AYÇİÇEK VE SOYA YAĞI İTHALAT TALEBİNİN ANALİZİ

AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ ZİRAAT FAKÜLTESİ DERGİSİ,, 15(),71-79 AYÇİÇEK VE SOYA YAĞI İTHALAT TALEBİNİN ANALİZİ Selim Adem HATIRLI Vecdi DEMİRCAN Ali Rıza AKTAŞ Süleyman Demirel Üniversiesi Ziraa Fakülesi Tarım Ekonomisi Bölümü Ispara. Öze Bu çalışmada Türkiye nin ayçiçek ve soya yağı ihalaını ekileyen fakörler 1983- dönemi için Görünüşe İlişkisiz Regresyonlar yönemi ile analiz edilmişir. Araşırma sonuçlarına göre, ayçiçek yağı ihalaını ekileyen fakörlerden; kişi başına düşen milli gelir, oplam ayçiçek yağı alebi, bir yıl önceki ayçiçek yağı üreimi ve ihala mikarlarının isaisiksel olarak anlamlı faka ayçiçek ve soya yağı ihala fiyalarının anlamlı olmadığı belirlenmişir. Soya yağı ihala modeli için ise modele dahil edilen açıklayıcı değişkenlerin amamı; ayçiçek ve soya yağının ihala fiyaları, kişi başına düşen milli gelir ve bir yıl önceki soya yağı üreim mikarı ile ihala mikarları isaisiksel olarak anlamlı bulunmuşur. Anahar Kelimeler: Ayçiçek Yağı, Soya Yağı, Talep Analizi, Görünüşe İlişkisiz Regresyonlar. Impor Demand Analysis of Sunflower and Soybean Oil Absrac This sudy examines facors affecing impor demand for sunflower and soybean oil of Turkey during he period 1983-. For esimaion echnique, Seemingly Unrelaed Regression (SUR) was employed. The empirical resuls show ha per-capia income, oal sunflower oil demand, lag values of domesic sunflower oil producion and impor quaniy are saisically significan variables bu impor price of sunflower and soybean oil prices are no in deermining impor demand for sunflower oil. For he soybean oil impor model, all explanaory variables: impor prices of soybean and sunflower oil, per-capia income, oal soybean oil demand, lag values of domesic soybean oil producion and impor quaniy are found saisically significan. Keywords: Sunflower oil, soybean oil, seemingly unrelaed regression, demand analysis 1. Giriş Yağlar, karbonhidralar ve proeinler gibi insan vücudu için yaşamsal değeri olan ve insanların beslenmesinde önemli yer uan emel ihiyaç maddelerinden biridir. Özellikle doymuş yağ oranlarının düşük olması, hücre yapısı için gerekli olan serbes yağ asilerini içermesi ve insan vücudunda A, D, E, K gibi yağda eriyen viaminleri çözmesi gibi özellikleriyle bikisel yağlar, insan sağlığına kakıları ve yüksek besin değerine sahip olmaları bakımından ayrı bir öneme sahipir (TZOB, 1998). Yeişkin bir insanın dengeli, sağlıklı beslenmesi ve günlük faaliyelerini yerine geirebilmesi için - kaloriye ihiyacı vardır. Bu mikarın yaklaşık olarak üçe biri bikisel yağlardan karşılanmakadır. 1 gram yağın 9 kalori verdiği dikkae alındığında bir insanın yaklaşık olarak günlük 77 gr yağ ükemesi gerekmekedir. Bu mikar yağın 1/3 ü sıvı olarak yemeklerle, 1/3 ü kaı yağ olarak kahvalılarda ve geri kalan 1/3 ü ise peynir, sü vb. besinlerden karşılanmalıdır. Buna göre doğrudan alınması gereken kişi başına günlük yağ mikarı oplam 51 gram olup bu da kişi başına yıllık oralama 18.6 kg yağ ükeilmesi demekir (Kolsarıcı ve ark, ). Gelişmiş ülkelerde sağlıklı bir beslenmeden söz edilebilmesi için kişi başlına yıllık yağ ükeiminin kg olması gerekiği vurgulanmakadır. Ülkemizde, hayvansal yağların üreiminin pahalı ve sınırlı olması nedeni ile ükeilen yağların büyük bir çoğunluğu bikisel kökenli yağlardan oluşmakadır. Bunun yanısıra, hayvansal kaynaklı yağların doymuş yağ oranlarının yüksek olması ükeicilerin sağlık endişeleri nedeniyle bikisel yağları ercih eme eğiliminde olduğu görülmekedir. Türkiye ihalaında önemli bir yer uan arım ürünlerin başında bikisel yağlar gelmekedir. Ülkemizin sahip olduğu iklim özellikleri nedeniyle bir çok yağ bikisinin yeişirilmesi mümkün olmasına karşın 71

