İSTATİSTİK ANABİLİM DALI

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Adnan KARAİBRAHİMOĞLU İNDEKS SAYILARIN KULLANIMI İSTATİSTİK ANABİLİM DALI ADANA, 27

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ İNDEKS SAYILARIN KULLANIMI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU YÜKSEK LİSANS TEZİ İSTATİSTİK ANABİLİM DALI Bu ez 3 / 1 / 27 arihinde aşağıdaki jüri üyeleri arafından oybirliği / oyçokluğu ile kabul edilmişir. İmza: İmza: İmza: Prof.Dr. Hamza EROL Prof.Dr. Fikri AKDENİZ Prof.Dr. Alan ÇABUK DANIŞMAN ÜYE ÜYE Bu ez Ensiümüz İsaisik Anabilim Dalında hazırlanmışır. Kod No: Prof.Dr. Aziz ERTUNÇ Ensiü Müdürü İmza ve Mühür No: Bu ezde kullanılan özgün ve başka kaynakan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekil ve fooğrafların kaynak göserilmeden kullanımı, 5846 sayılı fikir ve Sana Eserleri Kanunundaki hükümlere abidir.

ÖZ YÜKSEK LİSANS TEZİ İNDEKS SAYILARIN KULLANIMI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ İSTATİSTİK ANABİLİM DALI Danışman: Prof.Dr. Hamza EROL Yıl: 27, Sayfa: 231 Jüri: Prof.Dr. Hamza EROL Prof.Dr. Fikri AKDENİZ Prof.Dr. Alan ÇABUK Ekonomi, ülkelerin en önemli dengelerinden biridir. Bir ülkede ekonomi güçlü ise o ülke de güçlüdür ve diğerlerine karşı daha üsündür. Ülkelerin zenginliklerini karşılaşırmak için bir akım gösergelere ihiyaç duyulur. Bu nedenle bazı bilgiler oplanır ve ülkenin bir akım değerlerini göseren gösergeler hazırlanır. Bu gösergeler arasında, fiya isaisikleri ve indeksleri üm dünyada en önemlileridir. Bir ülkenin gelişmiş olup olmadığına karar vermede önemli rol oynarlar. Geçen iki yüzyıl boyunca indeks sayıları elde emek için çeşili formüller ve yaklaşımlar gelişirilmişir. Bu çalışmada, indeks formülleri ve yaklaşımları açıklanacakır. Kullanıldıkları yerlere göre avanaj veya dezavanajları espi edilecekir. Ayrıca, Türkiye de fiya derleme yönemlerini, indekslerin nasıl hesaplandığı ve enflasyon ahminlerinin nasıl yapıldığı açıklanacakır. Sokasik yaklaşım ile özel regresyon modelleri yardımıyla paramere ahminleri hesaplanarak indeks değerleri oraya çıkarılacakır. En önemlisi, bu yaklaşımla indeks sayılardaki sandar haalar elde edilecekir. Sandar haalar, hizme ve ürün sepeindeki fiya değişikliğini ölçen indeks sayıların güvenilirliğini yansımakadır. Ayrıca örnek ürün sepei ile Laspeyres ve Paasche indeks değerlerini hesaplanacakır. Bunun yanısıra, özel regresyon modelleri ve sokasik yaklaşım yardımıyla enflasyon oranı için güven aralığı oluşurulacakır. Anahar kelimeler: İndeks sayılar, ükeici ve üreici fiya indeksleri, regresyon modelleri, sokasik yaklaşım, enflasyon. I

ABSTRACT MSc. THESIS THE USE OF INDEX NUMBERS Adnan KARAİBRAHİMOĞLU DEPARTMENT OF STATISTICS INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES UNIVERSITY OF ÇUKUROVA Supervisor: Prof.Dr. Hamza EROL Year: 27, Pages: 231 Jury: Prof.Dr. Hamza EROL Prof.Dr. Fikri AKDENİZ Prof.Dr. Alan ÇABUK Economy is he main affair of he counries. When he economy is srong in a counry, hen ha counry is powerful and enforces he ohers. In order o compare he wealh of he counries, we need some indicaors. Therefore hey measure some informaion and prepare indicaors showing various informaion abou he counry. Among hese indicaors, he price saisics and indices are very imporan all over he world. They play a role o decide wheher a counry is developed or no. In order o obain hese index numbers, various formulas and approaches have been developed during las wo cenuries. In his work, we will ry o explain hese index formulas and approaches. We will examine heir advanages and disadvanages. Also, he aggregaion mehods of price indices and he esimaion of inflaion in our counry (Türkiye) are explained. In sochasic approach, index numbers are esimaed using he esimaors of parameers of special regression models. The mos imporan hing is ha he sandard errors of he index numbers are obained by his approach. Sandard errors reflec he reliabiliy and he precision of an index number which is measuring he price change of a baske of goods and services. A he end, some sample prices are applied o calculae Laspeyres and Paasche indices. Besides, an esimaion of inflaion rae using special regression models and using sochasic approach he confidence inerval for he inflaion are calculaed. Key words: Index numbers, consumer and producer price indices, regression models, sochasic approach, inflaion. II

TEŞEKKÜR Bu ezin hazırlanmasında bilgi ve birikimlerinden daima faydalandığım ve yardımlarını hiçbir zaman esirgemeyen danışmanım, Prof.Dr. Hamza EROL a; İsaisik bölümü öğreim elemanlarına; ayrıca, maddi ve manevi deseklerini hiçbir zaman esirgemeyen TÜİK Adana Bölge Müdürü Durmuş Ali ŞAHİN e ve üm mesai arkadaşlarıma eşekkür ederim. Her an yanımda olan, çalışmam boyunca beni daima yüreklendiren ve sabırla bana kalanan çok sevgili eşim NESRİN e, çocuklarım ZEYNEL ve CEYDA ya eşekkürlerimi bir borç bilirim. III

İÇİNDEKİLER SAYFA NO ÖZ.. I ABSTRACT. II TEŞEKKÜR III İÇİNDEKİLER IV TABLOLAR DİZİNİ X ŞEKİLLER DİZİNİ XII SİMGELER VE KISALTMALAR..XIII 1. GİRİŞ.1 2. İNDEKS SAYILARLA İLGİLİ ÖN BİLGİLER..3 3. İNDEKS SAYILAR..7 3.1. İndeks Sayı Çeşileri Ve Formülleri 7 3.1.1. Laspeyres ve Paashe İndeksleri 7 3.1.2. Divisia İndeks ve Kesikli Zaman Yaklaşımları..11 3.1.3. Fisher İndeksi..15 3.1.4. Duo İndeksi..16 3.1.5. Carli İndeksi...16 3.1.6. M.W. Drobisch İndeksi..17 3.1.7. Edgeworh ve Marshall İndeksi.18 3.1.8. Bowley İndeksi..18 3.1.9. Walsh İndeksi 18 3.1.1. Michell İndeksi...19 3.1.11. Geomerik Oralama İndeksi...19 3.1.12. Harmonik Oralama İndeksi 19 3.1.13. Sidgwick ve Drobisch İndeksi. 2 3.1.14. Törnqvis İndeksi. 2 3.1.15. Zincirleme İndeks...21 3.2. İndeks Sayılar Arasındaki Farklar 22 3.3. İndeks Sayıların Uygulama Alanları 23 IV

3.3.1. Fiya İndeksleri..23 3.3.2. Fiya İndekslerinin Kıyaslanması Ve Tesler 25 3.3.3. Tarım Endeksi Ve Tarımsal Fiya İsaisikleri.28 3.3.4. Sanayi İndeksi 42 3.3.4.1. Gelir.43 3.3.4.2. Temel Yıl Fiyaının Hesaplanması (Q )..49 3.3.4.3. Temel Yıl Fiyaının Hesaplanması (P )..5 3.3.4.4. Temel Yıl Tarılarının Hesaplanması (W o ).52 3.3.4.5. Dörlü İkisadi Faaliye Kollarının Üreim Endeksinin Hesaplanması (I).54 3.3.4.6. Üreim Değeri Kullanılan Maddelerin Endekse Kullanılışı..56 3.3.4.7. Temel Yılda Üreilmeyen Bir Maddenin Daha Sonra Endekse İlave Edilmesi.57 3.3.4.8. Üs grupların endeksinin hesaplanması..58 3.3.4.9. Toplam endeksin hesaplanması..59 3.3.4.1. Deflaör (para kısılayıcı)..59 3.4.4. Borsa İndeksi. 6 3.4.4.1. İMKB Ulusal -Tüm Endeksi..6 3.4.4.2. İMKB Ulusal - 3 Endeksi.6 3.4.4.3. İMKB Ulusal -5 Endeksi..61 3.4.4.4. İMKB Ulusal - 1 Endeksi 61 3.4.4.5. Sekör Endeksleri ve Al Sekör Endeksleri 61 3.4.4.6. İMKB İkinci Ulusal Pazar Endeksi.61 3.4.4.7. İMKB Yeni Ekonomi Pazarı Endeksi.61 3.4.4.8. İMKB Menkul Kıyme Yaırım Oraklıkları Endeksi.62 3.4.4.9. İMKB Hisse Seneleri Piyasası Endekslerini Hesaplama Yönemi..63 3.4.4.1. Fiya Endeksleri 64 V

3.4.4.11. Geiri Endeksleri...64 3.4.4.12. Dönemsel Değerleme ve Değişiklikler.66 3.4.4.13. Dönemsel Olmayan Değişiklikler 67 3.4.4.14. İMKB-1 Endeksinin ABD Doları Bazında Göserimi. 68 4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON.69 4.1. Tükeici Fiya İndeksi (TÜFE).69 4.1.1. Tükeici Fiyaları İndeksinin Bazı Dezavanajları.69 4.1.2. Tükeici Fiyaları İndeksinin Çerçevesi ve Kapsamı.7 4.1.3. Hane Halkı Tükeim Harcamaları Ankei..71 4.1.4. Ağırlık Sorunu 72 4.1.4.1. Sabi ağırlık.72 4.1.4.2. Değişken ağırlık..73 4.1.5. Kalie Değişimi, Yeni Ürünler ve Piyasadan Kalkan Ürünler...73 4.1.6. Mevsimsel Değişim 74 4.1.7. Kurumsal Nüfusun İndekse Değerlendirilmesi.75 4.1.8. Fiya Derleme İçin Örnekleme...75 4.1.8.1. Fiya Derleme Ankeleri..76 4.1.9. Sonuçların Duyurulması.77 4.1.1. Ağırlıklı Toplumsal Fiya İndeksi 77 4.1.11. Baz ve Orijin Değişimi 8 4.1.12. İndekslerin Zincirleme Birleşimi.82 4.2. Üreici Fiyaları İndeksi (ÜFE) 83 4.2.1. Üreici Fiyaları İndeksinde Kapsanan Maddeler..84 4.2.2. Fiya Derleme İçin Örnekleme...86 4.2.3. Fiya Derleme Ankeleri...87 4.2.4. ÜFE nin Hesaplanması...88 4.2.5. Sonuçların Duyurulması...9 VI

