ile çalışan un değirmeni olduğu tespit edilmiştir. Faal olan değirmen için teessüs etmiş su hakkı tespiti yapılmıştır. Faal olmayan değirmenler daha üst kotlarda bulunmakta olup, ileriki yıllarda böyle bir talep durumunda faal olan değirmen için bırakılan su kullanılarak tekrar dere yatağına bırakılarak sudan yararlanılabilir. Yani, memba-mansap ilişkisi bulunan faal olmayan değirmenler için ayrıca su hakkı tahsisi gerekmemektedir. Köylülerle yapılan görüşmelerde faal olmayan değirmenlerden üçünün yıllar önce (40-50 yıl önce) çalışmasının sona erdiğini dile getirmişlerdir. Yerinde yapılan incelemede söz konusu değirmenlerin üçünün ark ve oluğunun olmadığı, yerinde görülen duvar kalıntıları yıllar önce orda değirmenlerin bulunduğu (köylüler değirmen yerlerini gösterdiği ve haritada görüldüğü gibi) gerçeğini ortaya koymaktadır. Faal olmayan değirmenlerden birinin ise 3-4 yıldır faaliyetini durdurduğu, binasının halen mevcut olduğu görülmüştür. Elektrik Üretimi; Tagar Regülatörü ile santral arasında Çemişgezek HES bulunmaktadır. Çemişgezek HES in Teknik Bilgileri: Firma İşletici : Boydak Enerji Üretim ve Tic. A. Ş : MC Enerji Türbin adedi : 2 1. Türbin 2. Türbin Devir sayısı : 750 Devir sayısı : 750 Debi : 0,8 m 3 /s Debi : 0,8 m 3 /s Düşü : 6,5 m Düşü : 6,5 m Güç : 75 kva Güç : 70 kva Gerilim : 400 V Gerilim : 400 V 311

317 Tagar Regülatörü ve HES projesi için hazırlanan Mansap Su Kullanım Hakları raporunda Çemişgezek HES için iki türbin toplam debisi olan (0,8 m 3 /s+0,8 m 3 /s)= 1,6 m 3 /s su bırakılmalıdır. ifadesi yer almaktadır. Bu kapsamda hazırlanmış ve DSİ Bölge Müdürlüğü nden onaylanmış Tagar Regülatörü ve HES Su Kullanım Hakları Planlama Raporu Ek-6 da verilmiştir. V.2.4. Mansaba Bırakılacak Su Hesabı (Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü nün Tarih ve Sayılı Yazısı Uyarınca Biyolojik Çeşitliliğin Devamının Sağlanması İçin Gerekli Çevresel Akış Miktarını Belirlemek Üzere Hidrojeoloji Mühendisi, Hidrobiyoloji ve Ekoloji Bilim Dallarından En Az Doktora Yapmış Öğretim Görevlilerince Ekosistem Değerlendirme Raporunun Hazırlanarak Rapora Eklenmesi, Belirlenen Bu Miktara Mansaptaki Diğer Teessüs Etmiş Su Hakları Ayrıca İlave Edilecek ve Kesin Proje Çalışmaları Belirlenen Toplam Bu Miktar Dikkate Alınarak Yapılacaktır) Havzada Teessüs Etmiş Su Hakları (İçme Suyu, Sulama Suyu Tahsisleri, Değirmen, Balık Çiftlikleri, HES vs.) Rapor İçerisinde Yer Almalıdır. (Havzanın Hidrolojik Karakteri, Ekolojik Potansiyeli İle Havzada Önerilen Diğer Tesislerde Alınan Çevre Koruma Tedbirleri İçin Bırakılan Su Miktarının Enerji Üretimine Etkisinin Dikkate Alınması) Bu bölümün hazırlanmasında Tagar Regülatörü ve HES Hidrolik Faaliyet Değerlendirme Raporu (Ekosistem Değerlendirme Raporu) ndan faydalanılmıştır. Tagar Çayı nda doğal hayatın devamının sağlanabilmesi için Tagar Regülatörü mansabına bırakılması gereken su miktarı için Ekolog, Hidrobiyolog ve Hidrojeolog tarafından belirlenen can suyu miktarı Tablo 95 te verilmiştir. Çalışma kapsamında öncelikle işletme sırasında sucul ve ilgili yaşam türleri açısından en olumsuz koşulların oluşacağı akarsu en kesiti seçilmiştir. Seçilen en kesit ilgili akarsu yatağı boyunca işletme sırasında su derinliğinin ve akım hızının en düşük olacağı, zamansal debi değişimlerine bağlı olarak ripariyen zon değişiminin en fazla olacağı koşulları temsil etmektedir. Bu yaklaşım, seçilen en kesitte işletme sırasında bilimsel veriler temelinde kabul edilebilir (sürdürülebilir) ekosistem koşullarının oluşması durumunda çayın diğer bölümlerinde çok daha olumlu koşulların oluşacağını öngörmektedir. Çalışmada uygulanan bilimsel yaklaşımda öncelikle seçilen en kesite ait ıslak çevre hidrolik modeli oluşturulmuştur. İşletme sırasında oluşacak akış değişiminden öncelikle etkilenecek olan ilk canlılar balıklar olacaktır. Model sonuçlarından hareketle indikatör balık türlerinin su derinliği ve akım hızı gereksinimlerini karşılayan debi değeri belirlenmiştir. Bulgular, minimum derinlik ve akım hızı kısıtlarını karşılayan debinin ve buna karşılık gelen ıslak çevrenin oldukça küçük olduğunu göstermiştir. Diğer bir deyişle, işletme sırasında yalnızca bu kısıtların karşılanması halinde mansaptaki sucul ve ilgili ekosistemlerin sınırlanacakları fazlasıyla karşılayacağı anlaşılmaktadır. Bu nedenle, işletme sırasında, mansaba salınacak aylık çevresel akış miktarlarının belirlenmesinde hidrolik model temelinde belirlenen boyutsuz ıslak çevre (Pb) ve boyutsuz debi (Qb) ilişkisinin kullanılması tercih edilmiştir. Bu yaklaşım ıslak çevre ile sucul ve ilgili 312

318 yaşam populasyonları bollukları arasındaki orantıyı dikkate almaktadır. Pb-Qb ilişkisinin kırılma noktası altında ıslak debideki artış ıslak çevredeki artışı önemli düzeyde etkilemektedir. Kırılma noktası üzerinde ise ıslak çevrede artış oluşması için debinin büyük oranda artması gerekmektedir. Çalışmada Pb-Qb ilişkisinin kırılma noktası objektif bir yaklaşımla ilgili fonksiyonun birinci türevinin 1 değerini aldığı nokta olarak belirlenmiştir. Pb-Qb eğrisi birinci türevinin 1 değerini aldığı kırılma noktasında Pb= 0.776, Qb= değerini almaktadır. Diğer bir deyişle, herhangi bir dönemdeki doğal akışın % 11.6'sında o dönemdeki doğal ıslak çevre büyüklüğünün % 77.6'sı elde edilebilmektedir. Söz konusu ıslak çevre büyüklüğü diğer biyolojik veriler de dikkate alınarak hassas türlerin minimum sucul habitat koşulları açısından yeterli görülmüştür. Önerilen aylık bazdaki çevresel akış debileri Pb-Qb ilişkisinden belirlenen Qb değerinin aylık ortalama akımlar ile çarpılması sonucu belirlenmiştir. Çalışmada ayrıca, ilgili mevzuat uyarınca aylık çevresel akış debilerinin projeye esas son on yıllık ortalama akımın %10'undan (Q_YOA%10_SOY) küçük olamayacağı hususu da dikkate alınmış; ıslak çevre yaklaşımı ile hesaplanan aylık çevresel akış debilerinin Q_YOA%10_SOY değerinden küçük olması durumunda bu aylar için Q_YOA%10_SOY debisi önerilmiştir. Dolayısıyla bu gibi aylarda işletme sırasındaki yataktaki ıslak çevre doğal koşullardaki duruma göre % 77.6'dan daha büyük olacaktır. Çalışmaya katılan tüm uzmanların ortak değerlendirmesi sonucu anılan biçimde belirlenen aylık bazdaki çevresel akış debileri ve bunların çeşitli akım indisleri ile karşılaştırması Tablo 95'te gösterilmiştir. Tablo 95. Ekosistem Değerlendirme Raporuna Göre Bırakılacak Su Miktarı Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ort. 4,18 5,89 6,93 6,08 8,46 18,39 30,50 17,16 6,92 3,71 2,58 2,49 9,44 Q_Can (önerilen) 0,94 0,94 0,94 0,94 0,98 2,13 3,54 1,99 0,94 0,94 0,94 0,94 1,34 Yıl. Ort Q_Can (önerilen) /YOA (%) 10,0% 10,0% 10,0% 10,0% 10,0% 22,6% 37,5% 21,1% 10,0% 10,0% 10,0% 10,0% 13,9% Tablo 95'te tüm uzmanların etkileşimli değerlendirme sonucu önerilen can suyu miktarlarının bırakılması durumunda, ekolojik olarak istenen derinliklerden daha fazla miktarda su akmaya devam edecek ve özellikle balık türlerinin bölgedeki mevcudiyetlerini sürdürebileceği koşullar fazlasıyla sağlanacaktır. Bu derinlik, bölge balıkların stok oluşturarak üreme ve beslenmeleri için kabul edilebilir sınırların üzerinde kalmaktadır. Tagar Regülatörü nden sonra bırakılması önerilen en düşük can suyu miktarı 0.94 m /s ile düşük akım dönemlerinde önerilmektedir. Bu dönemde dahi, özellikle balık türleri için istenen minimum derinlik ve akım hızı açısından önerilen miktarlar fazlası ile yeterli görülmektedir. 313

319 Ekosistem Değerlendirme Raporu nun T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü uzmanlarınca incelemesi sonucunda, can suyu miktarının Şubat ayı süresince 1 m 3 /s, Mart ayı süresince 2,1 m 3 /s, Nisan ayı süresince 3,5 m 3 /s, Mayıs ayı süresince 2 m 3 /s, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,9 m 3 /s olması uygun görülmüştür. Sonuç olarak, Ekosistem Değerlendirme Raporu nda önerilen çevresel akış debilerinin işletme sırasında başta hassas türler olmak üzere mansaptaki sucul ve karasal ekosistemlerin sürdürülebilirliği açısından tatmin edici koşullar sağlayacağı kanaatine varıldığı Ekosistem Değerlendirme Raporu nda belirtilmiştir. Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-4 te verilmiştir. Söz konusu proje için hazırlanan Mansap Su Kullanım Hakları Raporu için Tagar Regülatörü nden başlayarak Tagar Çayı boyunca Santrala kadar mansapta dere suyunun kullanıldığı tarım alanları ve tesislerin belirlenmesi için etütler yapılmıştır. Tarımsal sulama dışında, faal olan 1 adet 1 taşlı un değirmeni ile 4 adet faal olmayan un değirmeninin olduğu, yine regülatör ile santral arasında Çemişgezek Regülatörü ve HES in bulunduğu ve Tagar Çayı suyunun kullanıldığı tespit edilmiştir. Mansap Su Kullanım Hakları Raporu na göre; Aralık, Ocak, Şubat, Mart, Nisan ve Mayıs aylarında 1600 l/s, Haziran ayında 1616,38 l/s, Temmuz ayında 1634,26 l/s, Ağustos ayında 1689,77 l/s, Eylül ayında 1675,69 l/s, Ekim ve Kasım aylarında ise 1660 l/s su ihtiyacı olduğu görülmüştür. Mansap Su Kullanım Hakları Raporu nda aylara göre bırakılacak su miktarı Tablo 96 da verilmiştir tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik hükümlerine titizlikle uyulacaktır. Tablo 96. Mansap Su Kullanım Hakları Raporu Aylara Göre Bırakılacak Su Miktarı AYLAR Değirmenlerin Su İhtiyacı (l/s) Teessüs Etmiş Su Hakları (l/s) Sulanan Arazilerin Su İhtiyacı (l/s) Çemişgezek Regülatörü ve HES in Su İhtiyacı (l/s) Tagar Regülatöründen Bırakılacak Toplam Su Miktarı (l/s) Ocak 0,00 0, , ,00 Şubat 0,00 0, , ,00 Mart 0,00 0, , ,00 Nisan 0,00 0, , ,00 Mayıs 0,00 0, , ,00 Haziran 0,00 16, , ,38 Temmuz 0,00 34, , ,26 Ağustos 60,00 29, , ,77 Eylül 60,00 15, , ,69 314

320 Ekim 60,00 0, , ,00 Kasım 60,00 0, , ,00 Aralık 0,00 0, , ,00 DSİ Bölge Müdürlüğü nce onaylanmış Tagar Regülatörü ve HES Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporu Ek-6 da verilmiştir. Sonuç olarak Tagar Çayı na hem doğal hayatın devamı hem de mansap su kullanım hakları için bırakılacak su miktarı Tablo 97 de verilmiştir. Aylar Tablo 97.Tagar Çayı na Bırakılacak Toplam Su Miktarı Ekosistem Değerlendirme Raporu (m 3 /s) Mansap Su Kullanım Hakları Raporu (m 3 /s) Dere Yatağına Bırakılacak Toplam Su(m 3 /s) Uzun Yıllara Ait Aylık Ortalama Akım(m 3 /s) Ocak 0,94 1,6 2,54 6,08 Şubat 0,98 1,6 2,58 8,46 Mart 2,13 1,6 3,73 18,39 Nisan 3,54 1,6 5,14 30,51 Mayıs 1,99 1,6 3,59 17,15 Haziran 0, , ,93 Temmuz 0,94 1, , ,71 Ağustos 0,94 1, , ,57 Eylül 0,94 1, , ,49 Ekim 0,94 1,66 2,6 4,18 Kasım 0,94 1,66 2,6 5,88 Aralık 0,94 1,6 2,54 6,93 V.2.5. DKMP Genel Müdürlüğü nden Alınacak Formata Göre Hazırlanacak Peyzaj Onarım Planının ÇED Raporu Ekinde Sunulması Gerekmektedir Söz konusu proje alanında yapılan arazi çalışmalarında gözlemler sonucu peyzaj değeri yüksek alanlar olmadığı görülmüştür. Ayrıca rekreasyon alanı bulunmamakla birlikte, rekreasyon için herhangi bir çalışmada yapılmamıştır. Tagar Regülatörü ve HES projesinin inşaat aşamasından sonra yapılacak peyzaj onarım çalışmaları bölgede peyzaj değeri yüksek alanlar ve rekreasyon alanları oluşturacaktır. Peyzaj onarım çalışmaları Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından belirlenen formata göre hazırlanan ve EK-5 te verilen Peyzaj Onarım Planı nda detaylandırılmıştır. 315

