I ÖZELLEŞTİRME Süleyman YAŞAR
II Yay n No : 1558 flletme-ekonomi Dizisi : 154 Geniflletilmifl 2. Bas - Mart 2005 - STANBUL ISBN 975-295 - 443 - X Copyright Bu kitab n bu bas s için Türkiye deki yay n haklar BETA Bas m Yay m Da t m A.fi. ye aittir. Her hakk sakl d r. Hiçbir bölümü ve paragraf k smen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya baflka herhangi bir flekilde ço alt lamaz, da t lamaz. Normal ölçüyü aflan iktibaslar yap lamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi Bask -Cilt Kapak Tasar m : Beta Bas m A.fi. : Beta Bas m A.fi. Vize/KIRKLAREL : Gülgonca Çarp k Beta BASIM YAYIM DA ITIM A.fi. Himaye-i Etfal Sokak Talas Han No. 13-15 Ca alo lu - STANBUL Tel : (0-212) 511 54 32-519 01 77 Fax: (0-212) 511 36 50 e-mail: betakitap@betakitap.com www.betakitap.com
III Süleyman YAŞAR Süleyman Yaşar, 1980 yılında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesinden yüksek lisans diploması aldıktan sonra 1980-87 yılları arasında Maliye Bakanlığı Hazine Genel Müdürlüğü ve Milletlerarası İktisadi İşbirliği Teşkilatı Genel Sekreterliği nde ve Başbakanlık Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı nda Hazine Uzmanı olarak çalıştı. 1987-90 yılları arasında Başbakanlık Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığında Özelleştirme daire başkanlığı ve 1990-92 yılları arasında Başbakanlık Kamu Ortaklığı İdaresi nde özelleştirmeden sorumlu başkan yardımcılığı ve Kamu Ortaklığı İdaresinin başkan vekilliğini yürüttü. ABD de A.I.D. ve Londra Barclays Bank ta özelleştirme metotları üzerine çalıştı. Tüpraş ve Teletaş şirketlerinde yönetim kurulu üyeliği yaptı. Yeditepe ve Bahçeşehir üniversitelerinde ders vermektedir.
V İÇİNDEKİLER GİRİŞ... 1 BÖLÜM I KAMU SEKTÖRÜ I.1 Kamusal mallar... 11 I.2 Değerlendirilmiş mallar... 13 I.3 Karma ekonominin iktisatı... 14 I.4 Subvanse edilen mal ve hizmetler... 17 I.5 Kamu iktisadi teşebbüsleri... 19 A. Dışsalıklar... 19 B. Gelirin yeniden dağılımı... 19 C. Doğal tekeller... 19 D. Doğal tekelde kar maksimizasyonu... 22 E. Doğal tekelde kara başlama noktası... 23 F. Doğal tekelde fiyatın marjinal maliyete eşit olması... 24 I.6 Kamu sektörünün pratiği... 28 A. Phantom talep eğrisi... 29 B. Mali kalabalıklaşma... 30 C. Kamu iktisadi teşebbüsleri... 30 BÖLÜM II ÖZELLEŞTİRMENİN TEORİSİ II.1. Kamu malları ve dışsallık sorunu... 39
VI II.2. Doğal tekellerin özelleştirilmesi... 40 A. İmtiyaz sisteminin değerlendirilmesi... 41 II.3 Yarışmalı piyasalar... 47 II.4. Özelleştirmenin teorik faydaları... 49 II.5. Özelleştirme kriterleri... 51 II.6. Özelleştirmenin teorik eleştirisi... 52 BÖLÜM III ÖZELLEŞTİRMENİN PRATİĞİ III.1. Pratikten elde edilen bulgular...66 A. Eski Demokratik Alman Cumhuriyeti nin milli servetinin özelleştirilmesi... 76 B. Rusya da hızlı özelleştirme... 78 C. Macaristan da yabancı sermaye aracılığıyla özelleştirme... 81 D. Polonya da bedelsiz özelleştirme... 81 E. Türkiye de yapılamayan özelleştirme... 83 III.2. Regulasyon idareleri... 87 III.3. Altın hisse... 95 III.4. Performans ölçümü... 98 A. Finansal performans incelemesi... 98 B. Kaynak tahsisinde etkinlik... 100 C. Verimlilik performansı... 104 D. Ülkeler arasında verimlilik mukayesesi... 107 III.5. Özelleştirmeden elde edilen gelirlerin kullanımı... 108 III.6. Özelleştirme uygulamalarında çalışanlara sağlanan teşvikler... 112 III.7. 1990 lı yıllarda özelleştirme... 113 III.8. 2000 li yıllarda özelleştirme... 113
VII BÖLÜM IV ÖZELLEŞTİRMENİN MEKANİĞİ IV.1. Yatırım bankasının görevleri... 126 A. Hisse senedi değerleme yöntemleri... 127 a. Net aktif değer... 127 b. Yeniden kurulma değeri... 127 c. İskonto edilmiş nakit akımları analizi... 128 d. Fiyat/kazanç oranı... 129 e. Defter değeri... 129 f. Piyasa/Defter değeri oranı... 130 g. Fiyat/Nakit akımı oranı... 130 h. Temettü verimi... 131 B. Blok satış... 132 IV.2. Mali denetim firmasının görevleri... 133 IV.3. Teknik denetim firmasının görevleri... 135 IV.4. Hukuk danışmanının görevleri... 135 IV.5. Basın ve halkla ilişkiler, reklam firmalarının görevleri... 135 IV.6. Due dilligence... 139 BÖLÜM V ÖZELLEŞTİRMENİN MİKRO VE MAKRO EKONOMİK ETKİLERİ V.1. Özelleştirmenin mikro ekonomik açıdan değerlendirilmesi... 143 A. Etkinlik içerisinde tüketici refahının sağlanması... 143 B. İstihdam yaratma... 143 C. Yatırımların değerlendirilmesi ve etkinlik... 144 D. Doğal tekeller ve etkinlik... 144 E. Sendikalar ve üretimde etkinlik... 144
VIII F. Rekabet politikası... 145 G. Hisse senedi mülkiyetinin yaygınlaştırılması... 145 H. Yönetici ve çalışanların şirketlere ortak olması... 146 V.2. Özelleştirmenin makro ekonomik boyutu... 146 A. Maliye politikası açısından... 146 B. Mali kalabalıklaşma... 146 C. Ödemeler bilançosuna etkisi... 147 D. Para arzının kontrolüne etkisi... 147 E. Devlet borçlarının azaltılmasında bir araç kullanılması... 147 SONUÇ... 149 BİBLİYOGRAFYA... 153
IX TABLOLAR Tablo 1 ABD de devlet hastaneleri ve üniversite hastaneleri ile özel sektör hastane inşaat masraflarının mukayesesi... 46 Tablo 2 Devlet ve özel sağlık yurtları arasında inşaat maliyeti mukayesesi... 47 Tablo 3 Tam rekabet, tekel ve mükemmel yarışmalı piyasaların temel özellikleri... 49 Tablo 4 Kamu ve özel kesim karma bir sınıflandırma... 53 Tablo 5 Britanya da yapılan başlıca özelleştirmeler... 67 Tablo 6 Britanya da Hazine nin özelleştirmeden elde ettiği gelirler ve gelir tahminleri... 68 Tablo 7 Britanya da halka arzlarda uygulanan fiyat politikası... 69 Tablo 8 Britanya da halka arz yoluyla özelleştirilen bazı kamu şirketi hisselerine başvuru sayısı... 70
X Tablo 9 Gümüşler altına nasıl dönüştü... 71 Tablo 10 Britanya da hisse senedi mülkiyetinin yıllar itibarile gelişimi... 72 Tablo 11 Britanya da hisse senedi mülkiyetinin değer olarak yatırımcılar arasında dağılımı... 73 Tablo 12 Fransada özelleştirme uygulamaları... 74 Tablo 13 Özelleştirme uygulamalarında satışların maliyetleri... 75 Tablo 14 Britanya da regülasyon idarelerinin uygulamaları... 91 Tablo 15 Britanya da regülasyon idareleri... 94 Tablo 16 Kamu ve özel şirketlerin karlılıklarının karşılaştırılması... 99 Tablo 17 Özelleştirme öncesi ve sonrası firma gelir ve giderlerinin dağılımı... 102 Tablo 18 Özelleştirilen şirketlerde personel sayılarının gelişimi... 103 Tablo 19 Özelleştirilen şirketlerdeki ücretlerin ekonominin ücret ortalaması ile karşılaştırılması... 104
XI Tablo 20 Seçilmiş özelleştirilen şirketlerde verimlilik trendi... 105 Tablo 21 Britanya da Tekeller ve Birleşmeler Komisyonu nun etkinlik ile ilgili bulguları... 106 Tablo 22 Dönemler İtibarile Ülkelerarası Verimlilik Mukayesesi... 107 Tablo 23 Özelleştirme Gelirleri... 109 Tablo 24 Özelleştirme gelirlerinin ülke GSMH larına oranları... 111 Tablo 25 Özelleştirilen Telefon Şirketleri ve devlet mülkiyetinde kalan pay oranları... 117 Tablo 26 Özelleştirilen elektrik üretim şirketleri ve devletin mülkiyetinde kalan pay oranları... 118 Tablo 27 Halka arz yolu ile özelleştirmede stratejik yönetimin organizasyonu... 136 Tablo 28 Kamu şirketinin özelleştirilmesinde iş akım şeması... 137
XIII KISALTMALAR GSMH Gayrisafi milli hasıla KİT Kamu iktisadi teşebbüsü TL Türk Lirası ABD Amerika Birleşik Devletleri $ Amerika Birleşik Devletleri Doları FF Fransız Frangı ÖİB Özelleştirme İdaresi Başkanlığı OECD İktisadi Gelişme ve İşbirliği Teşkilatı