4.3. Saınalma Gücü Pariesi...9 5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM...92 5.1. Tarihsel Gelişim...92 5.2. Sokasik Yaklaşım...93 5.3. Ağırlıksız Oralama...97 5.4. Sandar Haaların Tespi Edilmesi...99 5.5. Sandar Haaların Giderilmesi...1 5.6. Gelişirilmiş Model...11 5.7. Enflasyonun Ölçümü...12 5.7.1. Enflasyonun Kaynağı - Talep Enflasyonu...13 5.7.2. Enflasyonun Kaynağı - Maliye Enflasyonu...14 5.7.3. Bekleyişlerin Enflasyona Ekisi...14 5.7.4. Enflasyonun Maliyei...14 5.7.4.1. Karar alma sürecinde...14 5.7.4.2. Yaırım sürecinde...15 5.7.4.3. Kredi piyasasında...16 5.7.4.4. İşgücü Piyasasında...16 5.7.4.5. Dış Piyasalarda...16 5.7.4.6. Toplumsal Alanda...17 5.7.4.7. Para Poliikası...17 5.8. Çekirdek Enflasyon Kavramı...112 5.8.1. Çekirdek Enflasyon Hesaplama Teknikleri...115 5.8.2. Enflasyonun Kalıcı Ögesi Yaklaşımına Göre Şekillenen Yönemler..116 5.8.2.1. Tek Değişkenli Yönemler...116 5.8.2.2. Çok Değişkenli Yönemler...118 5.8.2.3. Yapısal Vekör Ooregresyon Modeli (SVAR)...118 VII

5.8.2.4. * P Yaklaşımı Uzun Dönem Denge Fiya Seviyesi Yaklaşımı...118 5.8.2.5. Sokasik Yönemler...119 5.8.2.6 Uç Fiyaların Çıkarılmasıyla Hesaplanan Oralamalar (Trimmed Means)...12 5.8.2.7. Medyan...121 5.9. Enflasyonun Genel Öğesi Yaklaşımına Göre Şekillenen Yönemler...122 5.9.1. Spesifik Ayarlama...122 5.9.2. Yeniden Ağırlıklandırma Yönemleri...123 5.1. Enflasyonun Hesaplanması...125 5.1.1. Göreli Fiyaların Ölçümü...128 5.1.2. İki Aşamalı Tahmin İşlemi...129 5.1.3. Aylık Değişim...134 5.1.4. Bir Önceki Yılın Aralık Ayına Göre Değişim Oranı...134 5.1.5. Geçen Yılın Aynı Ayına Göre Değişim Oranı...135 5.1.6. 12 Aylık Oralamalara Göre Değişim Oranı...135 5.1.7. Ülkemizde Esas Alınacak Enflasyon İndeksi...136 6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI...138 6.1. Kalie Ayarlaması Yönemleri...138 6.1.1. Doğrudan Karşılaşırma Yönemi...14 6.1.2. Doğrudan Kalie Düzelmesi Yönemi...14 6.1.3. Çakışan Fiyalarla Birleşirme...14 6.1.4. Çakışmayan Fiyalarla Birleşirme..(Link wihou overlap)...141 6.2. Yönemlerin Karşılaşırılması...143 6.3. Kalie Ayarlama Haalarının Fiya İndekslerinde Ekisi...145 6.3.1. Yeniden Fiyalama Özelliğinin Önemi...146 6.3.2. Teknolojik Değişme...146 6.4. Teorik Fiya Değişimlerinin İncelenmesi...147 VIII

6.5. Türkiye ye İlişkin Uygulamalar...148 6.6. Sonuç...151 7. UYGULAMALAR...152 7.1. Sokasik Yönemle Sandar Haaların Tespi Edilmesine ai bir Uygulama...152 8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI...169 8.1 Ürün Sepei...169 8.2 Temel Yıl...17 8.3 Adana ve Türkiye nin Enflasyon Değerlerinin Karşılaşırılması...171 KAYNAKLAR...29 ÖZGEÇMİŞ...218 IX

TABLOLAR DİZİNİ SAYFA NO Tablo 3.1. TÜİK arafından yapılan Hanehalkı Gelir ve Tükeim Harcamaları Ankei çalışmasında kullanılan yedi bölge...3 Tablo 3.2. Ürün: Buğday, Pazar: 5. Bölge(Karadeniz)...36 Tablo 3.3. Buğday - Pazar indeksi 5. Bölge(Karadeniz)...36 Tablo 3.4. Buğday - Borsa indeksi 5. Bölge (Karadeniz)...36 Tablo 3.5. Buğday - TMO indeksi 5. Bölge (Karadeniz)...36 Tablo 3.6. Buğday 5. Bölge (Karadeniz)...36 Tablo 3.7. Tahıllar 5. Bölge (Karadeniz)...36 Tablo 3.8. Tarla Ürünleri 5.Bölge (Karadeniz)...37 Tablo 3.9. Çifçinin Eline Geçen Fiyalar İndeksi 5. Bölge (Karadeniz)...37 Tablo 3.1. Çifçinin Eline Geçen Fiyalar İndeksi Türkiye...37 Tablo 3.11. ÇEF İndeksine seçilen ürünlerin Pazara Çıkma Oranları (1994=1)...38 Tablo 1.12. ÇEF İndeksine seçilen maddelerin emsil oranları (1994=1)...39 Tablo 1.13. ÇEF İndeksine seçilen maddeler (1994=1)...4 Tablo 1.14. ÇEF İndeksine seçilen iller (1994=1) (TÜİK Tarım İndeksi Eğiim Dökümanı)...41 Tablo 3.15. Madde Seçiminde Kullanılan Döküm Tablosu (Özel Sekör)...51 Tablo 3.16. Temel Yıl..Mikar ve Fiyaları (1992)...52 Tablo 3.17. İkisadi Faaliyelere Göre..Kama Değer Tarıları (1992)...53 Tablo 3.18. Dörlü faaliye için endeks hesabı (ağırlıksız)...54 Tablo 3.19. Dörlü faaliye için endeks hesabı (ağırlıklı)...55 Tablo 3.2. Temel yıl üreim değeri (mikarı kullanılmayan maddeler için)...55 Tablo 3.21. Dönemsel cari yıl üreim değeri (mikarı kullanılmayan maddeler için) 55 Tablo 3.22. Yıllara göre dönemsel endeks deflaörleri (1992=1)...56 Tablo 3.23. İkisadi faaliyelere göre grup endeksleri ve arıları...58 Tablo 3.24. İMKB Mevcu Endeksleri...62 Tablo 4.1. İsaisiiksel Amaçlı Bölge Birimleri Sınıflamasına göre TÜFE si hesaplanan yerler...71 X

Tablo 6.1. Açık kalie ayarlamasını kullanma başarısızlığından oluşan ve indeksi ekileyen yanlılık çeşileri...147 Tablo 6.2. Oomaik çamaşır makinesi üreen A ve B firmalarını, ayrıca üreikleri iki farklı modeli (5 kg ve 7 kg yıkama kapasieli)...149 Tablo 6.3. Kalie ayarlaması yapıldığında A firmasının %5 oranında fazladan arış alep emesi ve B firmasının %3.8 lik bir arış alep emesi durumu...15 Tablo 7.1. Ürün Sepei ve iki farklı döneme ai harcama ağırlıkları...152 Tablo 7.2. Ürün Sepeine ai olan beş dönemlik fiyalar...154 Tablo 7.3. Laspeyres İndeksi için belirlenen ağırlıklar...156 Tablo 7.4. Paasche İndeksi için belirlenen harcama ağırlığı...158 Tablo 7.5. Hesaplanan Laspeyres Ve Paasche İndeksleri...16 Tablo 7.6. (5.41) ve (5.53) de verilen formüller için log dönüşümü...16 Tablo 7.7. Kasayılar ve Ağırlık oralamasının espii...163 Tablo 7.8. Haa Teriminin elde edilmesi...165 Tablo 7.9. Enflasyon oranındaki sandar haa değeri...167 Tablo 8.1 TÜFE, 25 ve 26 yılına ai 23=1 emel yıllı bir önceki aya göre enflasyon değişimi(%)...172 Tablo 8.2. 25-26 enflasyon değişimi-türkiye ve Adana...172 Tablo 8.3. 1994=1 bazlı maddeler - 1998 yılı Adana sepei...173 Tablo 8.4. 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei...179 Tablo 8.5. 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei...191 Tablo 8.6. Ana Harcama Gruplarının Genel Endekseki Aylık Değişime Olan Ekisi (%)...24 Tablo 8.7. 1987 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1982-25...25 Tablo 8.8. 1987 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1988-25...27 Tablo 8.9. 1994 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1994-26 (TÜİK 27)..28 XI

ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA NO Şekil 8.1. 25-26 yılı enflasyon değişimi (%)...173 XII

KISALTMA VE GÖSTERİMLER I, P : Fiya indeksi. Her iki sembol de kullanılmışır. Q : Mikar indeksi p q w n : dönemindeki madde fiyaı : dönemindeki madde mikarı : dönemindeki madde harcama/ükeim ağırlığı : Madde sayısı : Baz alınan emel yıl İndeks, Endeks: Dilimizde her iki sözcük de kullanılmakadır. E(X) : X in beklenen değeri Var(X) : X in varyansı Cov(x,y) : X ve Y arasındaki kovaryans TÜİK : Türkiye İsaisik Kurumu (eski adı DİE: Devle İsaisik Ensiüsü) İMKB : İsanbul Menkul Kıymeler Borsası TMO : Toprak Mahsulleri Ofisi BOTAŞ : Boru ile Taşıma Anonim Şirkei GSMH : Gayri Safi Milli Hasıla GSYİH : Gayri Safi Yur İçi Hasıla TÜFE : Tükeici Fiyaları Endeksi ÜFE : Üreici Fiyaları Endeksi (eski adı TEFE : Topan Eşya Fiyaları Endeksi) ÇEF : Çifçinin Eline Geçen Fiya PÇO : Pazara Çıkma Oranı XIII

1. GİRİŞ Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 1. GİRİŞ Günümüzde sürekli gelişen ve yenilenen bilim dallarından biri hiç kuşkusuz isaisik bilimidir. İsaisik bilimi birçok alanda kullanılmakadır. İsaisiğin en yaygın kullanım alanlarından biri de ekonomidir. Tüm dünyadaki devlelerin ve haa bireylerin hayaını ekileyen ve yönlendiren ekonomi öncelikli öneme sahipir. Ekonomi biliminin en önemli iki elemanı para ve zamandır. Bu iki bileşen, aralarındaki sıkı ilişki nedeniyle zamanla büyüklükleri olan iki veköre dönüşmüşür. Zaman kavramının öneminin arması, isaisike zaman serileri analizi adlı bir dalın oraya çıkmasına neden olmuşur. Belirli bir isaisiksel olaya ai verilerin zaman ve yer boyuunda göserdiği oransal değişime İNDEKS denir (Diewer ve Nakamura 23). İndeks, değer değişiminin oransal bir ölçüsüdür. Bu oransal değişimler zaman boyuunda gerçekleşiği gibi yer boyuunda da gerçekleşebilir. İndeks değeri, oralama ve oranların kullanıldığı işlemler dizisi sonunda bulunan ve yüzdelerle ifade edilen rakamdan oluşur. İndekse biri kıyaslanan, diğeri emel olmak üzere iki değer vardır. Kıyaslanan değer paya, emel değer paydaya yazılır. Oransal kıyaslamayı kolaylaşırmak için işlemin sonucu 1 ile çarpılır. Böylece emel değer 1 kabul edilerek diğerlerinin buna göre kaç olacağı espi edilir. İndeks sayıların çeşili kullanım alanları ve faydaları vardır. İndeks, uygulama alanına göre değişik yönemlerle hesaplanır. Hesaplama sonuçlarına göre indeksler için bir sınıflandırma da yapılabilir. İndeksler içinde en yaygın kullanılanı önemli bir ekonomik göserge olan ükeici fiyaları indeksidir (TÜFE). Bu indekseki zamana bağlı oransal değişimler, enflasyon indeksi olarak adlandırılır. Bu indekse halk arasında yaygın olarak enflasyon denir. Tarih boyunca gelişirilen fiya indeksi formüllerine bakıldığında üç önemli değişken görülür. İndeks; fiya, mikar ve ağırlık değişkenleri arasındaki bağınılar kullanılarak hesaplanır. Bununla birlike, bu üç değişkeni dikkalice incelediğimizde her üçünün de göreceli olduğunu, konumdan konuma değişiklikler göserebileceğini görürüz. O halde, indeks hesaplama kesin bir sonuç vermeyip göreli sonuçlar da doğurabilir. Bu durumda, karşımıza haa payları çıkar. Sandar haalar, çeşili mal ve hizmelerden oluşan indeks sepeinde meydana 1

