ORMAN ENVANTERİ VE MEŞCERE ÖLÇÜMÜ Ormaı e öemli bölümüü, kapitali büyük kısmıı oluştura, ağaç serveti oluşturmaktadır. Ormada ağaç serveti deilice, var ola hacim ve buu faizi durumuda ola hacim artımı alaşılır. Meşcerei ölçülebilir özellikleri; alaı, birim sahada (hektarda) ağaç sayısı, göğüs yüzeyi, hacim ve hacim artımıdır. Orta çapı, orta boyu, ortalama yaşı, boiteti, sağlık durumu, kalitesi gibi özellikleri belirleir. Dal, kütük ve kök hacmi kestirilir. Meşcere kavramı, meşcerei ölçülebile elemaları, meşcere şekilleri üzeride kısaca durmakta yarar görülmektedir. Meşcere ağaçlar topluluğudur. Meşceredeki ağaçları toplam hacmii buluması söz kousu oluca, ağaçları tek tek ölçülerek, hacimlerii toplamıı bulmak düşüülebilir. Meşcere çok sayıda ağaçta oluşur. Alaı büyüdükçe, ağaç sayısı da artar. Bu edele, meçcerede hacim belirlemesi içi, tüm ağaçları ölçülmesi yolua gidilmez. Ayrıca, işi belirli sürede bitirilmesi zorululuğu vardır. Ağaçlar calı varlık olup, sürekli büyürler. Bu edele, belli bir zamada, ölçü işii bitirilmesi gerekir. Vejetasyo döemii soa erdiği tarihte başlayıp, vejetasyo döemi başlayıcaya kadar, ölçüm tamamlamalıdır. Ayı vejetasyo döemide dahi, bir bölümüü bir zamada, kalaıı başka zamada ölçerek işi tamamlamak hatalı olur. Vejetasyo döemi süresice, büyüme devam ettiğide, başlagıçta ölçüleler büyüme yaparak, döem souda, farklı hacme ulaşırlar. Değişik vejetasyo yıllarıda çalışmaı tamamlaması durumuda, hata daha da artar. Yapıla çalışmalar kabul edilebilir olamaz. Bu durumda kayaklaacak hataı bilicide olumalıdır. Dedrometride tek ağacı dahi hacmii saptamasıda söz edilememektedir. Ağaç geometrik şekil olmadığıda, ölçülebile elemaları yardımıyla, bir hacim kestirimi yapılabilmektedir. Meşcerede hacmi belirlemesi içi, her şey göze alııp, tek tek ağaçlar ölçülerek, hacim belirlemesi yolua gidildiğide, souçta elde edile değer, belki gerçeğe biraz daha yakı olabilir, fakat yie de bir parametredir ve kesi doğru kabul edilemez. Durum böyle oluca, çalışmalarda ekoomi sağlamak amacıyla, belli bir doğruluk düzeyi ile hacmi buluması beimsemiş ve buu sağlamasıa çalışılmıştır. Örekleme yapılarak, örekleri meydaa getirdiği türetilmiş toplum değerleride yararlaılıp (istatistikler), topluluk içi souçlar (parametreler) elde edilmeye çalışılır. Meşcereler, yapıları edeiyle kimi kuramsal özellikler taşırlar. Bu bakımda, istatistik yötemleri kullaımıa olaak sağlarlar. Meşcereleri hacim ve hacim artımlarıı kestirimide bir çok yötem öerilmiş, kullaılmış; kimileri geçmiş yıllarda terk edilmiş, kimileri de geliştirilerek güümüze kadar gelmiştir. Hagi yötemi kullaılacağıa karar verilmeside aa presip, para, zama ve emek olarak, giderlerde ekoomi sağlaya, yeterli doğruluk düzeyide souç verebile yötemi seçilmesidir. Ameajmada evater içi, asıl bir meşcere tipi ayrımı yapılacağı; hagi ayrıtıda evater yapılacağı, çok öemli koudur. Buu kıstasıı koulması, başlagıçta, yapılacak işi boyutlarıı kararlaştırılması gerekir. Orma ameajma plalarıı düzelemesie, uygulamasıa ve yeilemesie dair yöetmelikte, meşcere tipi ayrımıda alıacak kriterler belirtilmiştir. Acak, bu kriterlere göre yapılacak bir tip ayrımıda, pla üitesi alaı da çok geiş olduğuda, çok fazla sayıda meşcere tipi ortaya çıkmaktadır. 1