Ayçiçek ve Soya Yağı İhala Talebinin Analizi bikisel yağ üreimi yur içi ükeimi karşılamaka yeersiz kalmakadır. Nüfus arış hızına bağlı olarak her yıl gereksinim duyulan bikisel yağ mikarı da yıldan yıla armakadır. Bu arışa bağlı olarak oluşan bikisel yağ gereksiniminin önemli bir bölümü ihala yoluyla karşılanmakadır. yılı verilerine göre 689 milyon dolar karşılığı ihala gerçekleşmişir. Bu durum gelişmeke olan ülkemiz ekonomisi için büyük bir yük oluşurmakadır. Ülkemizde bikisel yağların üreimi, ükeimi ve icareine ilişkin çeşili araşırmalar bulunmakadır. Bahar (1999) Türkiye de Bikisel Yağ Sekörünün Genel Durumu ve Çukurova daki Bikisel Yağ İşlemelerinin İşlemecilik Sorunları konulu araşırmada Türkiye de yağlı ohumlar üreimi, bikisel yağ sanayinin durumu, ükeimi ve dış icareini incelemişir. Bu çalışmada ayrıca Çukurova bölgesindeki 15 bikisel yağ işlemesini dikkae alarak bu işlemelerin kapasieleri, eknolojik durumları, hammadde emini, pazarlama vb. ile ilgili durumları incelenmiş ve sorunları espi edilerek çözüm önerilerinde bulunmuşur. Gökçek ve Emeksiz (1999) Adana Kensel Alanda Ailelerin Yemeklik Yağ Tükeimi ve Yağın Harcama Esnekliğinin Tahmini konulu araşırmalarında ailelerin yemeklik yağ ükeimi ile gelirin ükeim üzerine olan ekisini belirlemeyi amaçlamışlardır. Şengül ve Yurdakul (1998) Zeyinyağı Talebinin Double Hurdle Modeli ile Analizi konulu çalışmalarında Adana ken merkezinde yaşayan ailelerin zeyinyağı aleplerini Double Hurdle modeliyle analiz emişlerdir. Araşırma sonucunda, Adana kensel alanda zeyinyağının lüks bir ürün olduğu ve zeyinyağı fiya alep esnekliğinin yüksek olduğunu ve zeyinyağı ile ayçiçek yağı ve diğer sıvı yağlar (mısır özü ve soya yağı) arasında bir ikame ilişkisi olduğunu belirlemişlerdir. Miran ve Tunalıoğlu (1996) Türkiye de zeyinyağı ükeimi üzerine ekili olan fakörleri farklı ekonomerik modeller kullanarak analiz emişlerdir. Türkiye de bikisel yağ sorunu ve poansiyel yağ kaynağı olarak Kanola isimli çalışma, Pelin (1987) arafından yapılmışır. Ülkemizin bikisel yağ ihiyacını ihalaa bağımlı olmakan kurarıp kendi kendine yeerli kılabilmek için pamuk-buğday roasyon ürünü olarak kanola üreiminin özendirilmesiyle mümkün olacağını belirmişir. Bu çalışmada, Türkiye nin bikisel yağ ihalaı içinde önemli yer uan ayçiçek ve soya yağı ihalaını ekileyen fakörlerin Görünüşe İlişkisiz Regresyonlar modeli ile 1983- dönemi için analiz edilmesi amaçlanmışır.. Türkiye de Ayçiçek ve Soya Yağı Üreimi ve Ticareinin Gelişimi Ülkemizde hızlı nüfus arışına paralel olarak gıda maddeleri ükeimi de armakadır. İnsan beslenmesinde önemli bir yer uan bikisel yağların ükeiminin arması bu yağların üreiminin de ükeimine paralel olarak arırılması gereğini oraya koymakadır. Türkiye yağ üreiminin %8 i bikisel yağlardan karşılanmakadır. Türkiye de arımı yapılan ve yağ üreiminde kullanılan başlıca bikiler; ayçiçeği, pamuk, susam, kolza, soya, yerfısığı, haşhaş ır. Ülkemizde bikisel yağ üreiminde en fazla kullanılan bikilerin başında ayçiçek ve soya bunları pamuk, mısır ve zeyin izlemekedir. Türkiye de bikisel yağ üreiminin gelişimi Çizelge 1 de verilmişir. Çizelgeye göre 198 yılında oplam bikisel yağ üreimi 63 bin on iken %66.61 lik bir arışla yılında 138 bin ona yükselmişir. Bikisel