1. GİRİŞ Adnan KARAİBRAHİMOĞLU gelen fiya değişimini ölçer, bir ek rakam olarak oraya çıkan indeksin güvenilirliğini ve doğruluğunu yansıır. Sandar haaların hesaplanmasında sokasik yaklaşım esas alınır. Sokasik yaklaşımda özel regresyon modellerine ai paramerelerin ahmin edicileri kullanılır. Bir regresyon denkleminde indeks değişkenleri, açıklayıcı değişken olarak kullanıldığında ahmin edilen kasayılar uygun biçimde göserilir. Örneğin X, emel yılda 1 değerini alan fiya indeksini gösersin. Bu durumda, X ve Y nin zaman serisi, Y β + X + e (1.1) = β1 şeklinde lineer regresyon denklemiyle ifade edilebilir (Kedem ve Fokianos 22). Bu denklemde, e haa erimidir. β 1 kasayısı, Y nin emel yıl fiyaındaki yüzde 1 lik değişimini açıklar. Loglineer regresyon denklemi de kullanılabilir (Zeger 1988). Loglineer regresyon denklemi, ln( ) + α1 Y = α ln( X ) + u (1.2) formundadır. Burada da u haa erimdir. Görüldüğü gibi, bu ürden regresyon modellerinden elde edilen sandar haalar ile fiya indeksleri için aralık ahmini oluşurulmaka ve enflasyon ahmini yapılmakadır. İsaisik biliminin gelişmesiyle indeks eori de önemli ilerleme kaydemişir. Bu konulardaki çalışmalar yoğun biçimde sürdürülmekedir. Son yıllarda çalışmalar özellikle sokasik yaklaşım konusunda yoğunlaşmışır. Bu ez çalışmada indeks eorisi çerçevesinde indeks formülleri ele alınmışır. Sokasik yaklaşımla indeks hesaplama konusu incelenmiş ve modellere ai paramerelerin ahmin edicileri kullanılarak sandar haalar elde edilmişir. Uç fiyaların çıkarılmasıyla hesaplanan oralamalar ile enflasyon için aralık ahminleri incelenmişir. 2

2. İNDEKS SAYILARLA İLGİLİ ÖN BİLGİLER Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 2. İNDEKS SAYILARLA İLGİLİ ÖN BİLGİLER İndeks rakamlarının uzun bir arihçesi vardır. İndeks rakamlarının klasik anımı Edgeworh a kadar uzanmakadır. Edgeworh (1888), paranın değerindeki değişimi ölçme yönemi çalışmasında indeks rakamı, paranın değeri veya saın alma gücündeki düşme veya yükselme şeklindeki değişimi kesin olarak ölçme hassaslığı olmayan ancak, değişimden harekele açıklamaya çalışan bir sayı olarak anımlamışır. Aynı kavram daha da gelişirilerek Bowley in anımında da görülmekedir. Bowley (1928), indeks rakamları, doğrudan gözlenemeyen veya espi edilemeyen bazı mikarlardaki değişimi ölçmede kullanılabileceğini belirmişir. Bowley ayrıca bu mikarların gözlenebilen diğer mikarlar üzerinde aran veya azalan ekisi olduğunu veya bu ekilerin başka ekenlerle örülmesinin söz konusu olduğunu belirmişir. Bowley in anımındaki gözlenemeyen, mikar deyimi ekonomikir ve paranın değerini ifade emekedir. İndeks sayılar birçok ülkede ödeme dengeleri ve uzun dönemli ücrelendirme oranlarının belirlenmesinde yaygın olarak kullanılmakadır. Bu nedenle, indekslerin uzun bir geçmişi vardır. Basi indeksin kullanımına ilk örneklerden biri 177 yılında William Fleewood arafından verilmişir (Sone 1996, Chance 1966, Kendall 1969). William Fleewood, Oxford Üniversiesindeki öğrencilerin ödediği ücrelerin oralama değişimini espi emek için bir çalışma yapmışır. 18. yüzyıl oralarında kullanılmış olan diğer bir indeks örneği de Massachuses yasasında İngilere ye karşı yapılan Bağımsızlık Savaşında çarpışan askerlerin ödeneğini indekslemekir. 19. yy. boyunca indekslere olan ilgi had safhaya çıkmışır. Joseph Lowe (1823); arım, icare ve finans konularıyla ilgili bir çalışma yayınladı. Joseph Lowe çalışmasında; indeksi, seçilmiş bir küme veya sepeeki mal ve hizmelerin parasal değerindeki değişimi olarak ifade ei ve indekslerin değişik kullanım alanlarına değindi. Oraya koyduğu düşünceler günümüzde hala yer bulmakadır. Örneğin, reel faizlerin hesaplanmasında, kiraların ve ücrelerin belirlenmesinde veya emeklilik ücrelerinin espiinde kullanılmakadır. Diewer ve Nakamura (1993), Lowe nin ükeici fiya indeksinin babası olarak kabul edilebileceğini söylemişir. Daha sonraları diğer önemli kakılar da oldu. Hala çok yaygın şekilde kullanılan ve isimleri 3

2. İNDEKS SAYILARLA İLGİLİ ÖN BİLGİLER Adnan KARAİBRAHİMOĞLU başlı başına indeks isimleri olarak geçen Laspeyres(1871) ve Paasche(1874) bunlardan ikisidir. Marshall(1887), bir yıldan diğerine değişen fiya harekelerini ölçen indekslerin daha uzun zaman periyolarındaki harekelerini ölçmek için birbirine bağlanan zincirleme indeks kullanımını savundu. Bu yıllar esnasında birçok önemli gelişme oldu. 1922 de Irving Fisher, The Making of Index Numbers adlı çalışmasını yayınladı. Eser, enflasyon ve Paranın Mikar Teorisini (Quaniy Theory of Money) savunmakadır. Fiyalardaki değişimi ölçme işini yüzlerce sisemaik çalışma sonucu oraya çıkardı. Tercih edilen Fisher indeksi, Laspeyres ve Paasche indekslerinin geomerik oralaması olarak alınabilir. Fisher indeksini sokasik yaklaşımla açıklayan ise Törnqvis (1936) oldu. 1924 de Konüs, yayınladığı makalelerde gelir-ükeim indeksi eorilerini ekonomik dayanaklarıyla beraber oraya koydu. Bu indeks, diğer fiya indekslerinden farklı olarak gelir ve yaşam koşulları ile refah seviyesini ölçmek için kullanıldı. Ekonomik yaklaşım düşüncesi 197 lere kadar pek gelişmedi. Fisher ve Shell (1972), Samuelson ve Swamy (1974), ayrıca Archibald (1977) bu düşünceyi gelişirdiler. 2. yüzyılın son dönemlerine gelindiğinde ekonomik açıdan en iyi formülün Fisher, sokasik yaklaşım açısından ise en iyi formülün Törnqvis formülü olduğu oraya çıkmışır (IMF 24b). İndeks kavramı eknik bir dildir ve doğrudan gözlenemeyen veya ölçülemeyen değişimin gösergesidir. Ragnar Frisch(1936), orak bir fiziki yapıda olmayan ölçümlerden oluşan kompleks bir yapıya ilişkin nicel bir göserimde bulunmak isenildiğinde, indeks rakamı probleminin oraya çıkabileceğini ve isenilen farklı yapılardaki ölçümlerin birleşirilebileceğini ama, bunun fiziksel veya eknik karşılaşırmalarla olmayacağını belirmişir. Ayrıca büün problemin bu nokada oplandığını bildirmişir. Burada kompleks ile belirilen; farklı birimlerde yani adei, kilosu, onu veya liresi gibi olan geniş çeşide sahip malların fiyalarıdır. Problem, hissedilen faka gözlenemeyen genel fiya seviyesi kavramından, gözlenebilir ve ilişkilendirilebilir olan fiya seviyelerinin değişimini ölçmeyle aşılabilir. İndeks eorisi genel anlamda maemaiksel yaklaşımların ekisi alında kalarak indeks formülleri üremek üzerine gelişmişir. İndeks eorisi, indeks formülünün maemaiksel özelliklerinin vurgulandığı yapısal eori ve ekonomik 4

2. İNDEKS SAYILARLA İLGİLİ ÖN BİLGİLER Adnan KARAİBRAHİMOĞLU yanlarının irdelendiği ekonomik eori olarak ayrışırılabilir. irdelendiği ekonomik eori olarak ayrışırılabilir. Anderson ve ark. (1997a, 1997b, 1997c) çalışmalarında indeks sayıları fiya derleme fonksiyonları ile birlike kullanmışlardır. Mikroekonomik eori, mali hizmeler ile cari dönemdeki parasal faaliyeler için ükeici harcamalarını derlemek şeklinde anımlanır. Bununla birlike empirik ya da deneysel araşırmalarda, ne derleme fonksiyonunun işlevsel yapısı ne de paramerelerin değeri bilinir. Derleme fonksiyonunu ahmin emek için, birakım özel maliye ve ükeim fonksiyonları formunda varsayımların yapılması gerekir. İsaisiksel indeks sayılar, hem fiya hem de mikarlardaki gözlenen verileri kullanmak ve ahmin edilmemiş bilinmeyen paramereler içermeyen fiya derleme fonksiyonlarına yaklaşımda bulunmakır. Bir indeks sayısına eğer fonksiyon haasız ise am fiya fonksiyonu denilir (Anderson ve ark. 1997a, 1997b, 1997c). İndeks rakamları ekonomi eorisinde fiya-mikar ikilisiyle ele alınmakadır. Bu yaklaşım, Frisch (1936) arafından ifade edilen fonksiyonel yaklaşımın oraya çıkmasını sağlamışır. Fonksiyonel yaklaşım, üreim ve verimlilikeki değişimi ölçmek için çeşili indeks rakamları ve yaşam maliyei indeksi anımlarını kurmak için karşılıklı ilişki olduğunu kabul emeke ve bunu kullanmakadır. İndeks formülüne maemaiksel bakış açısı, zamana ve mekana göre düzenlenen formül yapılarını geirmeke olup, sabi bazlı ve zincirleme yaklaşımlı sonuçlar üreir. Aslında işin formülasyon yönü ek başına konunun amamı demek değildir. Formülde yerine konan verinin kaliesi de en az indeks formülü kadar indeks hesaplama sonucunda ekilidir. Bu nedenle, oraya aılan her formülün en iyi diye nielendirilmesi anlamsızdır. Çünkü her formülün çözmeye çalışığı problem farklıdır. Kullanım amaçları doğrulusunda her formülün iyice değerlendirilmesi ve isaisiğin birçok dalında olduğu gibi karar vermemize yardımcı olacak çeşili güvenilirlik eslerinden geçirilmesi gerekir (Erdoğan 21). İndeks rakamı ek bir değerden oluşmaka ve n ade değişkenler kümesinin zamana veya yere bağlı olarak nasıl değişiğini gösermekedir. Bu çerçevede P, nk P : V R (2.1) 5