Kastamou Orma Bölge Müdürlüğü alaıı tümü içi yapıla araştırmada, 849 meşcere tipi buluduğu, bular yieleerek, bölge müdürlüğü sahasıda 388 evater üitesi meydaa getirdiği; acak, bu tiplerde birleştirmeler yapılabileceği ve sayıı 60 a idirilebileceği görülmüştür (Eler, 1977,1978). Belgrad Ormaı içi yapıla bir araştırmada da, Kurt Kemeri seriside 4; Betler seriside 51 meşcere tipi ayrılabileceği; acak birleştirmeler yapılarak bu sayıları çok daha azaltılabileceği (4 tip ayrıla Kurt Kemeri Seriside, kuruluş yalız bir tabakalı ve iki tabakalı olarak alıması durumuda 35 e; meşcere kuruluşu hiç dikkate alımazsa, 9 a düşmektedir) görülmüştür (Erasla Kalıpsız, 1967, s. 80) Evaterde fazla ayrıtıya girmek, çok sayıda meşcere tipi ayırmak, mutlaka gerekli değildir. Amaca ve işi öemie göre, uygu bir çalışma yapılmalıdır. Amacı sağlayabilecek, yeterli doğruluk düzeyide, e az giderle elde edile evater e iyi evaterdir. Olabildiğice homoje alt toplumlar ayrılarak, güve derecesi (t), kabul edilecek örekleme hata yüzdesi (m) başlagıçta belirlediğide, alt toplumları (meşcere tipleri) varyasyo kat sayılarıa göre, her biride alıması gereke örek sayısı hesaplaarak, meçcere tipii sahasıa bular sistemetik olarak dağıtılır. Örek alaları yerleri arazide tam olarak buluup, gerekli ölçüler yapılır. Örek ala ölçüleride elde edile ortalama değerler (istatistikler), o topluluğu parametrelerii oluşturur. Yukarıda değiildiği üzere, bu kou orma ameajmaıda evater le ilgili olduğuda, gerekli ayrıtılı bilgiler, orma ameajmaı derside verilmektedir. Burada bilgi verilmesie gerek görülmemiştir. 4.. MEŞCEREDE ÖLÇME Meşcerei hacmii buluması içi yapıla ölçmelerde, hacim elemaları ola, çap, boy ve şekil kat sayısı belirleir. Meşcere ölçümüde, tek ağacı ölçülmeside uyulması gerekli kurallar yaıda, burada bir ala kaplaya ağaçlar topluluğu ölçüleceğide, arazide yürütüle çalışmalarda dikkat edilmesi gereke diğer koular da bulumaktadır. Bular öemli hata kayağı oluştururlar ve hacmi etkilerler. Bu kurallar iki grupta toplaabilir. Biricisi; örek sayısı, örek alaı şekli, büyüklüğü, örekleme biçimi, öreği arazide yerii bulumasıdır. Bu bölüm yukarıda belirtildiği gibi, evater kousu olup, Orma Ameajmaı derside icelemektedir. İkicisi, alada yapıla ölçmelerde dikkat edilecek koulardır. Dedrometri ile ilgili kısım burasıdır. Bular disipli halie getirilmeli, sıra ile eksiksiz uygulamalı ve hataya meyda verilmemelidir. Meşcere hacmii buluması içi yürütüle çalışmalarda yapıla iş, örek ala içeriside kala tüm ağaçları tek tek ölçülmesi, elde edile ölçü değerleride yararlaılarak, örek alaı; burada hektar saha içi değerleri hesaplaması ve meşcere alaı ile çarpılarak da, meşcerei hacmii kestirilmesi olmaktadır. 4..1. Meşcerede Çap Ölçümü Meşcerei hacmi belirlemek istediğide, tam ala ölçme veya örek alalar alıarak, buları ölçülmeside, bilimesi gereke öemli bir meşcere elemaı, göğüs çapıdır. Alada, doğruda ve kolaylıkla ölçülebildiğide, meşcerede çapları ölçümü öem kazamaktadır.
