KATILIM BANKACILIĞI DR. MUSTAFA CANBAZ İstanbul, Haziran 2016
ii Katılım Bankacılığı Yayın No : 3430 İşletme-Ekonomi Dizisi : 786 1. Baskı Haziran 2016 İSTANBUL ISBN 978-605 - 333-625 - 9 Copyright Bu kitabın bu basısının Türkiye deki yayın hakları BETA Basım Yayım Dağıtım A.Ş. ye aittir. Her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz, dağıtılamaz. Normal ölçüyü aşan iktibaslar yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi Baskı - Cilt Kapak Tasarım : Beta Basım A.Ş. : Birlik Fotokopi Baskı Ozalit Gıda San. Tic. Ltd. Şti. Nispetiye Mah. Birlik Sokak No:2 Nevin Arıcan Plaza 1. Levent/Beşiktaş/İST. Tel: (0212) 269 30 00 (Sertifika No. 20179) : Gökhan Ayrancı Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. (Sertifika No. 16136) Narlıbahçe Sokak Damga Binası No: 11 Cağaloğlu - İSTANBUL Tel : (0-212) 511 54 32-519 01 77 Fax: (0-212) 511 36 50 www.betayayincilik.com
Giriş iii Ve insan için çalışmasından başka bir şey yoktur. Necm Suresi, 39 Hiç kimse kendi eliyle kazandığından daha hayırlı bir şey yememiştir. Hadis-i Şerif
iv Katılım Bankacılığı
Giriş v GİRİŞ Doğduğum 1960 lı yıllarda, henüz dünyada İslami esaslara dayalı modern anlamda bankacılığın yapıldığı herhangi bir ülke yoktur. Bırakınız İslami esaslara dayalı bankacılığı, İslami finanstan dahi söz etmek zordur, sadece bazı bilim adamları için bir rüyadır. Halbuki ilgili döneme kadar İslami Finans konusunda birçok teorik çalışma yapılmıştır. Bunların pratik sonuçlar vermesi, ancak bir on sene sonra mümkün olacaktır. Başta Mısır ve Pakistan/Hindistan gibi Müslümanların yoğun olduğu ülkeler olmak üzere birçok bölgede amatör ölçekte ve yerel nitelikte girişimler ortaya çıkmıştır. Bunlardan herhangi biri, bugüne kadar ulaşabilmiş değildir. Başarısız tecrübeler sonrası 1970 li yılların ortalarında, kurumsal ölçekte ilk İslami banka teşebbüsü gerçekleşmiştir. Arap Yarımadası ve Körfez Bölgesi nde başlayan girişimler 1980 li yıllar boyunca artmış, Türkiye ve Malezya dahil birçok ülke ve kıtaya yayılmıştır. Ancak, sermaye ve İslami bankacılık birikimi, diğerlerine göre daha fazla olan Arap Ülkeleri hep bir adım önde olmuştur. Bu girişimlerden biri de, 1989 da, Finansman Yüksek Lisansı derslerini tamamlayıp çalışmaya başladığım Körfez sermayeli Al Baraka Bankacılık Grubu dur. Bu vesile ile, İslam ekonomisi ve faizsiz bankacılık kavramlarının Üniversite programlarında yer almadığı erken bir dönemde, yeni bir bankacılık modeli ile karşılaşmış oldum. 1980 ler, dünyada olduğu gibi Türkiye de de önemli değişimlerin yaşandığı yıllardır. Önce 12 Eylül Askeri Darbesi yaşanmış, ardından Turgut ÖZAL ın öncülüğünde sivilleşme çabaları başlamış, yanısıra finansal piyasaların gelişmesi amacıyla çok sayıda düzenleme ve yenilik gerçekleştirilmiştir. Bankacılığın iktisadi hayatın merkezine oturmaya başladığı bu dönemde her ne kadar faizsiz bankacılık hayat bulmuş olsa da, henüz tanınmamış, geleneksel banka ile farkı anlaşılmamıştır. Bu yüzdendir ki, Al Baraka Türk te başlayan ve bugün Akademik dünyada devam eden iş yaşamında sıklıkla karşı karşıya kaldığımız sorular aynı çerçevede olmaktadır. Özel finans kurumlarının diğer bankalardan farkı ne?