2. İNDEKS SAYILARLA İLGİLİ ÖN BİLGİLER Adnan KARAİBRAHİMOĞLU şeklinde anımlanan bir fonksiyon olsun. Burada P indeks fonksiyonunu, V değişkenlerden oluşan vekör kümesini, k değişkenlere ai konum sayısını, n değişkenler kümesini ya da madde seini ve R ise reel sayılar kümesini gösermekedir. Yani, nk boyulu bir vekör kümesinden P = P p, q, p, q ) şeklinde ek boyua poziif reel sayılar üremekedir (Erdoğan 21). ( İndeks sayılar, borsa, sanayi veya arım gibi konularda birakım üreim veya fiyalardaki değişimleri gösermek için kullanılsa da genellikle piyasadaki fiya harekelerini espi emek için daha yaygın kullanılır. İki zamanlı karşılaşırmalarda P fiya indeksini, T zamanındaki ya da cari dönemdeki fiya düzeyini zamanına ya da baz dönemini kıyaslama yaparak gösermekedir. Kıyaslama gereği döneminde fiya düzeyleri 1 veya 1 olarak alınmakadır. Bu nedenle P =1,5 ile göserilmek isenen ile T dönemleri arasında %5 oranında fiya arışı olduğudur. ile T, zamana bağlı dönemleri göserdiğinden sıralamaları önemlidir. Yani p ve p ile farklı indeks rakamları göserilmekedir. q madde seinin mikar değerini göserdiğinden q ve q ile farklı dönemlerdeki ükeim mikarları ifade edilmekedir. Baz dönemi, gerek cari dönemin kıyaslamasında gerekse ağırlığa emel oluşurması bakımından iki anlamda kullanılabilir. Bu aşamada, indeks kavramı içinde geçen bazı özel kelimelere ilişkin açıklamalarda bulunmak faydalı olabilir. Bunlar; değişkenler ve madde seidir. Değişkenler, saılan veya saın alınan maddelere ai fiyaları, ücreleri, sanayi üreimi girdileri/çıkılarını gösermekedir. Değişkenlerin poziif ve ölçülebilir olması gerekmekedir. Madde sei ise, nieliksel olarak ifade edilmeke olup emsil edebilirlik nieliği aşımakadır. 6

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3. İNDEKS SAYILAR 3.1. İndeks Sayı Çeşileri Ve Formülleri 3.1.1. Laspeyres ve Paasche İndeksleri Fiya indeksi formülünü espi emek için en basi yaklaşımlardan birisi de Joseph Lowe (1823) arafından anımlanmışır. Lowe (1823), ürün sepei vekörü q nun her beş yılda bir güncellenmesini önermişir. ve 1 periyoları arasındaki fiya değişikliğini ölçmedeki yaklaşımı, yaklaşık emsili bir ürün sepei belirlemekir. Bu sepe, iki periyo arasında saın alınan ürünleri emsil eden mikar vekörü q = ( q 1,..., q n ) den oluşmakadır. Böylece periyoduna göre 1 periyodundaki fiya seviyesi hesaplanabilir. Yani, 1 periyodundaki sepe masrafı olan n periyodundaki sepe masrafı olan p q i =1 i i ye bölünmesiyle oluşan orandır. n 1 p q i =1 i i nın Bu indekse maddelerin fiyaları baz döneminde yapılan ükeim harcaması mikarıyla ağırlıklandırılmakadır. Lowe (1823) nin yaklaşımını en iyi şekilde değerlendiren formüller Laspeyres ve Paasche arafından oluşurulduğu için bu bölümde her ikisi birlike anlaılacakır. Laspeyres indeksi (MahWorld 27), sabi baza ve sabi ağırlığa dayanmakadır. Yani, baz döneminden cari döneme kadar olan süredeki fiya değişiminin mikar üzerinde önemli bir ekisinin olmayacağı öngörülmekedir. Bu yanıyla aran yönde yanlılık söz konusu olmakadır. Basi ve anlaşılır bir yapıya sahipir. Genel indeks, ana grup, grup, al grup gibi al bölümlere ayrılabilir. İndeksi kurmak için gerekli verinin oplanması kolay olup, en yaygın kullanılan ükeici fiyaları indeksidir. Burada şu soru oraya çıkmakadır: Sabi-sepe vekörü olan q am olarak nasıl seçilecekir? Zaman geçikçe, ekonomisler ve fiya isaisikçileri sepe vekörü q için daha açıklayıcı bilgiler alep eiler. Referans sepei için doğal olarak iki vekör seçildi: zamanındaki vekör q ve 1 zamanındaki vekör q 1 (IMF 24a). 7

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Bu iki vekörden birincisi P L, n 1 p q 1 1 = i = i i P L ( p, p, q, q ) 1 n p q i = 1 i i (3.1) ile Laspeyres(1871) arafından; ikincisi olan P P de P P n 1 1 p q 1 1 = i = i i ( p, p, q, q ) 1 n 1 p q i = 1 i i (3.2) ile Paasche (1874) arafından açıklandılar. Paasche indeksinde (MahWorld 27) kapsanan maddelerin fiyaları, Laspeyres'in aksine, cari dönemdeki ükeim mikarıyla ağırlıklandırılmakadır. Laspeyres indeksi, basi bir yapıya sahip ve ekonomik açıdan önemlidir. Sabi baz yılı fiyaları ve dönemden döneme değişen cari ağırlık yapısına sahipir. Bu yanıyla, maliyei yüksek ve hesaplaması zordur. Değişken ağırlıklı olduğundan, indekseki değişimin ükeimden mi yoksa fiyalardan mı kaynaklandığının kesirimi zordur ve nadiren kullanılmakadır. Yukarıdaki formüller isaisikçiler için daha kullanışlı olacak şekilde yeniden düzenlenebilir. i ürünün zamanındaki anımlama yapılırsa w i, w i ağırlık durumunu gösermek için bir w i p = i q i n p j = j q 1 j (3.3) şeklinde ifade edilebilir. Bu durumda, yukarıdaki formülü kullanarak Laspeyres indeks denklemi aşağıdaki gibi yeniden yazılabilir: 8

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 9 = = = = = = = = n i w i i p i p n j q j p j n i q i p i i p i p n j q j p j n i q i p i q q p p L P 1 1 1 1 1 1 1 1 ) 1,, 1, ( (3.4) Böylece, Laspeyres fiya indeksi, 1 i p p i şeklindeki n ane fiya oranının ağırlıklı arimeik oralaması kullanılarak zaman emelli ağırlık cinsinden yazılabilmekedir. Bu formül, uzun yıllar boyunca üm dünyada kullanıldı. Bunu uygulamak için isaisik kurumlarının ek yapmaları gereken zamanındaki n w icari harcamaların ağırlık bilgilerini oplamakır. Paasche indeks formülü de, ağırlık durumu formülü kullanılarak yeniden yazılabilir: = = = = = = n j j q j p n i i q i p i p i p n j j q j p n i q i p i q q p p P P 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ) 1,, 1, ( 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ) 1,, 1, ( = = = = w i n i i p i p i w n i i p i p q q p p P P (3.5)

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Böylece, Paasche indeksi de 1 zamanındaki 1 w n icari harcamadaki ağırlık bilgilerini kullanarak ve 1 p i p i oralamalarını alarak yeniden yazılabilmekedir. şeklindeki n ane fiya oranının ağırlıklı harmonik Fiya indeksleri ürün mikarları ile de ilinili olduğundan Paasche mikar indeksi, P L kullanılarak aşağıdaki gibi elde edilir: Q P n 1 1 p q 1 1 = i = i i ( p, p, q, q ) 1 n 1 (3.6) p q i = 1 i i Dikka edilirse, Q P formülü, 1 zamanındaki fiyalarla elde edilen 1 zamanındaki mikar vekörünün, 1 zamanındaki fiyalarla elde edilen zamanındaki mikar vekörüne bölünmesiyle bulunmakadır. Böylece, ve 1 zamanındaki mikar vekörleri aynı fiya kümesindeki 1 p fiyaları ile değer kazanmakadır. Buna karşın Laspeyres mikar indeksi de aşağıdaki gibi elde edilir: Q L n 1 p q 1 1 = i = i i ( p, p, q, q ) 1 n (3.7) p q i = 1 i i Q L formülünden de anlaşılacağı üzere, ve 1 zamanındaki mikar vekörleri fiyaları ile aynı fiya kümesi ile değerlenmekedir. p P L Laspeyres ve P P Paasche indeks formüllerindeki problem; her ikisinin de manığa uygun olmakla beraber farklı sonuçlar vermesidir. Bu nedenle, isaisikçiler şu iki sorunun cevabını am olarak (aminkar olmasa da) vermek zorundalar: 1. İki periyo arasında oplanan fiyalardaki değişimi ölçmek için en iyi yönem hangisidir? 1

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 2. Paasche ve Laspeyres indeks formülleri arasındaki normal ilişki nedir? Laspeyres ve Paasche indeksleri aynı sonucu vermemekedir. Bazı araşırmacılar gerçek indeks değerinin bu iki indeks değerinin arasına düşüğünü söylemekedirler. Normal ekonomik şarlar alında, iki durumdaki fiya oranları ile ilgili mikar oranları arasında negaif bir korelasyon vardır. Laspeyres fiya indeksinin ilgili Paasche indeksinden daha geniş olduğu göserilebilir (Hill 1993). Bu eşisizlik, P L nin P P den büyük olması ile ifade edilebilir. P L ve P P arasında negaif bir korelasyon vardır. Bu negaif korelasyon fiya alanlardan kaynaklanmakadır. Daha pahalı ürün ve hizmeler yerine daha ucuz ürünler koydukları anda göreceli fiyalardaki değişiklikler ers olarak korelasyon oluşurur. Bu durumda, Laspeyres indeksi sisemaik olarak daha büyük arışları kayı alına alacağından Paasche indeksi ile aralarındaki boşluk zamanla açılır (IMF 24a). 3.1.2. Divisia İndeks ve Kesikli Zaman Yaklaşımları İndeks sayı eorisine en geniş ikinci yaklaşım ise aşağı yukarı sürekli bir biçimde devam eden fiya ve mikarlardaki değişimlerdir. Seçilen bir anım kümesindeki n ane ürünün fiya ve mikarlarının zamana bağlı sürekli bir fonksiyon olduğunu varsayalım, örneğin zamanındaki üreici geliri değeri V () şöyle anımlanabilir: i = 1, 2,..., n için p i () ve q i ( ) diyelim. V ( ) = n p q i = 1 i ( ) i ( ) (3.8) Şimdi de p i () ve q i ( ) fonksiyonlarının diferansiyellenebilir olduklarını varsayalım. Bu durumda, eşiliğin her iki arafının zamana göre ürevi alınırsa n n V '( ) = p q + p q i = i '( ) i ( ) i = 1 i ( ) i '( ) (3.9) 1 11