321 V.2.6. Suyun Temin Edileceği Kaynağın Kullanılması Sonucu Su Kalitesine Ve Su Ortamındaki Canlılara (Can Suyunun Bırakılacağı Güzergahtaki Canlı Türleri ve Ekolojik Envanteri) Olabilecek Etkiler, Alınacak İzinler, Proje İçin Tespit Edilen Balık Türlerine Ait Geçiş Sistemleri İle Asansörleri İle İlgili Bilgi ve Buna Ait Çizim, Mansap Can Suyu Çıkış Yerinin Gösterildiği Çizim Su tutma yapıları üst havzalardan gelen sedimanı biriktirmelerinden dolayı, alt kesimlere geçişleri engellenmektedir. Tutulan sediman alta geçemediği için bazı habitat kayıplarının görülmesine neden olabilir. Bu durumu önlemek için regülatör gövdelerine inşa edilmiş olan çakıl geçitleri belli dönemlerde açılacak ve biriken sediman tekrar akış aşağıya verilecektir. Bu işlem belirli periyotlarla gerçekleştirilecek ve gelişi güzel yapılmayacaktır. Özellikle regülatör gövdelerinde ve tünele su verilmeden önce yapılmış olan dinlendirme havuzlarında biriken bu malzemelerin biyolojik ritimler göz önüne alınarak akış aşağıya verilecektir. Böylelikle akış aşağıdaki balık habitatları kısmen ihtiyaç duydukları sedimanı almaya devam edeceklerdir. Ayrıca, akıntı ile gelen askıdaki katı madde durgun alanlara çökmekte ve bu alanlar özellikle balıklar açısından uygun beslenme ve yumurtlama alanları oluşturabilmektedir. Regülatör yapıları, balıkların hareket kabiliyetlerini sınırladıklarından dolayı, hayatta kalabilmek için göç etmek zorunda kalan bazı türlerin geçişini etkilemektedir. Bu olumsuzluğu gidermek için regülatör gövdesine uygun balık geçiş yapıları inşa edilecektir. Son yirmi yılda elde edilen bilgiler birçok tür için uygun balık geçitlerinin dizayn edilmesini sağlayacak yeterliliktedir Sayılı Su Ürünleri Kanunu gereğince su tutma yapıları üzerinde balık geçitlerinin yapılması zorunludur. Bu nedenle göç eden balıkların ya da diğer sucul organizmaların nehrin alt ve üst kesimleri arasındaki geçişlerinin sağlanması gerekir. Aşağıda verilmiş olan konular, uygun balık geçidi yapısı için biyolojik olarak dikkat edilmesi gereken noktalar aşağıdaki gibidir; Balıklar, çabuk bir şekilde geçit yapılarını bulabilmelidir ve geçitten gelen akıntılar balıkları doğal olarak girişe götürebilmelidir. Balıklar, genellikle, taban kısmındaki güçlü türbülanslı bölgelerden dolayı sürüklenip uzaklaşmaktadır. Böyle zonlara ulaşmadan hemen önce balıkların düzenli bir akıntı tarafından yönlendirilmesi gerekmektedir. Bu akıntı güçlü olmakla birlikte balıkların yüzme kapasitelerini olumsuz yönde etkilememeli ve toplam akıntı oranının % 1-5 arasında olmalıdır. Erişebilirlilik önemli bir etkidir. Birçok balık geçidinin başarısız olması giriş yapılarının yetersizliğindendir. Balık geçitlerinin girişi farklı akıntı rejimlerine adapte olabilmelidir. Akıntı rejiminde çok büyük değişimler yapan regülatörlerin alt ve üst kısımlarının her ikisindeki seviyede değişimler görülmektedir. Balık geçitlerinin rezervuara açıldığı kısımlar uygun lokalitelerde olmalıdır. Balık geçitleri tünel ya da santrale su alan yapılardan uzak yerlerde konumlandırılmalıdırlar. Aksi halde mansaptan memba kısmına çıkan balıklar türbülansa kapılarak türbin ya da tünellere gidebilirler. 316

322 Balık geçitlerinde yılın tüm zamanı su bulundurulmalıdır. Bunun için dere yatağına bırakılacak olan can suyu balık geçitlerinden bırakılmalıdır. Bununla birlikte bırakılacak olan su mevcut kanallardaki havuz bölmelerini dolduracak ve düzenli bir akıntı oluşturacak yeterlilikte olmalıdır. Balık geçitlerinin eğimi % 10 dan büyük olmamalıdır. Eğimin fazla olması, akıntı hızını arttıracağından dolayı olumsuz koşullar yaratabilecektir. Havuzlar arasında su geçişleri için oluşturulan bölmelerin ortalama büyüklüğü 20 cm den küçük olmamalıdır. Ayrıca havuzlarda suyun toplanabilmesi için yeterli derinlik olmalıdır, bu sayede balıkların dinlenebilecekleri durgun bir bölümler oluşabilecektir. Balık geçitleri ve onların giriş kısımları kuş ve karnivor balıklar gibi hedef türü tehlikeye sokacak canlılardan korunmalı ve balıkçılık bu zonlarda yasaklanmalıdır. Balık geçitleri, erozyon, sediman birikimi, akıntı ile gelen materyaller gibi birçok etkenden dolayı problemlerle karşı karşıya kalabilir ve bu yüzden düzenli olarak bakım gerektirmektedir. Bu durum tercih edilecek olan sistem kadar önemlidir ve yapım aşamasında göz ardı edilmemelidir. Yukarıda verilen teknik özellikler dikkate alınarak, regülatörlerin yapısına bağlı olarak değişik tiplerde balık geçitleri (havuzlu geçitler, dikey yarıklı geçitler ters akışlı geçitler, balık asansörleri) bulunmaktadır. Balık Geçitleri Tipleri: En yaygın havuzlu ve bölmeli balık geçidi, havuzlu ve orifisli balık geçidi, denil tipi balık geçidi ve dikey yarıklı balık geçidi şeklinde yapılmaktadır. Bu balık geçitleri arasında havuzlu ve orifisli balık geçitleri Türkiye de en yaygın olarak inşa edilen balık geçidi tipidir. Bu kapsamda sucul ekosistemde bulunan canlıların projeden en az seviye etkilenmeleri amacıyla, kat i proje aşamasında, mevcut balık türlerine en uygun açı ve ölçülerde balık geçitleri veya asansörleri projelendirilecek, işletme aşamasında ise içleri tam su dolu ve bölmelerin üzerinden taşacak halde sürekli işler durumunda çalıştırılacaktır. Bununla birlikte 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu nun 9. maddesinde belirtilen su ürünlerini zarardan koruyacak tedbirler uyarınca mevcut su ürünlerinin yaşama, üreme, muhafaza ve istihsalini zarardan koruyacak tedbirler alınacaktır. Tagar Regülatörü ve HES projesinde, regülatör yapısı, balık geçitli tasarlanmıştır. Tagar Regülatörünün özellikleri dikkate alındığında en uygun balık geçidi yapısının havuzlu geçitler olduğu görülmüştür. Proje kapsamına balık geçitleri inşa edilecek ve doğal hayatın devamlılığı sağlanacaktır. Regülatörün yerinde balık geçitlerini ve mansap cansuyu çıkış yerini gösteren plan Şekil 72 de verilmiştir. 317

323 Cansuyu Çıkış Yeri Balık Geçidi Şekil 70. Regülatör Planı Üzerindeki Balık Geçidi ve Mansap Cansuyu Çıkış Yeri 318

324 Şekil 71. Havuzlu Balık Geçidi Temsili Fotoğrafı (Jens, 1982; Anonim 2009) V.2.7. Kat i Proje Aşamasında; Doğal Hayatın Devamlılığının Sağlanabilmesi İçin Dere Yatağına Bırakılacak Su Miktarı Ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu Yerlerinin (AGİ) İstasyon Kurulmasına Uygun Olarak Dizayn Edilmesi HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu çalışmaları kapsamında yapılan değerlendirmeler, proje alanındaki doğal akım koşullarını temsil etmektedir. Yapılan can suyu hesaplarına; bölgede sulama, değirmen ve alabalık çiftlikleri için bırakılacak kadim su hakları katılmamıştır. Dolayısıyla proje kapsamında mansaba (kadim su hakkı + can suyu) su bırakılacaktır. Ayrıca projenin su kullanımı konusunda tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (son değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik te yer alan 7. Madde hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında DSİ Bölge Müdürlüğü tarafından onaylanmış fizibilite raporuna ve Su Kullanım Hakları Raporu na uygun hareket edilecektir. Enerji üretimine başlandığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesiyle ilgili DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilerek, ölçüm istasyonu yerlerinin arazide tespiti yapılacaktır. AGİ istasyonları GPRS modemli cihazla donatılacak ve on-line olarak DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ile bağlantısı sağlanacaktır. Tespit edilen debi miktarının düşmesi durumunda kontrol sağlanarak gerekli su miktarı dereye bırakılacaktır. 319

325 V.2.8. Ulusal ve Uluslararası Mevzuatla Korunması Gereken Alanlar Üzerine Etkiler Proje alanı ve etki alanında ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar bulunmamaktadır. Proje alanı ve etki alanı içerisinde, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. maddesinde yer alan Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı olarak tanımlanan ve aynı kanun ile 3386 sayılı kanunun (2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) ilgili maddeleri uyarınca tespiti ve tescili yapılan alan bulunmadığından, projenin kültür ve tabiat varlıkları üzerinde olumsuz bir etkisi söz konusu değildir. Proje arazinin hazırlanması ve inşaat aşamasında herhangi bir kültür varlığına rastlanması durumunda çalışmalar durdurularak en yakın mülki amirliğine veya Erzurum Müze Müdürlüğü/Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu na haber verilecektir. Tagar Regülatörü ve HES için Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında Ek-2 Sulak Alan Faaliyet İzin Belgesi, inşaat öncesi alınacaktır. V.2.9. Yeraltı ve Yüzeysel Su Kaynaklarına Olabilecek Etkiler, Su Kullanımı (Tarım Alanlarının Sulanması v.b.), Su Kaynağı Yatağının Genişliği Proje kapsamında yeraltı ve yüzeysel su kaynakları Bölüm IV.2. de değerlendirilmiştir. Söz konusu projenin işletme aşamasında regülatörün mansap kısmından santral binasına kadar olan alanda su miktarında azalma gözlenecektir. Bu bölgede doğal hayatın devamı için cansuyu bırakılacaktır. Proje kapsamında bırakılacak cansuyu miktarı Tablo 101 de verilmiştir. Ayrıca proje kapsamında Mansap Su Kullanım Hakları Raporu hazırlatılmış olup hazırlanan raporda tarım alanları için ihtiyaç duyulan su miktarları belirlenmiştir. Proje kapsamında regülatör mansabına gerekli su miktarı ve tarım alanları için gereken su miktarı bırakıldığı takdirde yeraltı suyu ve yüzeysel su kaynaklarına herhangi bir olumsuz etki olmayacaktır. Ayrıca Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Madde 22 de belirtilen hükümlere uyulacak ve Madde 22 (o) ya göre yeraltı suyu rezervlerine haiz akifer karakterindeki her türlü formasyonlardan malzeme temin edilmeyecektir. Faaliyet kapsamında yüzey ve yeraltı sularına olumsuz etkide bulunabilecek tüm kirletici unsurlar ile ilgili gerekli tüm önlemler ytırım alınacaktır. 320

326 V Olabilecek Heyelanlara Karşı Alınacak Önlemler Projenin işletme aşamasında sadece suyun enerjisinden faydalanılması planlanmakta olduğundan bölgede bulunan ağaçlık alanlara olumsuz bir etki olmayacaktır. İnşaat işlemleri tamamlandıktan sonra uygun olan bölgelerde yeniden ağaçlandırma ve peyzaj çalışmaları yapılacaktır. Proje kapsamında yapılacak olan rehabilitasyon çalışmaları kapsamında ağaçlandırma da yapılacaktır. Ağaçlandırma çalışmaları sırasında ilgili kurumlar ile koordineli halde çalışılacaktır. Ayrıca kat i proje aşamasında açılacak sondajlar ile arazi ve laboratuvar deneyleri yapılacak ve bazı jeoteknik parametreler elde edilecektir. Bu parametrelere göre heyelan önlemleri alınacaktır. V Orman Alanlarına Olabilecek Etki ve Bu Etkilere Karşı Alınacak Tedbirlerin Tanımlanması Tagar Regülatörü ve HES Projesi, Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü ne bağlı, Tunceli Orman İşletme Müdürlüğü, Hozat Orman İşletme Şefliği sınırları içerisinde yer almaktadır. Proje alanı ile ilgili olarak Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü nden tarih ve 817 sayılı yazı ile ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu alınmıştır. Tagar Regülatörü ve HES projesi için verilmiş olan ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu Ek-7 de verilmiştir. Proje alanlarının tek bir kapalı alanda ( m 2 ) gösterilmesi ile Elazığ Bölge Müdürlüğü tarafından toplam alanın m 2 olduğu, bunun m 2 lik kısmının orman alanı, m 2 lik kısmının orman sayılmayan alan niteliğinde olduğu belirtilmiş olup, proje alanı çevresini gösterir 1/ ölçekli Orman Meşçere Haritası Şekil 46 ve Ek-7 de sunulmuştur. Projenin işletme aşamasında sadece suyun enerjisinden faydalanılması planlanmakta olduğundan orman alanlarına olumsuz bir etki olmayacaktır. İnşaat işlemleri tamamlandıktan sonra uygun olan bölgelerde yeniden ağaçlandırma ve peyzaj çalışmaları yapılacaktır. Olası bir yangın durumunda projede tüm çalışan personel istendiği zaman yangına müdahalede hazır bulundurulacaktır. Şantiyede yangın söndürme cihazlarının yanı sıra ilk müdahalede gerekli olan malzemeler hazır bulundurulacaktır. Proje alanında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme ekipmanı (kazma, kürek, balta, su kovası vs.) bulundurulacaktır. Olası bir yangın sırasında şantiyede bulunan tüm iş makineleri yangın amirinin emrine verilecektir. 321

327 Proje alanı ve yakın çevresinde orman yangınları görülmesi durumunda seri bir şekilde ve 177 numaralı Alo Yangın hattı aranacak, Orman İşletme Şefliğine haber verilecektir. Proje kapsamında, 4857 sayılı İş Kanunu ve bu kanun uyarınca çıkartılan yönetmelik, tüzük, genelge, tamim vb. hükümlerine uyulacaktır. Yangın çıkması durumunda olabilecek etkiler ve yapılacak görevler için tesis personeli eğitilecektir. Yangın olasılığı durumunda diğer yakın kuruluşlara haber verilecektir. Yangının fark edilmesi ve alarm verilmesi halinde yangın ile mücadele kaynaklarından yararlanarak sorunun derhal ortadan kaldırılmasına çalışılacak ve aşağıdaki hususlar yerine getirilecektir. Yangın fark edildiğinde, öncelikle çevredekilere, binada çalışan personele, lojmandakilere ve daha sonra da ilgililere haber verilecektir. En yakın güvenlik ve itfaiye birimlerine haber verilecektir. Acil müdahale ekibi ile ilgili tarafından çevre güvenliği sağlanacaktır. Söndürme ekipleri derhal yangına müdahale edecektir. Likit gaz ve elektriksel nedenli yangınlarda, yangın yakınındaki yanıcı madde kaynakları derhal izole edilecektir. Yangında can kurtarmak yapılacak ilk iş olacaktır. Bu gibi durumlarda, kişilerin kendisinin ve başkasının hayatını lüzumsuz hareketlerle tehlikeye atması önlenecektir. Yangın, en yakındaki uygun söndürücü cihazlar yardımı ile söndürülmeye çalışacaktır. Dumanın yakıcı ve boğucu etkisine karşı ağız ve burunlar ıslak bez ile kapatılacaktır. Yangın söndürülürken lüzumsuz tahribatlara, kırma ve yıkmalara neden olunmayacaktır. Yeterli sayıda eleman ve köpüklü yangın söndürücüleri her ana kullanılacak şekilde hazır olacaktır. İtfaiye aracı statik elektriği ileten topraklı bir yapıda olacaktır. Yangın söndürmede görevli acil müdahale ekipleri, yerel itfaiye ile irtibatlı olacaktır. Her yangın yerine ambulans gidecektir. Santral sahasında, olası bir yangın tehlikesine karşı aşağıda belirtilen yangınla mücadele sistemleri hazır bulundurulacak ve kullanılacaktır. Gaz Tüpleri (Püskürtme yapılarak kullanılacak söndürme gazları) Duman/alev Dedektörü (duman/alev çıkışında, kontrol paneline otomatik olarak iletim yapacak şekilde) 322