yağ üreimi yıllara göre değişmekle birlike ayçiçek, pamuk ve zeyinyağı ilk sıralarda yer almakadır. Aynı dönemde ayçiçek yağında %8.81, pamuk yağında %7.93, mısır yağında %3 ve diğerlerinde ise %58.33 oranında bir arış gerçekleşmişir. yılı verilerine göre 138 bin on olan oplam bikisel yağ üreimi içerisinde %7.1 lik pay ile ayçiçek yağı ilk sırayı alırken bunu sırasıyla pamuk yağı (%.16), zeyin yağı (%18.59), soya yağı (%7.3), mısır yağı (%3.18) ve diğer bikisel yağlar (%1.83) izlemekedir. İncelenen dönem boyunca Türkiye bikisel yağ üreiminin bir arış seyri içerisinde olduğu görülmekedir. Üreim 7

S. A. HATIRLI, V. DEMİRCAN, A. R. AKTAŞ Çizelge 1: Türkiye de Bikisel Yağ Üreiminin Gelişimi (1 Ton). 198 1985 199 1995 Mikar % Mikar % Mikar % Mikar % Mikar % Ayçiçek Yağı 71 3.5 87 5.9 311 7.19 56 56.3 9 7.1 Soya Yağı --- --- 3 5.93 7.1 1 5.6 73 7.3 PamukYağı 133 1.35 138.8 177 6.86 6 7.9 3.16 Zeyinyağı 197 31.6 81 1.1 9 13.96 5 6.17 193 18.59 Mısır Yağı 1 1.61 19 3.3 31.7 3.8 33 3.18 Diğer 1 1.9 1. 1 3.19 1 1.73 19 1.83 TOPLAM 63 1. 573 1. 659 1. 81 1. 1 38 1. Kaynak: FAO, Çeşili yıllar. mikarında görülen bu arışlara rağmen ülkemizde nüfus arışının yüksek olması ve son dönemlerde ekonomik, sağlık vb. nedenle ükeici alışkanlıklarında meydana gelen değişimlere bağlı olarak bikisel yağ ükeiminde de sürekli bir arış görülmekedir. Üreimin değişik nedenlerle isenilen seviyeye geirilememesi, ükeimin zaman içerisinde arış gösermesi ülkemizde kronikleşmiş bir yağ açığının oluşmasına neden olmuşur. Ülkemizde 196 lı yılların başından günümüze kadar bikisel yağ açığını kapamak için verilen çabaların yeersiz kalması nedeniyle mevcu bikisel yağ alebi ihalala karşılanmaya çalışılmışır. Türkiye bikisel yağ ihalaı içinde önemli bir yer uan başlıca ürünlerin ihalalarının gelişimi Çizelge de verilmişir. Çizelgeye göre 198 yılında ihal edilen bikisel yağlar içerisinde değer olarak ilk sırayı 67 milyon dolar ile soya yağı alırken bunu sırasıyla ayçiçek yağı ( milyon dolar), pamuk yağı (8 milyon dolar) ve palmiye yağı (986 bin dolar) izlemekedir. yılında ise 75 milyon dolar ile ilk sırayı palmiye yağı alırken bunu 61 milyon dolar ile soya yağı ve milyon dolar ile ayçiçek izlemekedir. Çizelgeden görüldüğü gibi Türkiye, zeyinyağı dışında büün bikisel yağlarda genel olarak ihalaçı ülke konumundadır. Palmiye bikisinin ülkemizde yeişiriciliğinin yapılamaması nedeniyle ne ihalaçı ülke konumundadır. Türkiye de önemli bikisel yağların ihracalarının gelişimi Çizelge 3 e verilmişir. Çizelgeye göre 198 yılında ihraç edilen bikisel yağlar içerisinde değer olarak ilk sırayı 5.6 milyon dolar ile zeyin yağı alırken bunu 18 bin dolar ile ayçiçek yağı izlemekedir. yılı verilerine göre ise ilk sırayı 9 milyon dolar ile zeyin yağı Çizelge. Türkiye de Önemli Bikisel Yağların İhalaının Gelişimi (Mikar:1Ton; Değer:1$). 198 1985 199 1995 Mikar Değer Mikar Değer Mikar Değer Mikar Değer Mikar Değer Ayçiçek Yağı 3 688 1 7 8 7 65 13 5 17 17 3559 6 5 1 68 39 51 Soya Yağı 11 59 66 68 16 398 66 79 1 35 58 68 11153 93 38 159 717 61 Pamuk Yağı 1 7 8 38 --- --- --- --- 179 1 6 1 776 5 11 Zeyinyağı --- --- 31 513 8 36 1 88 3 78 17 6 1 88 61 Mısır Yağı --- --- 15 6 1 16 13 96 67999 8 31 97 15 5 869 Palmiye Yağı 1 68 986 6 571 37 39 181 811 59 136 73 135 76 8 19 7 755 Kaynak: FAO, Çeşili yıllar Çizelge 3.Türkiye de Bikisel Yağ İhracaının Gelişimi (Mikar:1Ton; Değer:1$). 198 1985 199 1995 Mikar Değer Mikar Değer Mikar Değer Mikar Değer Mikar Değer Ayçiçek Yağı 195 18 5 7 36 17 758 81 597 7 6 8 31 38 51 1 77 Soya Yağı --- --- 56 38 3 1 519 1 76 1 69 7 Pamuk Yağı --- --- 99 1 53 9 1 9 1 15 76 Zeyinyağı 3 339 5 639 6 658 9 86 3 385 686 58 518 1 6 1 676 9 15 Mısır Yağı --- --- 68 853 18 75 1 16 19 976 5 797 11 8 351 Palmiye Yağı --- --- --- --- --- --- 35 9 -- --- Kaynak: FAO, Çeşili yıllar. 73