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU elde edilir. Bu eşiliğin her iki yanı V () ile bölünürse V '( ) V ( ) n n p + p q = i = i '( ) q i ( ) i = i ( ) i '( ) 1 1 n p q j = 1 j ( ) j ( ) V ' ( ) V ( ) n p i ' ( ) = w i = 1 i p i ( ) n q i ' ( ) + w i = 1 i q i ( ) (3.1) elde edilir ki üründeki ağırlığı göseren w i (), p i ( ) q i ( ) w i ( ) = n ; i = 1, 2,..., n (3.11) p m ( ) q m ( ) m = 1 şeklinde anımlanır. François Divisia(1926), zamanındaki derlenen değer olan V () nin, zamanında fiya seviyesi fonksiyonu P () ve mikar seviyesi fonksiyonu Q () çarpımı şeklinde ifade edilebileceği belirmişir. Yani, nin V ( ) = P( ) Q( ) (3.12) dir. Ayrıca, P () ve Q () eşiliğin her iki arafının da diferansiyelinin alınmasıyla nin diferansiyellenebilir oldukları varsayıldığında ve V '( ) = P' ( ) Q( ) + P( ) Q' ( ) (3.13) elde edilir. Eşiliğin her iki yanı V () ile bölünürse V' ( ) V( ) = P' ( ) Q' ( ) + P( ) Q( ) (3.14) 12

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU elde edilir. Divisia (1926), (3.1) ve (3.14) deki her iki V '( ) nin logarimik V ( ) ürevlerini karşılaşırdı ve eşiliğin ilk değer kümesi olarak fiya derleme seviyesi olarak P' ( ) P( ) logarimik oranını, ikinci değer kümesi olarak a mikar seviyesi olarak Q' ( ) Q( ) logarimik oranı değişimini anımladı. Her iki eşilik, fiya ve mikardaki oransal değişimi göseren anımlardır. Faka bu anımdaki en önemli problem ekonomik verilerin sürekli değil de kesikli şekilde oplanmasıdır. Üreici veya icari firmalar, muhasebe saışlarını kesikli zaman aralıkları ile espi ederler. Daha kısa zaman aralıkları ile bu durum sürekli hale geirilmeye kalkışılırsa, ükeiciler alımlarını kesikli zamanlarda yapıklarından dolayı fiya ve mikar verilerinin düzensizliği ve kararsızlığı arış göserir. Bununla birlike sürekli zaman aralıkları ile çalışan P () ve Q () fonksiyonlarını kesikli zaman aralıklarına uyarlama çalışmaları vardır. P () ve Q () fonksiyonlarını kesikli zaman aralıklarına uyarlama iki yolla yapılmakadır. Her iki yolda da nümerik yaklaşım yönemeri kullanılabilir. Birinci yol, Divisia İndekse kesikli yaklaşım şeklinde açıklanacakır. İkinci yol için ise Schmid-Vog (1977), Van Ijzeren (1987) ve Balk (2) ın çalışmalarına bakılabilir. P () ve Q () fonksiyonlarının ürevi alınınca kesikli zaman haline dönüşürülmesi gerekiyordu. Divisia (1926) bu dönüşümü yapmak için anlaşılır bir yönem önerdi. Fiya ve mikar için aşağıdaki farkları anımladı: P = P( 1) P() (3.15) P = P (1) P () ; i = 1, 2,..., n (3.16) i i i Bu farkları kullanarak, 13

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU P(1) P() = P() + P P() = 1 + P P() n p + i = i q i () 1 1 n (3.17) p m () q m () m = 1 elde ei. = alarak ve pi farkını kullanarak P () i a yaklaşırsak P(1) P() n { p () + p } q () i i i = i = 1 n p () q () m m m = 1 P(1) P() = n i= 1 n m= 1 p (1) q () p m i i () q m () = P ( p L, 1 p, q, q 1 ) (3.18) elde edilir. Buradan da görüleceği gibi Divisia nın kesikli yaklaşımı aynen Laspeyres fiya indeksini vermişir. Frisch (1936), ürevli fonksiyonlara kesikli yaklaşımlar almak yerine daha farklı yaklaşımlar ile kesikli zaman yaklaşımları elde ei. Buna göre = yerine = 1 zamanındaki indeksleri kullanarak P L P = P () P (1) ; i = 1, 2,..., n (3.19) b i i i farkları anımlandı. P() P(1) oranını alarak, P() P(1) + b P = P(1) P(1) 14

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU P() P(1) P = 1 + b P(1) n + i = b p i q i (1) 1 1 n p m (1) q m (1) m = 1 (3.2) sonucunu elde ei. = 1 alarak ve P b i ile p i (1 ) e yaklaşarak P() P(1) n { p + = i = i (1) b p i} q i (1) 1 n p m (1) q m (1) m = 1 = n i= 1 n m= 1 p () q (1) p i m (1) q i m (1) P() P(1) 1 = 1 1 (3.21) p p ( p, p, q, q ) oranını elde edilir. Eşiliğin her iki yanının çarpmaya göre ersi alınırsa P(1) P() oranının P p Paasche indeksini verdiği görülür. Hem Paasche hem de Laspeyres indeksleri sürekli zamanlı Divisia fiya indeksine kesik zamanlı yaklaşım yapmakadır. Her ne kadar Divisia indeksi bu konuda ek bir formül olmasa da ekonomik gösergeler için en çok kullanılan, faydalı indekslerden birisidir (IMF 24a) 3.1.3. Fisher İndeksi Fisher indeksi (MahWorld 27), Laspeyres ve Paasche indekslerinin geomerik oralamasıdır. Tuarlılık eslerinden üçe ikisini sağlamaka, bu nedenle Irving Fisher arafından uygun indeks formülü olarak önerilmişir. Burada yine ağırlıklar döneme bağlı olarak değişmekedir. F P Fisher indeksini gösermek üzere F L P P = P P (3.22) 15

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU olarak anımlanır. 3.1.4. Duo İndeksi Bu yaklaşımda oralama fiyaların oranı bulunmakadır. (Silver ve Heravi 26) gösermek üzere, D P, Duo indeksini P i D P = P P = n P i n = P i P i (3.23) olarak anımlanır. Bu indeks formülüne iki iiraz gelmekedir. Birincisi, indeks oranılılık aksiyomunu sağlamamakadır. Yani ölçü biriminde oluşan bir değişim indekse değişime neden olmakadır. İkincisi ise formülde mikara bağımlılık gözükmemekle birlike ağırlıksız arimeik oralama, oralama fiyaı anımlamada ek yol değildir. 3.1.5. Carli İndeksi Oranılılık problemini çözen ilk formül İalyan Carli 'nin fiya oranlarının ağırlıksız arimeik oralamalarını aldığı formüldür. Heravi 26) gösermek üzere, C P, Carli indeksini (Silver ve C 1 P i 1 i P = = a (3.24) n P i n olarak anımlanır. Burada a fiya oralamasını gösermekedir. Herhangi bir fiya oranının oralaması, en küçük ve en büyük fiya oranının arasına düşer. Yani, 16

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU min C max a P a (3.25) Fiya indeksi, ek fiyaın ersine, fiya düzeyini ölçmeli ve iki bakımdan boyusuz olmalıdır. Bunlar: 1. Fiya oranılılığı aksiyomuna göre fiya düzeyi p öyle anımlanmalıdır ki para birimindeki değişim p 'nin değerini değişirmemelidir. 2. Oranılılık doğrulusunda, mikar biriminde bir değişim indeks sonucunu değişirmemelidir. 3.1.6. M.W. Drobisch İndeksi Bu indeks birim değer üzerine kurulmuşur. (Diewer ve Nakamura 1993) gösermek üzere, MD P, Drobisch indeksini MD P = ~ p ~ p = p i q i q i p i q i q i (3.26) olarak anımlanır. Bu indekse de oranılılık aksiyomu sağlanamamakadır. Diğer yandan q i ve q i mevcu büün maddeleri anımlamada yeersizdir. Çünkü bu maddelere ilişkin orak bir birim söz konusu olmayıp bazı maddeler on, bazıları ise saa başına fiyalarla anımlanabilmekedir. MD P, oralama değer koşulunu sağlamamaka yani, aldığı değer en büyük veya küçük fıya seviyesinden daha büyük veya küçük olabilmekedir. MD P, fiyalar değişmese bile mikarlarda değişim olabildiğinden fiya düzeyinde değişim yaramakadır. Dolayısıyla özdeşlik çiğnenmiş olmakadır. Öe yandan MD P, oransallık esinde de başarısızlığa uğramakadır. 17

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Duo ve Drobish'in formüllerine ilişkin olarak şu yorum yapılabilir. Oranılılık aksiyomunu sağlaması ve yapısal durumu göz ardı emek için fiya indeksi, oralamaların oranı değil, oranların oralaması olmalıdır. Çünkü fiya oranları, birim değişimine göre değişim gösermez. 3.1.7. Edgeworh ve Marshall İndeksi Edgeworh ve Marshall indeksi (MahWorld 27), n p ( q 1 + q ) EM P = = i n *1 (3.27) p ( ) = 1 q + q i olarak anımlanır. Bilinen herhangi bir yönde yanlılığa sahip değildir. Faka dönemi için yeni bir ağırlık seine ihiyaç olduğundan Paasche indeksinin sahip olduğu dezavanajlara sahipir. Nadiren kullanılmakadır. Zaman dönüşüm esini sağlamaka faka dolambaçlılık esini sağlamamakadır. 3.1.8. Bowley İndeksi Bowley indeksi (MahWorld 27), pnq pnqn + B pq pqn P = (3.28) 2 olarak anımlanır. Bu indeks, Laspeyres ve Paasche indekslerinin arimeik oralamasıdır. 3.1.9. Walsh İndeksi Walsh indeksi (MahWorld 27), 18

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU P W = olarak anımlanır. q q q q n n p p n (3.29) 3.1.1. Michell İndeksi Michell indeksi (MahWorld 27), M p n q P = (3.3) p q n olarak anımlanır. 3.1.11. Geomerik Oralama İndeksi Geomerik oralama indeksi (MahWorld 27), G P 1 p V n V ( ) p = (3.31) olarak anımlanır. Burada V n = P n qn dir. 3.1.12. Harmonik Oralama İndeksi Harmonik oralama indeksi (MahWorld 27), H P = p q 2 pq (3.32) p n 19

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU olarak anımlanır. 3.1.13. Sidgwick ve Drobisch İndeksi Sidgwick ve Drobisch indeksi, SD 1 L P P = [ P P ] 2 + (3.33) olarak anımlanır. Laspeyres ve Paasche indekslerinin arimeik oralaması olup Carli ve Drobisch de belirilen dezavanajlara sahipir. 3.1.14. Törnqvis İndeksi Özellikle sokasik yaklaşımda çok kullanılan bir indeksir. Yansız olması ve ers zaman ile cari fiyalama eslerini geçebilmesi nedeniyle son yıllarda önemi bir hayli armışır. w i, ve periyolarındaki harcama ağırlıklarının oralaması olsun. w i, w i = 1 ( w 2 i + w i ) = 1 2 p q p q + p q p q (3.34) olarak hesaplansın. Bu durumda Törnqvis indeksi, w i T n p i P i = 1 p i (3.35) = şeklinde anımlanır. Alernaif olarak logariması alınırsa 2