328 V Tarım Alanlarının Sulanması Amacıyla Kullanılacak Su Miktarı Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında hazırlanan Mansap Su Kullanım Hakları Planlama Raporunda, tarım alanların sulanması amacıyla kullanılacak su miktarı belirlenmiştir. Mansap Su Kullanım Hakları Raporuna göre Tagar Regülatörü ve HES proje sahasında Çemişgezek ilçe merkezinin toplam 16,5 hektar tarım arazileri Tagar Çayı suyu ile sulanmaktadır. Tagar Çayı ndan sulanan 16,5 hektarlık tarım arazisinin mevcut bitki deseninde 7 ha karışık meyve, 2,5 ha bağ, 4 ha kavak ve 3 ha sebze tespit edilmiştir. Tablo 98. Mevcut Durumda Arazi Kullanma Durumu ve Dağılım Yüzdesi Yetişen Bitkiler Ekim Sahası (da) Dağılım (%) Karışık meyve 70 42,4 Bağ 25 15,2 Kavak 40 24,2 Sebze 30 18,2 TOPLAM ,00 Kaynak: Tagar Regülatörü ve HES Projesi, Su Kullanım Hakları Planlama Raporu Tablo 99. Kombine Sulama Yöntemine Göre Bitki Su Tüketimleri (Sulama Alanı = 16,5 ha) Aylar Bitki sulama ihtiyacı ( mm ) Çiftlik ihtiyacı ( mm ) randıman 0,5 Çiftlik ihtiyacı (m3/ha) randıman 0,5 Sulama suyu ihtiyacı (mm) randıman 0,8 Sulama suyu ihtiyacı (m3/ha) randıman 0,8 Modül ( l / s / ha ) Toplam su ihtiyacı ( m³) Bırakılacak su miktarı ( l / s ) Ocak 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Şubat 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Mart 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Nisan 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Mayıs 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Haziran 94,77 145, ,98 171, ,27 0, ,01 16,38 Temmuz 204,84 315, ,38 370, ,51 1, ,84 34,26 Ağustos 177,99 273, ,35 322, ,58 1, ,13 29,77 Eylül 90,78 139, ,63 164, ,10 0, ,11 15,69 Ekim 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 323

329 Kasım 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Aralık 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Toplam 568,38 874, , , , ,10 NOT: Günlük Sulama Süresi 16 Saat Esasına Göre Yapılmıştır. Kaynak: Tagar Regülatörü ve HES Projesi, Su Kullanım Hakları Planlama Raporu V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları ve kontrolü için alınacak önlemler Tesisin işletme sürecinde en önemli gürültü kaynağı, santral binasında bulunan türbin milinin eksen etrafında dönmesinden kaynaklanan mekanik gürültüdür. Ayrıca, cebri boru ve türbinde su akışı sırasında çeperlere su vurması sebebiyle gürültü oluşacaktır. Santraldeki diğer gürültü kaynakları ise, bina iklimlendirilmesinden kaynaklanan gürültüler ve jeneratörlerin devreye girmesi sonucu oluşacak kesikli gürültülerdir. Bu projedeki teknik özelliklere sahip türbinlerin Makine Mühendisleri Odasının 1994 tarih ve 408 sayılı aylık yayınlarında hava emiş, motor, soğutma, tahrik elemanları, hidrolik sistemler ve yardımcı ekipmanları (pompa, kompresör vb.) için yaklaşık gürültü seviyeleri verilmiştir. Burada motorlar için gürültü seviyesi dba, diğer tahrik elemanları için gürültü seviyesi dba olarak verilmiştir. Bu durumda HES ünitelerindeki gürültü seviyesinin kaynaklarda dba arasında değişeceği öngörülmektedir. Söz konusu gürültü iletimini en aza indirgemek amacıyla aşağıdaki maddeler uygulanacaktır. Yan duvarlarda, tavanda ve tabanda yalıtım malzemesi kullanılacak, Yalıtım malzemesi olarak taş yünü kullanılacak, Kapı altlarından ve anahtar deliklerinden gürültünün geçmesini önlemek amacıyla özel ses geçirmeyen kapılar kullanılacaktır. Yukarıdaki maddelerin uygulanması ile maksimum düzeyde yalıtım sağlanması hedeflenmektedir. İyi yapılan yalıtım sonucu ses basıncı yaklaşık olarak 40 dba kadar düşürülebilmektedir. İşletme aşamasında çalışacak tüm personele koruyucu ekipman temin edilecek ve bunların kullanılması sağlanacak, İş Sağlığı ve İşçi Güvenliği Tüzüğü ile Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda gereken diğer önlemler de alınacaktır. Proje kapsamındaki ilgili bütün faaliyetler boyunca, gürültünün asgari seviyede kalması için gerekli bütün önlemler alınacaktır. Projenin inşaat ve işletme faaliyetleri boyunca 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu ile 4857 sayılı İş Kanunu na ve ilgili bütün yönetmeliklere uyum gösterilecektir. Tagar Regülatörü ve HES projesi, tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan, Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında 324

330 Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer almamaktadır tarih ve sayılı R.G. de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği (ÇGDYY) hükümlerince Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer alan işletme ve tesisler için Akustik Rapor hazırlanmalıdır. Tagar Regülatörü ve HES Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek-2 listesinde yer almamasından dolayı Akustik Rapor hazırlanmamıştır. Ancak ilgili işyeri açma ve çalışma ruhsatı safhasında ve/veya programlı, programsız veya şikayete istinaden yapılacak denetimlerde, yetkili idarenin talebine istinaden çevresel gürültü seviyesi değerlendirme raporu hazırlatmakla yükümlüdür. İşletme aşamasında kullanılacak olan türbinler, jeneratörler, motorların kapalı ortamda ve kesikli olarak çalışacak olması, gerekli ses yalıtımı ve izolasyonların faaliyet sahibi tarafından yapılacak olması proje alanında oluşacak gürültünün çevreye etkisinin minimum düzeyde olmasını sağlayacaktır. Proje kapsamında işletme aşamasında tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır. V Projenin İşletilmesi Sırasında Çalışacak Personelin ve Bu Personele Bağlı Nüfusun Konut ve Diğer Sosyal/Teknik Altyapı İhtiyaçlarının Nerelerde, Nasıl Temin Edileceği Projenin işletme aşamasında bakım, güvenlik, kontrol ve diğer alanlarda vardiyalı olmak üzere toplam 20 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. Çalışacak personel mümkün olduğu kadar bölgede yaşayan halk arasından temin edilecektir. İşletme aşamasında çalışacak personel civardaki köylerden, ilçe merkezinden ve İl merkezinden geliş gidiş yapacaktır. Civar köyler dışından gelecek personel, santral binası içerisindeki idari binada konaklayacak olup, günlük ihtiyaçlarını da buradan karşılayacaklardır. İşletme aşamasında vardiyalı olarak çalışacak olan teknik personel ve güvenlik personeli mümkün olduğunca yakın çevrede bulunan yerleşim bölgelerinden temin edilecektir. Çalışacak personelin sağlık durumlarının denetlenmesi ve acil tedavi gibi sağlık hizmetleri için civar köylerde bulunan sağlık ocağı ve/veya hastaneler kullanılacaktır. V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların hangi alıcı ortamlara, ne miktarlarda, nasıl verileceği Projenin işletme aşamasında çalışacak personel ve temizlik işleri dışında su kullanımı olmayacaktır. 325

331 Projede çalışacak personelin sıhhi içme suyu; faaliyet alanına taşınarak sağlanacaktır. Damacanalarda taşınan su işçilerin sağlığı için tehdit oluşturmayacak koşullarda muhafaza edilecek, kullanımı sonrası sürekli olarak kapalı alanda muhafaza edilecektir. Kullanma suyu ve tozumanın önlenmesi amaçlı su ise civardaki su kaynaklarından gerekli izinlerin alınması şartıyla tankerlerle getirilerek sağlanacaktır. Faaliyet sırasında işletme aşamasında çalışacak toplam 20 kişi için Kişi başına gerekli su miktarı Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamalarında (İTÜ , Prof. Dr.Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel EROĞLU) 150 lt/gün olarak belirtilmiş olup buna göre; Toplam Su İhtiyacı = İşçi Sayısı x Kişi başı kullanılacak su miktarı Çalışacak İşçi Sayısı = 20 kişi Kişi başı kullanılacak su miktarı = 150 lt/kişi-gün = 0,15 m 3 /kişi-gün Personelin toplam su ihtiyacı = 20 x 150lt = 3000 lt/gün olacaktır. Proje kapsamında işletme esnasında çalışacak personelin ihtiyacı olacak içme suyu, yakın yerleşimlerden ücret karşılığı damacanalarla sağlanacaktır. Atıksu Miktarı Toplam Atıksu Miktarı = İşçi Sayısı x Kişi başı kullanılacak su miktarı Çalışacak İşçi Sayısı = 20 kişi Kişi başı atıksu miktarı = 150 lt/kişi-gün = 0,15 m 3 /kişi-gün Toplam Atıksu miktarı = 20 x 150 lt = lt/gün (3 m 3 /gün) olacaktır. Hiç arıtılmamış ve bir işleme tabi tutulmamış tipik evsel atıksuların özellikleri Tablo 80 de verilmiştir. Bu atıksulardan kaynaklı kirlilik yükü aşağıda detaylandırılmıştır. BOI 5 = 20 x 54 = g BOI/gün KOI = 1,9 x = g KOI/gün Toplam Organik Karbon = 1 x = g TOC/gün Askıda Katı Madde (AKM) = 20 x 220 = g/gün Kum (İnorganik, 0,2 mm ve yukarısı = 30 x 15 = 300 g/gün Madeni Yağ = 30 x 30 = 900 g/gün Alkalinite (Kalsiyum karbonat olarak CaCO 3 )= 20 x 30 = 600 g/gün Klorür = 20 x 8 = 160 g/gün Toplam Azot = 20 x 12 = 240 g/gün Serbest Amonyak = 0,6 x 240 = 144 g/gün Nitrat Azotu = 0,5 x 144 = 72 g/gün Toplam Fosfor = 20 x 4,5 = 90 g/gün Organik Fosfor = 0,3 x 90 = 27 g/gün İnorganik (ortho-polifosfatlar) = 0,7 x 27 = 18,9 g/gün Potasyum (K 2 O olarak) = 20 x 6 = 120 g/gün İşletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli atıksular için tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik uyarınca sızdırmasız fosseptik 326

332 yapılacaktır. Fosseptik % 80 doluluğa ulaştığında atıkların Çemişgezek Belediyesi ne ait vidanjör ile boşaltılarak bertaraf edilmesi sağlanacaktır. Fosseptik Planı Ek-2/İ de, Çemişgezek Belediyesi nden alınmış olan atık kabul yazısı Ek-1/İ de verilmiştir. Faaliyet kapsamında çalışacak personelden dolayı oluşan atıksuyu bertaraf etmek amacıyla tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Lağım Mecrası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik te belirtilen esaslara uygun 5mx5mx3m ebatlarında sızdırmasız çukur inşa edilecek ve fosseptik çukurunun %80 doluluk oranına erişmesi durumunda içindeki atık su, Çemişgezek Belediyesi ne ait vidanjörler ile alınarak bertaraf edilmesi sağlanacaktır (Ek-2/İ: Fosseptik Tip Planı). Verilen fosseptik çukur boyutlarına ve oluşacak günlük atık su miktarına göre vidanjörün sahaya ortalama uğrama süresi; t = V fosseptik * %80 / Q atıksu t = 5m * 5m * 3m * 0.80 / 3 m 3 /gün = 20 gün olacaktır. İşletme aşamasında oluşacak atıksuların bertarafı ile ilgili olarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.) yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği nin 32. maddesi gereği atıksu yöntemiyle yapılacak protokol ve vidanjörle atıksu bertarafı sonucunda alınan belgeler denetimler sırasında görevlilere beyan edilmek üzere beş (5) yıl süre ile saklanacaktır. Proje kapsamında gerek en yakın yüzeysel su kaynağı olan Tagar Çayı na ve gerekse bölgedeki diğer su kaynaklarına deşarj edilecek her türlü su için, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmelik çerçevesinde yer alan alıcı ortam değerleri ile atıksu deşarj kriterlerine uyulacaktır. V İdari ve Sosyal Tesislerden Oluşacak Katı Atık Miktar ve Özellikleri, Bu Atıkların Nerelere ve Nasıl Taşınacakları veya Hangi Amaçlar İçin ve Ne Şekilde Değerlendirileceği Projenin işletme aşamasında meydana gelecek atıklar tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yönetimi Genel Esaslarına İlişkin Yönetmeliğin Ek-4 te verilen Atık Listesi kapsamındaki yeri tespit edilerek yine aynı yönetmelikte belirtilen hususlar dikkate alınarak ilgili yönetmelikler doğrultusunda bertaraf edilecektir. İşletme aşamasında meydana gelecek atık türlerine ilişkin bilgiler aşağıda verilmiştir. İşletme aşamasında sadece personelden kaynaklı evsel nitelikli katı atık meydana gelecek olup, Kazı Fazlası Malzeme atığı, tıbbi atık oluşumu söz konusu değildir. İşletme aşamasında santralde vardiyalı olarak 20 kişinin çalıştırılması düşünülmektedir. Söz 327

333 konusu personelden dolayı oluşan evsel nitelikli katı atık miktarının hesabında günlük kişi başına üretilen katı atık miktarı 1,34 6 kg/kişi-gün kabulü ile aşağıdaki gibi hesaplanmıştır: M evsel-katı M evsel-katı q B N : (q B ) (N) : Evsel nitelikli katı atık miktarı (kg/gün), : Evsel nitelikli katı atık birim üretim hızı (kg/kişi.gün) : Kişi sayısı olmak üzere; Proje kapsamında işletme aşamasında toplam 20 kişiden kaynaklı; M evsel-katı : 20 kişi x 1,34 kg/kişi-gün = 26,8 kg/gün katı atık oluşacaktır. Evsel nitelikli katı atıklar içerisinde; yemek atıkları gibi organik kökenli atıklar bulunacaktır. Ayrıca işletme aşamasında personelden kaynaklı oluşacak evsel nitelikli atıkların tekrar kullanımı ve geri dönüşümü mümkün olan katı atıklar (kağıt, cam, plastik, metal kutular vb.) organik kökenli atıklardan ayrı olarak biriktirilecek ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili hükümleri doğrultusunda çevre lisanslı geri dönüşüm tesislerine verilecektir. İşletme aşamasında oluşacak katı atıkların toplanması, biriktirilmesi ve uzaklaştırılması Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtildiği üzere yapılacaktır. Evsel nitelikli katı atıkların tarih ve sayılı R.G. de yayımlanan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Madde 18 de belirtildiği gibi; denizlere, göllere ve benzeri alıcı ortamlara, caddelere, ormanlara ve çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmesi yasaktır. Bu doğrultuda işletme aşamasında meydana gelecek katı atıklar santral binasında bulundurulacak ağzı kapalı konteynırlarda biriktirilecek ve Çemişgezek Belediyesi çöp toplama alanında bertaraf edilecektir. Konu ile ilgili Çemişgezek Belediyesi nin görüşü alınmış olup, Ek-1/İ de verilmiştir. İşletme aşamasında oluşan katı atıkların bertarafı aşamasında, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine titizlikle uyulacaktır. V Projenin İşletilmesi Aşamasındaki Faaliyetlerden İnsan Sağlığı ve Çevre Açısından Riskli ve Tehlikeli Olanlar İşletme aşamasında insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olan özel bir durum yoktur. Projenin işletme aşamasında oluşabilecek acil durumlar için hazırlanılan Acil Müdahale Planı Bölüm VIII de verilmektedir. Proje işletme aşamasında oluşacak atık sular fosseptikte biriktirilerek vidanjör ile Çemişgezek Belediyesi ne, katı atıklar da yine Çemişgezek Belediyesi katı atık toplama 6 Devlet İstatistik Enstitüsü, 2001, Çevre İstatistikleri Hane Halkı Katı Atık Kompozisyon Araştırması ve Eğilim Anketi, Ankara 328