E az hata ile elde edilebile bir hacim elemaıdır. Çap ölçümüde yapıla hataı, hacim üzeride öemli etkisi buluduğuda, çap ölçüsüe çok dikkat edilir. Hagi çap olduğu belirtilmediğide, çap deilice 1.30 m yükseklikteki göğüs çapı alaşılır. Meşcere ölçümüde göğüs çaplarıı ölçülmesi, öemli kou olmaktadır. Meşcerede, kimi özel durumlarda meşcerei tamamı ölçülürse de, geelde, örek alada ölçü yapılır. Örek alada bulua belli çapı üstüdeki tüm ağaçları göğüs çapları ölçülür. Meşcere hacmii bulumasıda yapıla ölçülerde, doğruda ölçülebildiği içi, gerçeğe e yakı olarak buluabile meşcere elemaı, göğüs çapıdır. Dikkatli çalışılıp, hataya meyda verilmediğide, göğüs çapı ölçümüde, sadece, ağaç gövdesii bu oktadaki yatay kesitii daire olmamasıda kayaklaa bir hata söz kousu olur. Çap ölçmede isteecek doğruluk derecesi, meşcere hacmii belirlemeside kullaıla yöteme bağlı kalmaktadır. Oldukça yüksek bir hata yüzdesi ile meşcere hacmi belirleiyorsa, çapları ölçülmeside çok sağlıklı souç elde edebilme çabasıı alamı kalmaz. Meşcerede çaplar, meşcerei ayı veya değişik yaşlı olmasıa göre, farklı dağılım gösterirler. Ayı yaşlı meşcerelerde, çap kademelerideki ağaç sayılarıı dağılımı, meşcere kuruluşuu göstergesi olmaktadır. Düzeli bakım görmüş, kuruluşu iyi ola meşcerelerde, dağılım aralığı azdır. Çap kademelerideki ağaç sayıları, ayı yaşlı ormalarda, ça eğrisi; değişik yaşlı ormalarda, seçme kuruluştaki tipik çap dağılışıa bezemelidir. Buda ayrıldığı ölçüde, meşcerei kuruluşu bozuktur. Arazide, meşcerede çap ölçümü çalışmalarıda, her zama ayı sistem ve düzele ölçü yapılmalıdır. Deeyim kazaıldıkça, hata olasılığı azalır. Örek alaı şeklie göre, belirli bir yerde başlaıp, ayı düzele çalışma yürütülmelidir. Kare veya dikdörtge biçimide örek alalarda, sol üst köşede başlaır. Daire biçimide olursa, eğim doğrultusuda ve bua dik iki çap ile öce dörde, her dördül de, yayı orta oktası merkeze birleştirilerek, sekize bölüür. Her parçada, ağaçlar sıra ile ölçülür Eğimli arazide, yukarıda aşağıya doğru çalışılır. Bu çalışma şekli, hem göğüs çaplarıı yeride ölçülmeside hata yapılmamasıı sağlar, hem de çalışalara eerji ekoomisi yaratır. Aşağı iilip, tekrar yokuş yukarı tırmaılarak yapıla çalışma yalıştır. Çalışa elemaları gereksiz efor sarfıa ede olur. Ayrıca, yokuş yukarı çalışılarak yapıla çap ölçümüde, göğüs çaplarıı yeride ölçülmemesi hatası her zama bekleir (bk. Şekil 18). Sıra ile tüm ağaçlara, atlamamaya dikkat edilerek, umara verilir. Ölçüle ağaç, karede bu umaraya yazılır. Numaralar, gövde kalısa, kızartma demiriyle, buu bulumadığı durumlarda, balta kullaılarak kabuk düzgüleştirilip, umara yazılır. İce kabuklu gövdelerde, kabuğu düzgüleştirilmeside, kambiyum yaralaması sakıcası buluduğuda, çok dikkatli olumalıdır. Bu işlemde kaçıılarak, umaralar tebeşirle doğruda kabuğu üstüe