Ayçiçek ve Soya Yağı İhala Talebinin Analizi alırken bunu sırasıyla milyon dolar ile ayçiçek yağı, 8 milyon dolar ile mısır yağı ve milyon dolar ile pamuk yağı akip emekedir. 3. Türkiye de Ayçiçek ve Soya Yağı Tükeimi Ülkemizde son dönemlerde nüfus arışının yanısıra sağlıklı beslenme bilincinin gelişmesi, bikisel yağlara olan alebin armasına neden olmuşur. Ülkemizde ükeilen bikisel yağların %8. ü ayçiçeğinden, %33.6 sı pamukan ve %18 i zeyin ve diğer yağ bikilerinden elde edilmekedir (Kolsarıcı, ve ark, ). Türkiye de oplam kişi başına bikisel yağ ükeimi 198 yılında 1.8 kg iken yılında 17.5 kg a yükselmişir. Aynı dönemlerde Dünya da oplam bikisel yağ ükeimi 198 yılında 7.6 kg, ve yılında 1.5 kg iken gelişmiş ülkelerde ise ilgili yıllarda 1.8 kg ve 1 kg olarak gerçekleşmişir (FAO, 1 ). Türkiye de kişi başına ayçiçek ve soya yağı ükeim mikarlarının gelişimi Grafik 1 de verilmişir. İncelenen dönemde, kişi başına ayçiçek ve soya yağı ükeimi yıllara göre az da olsa dalgalanma gösermekle birlike soya yağı ükeiminde sürekli bir arış görülürken ayçiçek yağı ükeiminde bir azalma görülmekedir. Türkiye de 1983 yılında kişi başına ayçiçek ve soya yağı ükeim mikarları sırasıyla 5. kg ve 1.8 kg iken, bu değerler yılında.6 kg ve.8 kg olarak gerçekleşmişir. Aynı dönemler için Türkiye de kişi başına ayçiçek ve soya yağı ükeimlerini gelişmiş ülkeler ve dünya oralaması ile karşılaşırdığımızda ayçiçek yağı ükeiminde ülkemizin gelişmiş ülkeler ve dünya oralamasının üsünde, soya yağı ükeiminde ise gelişmiş ülkeler ve dünya oralamasının alında olduğu görülmekedir. yılı verilerine göre Türkiye de kişi başına ayçiçek ve soya yağı ükeimi sırasıyla.6 kg ve.8 kg iken bu değerler dünya için 1. kg ve 3.1 kg, gelişmiş ülkeler için ise.5 kg ve.9 kg olarak gerçekleşmişir (FAO,1).. Maeryal ve Yönem.1. Maeryal Çalışmanın emel verileri çeşili ulusal ve uluslararası kuruluş ve organizasyonlardan elde edilmişir. Ayçiçek ve soya yağının üreim, ihraca, ihala ve oplam ükeim mikarları Gıda ve Tarım Organizasyonu ndan (FAO), kişi başına düşen milli gelir ve opan eşya fiya endeksleri Devle İsaisik Ensiüsü nün (DİE) çeşili kaynaklarından elde edilmişir. Kişi Başına Tükeim (Kg/Yıl) 1 1 8 6 1983 198 Yıllar 1985 1986 1987 1988 1989 199 1991 199 1993 Soya Yağı 199 1995 1996 1997 1998 1999 Ayçiçek Yağı Kaynak: FAO, 1. Şekil 1. Kişi Başına Ayçiçek ve Soya Yağı Tükeim Mikarları. 7

S. A. HATIRLI, V. DEMİRCAN, A. R. AKTAŞ Fiya ve gelir değişkenlerine ai nominal değerler Topan Eşya Fiya Endeksi kullanılarak reel değerlere dönüşürülmüşür... Yönem Klasik doğrusal regresyon modelinin varsayımları geçerli iken, ek denklemli modellerin En Küçük Kareler Yönemi (EKKY) ile ahmin edilmesi sonucu sapmasız, uarlı ve ekin ahmin ediciler elde edilebilir. Klasik doğrusal regresyon modeli, modelin spefikasyonunun doğru olduğunu kabul eder. Diğer bir deyişle, modelin maemaiksel fonksiyonu ve açıklayıcı değişkenleri amdır. Modelin ahmininde kullanılabilecek bazı diğer bilgiler varsa ve dikkae alınmıyorsa ahmin ediciler klasik doğrusal regresyon modelinin ahmin edicilerle ilgili özelliklerini sağlamayabilir. Birden fazla denklemin ahmin edileceği durumlarda ise bu denklemlerin