334 yerine verilecektir. Bu bağlamda işletme aşamasında çevreye herhangi bir deşarj olması öngörülmemekte, dolayısıyla işletme aşamasında insan sağlığı ve çevre açısından herhangi bir etki öngörülmemektedir Projenin işletme dönemlerinde insan sağlığını ve güvenliğini riske sokmamak amacıyla T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı nın İş ve İşçi Güvenliği Tüzüğü ndeki hükümlere uyulacaktır. Personel ve işçiler yapılacak işin gerektirdiği iş güvenliği malzemeleri ile donatılacak ve bunların sağlık ve iş güvenliği kurallarına uygun şartlar altında çalışmaları sağlanacaktır. İşçi ve personelin sağlığı açısından da başlık, kulaklık veya kulak tıkaçları, gözlük gibi uygun koruyucular kullanılacak ve kullanılan araç-gereç ve makinelerin düzenli bakımı yapılacaktır. Projenin işletme aşamasında ÇED Raporunda belirtilen tedbirlerin alınması ile risk ve tehlikenin insan sağlığı ve çevre açısından tolere edilebilir düzeyde olacağı öngörülmektedir. V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri Tahrip edilmiş bir alanı çevresel açıdan stabil duruma getirmek, doğal bir çevrenin ve doğal kaynakların gelecek nesillere aktarılması için zorunludur. Ancak tahrip edilmiş bir alan kendi haline bırakıldığında ekolojik dengesine ulaşması, kendi kendini onarması çok uzun yıllar alabilir. Uygun bir zaman sürecinde bu alanların yeniden doğaya kazandırılması için, insan yardımına gereksinim vardır. Bu amaçla yapılan peyzaj onarımı çalışmaları, tahrip edilmiş alanın verimliliğinin ekolojik, ekonomik ve estetik değerlerinin yeniden kazandırılmasını hedefleyen çalışmalardır. Peyzaj onarımı kapsamında yapılacak iyileştirme çalışmaları yalnızca ağaçlandırma şeklinde değil, yeşil alan düzenlemeleri, arazi biçimlendirme ve erozyon kontrol önlemleri vb. alternatiflerin de sağlandığı çalışmaları içermelidir. İnşaat döneminde değişmeye başlayacak olan peyzaj karakteri, işletme döneminde de değişmeye devam edecektir. Nehir habitatının durgun su habitatına dönüşmesi sonucu, kıyıdaki bir miktar bitki su altında kalacaktır. Su altında kalacak bitkiler nedeniyle bitki sayısında azalma olacaktır. Azalan bitki örtüsünü telafi edebilmek, erozyonu önleyebilmek ve daha güzel bir görsel etki oluşturmak amacıyla santral binasının inşa edileceği alanlarda bitkilendirme çalışmaları yapılacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında kaldırılan bitki örtüsü, sıyrılan üst toprak ve eğim nedeniyle erozyon derecesinde artış görülebilir. Bu amaçla inşaat çalışmalarının ardından, eğimin yüksek olduğu ve toprak kaymasının görüldüğü bölgelerde, sekiler oluşturmak suretiyle, daha düz yüzeyler elde edilecek ve bu bölgeler bitkilendirilecektir. Bu çalışma, hem toprağın yüzey suyuna akışını azaltacak hem de bu sayede çaya sediman taşınımı azalmış olacağı için regülatörün ekonomik ömrü artacaktır. Erozyonun görüldüğü 329

335 bölgelerde gerçekleştirilecek olan bitkilendirme çalışmalarının başarıya ulaşması için, gerekli uyarı levhaları konulacak ve alana girişlerin azaltılması için, gerekli durumlarda çit ya da bitkisel bariyerler oluşturulacaktır. Yüzeyde bulunan bitkisel toprak kayıplarının önlenmesi büyük önem arz etmektedir. Bundan dolayı, inşaat çalışmaları öncesinde, şantiye sahası ve ünite yerlerinde bulunan bitkisel toprak yüzeyden sıyrılacaktır. Bu toprak, diğer Kazı Fazlası Malzemeden ayrı olarak sahanın uygun bir yerinde depolanacaktır. Bitkisel toprağın özelliklerini kaybetmemesi için mümkün olan en geç zamanda yüzeyden sıyrılacak ve mümkün olan en erken zamanda yeniden yüzeye serilecektir. Ayrıca, bitkisel toprağın yağmur ve rüzgâr gibi etkenlerle kayıplarının önlenmesi için, üzeri kapatılacaktır. İnşaat çalışmalarının tamamlanmasının ardından yürütülecek olan peyzaj çalışmaları kapsamında, bitkisel toprak yeniden yüzeye serilecek ve üzeri bitkilendirilecektir. Peyzaj çalışmaları sırasında kullanılacak olan bitkilerin yörenin meteorolojik, topoğrafik yapısına uygun olmasına ve yörede yetişen bitkilerden seçilmesine özen gösterilecektir. Peyzaj onarım çalışmalarının içeriğinin belirlenmesi için Peyzaj Onarım Raporu hazırlanmış olup, EK-5 te verilmiştir. Peyzaj Onarım Planı Raporu na göre; Tagar Regülatörü ve HES Projesi peyzaj onarımının amacı inşaat sonrasında bozulan peyzajın ve habitat alanlarının eski haline kavuşturulması ve/veya iyileştirilmesidir. Projenin peyzaj onarım hedeflerine ulaşılabilmesi amacıyla uygulanması gereken müdahale biçimleri Şekil 72 de ortaya konulmuştur. Buna göre alanda yapılacak müdahaleler; kıyı düzenlemesi, toprak yönetimi (rehabilitasyon), erozyon kontrolü, görüntü perdelemesi, geçici tesis alanlarında peyzaj onarımı, akarsu ve vadi iyileştirmeleri olarak altı grupta toplanmıştır. Bu alanlara nasıl müdahale edileceği bitkisel ve yapısal boyutlarıyla Peyzaj Onarım Planı Raporu nda detaylandırımıştır. 330

336 Şekil 72. Peyzaj Onarım Planı V Diğer özellikler Bu bölüm başlığı altında değinilecek başka bir konu bulunmamaktadır. 331

337 V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile Gerçekleşmesi Beklenen Gelir Artışları; Yaratılacak İstihdam İmkanları, Nüfus Hareketleri, Göçler, Eğitim, Sağlık, Kültür, Diğer Sosyal ve Teknik Altyapı Hizmetleri ve Bu Hizmetlerden Yararlanılma Durumlarında Değişiklikler vb. (Projenin Yapımı Dolayısıyla Etkilenecek Yöre Halkı İle Görüşmeler Yapılarak Sosyolojik Etkinin Ortaya Konulması) Ülkemizin petrol kaynakları yönünden yetersiz olması, buna karşılık yüzeysel su kaynakları yönünden zengin olması, enerji politikasının hidroelektrik santrallere doğru kaymasını zorunlu hale getirmiştir. Hidroelektrik santrallerin işletim maliyetlerinin düşük olması ve çevreye çok önemli zarar verici etkileri bulunmaması nedeniyle tüm dünyada tercih edilen başlıca enerji kaynaklarındandır. Rapora konu olan proje, Türkiye nin enerji açığını karşılamak için gerçekleştirilecek olan bir projedir. Hidroelektrik santrallerde enerji üretimi konusunda en temiz sistemlerdir. İşletme aşamasında çevreye hiçbir zarar vermemektedir. Proje kapsamında arazi hazırlık ve inşaat aşamasında verilen zararlar geçici olup, zararın en aza indirilmesi amacıyla gerekli önlemler alınacak ve projenin tamamlanması ile bu zararlar sona erecektir. Projenin yörenin ekonomik ve sosyal yapısına canlılık getireceği düşünülmektedir. Proje kapsamında inşaat aşamasında 60 kişinin, işletme aşamasında ise toplam 20 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. Projenin inşaat ve işletme aşamasında bölge halkına iş imkanı sağlanacaktır. Bunun sonucu olarak da civar yörelerdeki ticari yaşam hareketlenecek ve alışverişlerden dolayı gelir artışı söz konusu olacaktır. Proje alanı çevresinde bulunan belde ve köylerde iş imkanı tarımcılık yönünde gelişmiş olup, sanayi yönünden oldukça azdır. Çalışacak personel öncelikle yöre halkından temin edilecektir. Bu imkan yöre halkının gelirini artıracak ve inşaat süresince de olsa göçü önleyecektir. Ekonomik yapıdaki olumlu etki, sosyal hayatı da etkileyecektir. Teknik personel dışındaki personelin yöreden karşılanması planlanmaktadır. Yeterli oranda personelin bulunamaması durumunda yöreye dışardan personel getirilecektir. Böylesi bir durumun gerçekleştirilebilmesi durumunda eğitim, sağlık, kültür, sosyal ve teknik altyapı hizmetleri açısından yörede olumlu bir gelişim göstereceği öngörülmektedir. Hidroelektrik santral kapsamında yapılacak olan tesislerin inşası sırasında, yöredeki insanlar ile çalışanların can güvenliğini en üst düzeyde tutacak tedbirlerin alınıp uygulanmasına özellikle dikkat edilmelidir. Bu amaçla; projeyle ilgili olarak yapılacak teknik çalışmalar için gerekli eğitimi almış kimseler görevlendirilecek, çalışanlar iş kazaları konusunda eğitilecek ve koruyucu ekipmanlarla görevlerini yerine getirmeleri sağlanacak, iş makinelerinin kullanımı sırasında yöre halkının makinelerin yakınına yaklaşmalarına izin verilmeyecek ve sahaya 332

338 girmelerini engelleyici ikaz levhaları konulacak, kullanılacak araçların periyodik olarak kontrol ve bakımları yaptırılacak, patlayıcıların kullanılması durumunda çevre emniyetine ilişkin gerekli şartlar yerine getirilecek, inşaat çalışmaları yöre halkının gerek tarlalarıyla gerekse diğer köy, il ve ilçelerle ulaşımına engel olmayacak biçimde sürdürülecek ve tüm bu hususlarda ilgili mevzuat hükümlerine göre hareket edilecektir. Ayrıca, proje kapsamında yapılacak çalışmalar sebebiyle flora ve faunaya verilebilecek zarar konusunda çalışanları bilgilendirilerek yörenin ekosisteminde oluşabilecek tahribatın minimize edilmesine çalışılacaktır. Projenin gerçekleşmesi ile birlikte öngörülen ortalama 31,368 Gwh/yıl elektrik enerjisi üretilerek olup, ülkenin nehirlerindeki tüm ekonomik hidroelektrik enerji potansiyelinden faydalanma imkanı verecektir. Dolayısıyla söz konusu projeyle ulusal olarak enerji üretimi faydası sağlanacaktır. Sonuç olarak proje faydalı bir proje olup fiziksel, biyolojik ve sosyal çevreye olumsuz yönde etkisi ülke ekonomisi getirisine göre toler edilecektir. Projenin bölgedeki ekonomik ve sosyal hayatı olumlu yönde etkileyeceği değerlendirilmektedir. Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmelerde bulunulmuştur. Yöre halkı hidroelektrik santral projelerinin son dönemde kamuoyunda yarattığı tepkiler nedeniyle güneş, rüzgar enerjisi gibi alternatif enerjilere yönelim önerisinde bulunmuşlardır. Yöre halkı tarımsal amaçlı olarak kullandıkları suyun azalacağı, santralin Tagar Çayı nı kurutacağı kaygılarını dile getirmiştir. Bu kaygılarını azaltmak amacıyla bırakılması gereken cansuyu miktarıyla ilgili bilgiler verilmiştir. V.3.2. Çevresel Fayda-Maliyet Analizi Türkiye de teorik hidroelektrik potansiyel 433 milyar kwh, teknik olarak değerlendirilebilir potansiyel 216 milyar kwh olarak ve ekonomik hidroelektrik enerji potansiyel 140 milyar kwh/yıl dır. Türkiye hidrolik enerji potansiyelinin yüzde 37 lik kısmı işletmede, yüzde 15 lik kısmı (özel teşebbüs tarafından yapımı sürdürülen projeler dahil) ise inşa halindedir (2010 itibariyle) 7. Hidroelektrik santraller; yenilenebilir olmaları, yerli doğal kaynak kullanmaları, işletme ve bakım giderlerinin düşük olması, fiziki ömürlerinin uzun oluşu, daha az düzeyde olumsuz çevresel etki yaratmaları, kırsal kesimde ekonomik ve sosyal yapıyı canlandırmaları gibi nedenlerle diğer enerji üretim sistemlerine nazaran üstünlük arz etmektedir. 7 Kaynak: Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü 333

339 Enterkonnekte sistem içinde, hidroelektrik santraller, enerji talebinin karşılanmasında çok önemli bir yere sahiptirler. Nitekim, talep değişikliklerine anında uyum sağlayabilmeleri, kısa sürede devreden çıkıp girme özellikleri ve nihayet sistemin frekans kontrolü ve sabitleme özellikleri sebebiyle, çok tercih edilen ve gerekli tesisler olmaktadırlar. Proje kapsamında çevresel fayda-maliyet analizi konu başlığı altında ekonomik ve çevresel faydalar olarak 2 şekilde irdelenmiştir. Ekonomik Faydalar Tagar Regülatörü ve HES Projesi ile birlikte bir takım ekonomik faydalar yaratılmıştır. Bunlar; Proje kapsamında planlanan Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali ile öngörülen ortalama 31,368 Gwh/yıl elektrik enerjisi elde edilecektir. Fosil yakıtlar ile elde edilen elektrik enerji ile kıyaslandığında sıfır hava kirliliği ile temiz elektrik enerjisi elde edilecektir. Yöre halkı için özellikle inşaat döneminde yeni iş imkanları sağlayacaktır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi için yapılan ekonomik değerlendirmeler sırasında projenin ekonomik değerlendirme periyodu 49 yıl olarak kabul edilmiştir. Projenin faydamaliyet hesapları sonucu ortaya çıkan yıllık faydalar, yıllık giderler, gelir-gider analizleri, iç karlılık oranı raporun Bölüm III.3 te sunulmuştur. Yapılan hesaplamalara göre önerilen proje ile yılda toplam 31,368 GWh enerji üretilecektir. Çevresel Faydalar Projenin çevresel fayda/maliyet analizi Tablo 100 de özetlenmiştir. Tablo 100. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Çevresel Fayda/Maliyet Analizi 334

340 Değerlendirme Unsurları Sel/Taşkın Mevcut Durum x Su Kalitesi + Hava Kalitesi Toprak Kaynakları x + Flora + Önerilen Proje İnşaat Aşaması x İşletme Aşaması + İnşaat Aşaması - İşletme Aşaması x Açıklamalar + : Diğerine Göre Avantajlı - : Diğerine Göre Dezavantajlı X : Diğeri İle Aynı Projenin işletme geçmesiyle sel ve taşkınların engellenmesi sağlanacaktır. İnşaat aşamasında oluşacak bulanıklık suyun kalitesini etkiyecektir. İşletme aşamasında ise regülatörden alınan su santral binasında türbinlenen su aynı kalite ve debide tekrar akarsuya verilecektir. İnşaat Aşaması - Projenin sadece inşaat aşamasında toz emisyonu meydana İşletme Aşaması x İnşaat Aşaması - İşletme Aşaması x İnşaat Aşaması - İşletme Aşaması x Akış rejimi + - Sucul Ekosistem Orman Alanları + - x x gelecektir. İşletme aşamasında santralden kaynaklı toz emisyon oluşumu söz konusu olmayacaktır. Projenin inşaat aşamasında yapılacak kazı fazlası malzeme çalışmaları sonucunda toprak kaybı olacaktır. İşletme aşamasında ise herhangi bir toprak kaynak kaybı söz konusu olmayacaktır. Önerilen proje kapsamında inşaat aşamasında yapılacak kazılar sonucunda flora taksonlarının popülasyon yoğunluğunda azalma söz konusu olacaktır. Suyun iletim yapılarına alınması ile birlikte regülatör ve santral arasındaki akış rejimi azalacaktır. Sucul ekosistem canlılarında alg ve zooplankton tür çeşitliliği ve popülasyon durumunda değişiklik yaşanacaktır. Proje alanında gerekli yerlerde ağaçlandırma çalışmaları yapılacaktır. İklim x x Proje ile iklimsel bir değişiklik beklenmemektedir. Söz konusu tesisin işletmeye geçmesiyle değerlendirilemeyen yenilenebilir enerji kaynaklarımızın değerlendirilmesine katkıda bulunacağı göz önüne alındığında ve fosil yakıtlar ile elde edilen elektrik enerji ile kıyaslandığında sıfır hava kirliliği ile temiz elektrik enerjisi elde edilmesinden dolayı projenin çevresel faydaların daha büyük olduğu görülmektedir. Projenin ekonomik ve çevresel faydaları şu şekilde özetlenebilir: 335