vi Katılım Bankacılığı Karpayının faizden farkı ne? gibi sorular sadece inananlar tarafından değil, laik/ seküler kişiler tarafından da sorulmuştur. Benzer sorular, kırk seneye yaklaşmasına rağmen hala güncelliğini korumaktadır. Bu kitapta, finansal sistemin temelini oluşturan geleneksel bankacılığın yanında İslami esaslara göre bankacılık tesis etmeye çalışan Türkiye nin, bu alandaki geçmişi, yanı sıra Katılım Bankacılığı geçmişi, bugünü ve geleceği ele alınmıştır. Öncelikle, geleneksel bankacılığın esasını oluşturan faiz olgusuna karşılık ortaklık/paylaşım esası gibi kendine özgü kuralları olan Faizsiz Bankacılık anlayışı henüz bir asrı bulmayan bir modeldir. Buna karşılık geleneksel bankacılık faaliyeti, dokuz asrı bulan uzun bir geçmişe sahiptir. Ancak, bankacılık konusuna geçmeden önce, hemen hemen insanlık tarihi kadar eski olan parasal işlemlerin ve ticari faaliyetlerin nerede ve nasıl ortaya çıktığı, işlemlerin kimler tarafından başlatıldığı ele alınacaktır. Böylece, son yüzyılda teoriden kurumsallaşmaya geçen Faizsiz Bankacılık olgusunun nerede, nasıl ve hangi saiklerle ortaya çıktığı daha iyi anlaşılmış olacaktır. İslam Ülkeleri ndeki ilim adamlarının ilk olarak 1940 lar sonrası, teorik çalışmalarında görünen Faizsiz Bankacılık düşüncesi, 1960 lar sonrası pratiğe dönüşmeye başlamıştır. Ancak, kurumsal anlamda 1970 ler sonrası rüyalar gerçekleşmiş ve İslam Kalkınma Bankası ile ilk ciddi teşebbüs gerçekleşmiştir. Bu gelişmeler, benzer şekilde Türkiye de de karşılık bulmuş ve gündemde yerini almıştır. Konuyu gündeme neredeyse tamamı tercüme niteliğindeki eserler taşımıştır. Girişim ve kurumsallaşma ise 1980 Askeri Darbesi sonrası başlamıştır. O günden bugüne, kırk yıla yakın süredir faizsiz esaslarla bankacılık, iktisadi hayatın bir parçası olmuştur. Türk Finansal Sistemi içindeki payı istikrarlı bir şekilde artmakta ve sistemin önemli bir parçası olma yolunda hızla ilerlemektedir. İslâm coğrafyasında ortaya çıkmasına rağmen başta Avrupa ülkeleri, ABD, Rusya Federasyonu ve Uzak Doğu ülkeleri olmak üzere çok sayıda ülkede faizsiz esaslara göre faaliyet gösteren banka veya finansal kuruluşlar bulunmakta ve sayıları giderek artmaktadır. Küresel ölçekte kurumları ile tüm dünyada çağdaş bankacılığın bir parçası haline gelen faizsiz bankacılık ve finans uygulaması, bir yandan İslam Ülkeleri nin sahip olduğu ekonomik potansiyeli reel alana kazandırmış, diğer yandan geleneksel sistemin yanına yeni ve farklı ürünler sunmuştur. Nihayet, hem yatırımcılara hem de tasarruf sahiplerine, inançlarına uygun yeni alternatifler kazandırmıştır. Her kesimden önemli talep görmüştür. Henüz kısa