haa erimlerinin birbirleriyle ilişkili olma ihimali bize fazladan bir bilgi sağlamakadır ve modelin ahmin edilmesinde bu bilginin dikkae alınması gerekmekedir. (Kmena, 1971). Tahmin edilen denklemin haa eriminin diğer denklemlerin haa erimi ile ilişkili olması durumunda Görünüşe İlişkisiz Regresyonlar yöneminin uygulanması gerekmekedir. M ane denklem içeren model; Y i = χiβi + ei ( i = 1,,... M ) maris formunda aşağıdaki şekilde ifade edilebilir: Y1 1 X1 X31... XK 1 β e 1 1 Y. 1 X X... X 3 K β e =.... + (1).................. Y M 1 X M X3 M... X KM β M e M M ane denklemin haa erimlerinin karşılıklı olarak birbirleri ile ilişkili olduğu varsayımı ile geçerli olan varyans-kovaryans marisi, ' E( em ep ) = σ MP I N ( M, P = 1,,... M ), şeklinde ifade edilir. σ = MP M ' inci ve P' ninci denklemin haa erimlerinin kovaryansı olup üm gözlemler için sabi kabul edilmekedir. M denklemli sisemdeki denklemlerin her birine En Küçük Kareler Yönemi (EKKY) uygulanarak sapmasız ve uarlı ahmin ediciler elde edilebilir. Buna karşın denklemlerin haa erimleri arasında ilişkinin olmadığı dikkae alındığı için ahmin edicilerin ekinliği şüphelidir. Diğer bir deyişle, denklemlerin haa erimleri arasında ilişki varsa görünüşe ilişkisiz regresyonlar yönemi uygulanarak ahmin edilecek kasayıların ekinliği arırılabilir. Bu nedenle, birden fazla denklem ahmin edilecekse, bu denklemlerin haa erimleri arasında ilişkinin olup olmadığının es edilmesi gerekmekedir. Varyans-kovaryans marisinin diagonal olup olmadığı genel olarak Olabilirlik Oranı (LR) ve Lagrange Çarpanı (LM) ile es edilmekedir. İki denklemli bir sisem için geçerli olan hipoez esi: H σ, : σ 1 : 1 = H a dır. Genel olarak eslerin uygulanması sonucu, LR ve LM, alernaif hipoez kabul edilirse denklemlerin Görünüşe İlişkisiz Regresyonlar yerine her bir denklemin En Küçük Kareler Yönemi (EKKY) ile ahmin edilmesi gerekmekedir. Bu çalışmada Türkiye nin ayçiçek ve soya yağı ihalaı için iki model oluşurulmuş ve Görünüşle İlişkisiz Regresyonlar ekniği ile ahmin edilmişir. Ayçiçeği ve soya yağı ihalaına ilişkin denklemlere ai ekonomerik modelin maemaiksel fonksiyonun seçimi için doğrusal, çif logarimik, doğrusallogarimik ve logarimik-doğrusal modelleri denenmişir. Bu modellerden doğrusallogarimik modelin diğer modellere göre daha iyi emsil eiği belirlenmişir. Ayçiçek ve soya yağı ihalaını ekilediği kabul edilen fakörler olarak; ayçiçek ve soya yağının ihala fiyaları, kişi başına düşen milli gelir, oplam ayçiçek ve soya yağı ükeim mikarları ile ayçiçek ve soya yağı üreim mikarlarının bir yıl gecikmeli değerleri dikkae alınmışır. Bu değişkenlerin yanısıra, ilgili ürünlerin bir yıl gecikmeli ihala mikarları da modele dahil edilerek ayçiçek ve soya yağı ihalaının incelenen dönem boyunca gelişimini oraya koymak amaçlanmışır. Buna göre ayçiçek ve soya yağı ihalaı için doğrusal- 75

Ayçiçek ve Soya Yağı İhala Talebinin Analizi logarimik formundaki ekonomerik model aşağıdaki şekilde ifade edilmişir. Aşağıdaki modellerde ve e 1 e sırasıyla ayçiçeği ve soya yağı ihala modellerine ilişkin haa erimlerini ifade emekedir. Modellere dahil edilen değişkenlerin anımlaması Çizelge de verilmişir. AYITM SYITM = log β + β1 log PA + β log PS + β 3 logg + β + 5 log AYU 1 + β 6 log AYITM 1 + e1 = logα + α1 log PA + α log PS + α 3 log G + α + α log SYU + SYITM + 5 1 α6 1 e logtat β () logtst (3) Çizelge. Değişkenlerin Tanımlanması. Ayçiçek Yağı İhala Modeli Bağımlı Değişken AYITM Ayçiçek yağının ihala mikarı (Ton/Yıl) Açıklayıcı