341 Çalışanların yöre halkından seçilmesine özen gösterilecektir. Gerek yöreden temin edilen personele istihdam yaratılması, gerekse şehir dışından gelen personelin ihtiyaçlarının yöreden karşılanması dolayısıyla yerel ekonomiye de katkı sağlanacaktır. İnşaat sırasında inşaat malzemeleri alımı, araç ve iş makinesi kiralanması ile bunların servis hizmetleri yöreden sağlanacaktır. Yatırımlarda alınan çevresel tedbirler ve uygulamalar daha sonra yapılacak yatırımlar için örnek teşkil edecektir. İnşaat aşamasında kış aylarında merkezlere bağlantı yollarının açık olması için karla mücadele çalışmaları yapılacaktır. Böylece yöre halkının da merkezlerle irtibatı kesilmemiş olacaktır. İnşaat aşamasında kullanılacak ulaşım yollarının bakımları yapılacak ve rehabilite edilecektir. Böylece yöre halkı da bu durumdan yararlanmış olacaktır. Hidroelektrik santral ile ülkenin yenilenebilir kaynakları kullanıyor olacaktır. Suyun kontrollü bir şekilde iletilmesi, böylece sel ve taşkınların engellenmesi sağlanacaktır. Projenin başlıca çevresel maliyetleri ise şu şekilde sıralanabilir: Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde oluşacak gürültü ve toz emisyonuna karşı alınacak tedbirlerin maliyeti, Ekosistem üzerinde olabilecek etkilere karşı alınacak tedbirlerin maliyeti, Projenin çevreye olabilecek etkilerine karşı raporda belirtilen önlemlerin maliyeti, Doğal yaşamın gerekliliği için regülatörde yapılacak balık geçitleri, Kazı Fazlası Malzeme Alanlarında alınacak önlemler, Arazi ve iskan sahiplerine kamulaştırma bedelinin ödenmesinden kaynaklı maliyettir. V.3.3. Projenin Gerçekleşmesine Bağlı Olarak Sosyal Etkilerin Değerlendirilmesi (Proje Alanı ve Etki Alanındaki Tarım, Hayvancılık, Balıkçılık, Arıcılık vb. Faaliyetlere Etkileri, Projenin İnşası ve İşletmesi Aşamasında Çalışacak İnsanlar ile Yerel Halk İlişkileri, Bunların İnsan Yaşamı Üzerine Etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, Uygulamaya Geçirilecek Sosyal Sorumluluk Projeleri) Projenin neden olabileceği düşünülen sosyal etkileri aşağıdaki gibidir: Yöre halkı çeşitli amaçlarla Tagar Çayı ndan yararlanmaktadır. Faaliyet nedeniyle kesintiye uğraması muhtemel olan su miktarının yöre halkının ihtiyacının karşılayacak düzeyde bırakılması sağlanmalıdır. Kamulaştırma ile birlikte bazı haneler tarım yaptıkları alanları kaybedebileceklerdir. Bu durum gelirlerini doğrudan etkileyeceği için büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle, faaliyet sahibinin bu duruma özen göstermesi gerekmektedir. Projedeki istihdam sürecinde yöresel kaynakların değerlendirilmesi ve bunun için bir mekanizma oluşturulmasında projelerin sağlığı bakımından yararlı olacağı belirlenmiştir. 336

342 Çalışan personel ve yöre halkı özellikle inşaat aşamasında trafik ve diğer çalışmaların yaratabileceği güvenlik sorunlarından etkilenebilir. Bunun için gerekli önlemlerin alınması yeterli olacaktır. İnşaat aşamasında regülatör yapısında balık geçidi yapılacağı için balıkların göç yolları engellenmeyecek ve doğal hayatların devamı sağlanacaktır. Doğal yaşama bir zarar verilmeyecektir. Yöre halkı dere üzerinde balıkçılık faaliyetlerine devam edebilecektir. İnşaat aşamasından sonrada tahribat gören yerlerde yapılacak peyzaj çalışmaları sayesinde bölgenin doğal güzellikleri korunacaktır. 337

343 BÖLÜM VI: PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER VI.1. Arazi Islahı ve Reklamasyon Çalışmaları Tagar Regülatörü ve HES projesinin Kazı Fazlası Malzeme işlemi öncesinde proje alanı üzerinde bulunan bitkisel toprak tabakası sıyrılarak alınacaktır. Sıyrılan bitkisel toprak, daha sonra alanın peyzaj onarımı çalışmalarında ve rekreasyon alanlarının bitkisel peyzaj düzenlemesinde değerlendirilmek üzere, tekniğine uygun olarak Kazı Fazlası Malzeme toprağından ayrı olarak depolanacaktır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi, ÇED Olumlu kararının alınmasını müteakip, Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından 49 yıl geçerliliği olan Üretim Lisansı onayı alınması ve faaliyet sahibi olan Mercan Enerji Üretim Tic. ve San. A.Ş. tarafından işletilmesi planlanmaktadır. Genel olarak HES projelerinin kullanılabilirliği, belirtilen 49 yıllık süreden daha uzundur. Projeye ait ekipmanlar, mekanik techizat ve betonarme yapıların bakım, onarım ve rehabilitasyonunun düzenli olarak yapılması ile bu süre uzatılabilir. 49 yıllık süre sonunda projenin gerekliliğinin devam etmesi durumunda, elektromekanik teçhizatın bakım, onarım ya da yenilenmesi, betonarme yapıların rehabilitasyonu ve gerekli izinlerin alınması ile işletmeye devam edilebilecektir. Lisans süresi sonunda işletmeye devam edilmesi durumunda, günün gereklilikleri ve mevzuatı göz önüne alınarak, geçmiş 49 yıllık işletmenin ekosisteme etkilerinin daha net gözlemlenmesi, beklenen ve elde edilen çevresel etkilerin, mevcut verilerle yeni önlem metodları ile yeniden değerlendirilmesi ve iyileştirme yoluna gidilmesinin uygun olacağı aşikardır. 49 yıllık lisans süresi sonunda projenin faaliyetine son verilmesi durumunda ise, akarsu membasında bulunan tüm yapılar ve çakıl geçitleri kaldırılarak mansaba aktarılacak, böylece akarsu doğal akışına geri dönecektir. Bununla birlikte ünitelerin sökülmesi durumunda bölgeye teraslama ve ağaçlandırma yapılacak, rehabilitasyon çalışmaları ile bölge, ekolojik durumuna en yakın durumda terk edilmesi için çalışılacaktır. Projenin kalıcı olan ünitelerinin yerleri, faaliyetin sonlandırılması ile peyzaj çalışmaları yapılarak bölge ekosistemi ile uyumlu bitkilerle rehabilite edilecektir. Ağaçlandırma çalışmaları Orman Bölge Müdürlüğü ile koordineli olarak gerçekleştirilecek ve flora listesinde bulunan, yörenin doğal bitki örtüsü içinde bulunan bitkiler kullanılarak yapılacaktır. Proje alanında doğal peyzaj karakterinin korunmasına dikkat edilecektir. Peyzaj onarım çalışmalarının içeriğinin belirlenmesi için Peyzaj Onarım Raporu hazırlanmış olup, EK-5 te verilmiştir. 338

344 VI.2. Mevcut Su Kaynaklarına Etkiler Regülatör inşaatı sırasında, kazıma çalışmaları sonucu oluşabilecek materyaller, akış aşağıya akarak su kalitesinde bazı değişimlere neden olabilecektir. Ani ve yoğun olarak su kütlesi içine karışacak sediman özellikle balıkların solungaçlarına birikerek solunumlarını etkileyebilmektedir. Eğer bu etki uzun sürer ise, ışığın su içine girememesinden dolayı yalnız balıklar değil, su içinde fotosentez yapan birçok form için de istenmeyen koşulların oluşması söz konusu olabilir. Regülatör gövdesinin inşaatı sırasında, faaliyetin sürdürüleceği kısımda suyun yatağı değiştirileceğinden, su ile temas edilmeyecek olması kazıma çalışmaları sonucu oluşacak silt ve malzemenin de akış aşağı gitmesini engelleyecek bir önlem olacaktır. Ancak zaman zaman akıntılı kısımdaki dere yatağına müdahale edilmesi durumunda, bu etkinin uzun süre olmamasına dikkat edilecek ve aşağı kısımlara yoğun sediman gitmesi engellenecektir. Bu engelleme çoğunlukla jeo-tekstil malzemelerden yapılan sediman tutucular ile gerçekleştirilecektir. Tagar Çayı yatağına yoğun bir müdahale yapılması durumda, faaliyetin 100 metre akış aşağısına çekilen bu malzemenin sedimanı tutması ve aşağılara gitmesini engellemesi planlanmaktadır. Akarsu yatağına olan bu tür müdahaleler geçici olup, inşaat faaliyetleri sonrası akarsu sistemi tekrar normal koşularına döneceği düşünülmektedir. Dere yatağında yapılacak bütün çalışmalarda 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi hükümlerine riayet edilecektir. Tagar Regülatörü ve HES Projesi nin, işletmeye kapatıldıktan sonra mevcut su kaynaklarına herhangi bir etkisi olmayacağı öngörülmektedir. İşletme faaliyetinin sona ermesi ile HES kapsamında enerji üretimi amaçlı olarak alınan su, artık HES yapısına alınmayacağından dereden geçen tüm su kütlesi dere yatağında akışına devam edecektir. VI.3. Olabilecek Hava Emisyonları Proje kapsamında ünitelerin faaliyete geçmesiyle birlikte çalışacak işçilerin ısınması için katalitik soba ve/veya elektrik enerjisinden faydalanılacağından ısınma amaçlı yakıt kullanımı olmayacaktır. Projenin işletme aşamasında santralden kaynaklı emisyon oluşumu söz konusu değildir. 339

345 BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu Bölümde Yer Seçimi, Teknoloji, Alınacak Önlemler, Alternatiflerin Karşılaştırılması Ve Tercih Sıralaması Belirtilecektir.) Kalkınmakta olan ülkemizdeki enerji ihtiyacının her geçen gün daha fazla arttığı bir gerçektir. Ülkemizdeki su kaynaklarımız, topoğrafik ve iklim yönünden hidroelektrik enerji üretiminde uygun bir ortam ve potansiyel sağlamaktadır. Bu nedenle mevcut enerji kaynaklarının verimli bir şekilde kullanılması ve bunların zamanında devreye sokulması önem arz etmektedir. Proje yeri, yapılan fizibilite çalışmaları sonucunda, optimum koşullarda en yüksek verim alacak şekilde belirlenmiştir. Tagar Regülatörü ve HES proje yeri belirlenirken; Tagar Çayı nın mevcut su potansiyeli, İnşaat ve işletme maliyetleri, Proje alanı ve çevresinde Mer i mevzuat kapsamında ve çevresel açıdan yasal engellerin veya kullanım kısıtlamalarının bulunup bulunmadığı, Proje alanının çevresindeki yerleşim yerlerinin mesafesi ile kamulaştırma ve izin irtifak bedellerinin maliyeti üzerine olan etkisi göz önünde bulundurulmuştur. Tagar Regülatörü ve HES Projesi nin, optimum enerjiyi üretecek ve alınacak kontrol tedbirleri ile uygulanabilir bir proje olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla söz konusu tesis için herhangi bir alternatif aranmamıştır. 340

346 BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI VIII.1. Faaliyetin İnşaatı İçin Önerilen İzleme Programı, Faaliyetin İşletmesi ve İşletme Sonrası İçin Önerilen İzleme Programı ve Acil Müdahale Planı, Çevre Yönetim Ekibi İZLEME PROGRAMI Gerçekleştirilmesi planlanan Tagar Regülatörü ve HES projesi inşaat ve işletme projesi olumlu ve olumsuz tüm etkileri ÇED çalışmaları kapsamında incelenmiştir. Projenin mevzuata uygunluğu ve çevresel etkilerinin minimize edilmesi amacıyla izleme çalışmaları yapılacaktır tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliğinin 18. Maddesi 3. Bendi gereği; Proje sahibi veya yetkili temsilcisi "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararını aldıktan sonra yatırımın başlangıç, inşaat dönemine ilişkin izleme raporlarını Bakanlığa iletmekle yükümlüdür. Proje sahibi veya yetkili temsilcisi, Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararını aldıktan sonra projede yapılacak Yönetmeliğe tabii değişiklikleri Valiliğe iletmekle yükümlüdür. Dolayısıyla Tagar Regülatörü ve HES projesi ile ilgili Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu kararı alınmasını müteakip, izleme programı oluşturulacak, ÇED Komisyonunca belirlenecek periyotlarda Nihai ÇED Raporu İzleme Formu doldurularak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulacaktır. İzleme programları inşaat ve işletme aşaması için ayrı ayrı oluşturulacaktır. İnşaat Aşaması İzleme Programı İnşaat aşamasında izleme programında takip edilecek hususlar aşağıda detaylandırılmıştır. İnşaat aşamasında oluşacak Kazı Fazlası Malzemenin nasıl ve ne şekilde depolandığı, Bitkisel toprağın Kazı Fazlası Malzeme toprağından ayrı depolanıp depolanmadığı, Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı ve sıvı atıkların ne şekilde bertaraf edildiği, Toz emisyonunun ilgili yönetmelikteki sınır değerlere uyup uymadığı, Gürültü emisyonunun ilgili yönetmelikteki sınır değerlere uyup uymadığı, İş ve işçi sağlığı ve güvenliği kurallarına uyulup uyulmadığı, ÇED Raporunda verilen tüm taahhütlere uyulup uyulmadığı kontrol edilecektir. 341

347 İşletme Aşaması İzleme Programı İşletme aşamasında izleme programında takip edilecek hususlar aşağıda detaylandırılmıştır. Çalışacak personelden kaynaklı evsel nitelikli katı ve sıvı atıkları ne şekilde bertaraf edildiği, HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporunda (Ekosistem Değerlendirme Raporunda) belirtilen can suyu değerlerinin bırakıp bırakılmadığı kontrol edilecektir. İşletme Aşaması Sonrası İzleme Programı İşletme aşaması sonrası izleme programında takip edilecek hususlar aşağıda detaylandırılmıştır. İnşaat aşamasında kurulan ünitelerin kaldırılıp kaldırılmadığı, Topoğrafyanın eski haline getirilip getirilmediği, Doğal peyzaja uygun peyzaj çalışmalarının yapılıp yapılmadığı kontrol edilecektir. Projenin tüm aşamalarında, raporda yer alan tüm taahhütler yatırımcı firma tarafından yerine getirilecektir. Aşağıdaki tabloda projenin izlenmesi konusunda zamanlama, izleme konusu ve izlemenin hangi aşamada yapılacağına dair bilgiler verilmiştir. İzleme aşamaları inşaat, işletme ve işletme sonrası olarak 3 aşamalıdır. 342

348 Tablo 101. ÇED İzleme Programı PROJE AŞAMASI İnşaat İşletme İnşaat İşletme İnşaat İnşaat İZLEME KONUSU İZLEME YERİ İZLEME ŞEKLİ Evsel Atık Su Evsel Katı Atık Kazı Fazlası Malzeme Atıkları Kültürel, Arkeolojik Varlıklar İşletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli atıksular, sızdırmasız fosseptikte biriktirilecek olup, dolduğunda Çemişgezek Belediyesi ne ait bir vidanjör yardımı ile alınarak bertaraf sağlanacaktır. Konuyla ilgili alınmış atık kabul yazısı Ek-1/İ de verilmiştir. Çalışma alanı ve bulunan evsel nitelikli katı atık kutuları Çalışma alanı (yükleme, boşaltma vb.) İnşaatın yapılacağı arazi İşletme Çevresel Akış Miktarı Dere yatağı İnşaat Dere Yatağı Çalışma alanı içinde kalan dere yatağında İnşaat İşletme İnşaat İşletme Tehlikeli Atıklar Çalışma alanında İş Sağlığı ve Güvenliği Çalışma alanında Sürekli Yerel Halkın Güvenliği Çalışma alanı ve ulaşım yollarında Gözlemsel olarak incelenecek ve katı atıkların İlgili Belediyeye ait Katı Atık Depolama Tesisi ne gönderilmesi ile alınacak olan makbuzlar saklanacaktır. Gözlemsel olarak izlenecek ve kazı fazlası depolama alanında önerilmiş olan rapora uygun şekilde depolama yapılıp yapılmadığının kontrol edilmesi. Gözlemsel olarak izlenecektir. Çalışma alanında tarihi, kültürel, arkeolojik varlıklara rastlanması durumunda Müzeler Müdürlüğü ne haber verilecektir. Gözlemsel ve ölçümler ile izlenecek, DSİ ile koordineli olarak kurulacak AGİ ile düzenli ölçüm yapılacaktır. Gözlemsel olarak izlenecek, Kazı Fazlası Malzeme atıkları, diğer atıklar nedeniyle akarsu yatağına müdahale edilmemesi, daraltılmaması, kirlilik yükü oluşturulmaması nedeniyle akarsuda bulanıklık gözlemlendiğinde Bakanlık ın yetki verdiği laboratuvarlarca analiz yaptırılacaktır. Gözlemsel olarak izlenecek, tehlikeli atık biriktirilen çöp kutuları lisanslı firmalar tarafından teslim alındığına dair Ulusal Atık Taşıma Formu saklanacak ve yıllık olarak Atık Beyanında bulunulacaktır. Gözlemsel ve yazılı liste ile izlenecek, oluşturulacak olan liste ile İş Sağlığı ve Güvenliği kurallarına uyulup uyulmadığı kontrol edilecektir. Gürültü seviyesinin ölçülerek 80db den fazla olması durumunda işçilere kulaklık vb. gereçler, çalışılan işin mahiyetine göre toz emisyonu için maskeler verilecek. Gözlemsel olarak izlenecektir. Kazı Fazlası Malzeme atıklarının taşınması sırasında kullanılacak yollarda güvenlik önlemleri alınacak, güzergah boyunca uyarı tabelaları bulundurulacak, uyarı levhalarının yerinde olup olmadığı kontrol edilecektir. 343