Giriş vii sayılacak geçmişine karşılık, finansal kesimde oluşturduğu heyacan ve ilgi ile sektörden aldığı pay bunu kanıtlamaktadır. Konu ile ilgili bazı önemli gelişmeler aşağıdaki şekildedir; - Faizsiz bankacılığın dünyadaki gelişimi Uluslararası Para Fonu nun (IMF) da dikkatini çekmiş ve 2009 da İslam Bankacılığı üzerine bir çalışma raporu yayınlamıştır. Bu rapora göre, faizsiz bankacılık yapan kurumların finansal varlıkları 2007 de 509 Milyar Dolara ulaşmıştır. 2013 sonu için tahmini ise, 1.8 Trilyon Dolardır. - Ernst & Young (EY) bağımsız denetim, vergi, kurumsal finansman ve danışmanlık şirketinin İslami Bankacılık Rekabet Raporu 2013 2014 e göre, Dünya İslami bankacılık (yatırım bankaları hariç) aktif büyüklüğü 2013 yılında 1.7 Trilyon Doları aşmış, son dört yıllık dönemdeki artış oranı ise yüzde 17,6 dır. - Türkiye Kalkınma Bankaları Birliği (TKBB) verilerine göre, beş kıtada 80 e yakın ülkede faaliyet gösteren faizsiz banka sayısı 300 ü aşmıştır. Bunların yüzde 40 ı Körfez Bölgesi dahil Arap ülkelerinde faaliyet göstermektedir. Buna karşılık, Dünya Bankası nın 2014 te yayınladığı Küresel Finansal Gelişim Raporu (Global Financial Development Report) nda 58 ülkede faaliyet gösteren 400 civarında İslami finansal kuruluştan bahsedilmektedir. 1970 lerin ortalarında başlayan süreç uluslararası piyasalarda son dönemde yaşanan finansal krize rağmen, ABD Kongre Araştırma Merkezi dahil birçok kurum, kuruluş ve bölgede yoğun bir ilgiyle ilerlemektedir. Katılım Bankacılığı, diğer tanımlamayla İslami veya faizsiz bankacılık, öncelikle nüfusun hemen hemen tamamı Müslüman olan Türkiye gibi ülkelerde başta dini ve ahlaki inanış olmak üzere belirli nedenlerle geleneksel bankacılık sistemine uzak duran kesimleri hedeflemektedir. Bu kesimlerin elinde bulunan kaynak ve fonların ekonomiye kazandırılması, reel sektörün desteklenmesi yanında, özellikle Körfez sermayesini Türkiye ye çekmek amacıyla sisteme giren Faizsiz Bankacılık ülke ve dünya konjonktüründe önemli etkiye sahip olmuştur. Türkiye de ilk olarak 1985 yılında faaliyete başlayan faizsiz finans kurumlarının sayısı bir ara altıya kadar çıkmış, banka niteliği kazandıkları 2005 te ise bu sayı 4 e düşmüştür. 2015 ten itibaren katılım bankacılığında kamu destekli yeni
viii Katılım Bankacılığı girişimler gündeme gelmiş, ilki 2015 te diğeri ise 2016 yılında olmak üzere iki yeni katılım bankasının faaliyete geçmesiyle kurum sayısı tekrar altıya çıkmıştır. Son yıllarda, İstanbul un finans merkezi yapılması kapsamında ciddi altyapı çalışmaları yapılmaktadır. Yükselen ülke cazibesi ile birlikte önümüzdeki yıllarda yeni ve hatta yabancı sermayeli katılım bankalarının faaliyete geçmesi beklenmektedir. Özellikle, Körfez Ülkeleri nde hazırlık yapan önemli grupların olduğu bilinmektedir. Özel Finans Kurumu olarak faizsiz bankacılığa başlayan kurumlar, 2005 sonrası 5411 sayılı Bankacılık Kanunu gereği faaliyetlerine Katılım Bankası olarak devam etmektedirler. 