Değişkenler P Ayçiçek yağının ihala fiyaı ( $/Ton) P S A Soya yağının ihala fiyaı ( $/Ton) G Kişi Başına Milli Gelir ($) TAT Toplam ayçiçek yağı ükeimi (Ton/Yıl) AYU Ayçiçek yağı üreiminin bir yıl gecikmeli değeri (Ton) 1 AYITM Ayçiçek yağı ihalaının bir yıl gecikmeli değeri (Ton/Yıl) 1 Soya Yağı İhala Modeli Bağımlı Değişken SYITM Soya yağının ihala mikarı (Ton/Yıl) Açıklayıcı Değişkenler P Ayçiçek yağının ihala fiyaı ($/Ton) P S A Soya yağının ihala fiyaı ($/Ton) G Kişi Başına Milli Gelir ($) TST Toplam soya yağı ükeimi (Ton/Yıl) SYU Soya yağı üreiminin bir yıl gecikmeli değeri (Ton) 1 SYITM Soya yağı ihalaının bir yıl gecikmeli değeri (Ton/Yıl) 1 5. Araşırma Bulguları Ayçiçek ve soya yağı ihala modellerinin ahmin edilmesinde EKKY veya görünüşe ilişkisiz regresyonlar yönemlerinden hangisinin kullanılacağının belirlenmesi için iki denklemin haa erimlerinin ilişki içinde olup olmadığının es edilmesi gerekmekedir. Bu amaçla denklem sisemi için Lagrange Çarpanı (LM) ve Olabilirlik Oranı (LR) esleri kullanılmışır. Tes sonuçları LM ve LR için sırasıyla 3.81 ve 6.9 olarak hesaplanmışır. Bu iki es χ dağılımı, gösermekedir. Buna göre LM χ.71 ve LR, 3. 8, es 1 =,.1 χ 1,.5 = değerleri iki denklemin haa erimleri arasında ilişkinin olduğunu %1 ve %5 önem seviyesinde isaisiksel olarak doğrulamakadır. Buna göre denklem sisemi görünüşe ilişkisiz regresyonlar yönemi ile çözülmüş ve analiz sonuçları Çizelge 5 e verilmişir. Ayçiçek ve soya yağı ihala modellerinden oluşan sisemin belirlilik 76

S. A. HATIRLI, V. DEMİRCAN, A. R. AKTAŞ kasayısı ( R ).97 olup açıklayıcı değişkenlerin sisemi iyi bir şekilde emsil eiğini oraya koymakadır. Ayçiçek ve soya yağı ihala modelleri için ise belirlilik kasayıları sırasıyla.8 ve.66 dır. Bu çalışmada zaman serisi verileri kullanıldığı için ookorelasyonun model için önemli bir sorun olup olmadığının es edilmesi gerekmekedir. Durbin-h değeri kararsızlık bölgesine düşüğü için ookorelasyon, paramerik olmayan dizilim es yönemi ile araşırılmışır (Gujarai, 1995). Dizilim esi sonucu, % 5 önem düzeyinde ookorelasyonun ilgili modeller için bir sorun olmadığı oraya koymuşur. Analiz sonuçları, ayçiçek yağı ihala modelindeki açıklayıcı değişkenlerden kişi başına düşen milli gelir, oplam ayçiçek yağı ükeimi, ayçiçek yağı üreimi ve ayçiçek yağı ihalaının bir yıl gecikmeli değerlerinin beklenen işarelerine sahip ve isaisiksel olarak %5 önem seviyesinde anlamlı olduğunu gösermekedir. Buna karşın, Çizelge 5. Görünüşe İlişkisiz Regresyonlar Tekniği ile Tahmin Edilen Modelin Sonuçları. Paramereler Kasayılar -Değeri β -81.5-1.9 Ayçiçek Yağı İhala Modeli R =.8 Soya Yağı İhala Modeli β R =.66 1-73.38-1.3 β 6.6 1.8 β 9.5.651* 3 β 38.8 8.356* β -163.31-3.539* 5 β -16.13 -.7* 6 α -11.11 -.96* α 1 381.8.1** α -365.65 -.1** α 6. 1.915** 3 α 81.11 3.93* α -9.68 -.577* 5 α 7.6 1.896** 6 Sisem R =.97 * % 5 ve ** %1 önem seviyesinde anlamlı. ayçiçek ve soya yağı ihala fiyalarının işareleri bekleniyle uyumlu olmakla birlike isaisiksel olarak anlamlı bulunmamışır. Ayçiçek yağı ihalaını ekileyen önemli fakörlerden biri olan bir yıl önceki ayçiçek yağı üreimi modele dahil edilmişir. Bu değişkenin işarei beklendiği gibi ayçiçek yağı ihalaı ile ers yönlü olup elasikiye kasayısı.93 olarak hesaplanmışır. Bu sonuç, bir yıl önceki ayçiçek yağı üreiminde meydana gelebilecek %1 lik arışın (azalışın) ayçiçek yağı ihalaında %.93 oranında azalışa (arışa) neden olacağını ifade emekedir. Gelir seviyesinde meydana gelen bir değişmenin ayçiçek yağı