349 ACİL MÜDAHALE PLANI Acil müdahale planlamasının ilk aşaması, proje alanında meydana gelebilecek acil duruma yol açabilecek olayların tespit edilmesidir. İnşaat ve işletme aşamasında tesiste oluşabilecek acil durumlar yangın, su baskını (sel), deprem, salgın hastalık, iş kazaları ve çevre kazaları olarak belirlenmiştir. Bu acil durumlara hazırlıklı olmak ve acil durum anında müdahalede bulunmak üzere İşletme Müdürü liderliğinde Acil Durum Organizasyonu oluşturulacaktır. Tesis Müdürü, Acil Durum Organizasyonu nu çalıştırmak ve yönetmek ile görevlidir. Acil Durum Ekibi nde söndürme, kurtarma, koruma, ilk yardım ekipleri yer almaktadır. Projenin inşaat aşamasına geçmesi ile birlikte daha detaylı olarak hazırlanacak olan Acil Müdahale Planı için bu bölümde, örnek oluşturması gereken ve olabilecek söz konusu acil durumlara karşı başlıca yapılması gereken müdahale ve yöntemleri anlatılmaya çalışılmıştır. Deprem ve sel gibi doğal afetlere, yangın, iş kazası, çevre kazası, salgın hastalık gibi oluşabilecek olaylara karşı tesisi hazırlamak bu planın ana amacıdır. Oluşabilecek acil durumlar karşısında maddi ve manevi kayıpları en aza indirmeyi hedefleyen bu plan tüm çalışanlar için bir kaynak oluşturmaktadır. Muhtemel acil durumlarda genel olarak hazırlanmış olan Acil Eylem Planı Şekil 73 teki gibi uygulanacaktır. Şekil 73. Acil Eylem Planı 344

350 Çalışanları bilinçlendirerek oluşabilecek acil durumlar karşısında en kısa sürede organize olarak müdahaleyi gerçekleştirmek suretiyle çevre ve topluma yansıyabilecek zararlı etkiyi en az düzeye indirmek bu planın amaçlarındandır. Acil durum planı, Tagar Regültörü ve HES sahasında yer alan tüm ünite ve binalarda oluşabilecek acil durumlara karşı önceden alınacak tedbir ve önlemler dahil olmak üzere acil durumlara müdahale yöntem ve metotlarını içerir. ACİL DURUM ORGANİZASYON ŞEMASI TESİS MÜDÜRÜ ACİL DURUM SORUMLUSU ACİL DURUM EKİBİ Acil Durum YANGIN ÇEVRE KAZASI DOĞAL AFET İŞ KAZALARI Meydana gelen acil durumlarda acil durumu ilk gören kişi ve acil durum bölgesinde olan diğer personel acil durum çağrısını alır almaz yapmaları gereken ilk müdahale var ise bu müdahaleyi hiç kimsenin talimatına gerek duymadan yapmalıdırlar. Örneğin yangının ilk başlangıcında 2 dakika içerisinde yangın söndürme tüpü ile müdahale etmek, acil durum alanında bulunan teçhizat, ekipman ve gerekiyorsa tesisi durdurmak v.b. gibi. Acil durum duyurusunu alan acil durum ekibi hangi acil durum söz konusu ise o acil durum planında belirtildiği şekilde hareket eder. Acil durum ekibinin olaya müdahale kararı acil durum ekip lideri tarafından verilir. İlgili acil durumun müdahale planında belirtildiği şekilde acil duruma ilk müdahale acil durum ekibi tarafından yapılır. Acil durum sorumlusu acil durum ekibinin acil duruma yaptığı müdahaleyi takip eder. Acil durumu komple yönetir. Gerektiğinde acil duruma müdahalede yöntem ve öncelikleri belirler. Acil duruma müdahalede profesyonel ekiplerin müdahalesine ihtiyaç olabilir. İlgili acil durum sorumlusu ve olmadığı durumlarda acil durum ekip liderinin talimatı ile dış kuruluşlardan acil yardım ve müdahale talebinde bulunulur. Dış kuruluşlar ile ilgili ilk temas nöbetçi memurluk tarafından sağlanabileceği gibi acil durum sorumlusu da direkt iletişim kurabilir. Acil durumun oluşumu ve acil durumun bildirimi ile birlikte acil durum eylem planlarında belirtildiği şekilde olay mahallinde bulunan personelin tahliyesi gerekebilir. 345

351 Olay mahallinde bulunan personelin tahliye kararı acil durum ekip lideri tarafından verilebileceği gibi deprem, yangın gibi acil durumlarda personel olay bölgesinden tahliye duyurusunu almadan da doğal olarak yapacaktır. Acil durumun sona ermesi ile beraber, olay yerinde incelemelere başlayarak son durum değerlendirmesi yapacaktır. Bu değerlendirmeler en azından aşağıdaki kapsamda yapılmalıdır: Olayın manevi ve maddi boyutu Olayın çıkış nedeni Olayın çıkışında ihmal ve tedbirsizlik var ise sorumluları Olaya müdahale sırasında başarı gösteren personelin isimleri Olaya müdahale etme süresi ve ekiplerin hareket tarzı konusunda, sorumlu kişi/kişilerin başarı veya hataları Bu değerlendirmenin ardından en kısa sürede, elde edilen bilgiler ışığında gerekli düzeltici ve/veya önleyici faaliyetlere karar verilir, bu faaliyetlerin planlaması yapılır. Tüm bu bilgiler toplantı tutanağı şeklinde rapor edilir. Yangın Yangını ilk gören kişi telaşlanmadan, panik yaratmadan ve kararlı hareket ederek öncelikle telsiz kullanarak yok ise telefon ile acil durum sorumlusuna bildirir. Bildirim sırasında yanan malzeme, ortamın durumu ve tam bulunduğu yer açıkça belirtilmelidir. Eğer yangın olan bina veya sahada yangın alarm siren sistemi var ise bu düğmeler kullanılarak da yangın haber verilir. Ayrıca yangını gören kişi ve sireni duyanlar yangın var diyerek bağırırlar. Yangın söndürme tüpünü kullanan personel yangının başlangıcında mutlak suretle en yakındaki yangın söndürme tüpünü kullanır. Tesis genelinde yaygın olarak yangın söndürme tüpü bulundurulacaktır. Yangın alarmını veren kişi bulunduğu alandan acil durum ekiplerini ilk olarak olay yerine yönlendirebileceği bir yerde bekleyerek acil durum ekip üyelerine yangının yerini ve gördüklerini anlatır. Söndürme ekibi yangına müdahale ederken dikkat etmesi gerekenler: Yangın yerinde duman var ise eğilerek ilerle ve dumandan kendini koru. Tüp yangını durumunda soğutma işlemi yap, fazla yaklaşma. Yaralıları olay yerinden derhal uzaklaştır. Yangın bölgesinde sıcak malzemeleri tutarken, yanmaz eldiven kullan. Yangın söndükten sonra yeniden başlamasını engellemek için nöbet tut. Zehirlenme, baş dönmesi veya baygınlık durumu var ise dışarı çık ve durumunu ilk yardım ekibine bildir. Yangına müdahale ederken her zaman rüzgarı arkana al. Yoğun duman çıkan yangınlarda, etkilenmemek için lansı sis pozisyonunda kullan. Sıvı yangınlarında kesinlikle su tutma. Köpüklü söndürücü kullan. İtfaiye aracının köpük tankı vanasını önce az aç, duruma göre ayarını yap. İtfaiye aracının yanına her zaman su takviyesi için arazöz çağır. 346

352 Yangın hortumunu iki kişi tut. Yangın sırasında ilerlerken, bastığın yerlere dikkat et. Öncelikle kendini yangından koru. Ateşe yaklaşmadan yangın söndürme tüpünün vanasını kesinlikle açma. Kullandığın yangın söndürme tüpünü yan yatır. Gaz veya akaryakıt yangınlarında öncelikle gaz veya akaryakıt akışını mutlaka kes. Akaryakıt yangını ise yangın söndürücü tüpünü ateşin ön tarafına doğru püskürt. Ofis binalarındaki yangın ikaz alarm sistemlerinin 3 ayda bir sorumluları tarafından kontrol edilmesini ve raporlanmasını sağlamak, takip etmek. İş Kazaları Amacı; kanamalı ve/veya hareket edemeyecek derecede hasar ile oluşan iş kazalarında kazazedeyi en kısa sürede gerekiyorsa ilk yardımını da yaparak kaza mahallinden en yakın sağlık kuruluşuna ulaştırarak kaza sonrası kazazedede oluşabilecek kayıpları en aza indirmektir. İş kazasına maruz kalan personel, bulunduğu yerden hareket etmeden telsizi var ise telsiz ile yok ise bağırmak veya elindeki bir cisim ile vurarak ses yapmak sureti ile kendisini fark ettirmeye çalışmalıdır. İş kazasını ilk gören kişi, yaralı veya yaralıların çalışan tesis ve/veya ekipmanı durdurmak gerekiyor ise öncelikle acil durdurma düğmesini kullanarak veya telsiz ile acil durum sorumlusuna bilgi vererek ekipman veya tesisin durması sağlar. Telsizi var ise telsiz ile yok ise en yakın telefondan iş kazasının nerede olduğu, yaralıların sayısı ve durumu hakkında bilgiyi verir. Telefon veya telsize ulaşamaz ise bağırarak bizzat giderek durumu bildirir. Görevli ekipleri olay mahalline yönlendirmek için pozisyon alır. İlk yardım eğitimi var ise yaralılara ilk yardıma başlar. Yangın tehlikesi var ise yangın söndürme tüpleri ile müdahale eder. Çevre Kazaları Acil durum ve arızalara bağlı olarak meydana gelebilecek çevre kazalarında, insan ve çevre sağlığına en az zarar verilecek şekilde, gerekli önlemlerin alınması, kirliliklerin uygun yöntemlerle temizlenmesi ve gerekli iletişimin sağlanmasıdır. Çevre kazalarına şu örnekler verilebilir: Tehlikeli kimyasal malzemelerin ve atıkların (yağ, mazot, asit, baz vb.) dökülmesi veya sızması sonucu toprağa, yerüstü sularına karışması Atık suların (evsel atık su veya yağlı yıkama suları) arıtılmadan ve kontrolsüz alıcı ortama deşarj edilmesi Tehlikeli kimyasallar Sızan veya dökülen malzeme alev alabilecek bir malzeme ise buna sebep olabilecek tüm ekipmanlar kapatılır ve ateşle yaklaşılmasına engel olunur. 347

353 Sızan veya dökülen malzemenin yayılmasını, içme suyu, kullanma suyu, kanalizasyon veya yağmur suyu hatlarına ve toprağa karışmasını önlemek için malzemenin etrafına tıraş ile set yapılır. Set ile çevrilen kimyasal malzeme, miktarına göre, bulunduğu bölgeden pompa, bez veya emici malzemelerle alınır. Toplanan malzemeler kapalı, güvenli varillerle, tehlikeli atık poşetlerine konur ve yine yanıcı özellik gösterebileceğinden dikkatli davranılır. Poşetlerin veya varillerin üzerlerine tehlikeli atık etiketleri yapıştırılır ve tehlikeli atık alanına götürülür. Tesis Müdürü ile irtibata geçilerek bu atıkların güvenli bir şekilde bertaraf edilmesi sağlanır. Sızıntı ve dökülmenin olduğu bölge su ile yıkanarak temizlenir. Tehlikeli kimyasalın toprağa, yer altı ve yerüstü sularına karışması engellenememiş ise ve bu durum insan sağlığı için tehdit oluşturuyor ise Tesis Müdürüne haber verilerek durumun ilgili resmi kurum ve kuruluşlara aktarılması sağlanır. Atık suların kontrolsüz deşarj edilmesi Deşarj edilen atık suyun mümkün ise akışı durdurulur veya depolanması sağlanır. İnsan sağlığını tehdit edecek boyutta bir deşarj olmuş ise Tesis Müdürüne haber verilerek durumun ilgili resmi kurum ve kuruluşlara aktarılması sağlanır. Çevre kazasına neden olan arıza veya kazanın tekrarının önlenmesi için gereken tüm önlem, bakım ve tamiratlar ilgili birim sorumluları tarafından yaptırılır. Çevre kazalarından sorumlu acil durum sorumlusu ekibi toplayarak toplantı yapar. Toplantıda çalışanların, komşuların veya çevre halkının sağlığını tehdit eden ve/veya kontrol edilemeyen büyük çaplı çevre kazalarında ilgili resmi kurum ve kuruluşlara haber verilmesi kararı verilebilir. İçme ve kullanma sularını tehdit eden kazalara veya tehlikelere karşı toplantıda alınacak karar sonrası acil durum sorumlusu içme ve kullanma sularının analizi yaptırarak, gerekli önlemeler alınmasını sağlar. Gerekli olan düzeltici faaliyetlere ve önleyici faaliyet önerilerine karar verilir. Ayrıca inşaat aşamasında faaliyet sırasında kullanılacak iş makinelerinden ve nakliye araçlarından kaynaklanabilecek kazaları önlemek amacıyla; Tesis ile Kazı Fazlası Malzeme alanı arasında malzeme taşımada kullanılan kamyonlardan kaynaklanabilecek olası kazaları önlemek için sürücülerin trafik kurallarına ve hız limitlerine uymaları sağlanacaktır. 348

354 Faaliyet alanında yer alan iş makinelerini kullanma ehliyetine sahip operatörden başkasının kullanmasına izin verilmeyecektir. Faaliyette kullanılan iş makinelerine sorumlu personel dışında çalışanların fazla yaklaşmaması sağlanacak ve gerekli yerlere uyarı levhaları asılacaktır. Makinelerin periyodik bakımları belirlenecek işletme bakım talimatına göre yapılacaktır. Herhangi bir arıza anında çalışan makine tamamen durdurulacak, varsa elektrik bağlantısı kesilecek ve uygun iş elbiseleri ile konusunda uzman kişilerce bakım ve onarım yapılacaktır. Herhangi bir kaza durumunda en yakın sağlık merkezinden gerekli yardım istenecektir. Faaliyet sahasında, çıkabilecek herhangi bir yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme cihazı (kazma, kürek, balta, su kovası vs.) bulundurulacak, konu ile ilgili kullanılacak araç ve gereçlerin kullanımları çalışanlara öğretilecek, şantiye hiçbir zaman boş bırakılmayacak, bunun için şantiyede sürekli bir bekçi görev alacaktır. Yangın konusunda hassas davranılacak olup sahada ateş yakılmayacak, çalışan işçiler sürekli kontrol edilecek ve uyarılacaktır. Faaliyet sırasında 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine uyulacaktır. Proje alanına uyarı levhaları asılarak yabancıların alana girmesi ve muhtemel kazalar önlenmeye çalışılacaktır. Aşağıda Acil durumda hareket planı akış diyagramı şu şekilde şematize edilmiştir: 349