2000 yılında, Aktif toplamı 2,3 Milyar TL. olan Katılım Bankaları nın büyüklüğü 2010 da 43.3 Milyar TL. ye 2013 te 96,1 Milyar TL. yi bulmuştur. Böylece, Türk Bankacılık Sistemi ndeki payı, 2000 yılında sadece yüzde 2,13 iken, 2015 yılında yüzde 5,10 a kadar ulaşmıştır. Son olarak, İslami bankacılık, faizsiz yeni finansal ürünlerin sisteme kazandırılmasına aracılık yaparak, başta, Katılım Endeksi ve Fonu, Sukuk (Kira Sertifikası) ve Tekafül (İslami Sigortacılık) gibi yeni ürünlerle piyasada yerini almıştır. Bu çalışmada, Türk Bankacılık Sistemi (TBS) nin omurgasını oluşturan geleneksel bankacılığın yanı sıra, sistem içinde giderek daha fazla yer tutan Katılım Bankacılığı nın geçmişi, bugünü ve geleceği ele alınmıştır. Çalışmanın Birinci Bölümü nde, geniş anlamda Geleneksel Bankacılık ve Katılım Bankacılığı ele alınmıştır. Yanısıra ticaret, para, bankacılık kavramları, sermaye birikimi konusu, para sistemi, kredi sistemi, faizsiz bankacılık ve ürünleri hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci Bölümü nde ise, Katılım Bankacılığın Türkiye deki Gelişimi ve sistem üzerine yapılan eleştiriler ele alınmıştır. Çalışma, Türkiye açısından henüz yeni sayılacak bir alanda yapılmıştır. Her yanıyla kurumsallaşması tamamlanmamış alanda yapılmış olması, ortaya çıkması muhtemel sorunlar karşısında rehberlik yapması ümidimizi güçlendirmektedir. Ancak, çalışmanın kendisi de şüphesiz eksik olmaktan beri değildir. Öyle olsa bile, dünyanın yaşadığı ekonomik kargaşa içinde yeni bir nefes ve ümit olarak görülen faizsiz bankacılığı n kavranmasında yapacağı her katkı bizleri mutlu yapacaktır. Söz konusu eksikliklerin tarafımıza iletilmesi halinde ise, bunları dikkate alacağımızı ve kendilerine müteşekkir olacağımızı ifade etmeliyim. Nisan 2016, Fatih/İstanbul
İçindekiler ix İÇİNDEKİLER GİRİŞ... v BİRİNCİ BÖLÜM KONVANSİYONEL VE KATILIM BANKACILIĞI 11- KONVANSİYONEL (GELENEKSEL) BANKACILIK... 3 110- Genel Açıklama...3 111- Ticaret, Para ve Bankacılık...6 1111- Ticaret...7 1112- Para...17 1113- Bankacılık...24 112- Bankerliğin Yayılması...27 113- Avrupa nın Zenginleşmesi ve Sömürgecilik...34 114- Zenginlik ve Güç Doğu dan Batıya Geçiyor...42 115- Bankerlikten Bankacılığa Geçiş...53 116- Modern Bankacılığın Doğuşu...62 117- Bankacılık Faaliyetinin Kurumlaşması...68 1171- Kurumlaşan Faiz ve Bankacılık...69 1172- Osmanlılar ın Faiz ve Bankacılığa Yaklaşımı...71
x Katılım Bankacılığı 118- Türklerde Bankacılığın Gelişimi...74 119- Para, Banka ve Kredi Sistemi ile Finansal Sorunlar...84 1191- Para Sistemi...84 1192- Banka Sistemi...92 1193- Kredi Sistemi...93 1194- Konvansiyonel Sistemin Doğurduğu Sorunlar...96 12- FAİZSİZ BANKACILIK... 103 120- İslam ın Ekonomiye Bakışı...103 121- İslam ın İktisadi Yaklaşımından Bazı İlkeler...110 122- Faizsiz Bankacılığın Önemli Gerekçeleri...114 123- Faizsiz Bankacılık...116 124- İslam a Göre Faiz Yasağı...123 1241- Faiz ve Türleri...127 1242- Faizin Zararları...128 125- Batılı Edebiyatçılar ın Faiz Tepkisi...135 126- Ticarete Övgü...138 127- Faizsiz Bankacılığın Diğer İlkeleri...143 128- Karz-ı Hasen (Güzel Borç)...147 13- DÜNYADA FAİZSİZ BANKACILIK... 150 130- Faizsiz Bankacılık Fikrinin Doğuşu...150 131- Faizsiz Bankacılığın Kurumsallaşma Çalışmaları...154 132- İslami Finans Alanında Yaşanan Küresel Gelişmeler...159 133- Faizsiz Banka ve Finansla İlgili Uluslararası Standartlar...167 14- TÜRKİYE DE FAİZSİZ BANKACILIK... 170 140- Genel Açıklama...170