yazılmalıdır. Ölçüle ağaca işaret kour. İşaret, kabuk yeterli kalılıktaysa Grif veya baltayla, değilse, tebeşirle yapılır. Numara yazma ve işaret koyma, ölçüü amacıa göre, beyaz veya yağlı tebeşirle olur. Rekli tebeşir kullaımı kousuda, mavi tebeşir, ağaç kabuğu ile kotras oluşturduğuda, yeğleir. Ağaçlar geç, kabuk heüz yeşil rekte ise, bu durumda, kırmızı tebeşir kullaılmalıdır. Numaraları ve işaretleri bir süre kalması gerekiyorsa (alaı tekrar ölçülmesi veya ölçüü deetlemesi gibi), yağlı tebeşir kullaılır. Böyle bir kou yoksa, daha ucuz olması ve kolay buluabilmesi yöüde, ormal tebeşir yeterli olur. Çaplar 1.30 m yükseklikte ölçüldüğüde, gövde üzeride bu kısma umara yazmak ve işaret koymakta kaçıılır. Numara yazmak içi kabuk düzeltilerek iceltilmektedir. 3
Burada yapılacak çap ölçümü hatalı olur. İşaret koulmasıda da, kabuk kaldırılması durumu doğar ve ayı hataya ede oluur. Numara yazımı öde gitmekte, umaralı ağaçlar sıra ile ölçülmektedir. Ölçüle ağaca işaret koulmaktadır. Numara yazımı edeiyle, ölçü yapılırke; işaret koulmasıda ötürü de örek alaa tekrar gelidiğide yapılacak ölçülerde hata meydaa gelir. Numara ve işaret göğüs çapı yüksekliğii üzeride bir yere koulmalıdır. Ağaçta dallama göğüs yüksekliğie kadar iiyorsa, ölçüle ve ölçülmeye bireyleri görülmesi güçleşir. Böyle gövdelerde, umara ve işaret 1.30 m yüksekliği altıa kour. Alada periyodik olarak ölçüler yapılacaksa, ayı yerde çap ölçülmesii sağlamak amacıyla, çapı ölçüldüğü yere yağlı boya kuşak veya çizgi yapılır. Numaralar da yağlı boya ile yazılır. Periyodik ölçüler çok uzu yıllar aldığıda, kabuk düşmesi soucu, kuşak ve umaralar görülemez duruma gelmektedir. Uygulamada, özellikle de araştırma çalışmalarıda, bu soruu çözümü içi, cm x 3 cm boyutlarıda, paslamaması içi de galvaiz etiketler hazırlaıp, bulara umaralar yazılır. Çap ölçülecek oktaya, 5 satimetrelik ice tel çivi ile tutturulur. Ağaçlar geç, periyot uzuluğu fazlaysa, ara kotroller yapılarak, bu çağda hızlı çap artımı soucu, etiketleri kabuğa gömülmesi ölemelidir. Numaralar, çalışmada gidiş yöüe göre, görülebilecek tarafıa; işaretler ise, ölçüle ağaçları alaşılabilmesi, yaıa kadar gidilmesie gerek kalmaması içi, arka tarafıa (döüş yöüe) kour. Bu şekilde, ölçülecek ve ölçüle ağaçları görebilmek, atlamış olaları fark edebilmek kolaylaşır. Meşcerede çap ölçülürke, ölçüyü yapa, ağaç umarasıı ve okuduğu çapı yüksek sesle söyler. Kareye yaza da yüksek sesle tekrarlar. Böylelikle, yalış işitme hatası öleir. Çap ölçümüde, hagi çapta yukarısıı ölçüleceği ve çap kademesi geişliğii e olacağıı kararlaştırılması öemlidir. Ölçüü amacıa göre, bular değişik olur. Değerledirilebilecek miimum çap, tekolojideki gelişmelere bağlı olarak değişmiş, giderek küçülmüştür. Güümüzde, 8 cm ve daha yukarısı (b gelişme çağıı başlagıç çapı); araştırma