355 ACİL DURUM OLUŞUMU HAYATİ TEHLİKEN VAR MI? HAYIR EVET SEN Mİ GÖRDÜN? HAYIR EVET TEHLİKEYİ ORTADAN KALDIR AZALTMAYA ÇALIŞ! EVET ŞOK MÜDAHALE YAPABİLİYO R MUSUN? MÜDAHALE ET! (YANGIN SÖNDÜRÜCÜ KULLAN) HAYIR ACİL DURUM ÇAĞRISINI DUYDUĞUN AN! HAYIR ACİL DURUMUN BÜYÜMEMESİ İÇİN ÖNLEM ALMAN GEREKİYOR MU? EVET GEREKLİ ÖNLEMLERİ AL! ACİL DURUMU NÖBETÇİ MEMURLUĞA BİLDİR! TOPLANMA BÖLGESİNE TAHLİYE OL! ETRAFINDAKİLERİ ACİL DURUMDAN HABERDAR ET! ACİL DURUM EKİBİNİN TALİMATLARINA UY! Şekil 74. Acil Durumda Hareket Tarzı Akış Diyagramı 350

356 Projenin tüm aşamalarında iş sağlığı ve güvenliği için 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine, T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı nın İş ve İşçi Güvenliği Tüzüğü ndeki hükümlere uyulacaktır. Tablo 102. Acil Durumlarda Aranması Gereken Telefon Numaraları Acil Yardım 112 İtfaiye 110 Polis 155 Jandarma 156 VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin Verilmesi Durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi Alan Kurum/Kuruluşların Yükümlülükleri Başlığı Altında Belirtilen Hususların Gerçekleştirilmesi İle İlgili Program Tagar Regülatörü ve HES projesi ile ilgili olarak ÇED Olumlu Belgesi nin verilmesi durumunda ÇED izlemeyi yapacak Yeterlik Belgesi almış olan firma, inşaat aşamasına ait taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğinin kontrolü için yerinde inceleme yaptıktan sonra, Yeterlik Tebliği Ek-4 te yer alan Nihai ÇED Raporu İzleme Formu nu, İnceleme ve Değerlendirme Komisyonu Toplantısında belirlenen periyotlarda doldurarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunacaktır. 351

357 BÖLÜM IX: HALKIN KATILIMI (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamalar) Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi, Tagar Çayı üzerinde yer alan 12,200 MWm/11,858 MWe kurulu güce sahip Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Enerji Santrali (HES) projesi yapılması planlanmaktadır. Planlanan proje ile ilgili olarak tarih ve sayılı ÇED Yönetmeliği nin 9. maddesi gereğince; ÇED sürecine Halkın katılımını sağlamak, yatırım hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak amacıyla tarihinde, saat te Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi, Çemişgezek Sinema Salonu ve Kültür Merkezi nde Halkın Katılımı Toplantısı gerçekleştirilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES projesi kapsamında yapılan halkın katılımı toplantısı ile ilgili olarak, Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nün onayı alınarak, Halkın Katılımı Toplantısı nın halka duyurulması için toplantı yerini ve saatini içeren bir ilan, tarihli Tunceli de yerel düzeyde yayımlanan Tunceli nin Sesi Gazetesi nde ve tarihli ulusal düzeyde yayın yapan Dünya Gazetesi nde yayımlanmıştır. Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü başkanlığında gerçekleştirilen toplantıya, yöre halkının yanı sıra Çevre ve Şehircilik Bakanlığı yetkilisi, DSİ Bölge Müdürlüğü yetkilileri ve diğer kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları, faaliyet sahibi ve ÇED Mühendislik Hizmetleri işini yürüten firma olan Enpark Çevre Enerji Maden Mühendisliği Danışmanlık ve Müşavirlik Ltd. Şti. yetkilileri katılmıştır. Yapılan toplantıda projeyi tanıtıcı sunular yapılmış, halk proje hakkında bilgilendirilmiş, görüş, soru ve önerileri not edilmiştir. Ayrıca; halkın katılımı toplantısı, fotoğraflar ve kamera kayıtları ile belgelenmiştir. Toplantıda gerçekleştirilen sunumda, Enpark Çevre ve Enerji Maden Müh. Dan. ve Müş. Ltd. Şti. aşağıdaki hususları açıklamıştır; Proje alanı, Proje kapsamı, Sosyal ve çevresel etkiler ve alınacak önlemler, Bu projeye Türkiye nin ihtiyacı, Enerji santralinin uyacağı yasal çerçeve, Yapım ve işletme süresince olabilecek çevresel etkiler, Yapım ve işletme sırasında oluşacak atık tipleri ve bu atıkların bertaraf metotları, Katılımcıların görüş ve önerileri için iletişim bilgileri. Toplantıya yaklaşık kişi katılmış olup, yöre halkı projeye ile ilgili görüşlerini dile getirmişlerdir. 352

358 Toplantıya katılan vatandaşların düşünceleri, soruları ve sorulara verilen cevaplar halkın katılımı toplantısı tutanağına işlenmiştir. Toplantıya ait fotoğraflar Şekil 75 te verilmiştir. Şekil 75. Tagar Regülatörü ve HES Projesi Halkın Katılım Toplantısı ndan Görüntüler Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmelerde bulunulmuştur. Yöre halkı hidroelektrik santral projelerinin son dönemde kamuoyunda yarattığı tepkiler nedeniyle güneş, rüzgar enerjisi gibi alternatif enerjilere yönelim önerisinde bulunmuşlardır. Yöre halkı tarımsal amaçlı olarak kullandıkları suyun azalacağı, santralin Tagar Çayı nı kurutacağı kaygılarını dile getirmiştir. Bu kaygılarını azaltmak amacıyla bırakılması gereken cansuyu miktarıyla ilgili bilgiler verilmiştir. 353

359 Şekil 76. Halkın Katılım Toplantısı Ulusal Gazete İlanı 354

360 Şekil 77. Halkın Katılım Toplantısı Yerel Gazete İlanı 355

361 BÖLÜM X: SONUÇLAR (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde olumsuz çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı sağlanabileceğinin belirtildiği genel bir değerlendirme, proje kapsamında alternatifler arası seçimler ve bu seçimlerin nedenleri ) ÇED Raporuna konu olan faaliyet, Mercan Enerji Üretim Tic. ve San. A.Ş. tarafından hidroelektrik potansiyeli göz önünde tutularak Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi, Tagar Çayı üzerinde MW kurulu güce sahip Tagar Regülatörü ve Hidroelektrik Enerji Santrali (HES) projesidir. Gerçekleştirilmesi planlanan faaliyet alanı 1/ ölçekli Divriği J41-c3 paftasında yer almaktadır. Tagar Regülatörü ve HES projesi için Ağustos 2010 tarihinde bir fizibilite raporu hazırlanmıştır. Söz konusu revize fizibilite raporuna konu olan proje; 3 MWm kurulu gücünde olup, iletim yapısı 2450 m kanal şeklinde olarak tasarlanmıştır. Ağustos 2010 tarihli fizibilite raporuna esas proje için tarih ve 2010/06 karar no lu ÇED Gerekli Değildir Kararı alınmıştır. Ancak iletim kanalının geçtiği güzergahta bulunan Urartu Dönemi Kaya Mezarları nedeniyle söz konusu bölge I. Derece Sit Alanı ilan edilmiş ve Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından söz konusu projenin gerçekleştirilmesine izin verilmemiştir. Bu nedenle projede bir takım değişiklikler yapılmış; kurulu gücü artırılmış ve iletim kanalı iletim tüneli olarak tasarlanmıştır. Aralık 2010 da İkinci Revize Fizibilite Raporu hazırlanarak DSİ Genel Müdürlüğü ne sunulmuştur. Söz konusu İkinci Revize fizibilite raporu DSİ tarafından onaylanmıştır. Aralık 2010 Revize Fizibilite Raporu ve Atatürk Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü akademisyenlerince hazırlanan inceleme raporu ile birlikte Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu Bölge Kurulu tarafından yapılan değerlendirme sonucunda tarih ve 673 sayılı karar no ile projenin gerçekleştirilmesinde, gerekli önlemlerin alınması kaydı ile herhangi bir sakınca bulunmadığı belirtilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES projesi kurulu gücü itibariyle tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak değiştirilen Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği Ek-II Listesi Madde-32 Kurulu gücü 0-25 MWm arasında olan nehir tipi santraller kapsamında yer alması nedeniyle değişen proje formülasyonunu içeren Proje Tanıtım Dosyası hazırlanarak tarihinde Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne sunulmuştur. Ancak, Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü tarafınca tarihinde söz konusu projeye ÇED Gereklidir kararı verilmiştir. Tagar Regülatörü ve HES projesi için ÇED Gereklidir kararının verilmesini müteakip ilgili dosya tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı na sunulmuştur. 356

362 Söz konusu proje için; tarihinde Tunceli İli, Çemişgezek İlçesi nde Halkın Katılımı Toplantısı düzenlenmiştir. Halkın Katılım Toplantısı nı müteakip tarihinde Kapsam ve Özel Format Belirleme Toplantısı düzenlenmiş olup, komisyon tarafından belirlenen özel formata göre işbu ÇED Raporu hazırlanmıştır. Santral yeri, Tunceli İl Merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 55 km, Çemişgezek İlçe Merkezi ne kuş uçuşu yaklaşık 1,9 km uzaklıktadır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yapımı önerilen tesisler için yapım süresi 2 yıl olarak planlanmaktadır. Bu süre sonunda sistemin devreye girmesi ile 12,200 MWm/11,858 MWe kurulu güçte yılda toplam 31,368 GWh enerji üretilerek ulusal gelişime katkı sağlanacaktır. Proje ekonomik ömrü ise 49 yıl olarak öngörülmektedir. Proje kapsamında üretilecek enerji yaklaşık 20 km mesafedeki DSİ Kuzova Pompa istasyonu trafo merkezine iletilecektir. Doğabilecek her türlü hidrolojik, teknik ve ekonomik riskler yatırımcı firma tarafından yüklenilecek ve planlanan tesis Tagar Regülatörü ve HES Su Kullanım Hakkı ve İşletme Esaslarına İlişkin Anlaşma hükümlerine göre işletilecektir. Proje kapsamında regülatör ve su alma yapıısı, çökeltim havuzu, iletim kanalı ve iletim tüneli, yükleme havuzu, cebri boru ve santral binası yapılacaktır. Projenin inşaat aşamasında 60 kişinin çalışması planlanmıştır. Tesisin işletme aşamasında ise 20 kişi çalışacaktır. Tagar Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yapılacak kazılardan kaynaklanacak Kazı Fazlası Malzeme miktarı; m 3 olarak öngörülmektedir. Proje kapsamında açığa çıkacak Kazı Fazlası Malzeme nin depolanması için 4 adet alternatif kazı fazlası malzeme depolama alanı belirlenmiştir. Belirlenen alternatif depolama alanları DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nün görüşlerine sunulmuştur. Kazı Fazlası Malzeme sahasının kullanıma hazırlanması, Kazı Fazlası Malzemenin taşınması ve depolanması sırasında dere yataklarına müdahale edilmemesi, dere yataklarının sürekli açık tutulması, mevcut dere yatağı genişliklerinin muhafaza edilerek doğal durumunun bozulmaması, su akışını engelleyecek şekilde Kazı Fazlası Malzeme depolanmaması, dere yataklarına katı ve sıvı atıkların dökülmemesi, depolanacak olan Kazı Fazlası Malzemenin yağış, rüzgar vb. dış etkenlerle Tagar Çayı ve diğer dere yataklarına rusubat olarak taşınmasını engelleyecek tedbirlerin faaliyet sahibi tarafından alınması şartıyla, alternatif 4 sahanın da kazı fazlası malzeme depolama alanı olarak kullanılabileceğine dair DSİ 9. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk alınmıştır. İlgili yazı Ek-1/H de verilmiştir. Delgi işlemi tamamlandıktan sonra yetkili olmayan personel, ekip ve ekipman alandan uzaklaştırılacak delgiler patlatma paterninde gösterildiği şekilde, ehliyetli ateşçiler tarafından doldurulacak ve gerekli emniyet tedbirleri alınmasını müteakip atım yapılacaktır. Atım sonrası yeteri kadar tünel havalandırması yapılacak ve ateşçiler tarafından delgi atım kontrolleri yapılacaktır. 357

363 Proje kapsamında arazinin hazırlanması ve ünitelerin inşası sırasında patlatma işlemi daha çok tünel açma işlemlerinde gerçekleştirilecektir. İletim tüneli dışındaki ünitelerde (cebri boru, yükleme havuzu, santral binası v.b.) kırıcılarla ilerlemek suretiyle inşa işlemleri gerçekleştirilecektir. Sahada patlayıcı madde deposu bulunmayacaktır. Patlayıcıların temini, saklanması ve kullanılması, yürürlükte bulunan mevzuat çerçevesinde olacaktır. Proje kapsamında kontrollü patlatma yapılacaktır. Tünel inşa işlemleri esnasında, gevşetme patlatmaları yapılması durumunda hasarsızlık hesaplamaları yapılmadan, patlayıcı madde miktarı belirlenmeden patlatma işlemleri kesinlikle gerçekleştirilmeyecektir. Proje kapsamında kontrollü patlatma yapılacaktır. Patlatma işleminde patlayıcı madde olarak Anfo ve Dinamit, ateşleyici olarak gecikmeli kapsül kullanılacaktır. Proje kapsamında inşaat aşamasında; gevşetme patlatmaları yapılması durumunda hasarsızlık hesaplamaları yapılmadan, patlayıcı madde miktarı belirlenmeden patlatma işlemi kesinlikle gerçekleştirilmeyecektir. Gevşetme patlatmaları sırasında oluşacak titreşim için yürürlükteki Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği 25. Madde hükümlerine riayet edilerek gerekli önlemler alınacaktır. Patlatma işlemlerini izlemek için sismografik bir ekipman temin edilecek olup, yapılacak tüm patlatmalar izlenecektir. Tüm patlatma işlemlerinde jandarma birimleri ile koordineli hareket edilecektir. Patlatma esnasında inşaat araç ve makinelerini işleten kişiler de dahil olmak üzere kolayca duyulabilecek, yeterli sesi olan bir siren olacaktır. El sirenleri, tünel başlangıcı gibi girişin tamamen kontrollü olduğu, alanlarda kabul edilecektir. Çalıştırılacak olan bütün patlatma elemanları ilgili devlet otoritelerince teste tabi tutulan ve belgelendirilen kişilerden seçilecektir. Gerçekleştirilen bütün patlatmaların kaydı tutulacak ve bu kayıtlar her bir patlatmanın zamanını, yerini, tipini, kullanılan patlayıcı malzeme miktarını ve diğer her türlü gerekli bilgiyi içerecektir. Proje kapsamında ihtiyaç duyulan gevşetme patlatmaları canlıların üreme dönemi (Mart Haziran) dışında yapılacaktır. Yapılacak yer üstü patlatmalarda canlıların üreme döneminde patlatma yapılmayacaktır. Yapılacak patlatmalarda patlatmanın şiddeti, taş savrulması, toz, gürültü ve bunun gibi etkilerin formasyonu göz önünde bulundurularak gerekli tüm tedbirler alınmak suretiyle patlatma işlemleri gerçekleştirilecektir. Proje kapsamında 3213 sayılı Maden Kanunu ve bu kanuna istinaden çıkarılan yönetmeliklerle ilgili meri mevzuat hükümlerine riayet edilecektir. Proje kapsamında yapılacak yapılar için Mülga Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın (Afet İşleri Genel Müdürlüğü) tarih ve sayılı Genelgesi ve gün ve sayılı makam oluru doğrultusunda hazırlatılacak imar planına esas jeolojik/jeoteknik etüt raporlarının tarih ve 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname doğrultusunda Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne onaylatılacaktır. Jeolojik/Jeoteknik Etüd Raporuna göre belirlenecek YAS (yeraltı su seviyesi) seviyesine göre; patlatmanın yer altı su seviyesini etkileyip etkilemediği tespit edilecektir. Bu itibarla; patlamanın yapılacağı tüm alanlarda inşaat başlamadan önce YAS belirlenecek ve patlatmanın derecesi (kaç m ye kadar etkili olduğu) tespit edilecektir. YAS seviyesi belirlenmeden inşaat çalışmalarına başlanmayacaktır. Ayrıca; yapılacak patlatmalar sonucunda dere yatağındaki akışı engellememek için gerekli tüm tedbirler alınacaktır. Patlayıcı maddelerin kullanımı ile ilgili olarak Tarih ve