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU = L P [ ln( DP ) ln( DP )] T 1 p i p i 1 ln( P ) w i ln + w i ln = + 2 p i p i 2 (3.36) olarak a göserilebilir. Burada L DP ve P DP sembolleri Laspeyres ve Paasche indekslerinin logarimik halini gösermekedir (MahWorld 27). 3.1.15. Zincirleme İndeks Sabi ağırlıklı indeks hesaplamaları her zaman doğru sonucu vermeyebilir. Ayrıca bu yönemde haaların yanlı olması gibi bir durum söz konusudur. Çoğu kez kısa süreli karşılaşırmalara da ihiyaç duyulmakadır. Bu nedenle, Laspeyres ve Paasche indekslerinin geomerik oralaması olan Fisher İndeks formülü ile bir zaman serisi oluşurularak ıpkı bir zincir gibi kısa süreli dönemler birbirine bağlanır. Böylece hem yanlılık sorunu çözümlenmiş olur hem de yakın süreli geçişlerde daha hassas indeks değerleri elde emek mümkün olur. Dolambaçlılık özelliğinden kaynaklanan, zincirleme birleşirilmiş indeks, P P, 1 P 1, 2 *...* P21 * = * P (3.37) 1 şeklinde ifade edilebilir (Erdoğan 21). Burada bir önceki dönem baz alınarak karşılaşırma yapılmakadır. Ağırlık ve örnek madde seinin sürekli yenilenmesine olanak vermekedir. Belirli periyolarla madde seine eklemeler yapılabildiği gibi, sepeen maddeler de çıkarılabilmekedir. Bu durum, indeks hesaplarında daha gerçeğe yakın ve realisik sonuçlar oraya çıkarmakadır. Bununla birlike, yıldan yıla karşılaşırmalarda doğru sonuçlar vermekle birlike, uzun dönem karşılaşırmalarında kesinlikle uygun değildir (Tuke ve Reed 21, Schreyer 24). 21

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.2. İndeks Sayılar Arasındaki Farklar Fiya ve mikar konusu arık, sepee dönüşmeke ve bunlara ai oralamalar ek bir madde için yapılandan çok farklı olarak ele alınmakadır. Toplamsal ile, basi oranlar arafından sağlanan bir çok özellik yok edilmeke, ers zamanlılık esi veya ers fakörlülük esi sağlanmamakadır. Fiya indeksinin fiya seviyesindeki arışı ne ölçüde yansıacağı, değişimin ükeim yapısından mı, yoksa fiyaların yapısından mı kaynaklandığının belirleneceği yapısal problemler oraya çıkarmakadır. İndeks eorisi, isaisiğin bir parçasıdır ve fiziki olarak orak bir özellik aşımayan maddelere ai ölçümlerle ilgilidir (Allen 1975). Tek madde yerine, birbirine benzemeyen mal ve hizme grubundan oluşan sepele hesaplanan genel indeks farklı olmakla birlike yine de basi bir oransal ifadedir. Bir maddeye ai fiya para birimi ve mikar olmak üzere iki boyua sahipir. Dolayısıyla birim başına fiya geçerlidir. Bu yaklaşım, fiya seviyelerinde zamana bağlı kıyaslamalar için geçerli değildir. Çünkü P nin para birimi veya mikar referansı söz konusu değildir. P nin payı da paydası da aynı para birimi veya mikara ilişkindir ve bu nedenle kıyaslamalarda, örneğin pariede ve $/TL gibidir. P nin boyuu yokur. Oysa uluslar arası P ab (B nin A ülkesine göre pariesi), boyu vardır Maddelerin ( i = 1, 2,..., n) fiziksel birimleri farklı olduğundan, mikarın oplanması q i veya q i mümkün değildir. Faka p i veya q p i i mümkündür. Tek madde durumunda oraya çıkmayan diğer bir problem, n > 2 için karşılaşılan yapısal değişimin belirlenmesi üzerinedir. Bu problem fiya seviyesindeki arış ile fiyaların yapısındaki değişimin ayır edilememesi problemidir. Yapısal değişmeler ağırlıklandırma yönemleri ile yok edilmelidir. Örneğin, Laspeyres de olduğu gibi baz yılı durumu sabilenerek yapılan ağırlıklandırma ile yapının sabilenmesi gibi. Eğer yapısal değişim söz konusu değilse, fiya seviyelerine ilişkin oralamalar yeerlidir (Erdoğan 21). 22

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.3. İndekslerin Uygulama Alanları Tükeicilerin saın aldığı hizme ve farklı ürden malların sayısı milyonları bulmakadır. İş dünyasında veya ekonominin üreim kısmında çok fazla sayıda akif olarak icarei yapılan ürün vardır. Bunun nedeni, firmalar yalnızca ükeiciler için mal üremekle kalmayıp diğer üreiciler için de hammadde nieliğinde ürünler üremekedirler. Ayrıca binlerce ürünün ihalaı da yapıldığından önümüze milyonlarca ürün çeşidi çıkmakadır. Tüm bu ürünlerin coğrafi ükeim bölgeleri ve mevsimsel değişiklikler de göz önüne alındığında fiyaların ileri düzey ekonomileri büyük ölçüde ekilediği görülür. Bu nedenle, birçok amaç için bu kadar büyük mikardaki fiyaları çok daha küçük sayılar kümesi haline geirmek gereklidir. Milyonlarca sayıda fiya ve mikar bilgisi içeren mikro ekonominin küçük bir fiya ve mikar değişkenine nasıl dönüşürmesi gerekir? sorusuna verilecek yanı indeks sayı kullanılarak olacakır. İndeks sayı problemini, mikro ekonomik eori içerisinde ele almak mümkündür. Yani, üreici veya ükeici eorilerinden uyarlanan ekonomik modeller oluşuracağımız söylendiğinde model için oluşurulabilecek en iyi küme ne olacakır? Bununla birlike, fiyalar ile ilgili modeller oluşururken ekonomi üzerine dayanmayan diğer bakış açılarını da göz ardı emememiz gerekir. İndeks sayı problemi, belirli bir süre içinde oplanan fiyaların mikarları ile çarpılmasıyla elde edilen değerlerin oluşurduğu kümeyi ayrışırma sorunu olarak şekillendirilebilir. Bu kabul, bizi bir oran değeri elde emeye yönelir. Bu oran, belirli iki periyo arasındaki fiya değişiminin mikardaki değişime bölünmesiyle oluşur ve sabi-sepe indeksi denir. Bu indeksin faydalı çözümlere göürmediği açıkır. Periyolar arası belirlenen fiya ve mikarların değişik şekillerde seçilmesi Laspeyres(1871) ve Paasche(1874) indekslerine ulaşırır (IMF 24a). 3.3.1. Fiya İndeksleri Fiya isaisikleri; maddelere ai fiyaların belirli dönemlere ilişkin olarak sabi para birimi alında derlenmesi ve mal seine uygun indeks rakamlarının espi edilmesidir. Bu anlamda indeks rakamları genel olarak Fiya seviyelerinin 23

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU belirlenmesi, saılan veya ükeilen mal ve hizmee ai para mikarının deflae edilmesinde kullanılmakadır. Bununla birlike, fiya derleme ve indeks hesaplamaları genel anlamda bazı krierleri sağlamak zorundadır. Bu krierler, fiya isaisikleri ve indekslerinin sandar prensipleri olarak, 1. Temsil edebilir nieliği olan fiyaların seçimi 2. Fiya kıyaslamalarının am olarak yapılabilmesine ilişkin prensiplerdir. Fiya isaisikleri ve indeksleri sürekli bir örnekleme sorunuyla karşı karşıyadır. Bu sorun binlerce mal ve hizme arasından seçilecek, örnek mal ve hizmelerin seçilmesinde yaşanmakadır. Fiya indekslerinin genel amaçları çerçevesinde madde seçiminde Temsil edebilirlik, zaman içinde kıyaslamaya imkan verme özellikleri aranmakadır. Eğer koşullar zaman içinde değişiyorsa, yukarıda verilen gerekli koşulların sağlanması çok zordur. Bununla birlike diğer fakörler; maddenin mikarı ve kaliesi, fiya derlenen işyeri, indirimler, servis sağlama, sigora vb. konular fiya isaisiklerinde dikkae alınmalıdır. Bu fakörler fiyaın oluşmasını doğrudan belirleyen özelliklerdir. Temsil edebilirlik prensibi, ükeim karakerini yansıabilir nielike mal ve hizmee ilişkin oralama anımları içermekedir. Söz konusu mal ve hizmein seçilmesi ayrı bir konudur. Fiyalarda kıyaslamanın am olarak yapılabilmesi için, zaman ve mekan ekisinin dışında iki fiyaın karşılaşırılabilir olması gereği vardır. Yani fiya arışı veya düşüşü zaman ve mekan ekisi dışında bir şeyden ekilenmemelidir. Tam kıyaslama konusu doğrulusunda uluslar arası kıyaslamalarda, bazı maddelerin denkliği diğer ülkelerde olmadığından kapsam dışı bırakılmakadır. Diğer bir problem, yeni bir mamulün zamanla eski mamulün yerine geçmesidir. Burada am kıyaslama ile emsil edebilirlik özelliği çakışmakadır. Tam kıyaslama gereği, kalie değişmesi durumunda ayarlama yapılmalıdır. Kalie farkı ayıklanmalı ve gerçek fiya değişimi yansıılmalıdır. Uygulamada her iki prensibi de ayrı ayrı yerine geirmek hiçe kolay değildir. Buna çeşili çözümler üreilmekle birlike, hiçbir yaklaşım am anlamıyla başarılı bir çözüm geirmemekedir. Bu konu indeks formülleri içinde geçerlidir. Örneğin Laspeyres formülünde am kıyaslama prensibi öne çıkarılmaka, diğer yandan ükeim yapısındaki gelişmelerin veya değişmelerin de yansıılması 24

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU isendiğinde zincirleme indeks yaklaşımı ercih edilmekedir. Bu durumda da kıyaslamanın am yapıldığı söylenemez. Çünkü fiyalardaki değişim, yapısal değişimin ekisini de barındırmakadır. Tek madde ele alındığında fiya kıyaslamasının am olarak yapılması mümkündür. Çünkü madde anımı ve kalie değişimi konusu kolaylıkla irdelenebilir. Faka madde grubu veya indeks sepei ele alındığında prensiplerden sapmalar gözlenir (Erdoğan 21). 3.3.2. Fiya İndekslerinin Kıyaslanması Ve Tesler Sabi bazlı indekslerde, i = 1, 2,..., n olmak üzere i maddesi için eşi aralıklarla kayı edilen fiyalar P iτ veya basiçe P, P 1,, P olsun. Burada τ =, 1,..., zaman dilimlerini gösermekedir. Bu durumda i maddesi için oransal fiya (iki zaman aralığında) i p a = (3.38) p şeklinde olur. Göreli oranlar basi indeks veya emel indeks rakamı olarak da adlandırılırlar. Bunun karşıı oplamsal indeks rakamıdır ve belirli bir madde seine ai indeks rakamını göserir. Basi fiya oranı saf bir rakamdır ve ölçü biriminden bağımsızdır. Aynı şekilde basi mikar oranı b ve basi değer oranı c ve b q q = (3.39) v 1 c v = = = v pq p p a b = (3.4) olarak ifade edilir. Burada q, i maddesine ai mikarı, v ise değeri gösermekedir. 25