İçindekiler xi 141- Faizsiz Bankacılığın Türkiye de Kurumsallaşması...172 142- Özel Finans Kurumu ndan Katılım Bankacılığı na Geçiş...177 143- Faizsiz Bankaların Denetim ve Gözetimi...178 144- Faizsiz Finans Alanında Son Gelişmeler...180 145- Sukuk Alanında Gelişmeler...181 15- KATILIM BANKALARININ ÇALIŞMA ESASLARI... 186 150- Genel Açıklama...186 151- Katılım Bankaları nın Fon Toplama ve Kullandırma Faaliyetleri...187 1511- Fon Toplama Faaliyetleri...187 1512- Fon Kullandırma (Kredilendirme) Faaliyetleri...189 152- Diğer Bankacılık İşlemleri...198 İKİNCİ BÖLÜM KATILIM BANKACILIĞIN TÜRKİYE DEKİ GELİŞİMİ 21- TÜRKİYE DE KATILIM BANKACILIĞI... 201 210- Genel Olarak Katılım Bankacılığı...201 22- KATILIM BANKACILIĞI NIN TÜRK FİNANSAL SİSTEMİ NDEKİ YERİ... 206 220- Genel Açıklama...206 221- Aktif Gelişimi...208 222- Fon Toplama ve Kullandırma (Kredilendirme) Gelişimi...210 223- Diğer Göstergelerde Gelişim...220 23- FAİZSİZ BANKACILIĞI N SORUNLARI VE ELEŞTİRİLER... 225 230- Faizsiz Bankacılığın Genel Sorunları...225
xii Katılım Bankacılığı 231- Faizsiz Bankacılığa Eleştiriler...226 3- SONUÇ 30- Sonuç...229 KAYNAKLAR...235 EKLER Ek-1 Kavramlar...259 Ek-2 Günlük Birim Değer Hesaplama Tablosu ve Açıklamaları...263 Ek- 3 Türkiye de Kurulan Katılım Bankaları...270
İçindekiler xiii Haritalar Harita 1: Baharat ve İpek Yolları nın Akdeniz Havzası ndan Uzakdoğu ya Uzanışı...14 Harita 2: Avrupa dan Yapılan Sömürgecilik Seferleri...36 Harita 3: Müslüman Nüfusun Yoğunluk Göstergeleri...161 Tablolar Tablo 1: Tablo 2: Tablo 3: Tablo 4: Tablo 5: Tablo 6: Tablo 7: Tablo 8: Tablo 9: Mevduatın Bankacılık SistemindeKredi/Kaydi Paraya Dönüşme Süreci...93 Geleneksel Bankacılık ve İslami Bankacılığın Ayırt Edici Özellikleri...125 İslami Bankacılık ve Finans Sektörü nün Küresel Toplam Aktifleri (2014/6)...160 Türkiye de Sukuk İhraçları...183 Katılım Bankaları Hakkında Genel Bilgi...203 Türk Bankacılık Sektörü ile Katılım Bankacılığın Mukayeseli Görünümü (2015)...207 Türk Bankacılık Sektörü ile Katılım Bankaları nın Aktif Gelişimi (Milyon TL) ve Değişimi (%)...208 Türk Bankacılık Sektörü ve Katılım Bankacılığı nda Toplanan Fonlar (TL), Gelişim ve Değişimi (%)...211 Türk Bankacılık Sektörü ve Katılım Bankaları nın Kullandırdığı Fonların Gelişimi (Milyon TL)...215
xiv Katılım Bankacılığı Tablo 10: Katılım ve Konvansiyonel Bankaların Bazı Göstergelerinin Karşılaştırılması...220 Tablo 11: Katılım Bankaları nın Aktif ve Özkaynaklarında Değişim (2000-2014)...221 Tablo 12: Bankacılık Sektöründe Katılım Bankaların Aktif Pay Sıralaması (2000-2014)...223 Grafikler Grafik 1: TBS ve Katılım Bankaları nın Aktif Toplamı Gelişimi (2000-2015)...210 Grafik 2: TBS ve Katılım Bankaları nın Toplanan Fonları (Mevduatlar) nın Gelişimi (2000-2015)...214 Grafik 3: TBS ve Katılım Bankaları nın Kullandırdığı Fonları (Krediler) nın Gelişimi (2000-2015)...219