çalışmalarıda 4 satimetreye kadar (Düya Ormacılık Araştırma Birliği i kabulü) ölçülmektedir. Çap kademelerii geişliği, yapıla işi amacıa göre değişik olur. Duyarlı ölçü yapılması gereke işlerde, özellikle araştırma çalışmalarıda, çaplar milimetre olarak ölçülür. Uygulamada çap kademesi geişliği 1 cm alımaktadır. Pratikte, kolaylık ve giderlerde ekoomi sağlaması yöüde,, 4 veya 5 cm kademe geişliği alıdığı görülebilir. Ölçüde hız kazaılması, yuvarlamalarda, kolaylık sağlaması ve ölçücüü taktirie bırakılmaması içi, özel olarak düzelemiş, taksimatlı cetvelide yalız kabul edilmiş çap kademeleri bulua ve bular okua çap ölçerler yapılmıştır. Meşcere ölçümüde, çok sayıda ağaç ölçüldüğüde, yuvarlamada doğa hata azalır. Yapıla araştırmalarda, 4 cm ya da 5 cm çap kademesi alımasıı, 1 cm çap kademesie orala, meydaa getirdiği göğüs yüzeyi hatasıı % 1 düzeyide kaldığı görülmüştür. Bu bakımda, uygulamada yüksek doğruluk düzeyi istemeye çalışmalarda, giderlerde ekoomi sağlaması yöüde, fazla duyarlı davramak gerekli görülmeyebilir. Meşcere hacmii belirlemeside öemli ola, uygulaa yötemdir. Çaplarda eksi ve artı hatalar karşılaşarak, etkisi ortada kalkabilir. Fakat yötem yetersiz olursa, buu etkisi sabit olur. Çap ölçülürke dikkat edilecek koular, tek ağaçta çap ölçümüde açıklamıştır (bk. Bölüm 3.1.1). Bulara kesilikle uyulması zorululuğu vardır. Ölçmede yapıla sistematik hatalarda, (+) ve (-) hataları karşılaşacağı beklememelidir. Çap ölçümüde yapıla hatalar 4
geellikle sistematiktir. Sürekli ayı yöe hata söz kousu olur. Öreği, çap ölçeri oyar kolu, sabit kola paralel durmuyorsa, çaplar sürekli eksik ölçülür. Meşcerede çap ölçülürke, öemli bir kou da, çap ölçeri hagi yöde vurulacağıdır. Rüzgar etkisiyle, eksatrik gövde oluşur. Geellikle iki ölçü yapılarak, ortalaması alııp, burada kayaklaa hata giderilmeye çalışılır. Fazla doğruluk düzeyi istemeye işlerde, giderlerde ekoomi sağlaması amacıyla, tek çap ölçüsüyle yetiilir. Çift ölçü yapılacaksa, büyük ve küçük çapı yöü bilimeli, buları ortalamasıı alımasıa öze gösterilmelidir. Hakim rüzgar yöü her yöre içi bellidir. İlk ölçü hakim rüzgar doğrultusuda, ikici ölçü bua dik olacak biçimde yapılır. Tek ölçü yapılacaksa, çap o ölçeri kolları, hakim rüzgar yöü ile 45 açı yapacak şekilde tutularak, çaplar hep bu doğrultuda ölçülür. İşe başlamada öce, ölçülürke çap ölçeri tutulacağı yö belirlemelidir. Ölçü yapacak kişiye bu durum iyice gösterilmeli, sürekli izleerek, özellikle, örek ala kear sıırlarıda, geri döüşlerde değişmemesie dikkat edilmelidir. Bir yazıcı, birde fazla ölçücü ile çalışabilir. Bu durumda deetim daha da güçleşir. Çap ölçülürke dikkat edilecek tüm kurallar yaıda, özellikle, yokuş yukarı çalışılmasıa kesilikle izi verilmemelidir. Çap ölçeri, ağacı yokuş tarafıda, 1.30 m yükseklikte ve kararlaştırıla