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU özellikler Fiya, mikar ve değere ilişkin basi oranlar 6 ade aksiyoma sahipir. Bu i) Özdeşlik: a = a = 1 Referans nokasının ekliği ii) Boyululuk: iii) Oranılılık: iv) Ters zaman espii: λp λp λq λq a = p p = q q 1 a Para biriminden bağımsızlık Mikar biriminden bağımsızlık = Farklı bazlar için oran uarlılığı v) Ters fakör esi: c = a b Değer değişiminin, fiya ve vi) Geçişlilik: mikar değişimi olarak ayrışırılabilmesi a = a s bs, s ve dönemleri için Bu alı özellik basi oranlara uygulandığında sorun olmazken, n 2 olduğunda en azından bazıları problem yaramaka ve uygulanamamakadır. Sadece n 2 olduğunda bazı ek aksiyomlar, örneğin oralama değer özelliği veya oransallık gerekmekedir. Yukarıda verilen ilk üç aksiyom (özdeşlik, boyululuk ve oranılılık), bir indeks fonksiyonunda olması gereken asgari gerekliliklerdir. 1. Aksiyom (özdeşlik): Özdeşlik, değişimin yönünü belirlemede normalizasyon sağlayan bir fakördür. 2. Aksiyom (boyululuk) : Bu aksiyom ile fiyalar para biriminden bağımsız hale gelir( Dolar, TL, Euro gibi). 3. Aksiyom (oranılılık): Bu aksiyom ile fiyaların mikar biriminden bağımsız olması sağlanır. Basi oranların sağladığı bu üç asgari gerekliliği genelde büün indeks formülleri sağlamakadır. Faka geri kalan üç aksiyom basi oranlara değil de genel indekse uygulandığında, genellikle sağlanamamakadır. Örneğin basi oranlar, ers 26

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU zamanlılık esi ve ers fakörlülük esini her zaman sağlarken bu durum genel indeksler için söz konusu değildir. 5. Aksiyom, i maddesine ai c nin bileşenlerine ayrılmasını, yani b olmak üzere fiya ve mikar bileşenlerine dolayısıyla p q nin de p ve a ve q ye ayrılabilmesini zorunlu kılar. Son olarak geçişlilik aksiyomu ile, dönemi al dönemlere ayrılmaka ve, arasındaki basi oransal değişim, al dönemlere (- s ve s - ) ai basi oransal değişmenin çarpımına eşi olmakadır. Bu prensip basi oranlar için geçerli olmakla birlike, genel indekslere uygulandığında arışma ve karışıklık yaraan sonuçlar verebilmekedir. Geçişgenlik belki de iki zamanlı oplamlarda bir nevi uarlılık olarak değerlendirilebilir. Basi oranların sağlamadığı faka genel indeksin sağladığı gerekliliklerden biri anımlılık esidir. Burada fiyalar sıfır olsa bile indeksin sıfır veya anımsız olması söz konusu değildir. Basi oranlar genellikle sabi bazda alınmakadır. Bunun alernaifi linkler kurularak yapılan zincirleme bazlı kıyaslamalardır. Zincirlemede yapılan, a nin zincirlerle birleşirilmesi yani basi oranların link edilmesi olayıdır. Linkeki basi oran p = = (3.41) l a 1, p 1 ile açıklanabilir. Buradaki l, bir nevi büyüme fakörüdür ve daima bir önceki dönem dikkae alınmakadır. Yani a, I1I 2... I 1 = I olmakadır. Genelde basi oran göserimleri aşağıdaki başlıca iki nedenden dolayı ercih edilmekedir. Bunlar; 1. Para ve ölçü biriminden bağımsız saf sayılardır. Dolayısıyla karşılaşırmaya daha çok olanak vermekedir. 2. n = 1 olduğu durumda, maddenin fiya seviyesi kesin olarak ifade edilebilmekedir. Faka n 2 olduğunda fiya seviyeleri göreli bir sayı olarak ifade edilmekedir. Çünkü n 2 olduğunda, mikarlar arası kıyaslama da devreye girmekedir. 27

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Orak birim referansı alında, örneğin orak para birimi alında fiyaların oplamı gibi, basi oranları kullanmak, oplamı hesaplamak için gerekli faka yeerli olmakan uzakır. İkinci olarak, bir maddeli işlem basi oranlama ile n 2 arasındaki farka dikka emelidir. Mulak rakamlar indeksler için kesinlikle anlamlı değildir. 3.3.3. Tarım Endeksi Ve Tarımsal Fiya İsaisikleri Çifçinin üreerek piyasaya arz eiği ürünlerin ilk el saış fiyalarında zaman içerisinde meydana gelen değişmeleri izlemek amacıyla Çifçinin Eline Geçen Fiyalar (ÇEF) İndeksi hesaplanmakadır. Çifçinin Eline Geçen Fiyalar İndeksi ve hesaplama çalışmaları devam eden Çifçinin Ödediği Fiyalar (ÇÖF) İndeksi ile arım ve arım dışı sekörler arasındaki değişimin gösergesi olan iç icare hadleri hesaplanabilecekir. Böylelikle, çifçinin refahı ve arım ekonomisiyle ilgili bazı fakörlerin ekonomik analizi yapılabilecekir. ÇEF; Çifçinin yeişirerek piyasaya arz eiği ürünlerin ilk el saış fiyalarıdır. ÇÖF; Çifçinin üreimini gerçekleşirmesi için saın aldığı ohum, çeşili mal ve hizmelere ödediği paradır. Çifçinin Eline Geçen Fiyalar 1935 yılından, Çifçinin Ödediği Fiyalar ise 1956 yılından iibaren oplanmakadır. ÇEF ve ÇÖF formları pazar kurulan 863 Tarım İlçe Müdürlüğü nden aylık olarak posa yoluyla derlenmekedir. Çifçinin Eline Geçen Fiyalar İndeksi çalışmalarına 1992 yılı sonlarında başlanmışır. ÇEF İndeksi ilk olarak 1987=1 emel yıl alınarak hesaplanmaya başlanmış ve 1994 Mayıs ayından iibaren aylık olarak haber büleni şeklinde yayınlanmışır. 1996 yılında Topan Eşya Fiya İndeksinin arım sekörü ile karşılaşırılabilmesi açısından İndeks revize edilerek 1994=1 emel yıl olarak alınmışır. ÇEF İndeksinin kuruluşunda, ülkemizde çifçinin eline geçen fiya harekelerini izleyebilecek yapıda olması, piyasada fiya harekelerinde ekinliği olan ürün ve ürün çeşilerini kapsaması ve seçilen ürünlerin akip edileceği borsa ve ilçe pazarlarında ürünlerin saışlarının sürekli olması göz önüne alınan başlıca esaslardır. 1994 emel yıllı ÇEF İndeksi nde 1994 yılında TÜİK arafından yapılan Hanehalkı Gelir ve Tükeim Harcamaları Ankei çalışmalarında ele alınan 7 bölge 28

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU ayırımı esas alınmışır. İndekse ana gruplar, al gruplar ve maddeler Türkiye ve 7 bölge ayrımında ele alınarak hesaplanmışır. ÇEF İndeksinde ağırlıklar hesaplanırken verilerin elde edilmesinde kaynak olarak Ensiümüzün TARIMSAL YAPI VE ÜRETİM ile ÇİFTÇİNİN ELİNE GEÇEN FİYATLAR yayınları kullanılmışır. Bu yayınlarda yer alan bilgiler Kurumumuz arafından düzenlenen formlarla Tarım ve Köy İşleri Bakanlığının il ve ilçe eşkilaları aracılığı ile derlenmekedir. Üreimden saışları bulabilmek için öncelikle pazara çıkma oranlarının espii gerekmişir. Çünkü üreilen ürünlerin amamı piyasaya çıkmamaka, üründen ürüne değişmek üzere ürünün belirli oranlardaki mikarını üreici yemeklik, ohumluk ve hayvan yemi gereksinimini karşılamak üzere ayırmakadır. Üreicinin üreiminden ohumluk için ayırdığı, hayvan yemi olarak kullandığı, kendi ükeimi için ayırdığı ve zayia dışında kalan mikar pazarlanan mikardır. Ensiümüz arafından Tarım ve Köy İşleri Bakanlığının ilçe eşkilaları yardımıyla, 1993 yılı bilgilerinin derlendiği Bikisel ve Hayvansal Ürünler Pazarlama Araşırması ankei düzenlenmişir. Anke sonucunda, ürün bazında oplam, opan ve perakende pazarlama oranları elde edilmişir. İndeks çalışmasında oplam pazarlanan oranların kullanılmasına karar verilmişir. ÇEF İndeksi hesaplanırken, bikisel ürünlerin 1993 ve 1994 yılları oralama üreim mikarları, hayvan sayıları ve hayvansal ürünlerin 1994 yılı mikarları ile üm gruplar için 1994 yılı oralama fiyaları çarpılarak üreim değerleri hesaplanmışır. Elde edilen bu değerler 1993 yılı Bikisel ve Hayvansal Ürünler Pazarlama Araşırması ndan elde edilen pazarlama oranları (Tablo 3.1) ile çarpılarak pazarlanan saış değerleri elde edilmişir. Bu değerler üzerinden madde, al grup ve ana gruplara ilişkin Bölgesel İndeks için dikey ağırlık (Tablo 3.2), Türkiye Genel İndeksi için ise yaay ağırlık (Tablo 3.3) hesaplanmışır. Borsa, birlik, TMO ve pazar ağırlıklarının espiinde borsada işlem gören maddelerin değerleri ile TMO ve birliklerin yapmış olduğu alım değerlerinin oplamı, pazarlanan saış değeri oplamından çıkarılmış ve kalan değer pazar değeri olarak kullanılmışır. Elde edilen bu değerler üzerinden borsa, birlik, TMO ve pazar ağırlıkları bulunmuşur.çef ve ÇÖF formları Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı nın Tarım İlçe Müdürlüklerine TÜİK arafından gönderilmeke olan bilgi derleme 29