ihalaı üzerine ekisini oraya koyabilmek amacı ile kişi başına düşen milli gelir değişkeni modele dahil edilmişir. Analiz sonuçları, bu değişkenin ihalaı arırıcı bir eki yapığını ve gelir-ihala elasikiye kasayısının 1.68 olduğunu oraya koymakadır. Ayçiçek yağı ihalaını ekilediği kabul edilen değişkenlerden birisi de oplam ayçiçek yağı alebidir. Analiz sonuçları, bu değişkenin incelenen dönem boyunca ayçiçek yağı ihalaına arırıcı bir eki yapığı ve elasikiyeinin.187 olduğunu oraya koymakadır. Bu sonuç oplam ayçiçek yağı alebini karşılamada ihalaın ekili olduğunu ifade emekedir. İncelenen dönem boyunca zamanındaki ayçiçek yağı ihalaının bir yıl önceki (-1) ayçiçek yağı ihalaı arasındaki ilişki de araşırılmışır. Analiz sonuçları, bu değişkenin incelenen dönem boyunca bir yıl önceki ayçiçek yağı ihalaında meydana gelen arışın bir sonraki yıl %.9 oranında azalışa neden olduğunu belirmekedir. Soya yağı ihala modelinde; ayçiçek ve soya yağı ihala fiyaı, kişi başına düşen milli gelir, oplam soya ükeimi, soya üreimi ve ihalaının bir yıl önceki gecikmeli değerleri beklenen işarelerine sahipir ve isaisiksel olarak %5 önem seviyesinde anlamlı bulunmuşur. Analiz sonuçları, soya yağı ihala fiyaının ihala mikarına beklendiği gibi ers yönde eki yapığını ve fiya-alep elasikiye kasayısının.51 olduğunu oraya koymakadır. Bu sonuç, soya yağı fiya-alep elasikiyeinin esnek olduğunu ve ilgili 77

Ayçiçek ve Soya Yağı İhala Talebinin Analizi ürünün fiyaında meydana gelebilecek bir arışın diğer bikisel yağların ihalaı ile karşılandığını gösermekedir. Soya yağına rakip olarak kabul edilen ayçiçek yağı ihala fiyaının soya yağı ihalaına olan ekisini oraya koyabilmek için bu değişken modele dahil edilmişir. Analiz sonuçları, soya ve ayçiçek yağlarının rakip ürünler olduğunu isaisiksel olarak doğrulamaka ve bu iki ürün arasındaki esneklik kasayısının.6 olduğunu oraya koymakadır. Analiz sonuçları, incelenen dönem boyunca kişi başına düşen gelir seviyesinde meydana gelen arışın soya yağı ihalaı üzerine arırıcı bir eki yapığını gösermekedir. Bu değişkenin soya yağı ihala elasikiye kasayısı. olarak hesaplanmışır. Modele dahil edilen bir yıl önceki soya yağı ihala mikarının kasayısı poziif olup incelenen dönem boyunca Türkiye soya yağı ihalaının bir arış göserdiğini ifade emekedir. Bu değişkenin elasikiye kasayısı ise isaisiksel olarak anlamlı olup.5 olarak hesaplanmışır. Soya yağı ükeiminde meydana gelen değişmenin soya yağı ihalaı üzerine ekisini oraya koyabilmek amacı ile bu değişken modele dahil edilmişir. Analiz sonuçları, oplam soya yağı ükeimindeki arışın ihalaı arırıcı bir ekiye sahip olduğunu gösermekedir. İncelenen dönemde, oplam soya yağı ükeiminde meydana gelen %1 lik bir arışın soya yağı ihala mikarını %.55 oranında arırdığını gösermekedir. Soya yağı ihala mikarını ekileyen diğer bir fakör olan soya yağının bir yıl önceki üreim mikarı bir sonraki yılın ihala mikarını beklendiği gibi ers yönde ekilemekedir. Söz konusu değişkenin elasikiye kasayısı. olarak bulunmuşur. Buna göre, soya yağı üreiminde bir yıl önce meydana gelen arış(azalış) bir yıl sonraki soya yağı ihala mikarını %. oranında azalmakadır (arırmakadır). 