doğrultuda kullaılması; çift ölçü yapılıyorsa, iki ölçüde çap ölçer kollarıı yölerii, birbirie dik olması, ölçü yapa kişi sürekli gözleerek mutlaka sağlamalıdır. Meşcere kuruluşua (yapısıa) bağlı olarak, çap kademelerii dağılış geişliği değişik olur. Ayı yaşlı meşcerelerde, ormal kuruluşta dağılım geişliği dardır. Çok ice ve çok kalı ağaçlar bulumaz. Bular daha öceki yıllarda, bakım kesimleriyle çıkarılmışlardır. Kuruluş bozulduğu ölçüde, çap kademelerii dağılım geişliği artar. Çap kademelerideki ağaç sayıları da değişir. Ormalarımızı büyük bölümüde meşcereleri aktüel kuruluşları bu durumdadır. Zamaıda düzeli bakım yapılarak yetiştirilmemiş olduklarıda, kuruluşlar bozuktur. Meşcere ormal kuruluşta uzaklaştığı orada, çap kademeleri ve kademelerdeki ağaç sayıları yöüde heterojelik çoğalmaktadır. Böyle durumlarda, meşcerei hacmii belirleyebilmek içi örekleme yapılırke, örek ala bulabilmek güçleşir. Örek alaı, topluluğu temsil edebilme şası azalır. Bu durum yapıla işi doğruluk düzeyii öemli ölçüde etkilemektedir. Örek sayısıı artırmak, değişim aralığıı azaltamamakta, souçta varyas yüksek çıkmaktadır. Meşcere Orta Çapı Meşcere hacmii belirlemeside, göğüs yüzeyi öem kazaır. Bir çok hacim belirleme yötemi, göğüs yüzeyii bilimesii gerektirmektedir. Göğüs yüzeyi, ağaçlar göğüs çapıı ölçüldüğü 1.30 m yükseklikte kesilseler, meydaa gelecek daireleri toplamıı, bir hektar ala içideki miktarıdır. O edele metrekare / hektar olarak ifade edilir. Birim aladaki (hektardaki) göğüs yüzeyii bulumasıda, orta ağacı öemi artmaktadır. Orta ağaçta gidilerek, göğüs yüzeyii belirlemesie çalışılmıştır. Dedrometride değişik şekilde orta çap hesaplamakta, bua göre isimledirile orta çap ve orta ağaç söz kousu olmaktadır. 5
a. Aritmetik Orta Çap ( d ) Meşcerei aritmetik olarak hesaplaa orta çapıdır. Ölçüle tüm çaplar toplaıp, birey sayısıa bölümesiyle bulua çaptır. di d N Ölçü souda, çapları çap kademelerie dökümü yapıldığıda, buda yararlaılarak, frekas tablosu içi geçerli ola formül kullaılıp, kolay yolda aritmetik ortalama çap buluur. d 1d1 + d +... + d + 1 +... + d N i i d + b. Hoheadl Orta Çapları ( ve d ) Meşcerede aritmetik orta çap d ve buu etrafıdaki stadart sapma σ ise; Hoheadl, orta çapları, aritmetik orta çapta, stadart sapma kadar az ve stadart sapma kadar fazla ola değerler olarak kabul etmiştir. Burada iki tae orta çap vardır. Aritmetik orta çapı hesabıda meydaa gele sakıcaı bir ölçüde giderilmesi düşücesiyle, Hoheadl aritmetik ortalamada, stadart sapma kadar fark gösterecek değerleri almayı öermiştir. Stadart sapma, tüm varyası (ortalamada sapmaları kareleri toplamı) serbestlik derecesie (birey sayısıı bir eksiği ) bölümesiyle bulua ortalama varyası ki bua varyas diyoruz, kare köküdür. (d d) δ 1 ( d) d 1 Hoheadl ı orta çapları : d - d + d δ d + δ olmaktadır. c. Göğüs Yüzeyi Aritmetik Orta Ağacıı Çapı ( d g ) Bua kısaca Göğüs Yüzeyi Orta Ağacıı Çapı veya Göğüs Yüzeyi Orta Çapı deir. Meşcere göğüs yüzeyi, ağaç sayısıa bölüdüğüde, aritmetik ortalama göğüs yüzeyi buluur. Bu daire yüzeyie ait çap, göğüs yüzeyi aritmetik orta ağacıı çapıdır. G g i g olur. N N 4 Burada çap ; d g g dir. π d. Göğüs Yüzeyi Merkezi Orta Ağacıı Çapı ( d gm ) Meşcere göğüs yüzeyii yarıladığı kademedeki çaptır. Meşcere göğüs yüzeyi ikiye bölüdüğüde, bu miktara varılıcaya kadar, ice çapta başlaarak, çap kademelerideki göğüs yüzeyleri toplaarak, kümülatif değerler buluur. Yarıladığı yerdeki çap kademesi, göğüs yüzeyi merkezi orta ağacıı çapıdır. G g i 6
e. Hacim Orta Ağacıı Çapı ( d V ) Meşcere hacmi ağaç sayısıa bölüdüğüde, bulua hacimdeki ağacı çapı, hacim orta ağacıı çapı olmaktadır. Bu çap, aslıda meşcere aritmetik hacim orta ağacıı çapıdır. V v N f. Merkezi Hacim Orta Ağacıı Çapı ( d vm ) Göğüs yüzeyi merkezi orta ağacıı çapıı hesabıda olduğu gibi, burada da, meşcerei toplam hacmii yarısı buluur. İce çapta başlaarak, bu hacim dolucaya kadar, çap kademelerideki hacimler toplaır. Hacmi yarıladığı yerdeki çap kademesii ortasıdaki çap, merkezi hacim orta ağacıı çapıdır. g. Weise Orta Ağacı Çapı ( d W ) Waise orta ağacıı çapıı hesabıda, çap kademelerideki ağaç sayılarıda gidilmektedir. Eşit yaşlı saf meşcerelerde, ormal kuruluşta, hacim orta ağacı çapıı, ice ağaçlarda kalı çaplara gidildiğide, % 60 a rastladığı görülmüştür. İce çapta kalı çap kademelerie doğru % 60 ya da kalı çapta ice çapa doğru % 40 dolucaya kadar, çap kademelerideki ağaç sayıları toplaarak gidilir. % 60 veya % 40 oraıı sağladığı çap Weise orta ağacı çapıdır. Kalı çaplardaki ağaç sayıları daha az olduğuda, uygulamada kolaylık sağlaması düşücesiyle, kalı çaplarda % 40 sayılarak, Weise orta ağacıı çapı buluur. Meşcerede Boy Ölçümü Meşcere Orta Boyu Meşcere orta boyu söz kousu oluca, hagi çapa ait boyu orta boy olarak alıacağıı belirlemesi gerekir. Bu durumda, çeşitli orta çaplar içi boylar, orta boy olur. Bu edele, meşcere orta boyu çeşitli şekillerde belirleir. Değişik orta çaplara göre, bu çaplara ait orta boylar vardır. a. Aritmetik Orta Boy ( h ) Meşcerede tüm ağaçları boyları ölçülmediğide, aritmetik orta boyu hesaplaması söz kousu olamamaktadır. Aritmetik orta ağacıı boyu içi yapıla işlem, gerçek alamda bir aritmetik ortalama hesabı değildir. Çap kademelerideki orta boy, çap boy eğriside alııp, kademedeki ağaç sayısı ile çarpılmakta; kademeler toplamı, meşceredeki ağaç sayısıa bölüerek, aritmetik orta boy bulumaktadır. h1+ h +... + h h + +... + 1 1 h N i i b. Göğüs Yüzeyi Orta Ağacıı Boyu ( h g ) Meşcere göğüs yüzeyi aritmetik orta ağacı çapıı, meşcere çap boy eğriside alıa boyudur. Bua kısaca Göğüs Yüzeyi Orta Boyu deir. Aritmetik orta boyda daha