364 Sayılı Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle, Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi, Usul ve Esasları tüzük hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük hükümlerine uyulacaktır. Patlatma yapılacağı zaman anons ve duyuru yöntemleriyle, yöre sakinlerinin bilgilendirilmesi sağlanacaktır. Planlanan projenin doğal ortama ve bölgenin hidrolojisine etkilerinin değerlendirildiği, HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu (Ekosistem Değerlendirme Raporu) hazırlanarak T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ne sunulmuştur. Ekosistem Değerlendirme Raporu nun T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü uzmanlarınca incelemesi sonucunda, can suyu miktarının Şubat ayı süresince 1 m 3 /s, Mart ayı süresince 2,1 m 3 /s, Nisan ayı süresince 3,5 m 3 /s, Mayıs ayı süresince 2 m 3 /s, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım ve Aralık ayları süresince 0,9 m 3 /s olması uygun görülmüştür. Proje kapsamında Tagar Çayı sularının çevrilmesi sonucunda, regülatör yeri ile santral yeri arasında su kaynağını kullananların etkilenmemesi için Mansap Su Kullanım Hakları Raporu hazırlanmış olup, DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ne sunulmuş ve onaylanmıştır. Enerji üretimine başlandığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilerek, ölçüm istasyonu yerlerinin arazide tespiti yapılacaktır. AGİ istasyonları GPRS modemli cihazla donatılacak ve online olarak DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ile bağlantısı sağlanacaktır. Proje kapsamında herhangi bir malzeme ocağı açılması ve işletilmesi planlanmamaktadır. Dere yatağından inşaat aşamasında ve sonrasında kum, çakıl vb. maddeler alınmayacaktır. Tesisin inşaat aşamasında çalışacak personelin içme ve kullanma suyu ihtiyaçlarından kaynaklanan su tüketimi olacaktır. Projede çalışacak personelin sıhhi içme suyu; faaliyet alanına damacanalarla taşınarak sağlanacaktır. Damacanalarda taşınan su, işçilerin sağlığı için tehdit oluşturmayacak koşullarda muhafaza edilecektir. Kullanma suyu ve tozumanın önlenmesi amaçlı su ise civardaki su kaynaklarından gerekli izinlerin alınması şartıyla tankerlerle getirilerek sağlanacaktır. Projenin inşaat aşamasında, alanda çalışacak iş makineleri ve kullanılacak araçlar için motorin ve madeni yağ ihtiyacı söz konusu olacaktır. İhtiyaç duyulan akaryakıt ve madeni yağlar yakın çevredeki İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlı akaryakıt istasyonlarından temin edilecektir. İnşaat aşamasında kullanılacak makine ve ekipmanların yakıt ikmalleri, bakım ve onarımları İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlı benzin istasyonlarında yapılacaktır. 359

365 İnşaat aşamasında personelden kaynaklanacak yaklaşık 80,4 kg/gün, işletme aşamasında da yaklaşık 26,8 kg/gün miktarındaki evsel nitelikli katı atık oluşacaktır. İşletme aşamasında oluşacak katı atıkların toplanması, biriktirilmesi ve uzaklaştırılması Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtildiği üzere yapılacaktır. Evsel nitelikli katı atıkların tarih ve sayılı R.G. de yayımlanan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Madde 18 de belirtildiği gibi; denizlere, göllere ve benzeri alıcı ortamlara, caddelere, ormanlara ve çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmesi yasaktır. Bu doğrultuda işletme aşamasında meydana gelecek katı atıklar santral binasında bulundurulacak ağzı kapalı konteynırlarda biriktirilecek ve Çemişgezek Belediyesi çöp toplama alanında bertaraf edilecektir. Konu ile ilgili Çemişgezek Belediyesi nin görüşü alınmış olup, Ek-1/İ de verilmiştir. Evsel nitelikli katı atıklar içerisinde; yemek atıkları gibi organik kökenli atıklar bulunacaktır. Ayrıca işletme aşamasında personelden kaynaklı oluşacak evsel nitelikli atıkların tekrar kullanımı ve geri dönüşümü mümkün olan katı atıklar (kağıt, cam, plastik, metal kutular vb.) organik kökenli atıklardan ayrı olarak biriktirilecek ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili hükümleri doğrultusunda çevre lisanslı geri dönüşüm tesislerine verilecektir. Tesiste gerçekleştirilecek inşaat işlemlerinden kaynaklanacak toz emisyonlarının miktarları Bölüm V.1.13 te iletim tüneli, santral binası ve regülatör yapısı olmak üzere ayrı ayrı detaylı olarak hesaplanmıştır. Hesaplanan saatlik kütlesel debi (kg/saat) değerleri tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (Değişiklik: tarih ve sayılı R.G.), Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Ek-2, Tablo 2.1 de verilen Normal İşletme şartlarında ve haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için verilen kütlesel debi (kg/saat) değerlerinin (>1 kg/saat) üzerindedir. Bu nedenle her bir yapı için ayrı ayrı toz dağılım modellemesi yapılmıştır. Yapılan toz modellemeleri sonucu elde edilen çöken toz dağılımı incelendiğinde çöken toz miktarlarının en yakın duyarlı yapıya herhangi bir olumsuz bir etkisinin olmayacağı öngörülmektedir. Bununla birlikte tozlanmaya karşı tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete), Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak alınacak tedbirlerle oluşacak toz emisyonu değerinin çok daha az olacağı teknik ve pratik bakımdan kesindir. Bu amaçla faaliyet sırasında oluşacak tozun azaltılması için aşağıdaki önlemler alınacaktır; Proje alanı içerisinde çalışacak araçlar nedeniyle oluşacak tozlanmanın engellenebilmesi amacıyla mevsime ve buharlaşma hızına bağlı olarak alanda sulama yapılacaktır. Proje alanı içerisindeki tozlanmaya müsait yollar belli periyotlarla sulanacak gerekirse tozlanmayı engelleyecek şekilde çakıl ile kaplanacaktır. Yükleme ve boşaltma yapılırken savurma yapılmadan ve yavaş bir şekilde yükleme ve boşaltma yapılması sağlanacaktır. Kamyonlar aşırı yüklenmeyecek, üzeri branda ile örtülecek ve karayolları hız sınırına uyulacaktır. 360

366 Açıkta depolanan yığma malzemelerden kaynaklanacak toz emisyonunu engellemek amacıyla aynı yönetmeliğin Ek-1, d Maddesi uyarınca; Savurma yapılmadan boşaltma ve doldurma yapılacak, Malzeme üstü naylon branda veya tane büyüklüğü 10 mm den fazla olan maddelerle kapatılacak, Üst tabakalar %10 nemde muhafaza edilmesi için gerekli donanım kurulacaktır. Ayrıca iş makinelerinin çalışması için kullanılacak olan yakıttan kaynaklanan gaz emisyonları oluşumu söz konusudur. Tesis alanında kullanılacak araçlar için düzenli olarak emisyon ölçümü yapılarak emisyon pulu alınmış olmasına dikkat edilecek ve tarih ve sayılı Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında ünitelerin faaliyete geçmesiyle birlikte çalışacak işçilerin ısınması için katalitik soba ve/veya elektrik enerjisinden faydalanılacağından ısınma amaçlı yakıt kullanımı olmayacaktır. Projenin işletme aşamasında santralden kaynaklı emisyon oluşumu söz konusu değildir. Proje alanı Malatya, Elazığ, Bingöl, Tunceli Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planında yer almakta olup söz konusu plana göre proje alanı, tarım arazisi ve ekolojik öneme sahip alan niteliğindedir. Proje alanı ile ilgili olarak Elazığ Orman Bölge Müdürlüğü nden tarih ve 817 sayılı yazı ile ÇED İnceleme ve Değerlendirme Formu alınmıştır. Proje alanlarının tek bir kapalı alanda ( m 2 ) gösterilmesi ile Elazığ Bölge Müdürlüğü tarafından toplam alanın m 2 olduğu, bunun m 2 lik kısmının orman alanı, m 2 lik kısmının orman sayılmayan alan niteliğinde olduğu belirtilmiştir. Proje alanının orman arazisi içinde kalan kısımları için kamulaştırma söz konusu olmayıp bu alanlarda 6831 sayılı Orman Kanunu nun 17nci maddesi gereğince gerekli izinler alınacak ve söz konusu proje için gereken izin iş ve işlemler Orman Genel Müdürlüğü nün ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir. Proje sahasında kalan şahıs arazisi, tarım veya mera arazisi olup olmadığı ve söz konusu arazilerin kesin miktarları kamulaştırma planı çalışmaları tamamlandığında belli olacaktır. Yapımı planlanan ünitelerin şahıs arazisinde kaldığı durumlarda kamulaştırma işlemleri, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 19. maddesi gereğince Maliye Bakanlığı tarafından, 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu Kanunda çeşitli değişiklikler yapan 4650 Sayılı Kanuna göre gerçekleştirilecektir. Proje için kullanılacak alan tarım alanları içerisinde ise tarım dışı amaçla kullanılabilmesi amacıyla 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu hükümlerine, eğer kullanılacak alan mera, yayla, kışlak alanları ile umuma ait çayır ve otlak alanları içinde ise 4342 sayılı Mera Kanunu hükümlerine uyulacaktır. Gerekli izinler inşaat çalışması başlamadan önce Tunceli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü nden alınacaktır. Ayrıca, tarih ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümlerine riayet edilecektir. 361

367 Tagar Regülatörü ve HES projesinin regülatör yapısının kurulmasının planladığı alanın yaklaşık 300 m güneyinde Urartu Dönemi Kaya Mezarlarının olduğu tespit edilmiştir. Projenin söz konusu kaya mezarlarına etkisin incelenmesi adın Atatürk Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü ne bir analiz raporu hazırlattırılmıştır(bkz: Ek-10). Aynı zamanda Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu nca söz konusu alan incelenmiş olup, kaya mezarlarına projenin herhangi bir etkisinin olmayacağı kanaati getirilmiştir. Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından verilen yazı Ek-1/E de yer almaktadır. Ayrıca tabiat varlığı ve doğal sit alanı olup olmadığı ile ilgili olarak da Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ne görüş sorulmuş olup, herhangi bir doğal sit ve korunması gerekli tabiat varlığı tescil kaydına rastlanmadığı belirlenmiştir. Tunceli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü nden alınan görüş yazısı Ek-1/H de verilmiştir. Proje kapsamında kullanılan alanların stabilize edilmesi, ekolojik koşullarının iyileştirilmesi ve kullanılır hale getirilmesi amacıyla Peyzaj Onarım Planı Raporu hazırlanmıştır. Proje alanı (Mülga) Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın hazırladığı Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası na göre 2. Derece Deprem Bölgesi içerisinde yer almaktadır sayılı Su Ürünleri Kanunu gereğince proje kapsamında balık geçidi yapılacak ve devamlı işler durumda bulundurulacaktır. Tagar Regülatörü ve HES için Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında Ek-2 Sulak Alan Faaliyet İzin Belgesi, proje inşa işlemleri başlanmadan önce alınacaktır. Projenin ÇED süreci tamamlandıktan sonra Tunceli İl Özel İdaresi ne başvurulacaktır. İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik kapsamında Yer Seçimi ve Tesis Kurma İzni alınacak, tesis kurulduktan sonra iş yeri açma ve çalışma ruhsatı alınacaktır. Bu aşamalarda inceleme kurulunca Sağlık Koruma Bandı mesafesi belirlenecek ve ilgili kurumların onayı alınacaktır. Belirlenecek mesafeye riayet edilecektir. Tagar Regülatörü ve HES projesinin inşaat ve işletme aşamalarında; 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikler ile diğer mevzuat kapsamında çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi için gerekli her türlü izinler alınacak ve ilgili yönetmeliklere uyulacaktır. Gerekli kamu kurum ve kuruluşlardan izin alınmadan faaliyet geçilmeyecektir. İlgili Kanun ve Yönetmelikler; 2872 sayılı Çevre Kanunu (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete 5491 Sayılı Çevre Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ve ilgili yönetmelikleri 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete 4950 Sayılı Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ve ilgili yönetmelikleri 362

368 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete 5835 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ve ilgili yönetmelikleri 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 4342 sayılı Mera Kanunu (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete 6443 Sayılı Mera Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ve ilgili yönetmelikleri 6831 sayılı Orman Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 3213 sayılı Maden Kanunu (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete 5995 Sayılı Maden Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ve ilgili yönetmelikleri 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete 6014 Sayılı Karayolları Trafik Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ve ilgili yönetmelikleri 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete 6427 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ve ilgili yönetmelikleri 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu (değişiklik: tarih ve Resmi Gazete 5751 Sayılı Toprak Koruma ve Kullanımı Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun) ve ilgili yönetmelikler tarih ve Sayılı Resmi Gazete de (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) yayımlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği tarihli ve sayılı (değişiklik: tarih ve sayı) Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği 363

369 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği tarihli ve sayılı Resmi Gazete de (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmeliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara ait Yönetmelik tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik (değişiklik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) 364

370 NOTLAR VE KAYNAKLAR Tunceli İl Çevre Durum Raporu, 2011 Tagar HES Revize Fizibilite Raporu, Aralık 2010 T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Resmi İnternet Sitesi Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Resmi İnternet Sitesi T.C. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Genel Müdürlüğü, Deprem Araştırma Dairesi Başkanlığı, Ankara Toprak, H., 1999, Atıksu Arıtma Sistemlerinin Tasarım Esasları, D.E.Ü Basım Ünitesi, İzmir Müezzinoglu,A., 2000, Hava Kirliliği ve Kontrolünün Esasları, D.E.Ü Yayınları, İzmir 2872 sayılı Çevre Kanunu Türkiye Çevre Vakfı, 1992, Türk Çevre Mevzuatı, Cilt 1-2 T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı, Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, tarih, sayılı Resmi Gazete T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı, Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, tarih, sayılı Resmi Gazete T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, tarih, sayılı Resmi Gazete T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı, Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, tarih, sayılı Resmi Gazete T.C. Sağlık Bakanlığı, Lağım Mecrası Olmayan Yerlerde yapılacak Fosseptikler Hakkındaki Yönetmelik tarih, sayılı Resmi Gazete Davis, P.H, 1982, Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press Stern, A.C., 1984, Fundementals of Air Pollution, 2nd ed., Academic Press TMMOB Kimya Mühendisleri odası, 1991, Hava Kirliliği Kontrol ve Denetimi Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, Ankara Bitkisel Atık Yağların Yönetimi Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü, Nisan-2010 MTA Genel Müdürlüğü ( EÜAŞ, Elektrik Üretim Sektör Raporu, 2008 Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü Hidroelektrik Enerji Üretiminde Özel Sektör, DSİ Genel Müdürü, Akif ÖZKALDI, Neşe LEBLEBİCİ, ICCI 2010 Enerji ve Çevre Fuarı ve Konferansı Mayıs 2010, İstanbul Tunceli Valiliği, Tunceli İl Yıllığı, 2012 FLORA OF TURKEY and the East Aegean Islands Türkiye Bitkileri Veri Sistemi (TUBİVES) N. YİĞİT, E. ÇOLAK Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED), 2002, ANKARA Ekim T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., Adıgüzel, N., 2000, Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı, Türkiye Tabiatını Koruma Derneği, Ankara. Türkiye Omurgalı Faunasının Sistematik ve Biyolojik Özelliklerinin Araştırılması ve Koruma Önlemlerinin Saptanması (Amifibiler, Sürüngenler, Memeliler) Türkiye Tabiatı Koruma Derneği, 2000, Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı, Ankara Akman, 1995, Çevre Kirliliği ve Ekolojik Etkiler 365

371 TTKD, 1198, Türkiye nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, Devlet Meteoroloji İstasyonu Verileri 366