6. Sonuç ve Öneriler Ülkemizde ihal edilen arım ürünleri arasında bikisel yağlar ilk sıralarda yer almakadır. Ülkemiz arımı, icarei ve insan beslenmesi açısından oldukça önemli olan ayçiçek ve soya yağının mevcu alebi, yur içi üreimle karşılanamadığı için 196 dan günümüze kadar sürekli bir bikisel yağ açığı oluşmuşur. Bunun en önemli nedeni ise, yeerli hammadde üreilememesidir. Yağ bikileri üreimini eşvik edici bir fiya poliikası izlenmemesi ve ürün alımında karşılaşılan güçlükler yanında iklim koşullarına bağlı olarak yağlı ohumlar üreiminde görülen dalgalanmalar bikisel yağ üreimi ve icareini ekilemekedir. Bu nedenle, bikisel yağ açığını kapaabilmek için ihala yoluna gidilmekedir. Bu çalışmada, ayçiçek ve soya yağı ihalaını ekileyen fakörler analiz edilmişir. Araşırma sonuçlarına göre, ayçiçek yağı ihalaını ekileyen açıklayıcı değişkenlerden; kişi başına düşen milli gelir, oplam ayçiçek yağı ükeimi, ayçiçek yağı üreimi ve ihalaının bir yıl gecikmeli değerlerinin isaisiksel olarak anlamlı olduğu belirlenmişir. Soya yağı ihala modeline dahil edilen ayçiçek ve soya yağı ihala fiyaları, kişi başına düşen milli gelir, oplam soya yağı ükeimi, soya yağı üreimi ve ihalaının bir yıl gecikmeli değerlerinin amamı ise isaisiksel olarak anlamlı bulunmuşur. Ülkemizin sahip olduğu kaynakların ekin bir şekilde kullanılarak her yıl milyonlarca dolarlık döviz kaybına neden olan bikisel yağ açığının giderilmesi için gerekli önlemlerin bir an önce alınması zorunludur. Bu önlemlerin başlıcaları; *Ayçiçek ve soya bikileri desekleme kapsamında olmalarına rağmen ekin bir fiya poliikası ile ilgili ürünlerin ve diğer bikisel yağlı ohumların üreimi arırılmadır. *Ayçiçek ve soya yağı bikileri ile birlike diğer yağlı ohumların üreim maliyelerinin dünya fiyalarına yakın bir şekilde gerçekleşmesi sağlanmalıdır. *Yağlı ohumlu bikilerin fiyaları ile diğer bikilerin fiyaları arasında arz ve alep koşullarını da dikkae alan bir dengenin sağlanması gerekir. *GAP bölgesinde sulu arımın yapıldığı alanlarda yağlı ohumlu bikilerin yeişiriciliğinin özendirilmesi için gerekli önlemler alınmalıdır. 78

S. A. HATIRLI, V. DEMİRCAN, A. R. AKTAŞ *Yağ sanayi işlemelerinin yerli hammaddeyi kullanmalarının eşvik edilmesi gerekir. Kaynaklar Alpekin, N.,(. Sıvı ve Kaı Yağlar Seköründe Rekabe Gücü Olanaklarının Arırılması. MPM. Yayınları No:66, Ankara. Bahar, E., 1999. Türkiye de Bikisel Yağ Sekörünün Genel Durumu ve Çukurova daki Bikisel Yağ İşlemelerinin İşlemecilik Sorunları. Çukurova Üniversiesi Fen Bilimleri Ensiüsü Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı, Dokora Tezi, Adana. DİE., Perakende Fiya İsaisikleri, Çeşili Yıllar. T.C. Başbakanlık Devle İsaisik Ensiüsü, Ankara. DİE., Türkiye İsaisik Yıllığı, Çeşili Yıllar. T.C. Başbakanlık Devle İsaisik Ensiüsü, Ankara. FAO, Poducion and Trade Yearbook, Çeşili Yıllar. Gökçek, A. A., Emeksiz, F., 1999. Adana Kensel Alanda Ailelerin Yemeklik Yağ Tükeimi ve Yağın Harcama Esnekliğinin Tahmini. Ç.Ü.Z.F. Dergisi, 1 (1),93-98, Adana. Gujarai, D.N., 1995. Basic Economerics, Mc Graw- Hill Inc, U.S.A. Kmena, J., 1971. Elemens of Economerics. Korsarıcı, Ö., ve ark,.yağ Bikileri Üreimi. Türkiye Ziraa Mühendisliği V. Teknik Kongresi, 17-1 Ocak, Ankara. Miran, B., Tunalıoğlu, R., 1996. Türkiye de Zeyinyağı Tükeimi Üzerine ekili Bazı Fakörlerin Değerlendirilmesi. Türkiye. Tarım Ekonomisi Kongresi, -6 Eylül, Cil:1, S:1-1, Adana. Pelin, R., 1987. Türkiye de Bikisel Yağ Sorunu ve Poansiyel Yağ Kaynağı Olarak Kanola. Dünyada ve Türkiye de Bikisel Yağ Üreimi (Tebliğler ve Panel), İkisadi Araşırmalar Vakfı, İsanbul. Şengül, S., Yurdakul, O., (1998). Sınırlı Bağımlı Değişkenli Modeller: Zeyinyağı Talebinin Double Hurdle Modeli ile Analizi, Inernaional Conference on Economics-II, 9-1 Eylül, Ankara. TZOB, 1999. Zirai ve İkisadi Rapor 1997-1998. Ankara. 79