uzudur. c. Göğüs Yüzeyi Merkezi Orta Ağacıı Boyu ( h gm ) Meşcere göğüs yüzeyii yarıladığı çaptaki birey, Meşcere Göğüs Yüzeyi Merkezi Orta Ağacı dır. Bu ağacı çapı içi, meşcere boy eğriside alıa boy, göğüs yüzeyi merkezi orta ağacıı boyudur. Ya da burada da, göğüs yüzeyi orta ağacıı çapı hesapladıkta sora, meşcerede bu çapta bir kaç ormal ağaçta ölçüle boyları ortalaması olarak bulua boy olur. d. Hacim Orta Ağacıı Boyu ( h V ) 7
Meşcere aritmetik hacim orta ağacıı (hacim orta ağacıı) çapı içi, meşcere boy eğriside alıa boydur. Meşcere hacim orta ağacıı çapı güveilir olduğuda, bua ait boy da güveilirdir. e. Merkezi Hacim Orta Ağacıı Boyu ( h v m ) Meşcere merkezi hacim orta ağacıı çapı içi, meşcere boy eğriside bulua güveilir bir boydur. Hacim orta ağacıı ve merkezi hacım orta ağacıı boyu, hacme ait çaplar içi yukarıda belirtile sakıcaları taşır. Hacim hesabı uzu zama aldığıda, bu boylar uygulamada pek kullaılmamaktadır. f. Weise Orta Ağacıı Boyu ( h W ) Weise orta ağacı çapı içi, meşcere boy eğriside alıa boydur. Weise orta ağacıı çapı, göğüs yüzeyi aritmetik orta ağacı çapıda ( göğüs yüzeyi orta çapıda ) büyük olduğuda, Weise orta ağacı boyu, meşcere göğüs yüzeyi orta boyuda uzudur. Weise orta ağacıı boyu ya da Weise orta boyu, uygulamada çok kullaılmaktadır. Çükü, orta çapı bulmak içi, göğüs yüzeyi veya hacim hesaplamasıa gerek kalmada, Weise orta çapı kolaylıkla buluabilmektedir. Bua ait boy, meşcere boy eğriside veya meşcerede bu çapta bir kaç ağaçta boy ölçülerek elde edilebilir. g. Lorey i Meşcere Orta Boyu ( h L ) Lorey, çap kademelerideki göğüs yüzeyii, kademedeki ağaç sayısıı ve kademei orta boyuu çarparak, buları toplamıı, meşcere göğüs yüzeyie bölüp, göğüs yüzeyi orta boyuu hesaplamaktadır. Bua kısaca, Lorey Orta Boyu deir. Güveilir bir orta boydur. g h 1g1h1 + gh +... + gh i i i h L g1 + g +... + g G Üst Boy Üst boyu hesabıda değişik görüşler öe sürülmüştür. Üst boyu tarifide ve belirlemeside, değişiklikler olmuştur. İlk zamalar Weise meşcere ağaç sayısıı beşe bölmüş, her biride eşit ağaç bulua sııflar oluşturmuş, üst boyu, kalı çaplı ağaçları buluduğu sııfı orta boyu olarak almıştır. Meşcerede Şekil Katsayısıı Belirlemesi Meşcere hacmii belirlemesi yötemleri arasıda, meşcerei ya da çap sııflarıı veya çap kademelerii şekil kat sayılarıı kullaa metotlar bulumakla birlikte, çoğulukla, doğruda orta ağaçları hacimleride yararlaılarak, hacmi hesaplaya metotlar uygulamaya girmiştir. Şekil kat sayısı kullaılarak, meşcerei hacmi bulua yötemlerde, metoda göre, şekil kat sayısı belirleip (meşcere veya çap sııfları ya da çap kademeleri şekil kat sayısı gibi), bua göre meşcerei hacmii kestirilmesi yolua gidilmiştir. Fakat uygulamada geellikle, deeme ağaçlarıı hacimleride yararlaılarak, doğruda meşcerei hacmii hesaplaya metotlar kullaılmıştır. 8