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU formları ile her ayın ikinci hafasını içine alacak şekilde 12 ay boyunca derlenmekedir. Tablo 3.1. Hanehalkı Gelir ve Tükeim Harcamaları Ankei çalışmasında kullanılan bölgeler (TÜİK 25). 1.Bölge (Marmara); Balıkesir, Bursa, Çanakkale, Edirne, İsanbul, Kırklareli, Kocaeli, Sakarya, Tekirdağ 2.Bölge (Ege); Afyon, Aydın, Denizli, İzmir, Küahya, Manisa, Muğla 3.Bölge (Akdeniz); Adana, Analya, Burdur, Haay, İçel, Kahramanmaraş 4.Bölge (İç Anadolu); Ankara, Eskişehir, Kayseri, Konya, Nevşehir, Niğde, Sivas, Yozga 5.Bölge (Karadeniz); Amasya, Bolu, Çorum, Giresun, Kasamonu, Ordu, Samsun, Toka, Trabzon, Zonguldak 6.Bölge (Doğu Anadolu); Elazığ, Erzincan, Erzurum, Kars, Malaya, Muş, Van, Iğdır 7.Bölge (Güneydoğu Anadolu); Adıyaman, Diyarbakır, Gazianep, Mardin, Şanlıurfa ÇEF formu ile 142 maddenin, ÇÖF formu ile 73 maddenin fiyaı oplanmakadır. Tarım ilçe müdürlüklerinden gelen ÇEF ve ÇÖF formlarının genel bir konrolü yapıldıkan sonra 6 aylık periyolarla Bilgi İşlem Merkezinin veri kayı bölümünde girişi yapılmaka ve ilçe bazında aylık döküm alınmakadır. Bu dökümler üzerinde opan, perakende ve üreim ağırlıkları dikkae alınarak fiyaların analizi yapılmakadır.çifçinin Eline Geçen Fiyalar, 1951-1972 yılları arasında Tarımsal Yapı ve Üreim yayınları içerisinde, 1993 yılına kadar da Çifçinin Eline Geçen Fiyalar adı alında yayınlanmışır.1994 yılından iibaren ise Tarım İsaisikleri Şubesinin Tarımsal Yapı (Üreim, Fiya ve Değer) kiabında yayınlanmakadır. Çifçinin Ödediği Fiyalara ai bilgiler ise henüz yayınlanmamışır. İç Ticare Hadleri belirli bir sosyal sınıfın, özellikle çifçi sınıfının, saın alma gücünde ve ekonomik refahındaki değişmeleri izlemek amacıyla kullanılmakadır. Belirli bir emel yıla göre, çifçinin yeişirerek piyasaya arz eiği ürünlerin fiyaları ile bu sınıfın kendi ükeim ihiyaçları için veya üreiği malları yeniden üremek için saın aldığı maddelerin fiyaları arasındaki oran olarak anımlanmakadır. Çifçinin saığı ve aldığı mallar çok sayıda olduğundan fiyaları ifade emek için indeks sayıları kullanılır. 3

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU İç Ticare Hadlerinin hesaplanabilmesi için iki indekse gereksinme duyulmakadır. Birincisi, Çifçinin Eline Geçen Fiyalar İndeksi, ikincisi de Çifçinin Ödediği Fiyalar İndeksidir. Yukarıda belirilen oran; <1 ise sanayi ürünlerindeki fiya arışının arım ürünlerindeki fiya arışından daha fazla olduğunu ve İç Ticare Hadlerinin arımın aleyhine gelişiğini, >1 ise arım ürünleri fiyalarındaki arışın daha fazla olduğunu ve İç Ticare Hadlerinin arımın lehine gelişiğini, =1 ise arım ve sanayi ürünleri fiyalarındaki arışın aynı oranda olduğunu ifade eder. ÇEF indeksinin amacı, çifçinin üreerek, piyasaya arz eiği ürünlerin ilk el saış fiyalarında zaman içerisinde meydana gelen değişmeleri izlemekir. ÇEF indeksi nde TÜİK in Topan Eşya ve Tükeici Fiyaları indeksinde emel yıl olarak belirlenen 1987 yılı emel yıl olarak alınmışır. 1994=1 emel yıllı ÇEF indeksi çalışmaları da amamlanarak 1996 Ağusos ayından iibaren yayınlanmaya başlanmışır. 1994=1 emel yıllı indekse 1994 yılında TÜİK arafından yapılan Hanehalkı Gelir ve Tükeim Harcamaları Ankei çalışmasında kullanılan 7 bölge ayrımı esas alınmışır. 5 ana grup, 2 al grup, 68 madde ayırımında Türkiye ve 7 bölge için indeks hesaplanmakadır. ÇEF indeksine seçilen maddelerin fiyaları, TMO, Birlik, Borsa ve pazardan derlenmekedir. TMO fiyaları, seçilen üç ürün (buğday, arpa ve mısır) için kurum arafından gönderilir. Birlik ve Borsa fiyaları kurumumuzun Fiya İsaisikleri ve İndeksler Şubesine gönderilen fiyalardan alınır. Pazar fiyaları ise Tarımsal Fiyalar ve İç Ticare Hadleri Şubesi arafından ayda bir defa ilçe arım eşkilalarına gönderilen Çifçinin Eline Geçen Fiyalar formundan derlenmekedir. Borsa, birlik, TMO ve pazar ağırlıklarının espiinde borsada işlem gören maddelerin değerleri ile TMO ve birliklerin yapmış olduğu alım değerlerinin oplamı, genel oplam değerinden çıkarılmış ve kalan değer pazar değeri olarak kullanılmışır. Elde edilen bu değerler üzerinden borsa, birlik, TMO ve pazar ağırlıkları bulunmuşur. 31

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU İl ağırlıklarının hesaplanmasında her ürün için 7 bölge ayrımında o ürünü yeişiren illerin pazarlanan saış değerleri büyüken küçüğe doğru sıralanmış ve pazarlanan değer oplamı %7 in üsünde olan iller, o ürün için akip edilecek il olarak seçilmişir. Seçilen illerin değer oplamı 1 kabul edilerek il ağırlıkları hesaplanmışır. Aylık olarak hesaplanan 1994=1 emel yıllı ÇEF İndeksine seçilen maddelerin sebze ve meyve grupları dışında kalan gruplarda pazarlanan değerlerden hesaplanan sabi ağırlıklar kullanılmışır. Mevsimsel özellik göseren meyve ve sebze gruplarında 7 bölge bazında ürünlerin üreim desenlerine göre değişken ağırlık kullanılmışır. Ayrıca, bölge bazında borsada işlem gören maddelerde de aylık değişken ağırlık kullanılmışır. Pazara Çıkma Oranı, çifçinin üreiği ürünün ne kadarını saışa sunduğunun bir gösergesidir. 1993 yılında posa yoluyla yapılan Bikisel ve Hayvansal Ürünler Pazarlama Araşırması Ankei ile çifçinin üreiği ürünün ne kadarını kendi ükeimi için ne kadarını sok için ayırdığı ve ne kadarını pazara çıkardığı hakkında bilgiler alınmışır. Bu bilgilerden faydalanılarak Pazara Çıkma Oranları hesaplanmışır. Topancı hallerinde işlem gören sebze ve meyvelerin aylık değerleri üzerinden bölgeler ayırımında üreim desenlerine göre değişken ağırlık hesaplanmışır. İl indekslerinden madde indeksleri, madde indekslerinden al grup indeksleri, al grup indekslerinden ana grup indeksleri, ana grup indekslerinden bölge genel indeksleri ve bölge indekslerinden de Türkiye Genel İndeksi hesaplanmakadır. Bu hesaplamalarda sabi ağırlıklı Laspeyres formülü kullanılır. İl pazar fiyalarını bulabilmek için o ilin ilçelerinden opan ve perakende ayrımında gelen fiyalar ayrı ayrı ilçe ağırlıkları ile çarpılarak ağırlıklı opan ve perakende il fiyaları bulunmakadır. Bu fiyalar her ürün ve her il için daha önceden hesaplanmış olan opan ve perakende ağırlıklarla çarpılarak il fiyaı elde edilmekedir. Her bölge için, cari il fiyalarının emel yıl (P o ) fiyaına bölümünden elde edilen değer il ağırlıkları ile çarpılarak elde edilen il değerleri, il ağırlıkları ile çarpılarak ürün bazında pazar indeksine ulaşılmışır. Bölge bazında TMO, Borsa ve Birlik indeksleri için aynı işlem yapılmışır. Hesaplanan madde indeksleri madde ağırlıkları ile çarpılarak her bölge 32

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU için al grup indeksleri elde edilmişir. Al grup indeksleri de al grup ağırlıkları ile değerlendirilerek ana grup indeksleri, ana grup indeksleri de ana grup ağırlıklarıyla değerlendirilerek her bölge için genel indeks elde edilmişir. Bölge indeksleri de bölge ağırlıkları ile değerlendirilerek Türkiye geneli için çifçinin eline geçen fiyalar indeksi hesaplanmışır. g: Genel, r: Bölge, m: Ana grup, l: Al grup, k: Madde, j: Borsa Birlik Pazar ve i: İl olmak üzere gösergeler olsun. I: İndeks, P: Fiya, Q: Mikar ve W: Ağırlık, olmak üzere değişkenler olsun. c: Cari dönem ve o: Temel dönem olmak üzere zaman al gösergeleri olsun. Bu durumda Laspeyres fiya indeksi formülü için, İl ağırlığı, W ijklmr = i P ijklmr P ijklmr ( c) Q ijklmr ( o) Q ijklmr ( o) ( o) (3.42) dır. İl indeksi, P ijklmr ( c) 1 P ijklmr ( o) I ijklmr = (3.43) dür. Madde indeksi, I ijklmr IijklmrWijklmr (3.44) = i olur. Borsa - Birlik - Pazar ağırlığı, 33

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU W ijklmr = i j i P ijklmr P ijklmr ( c) Q ijklmr ( o) Q ijklmr ( o) ( o) (3.45) dır. Borsa - Birlik - Pazar ağırlığı indeksi, I klmr = IijklmrWijklmr (3.46) j dir. Madde ağırlığı, W ijklmr = k j j i i P ijklmr P ijklmr ( c) Q ijklmr ( o) Q ijklmr ( o) ( o) (3.47) olur. Al grup indeksi, I lmr I klmrwklmr (3.48) = k dir. Al grup ağırlığı, W lmr = l k k j j i i P ijklmr P ijklmr ( c) Q ijklmr ( o) Q ijklmr ( o) ( o) (3.49) olur. Ana grup indeksi, 34

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU I mr = Ilmr. Wlmr (3.5) l dir. Ana grup ağırlığı, W mr = l k j i m l k j i P ijklmr P ijklmr ( c) Q ijklmr ( o) Q ijklmr ( o) ( o) (3.51) olur. Bölge indeksi, I r = I mrwmr (3.52) m dir. Bölge ağırlığı, W mr = r m l k j i m l k j i P ijklmr P ijklmr ( c) Q ijklmr ( o) Q ijklmr ( o) ( o) (3.53) olur. Genel indeks ise I g IrWr (3.54) = r olur. Aşağıda; 5. (Karadeniz) Bölgede buğday ürününü örnek alarak Türkiye genel indeksinin hesaplanmasını göreceğiz: 35

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.2. Ürün: Buğday, Pazar: 5. Bölge(Karadeniz) (TÜİK 25). SAMSUN Bafra 57 19 Mayıs 558 Tekkeköy 582 Terme 5734 Samsun ağır. or. il fiyaı 576 Ağırlıklı Or. Fiya (Pi) Tablo 3.3. Buğday - Pazar indeksi 5. Bölge(Karadeniz) (TÜİK 25). İl adı İl ağırlığı P (1994) P i (1995) İndeks (P i /P ) Çorum 45.18 448 5544 125.77 Toka 2.17 429 5895 14.77 Samsun 17.37 3898 576 146.38 Amasya 17.28 3981 5767 144.86 İNDEKS 1. 135.67 Tablo 3.4. Buğday - Borsa indeksi 5. Bölge (Karadeniz) (TÜİK 25). İl adı İl ağırlığı P (1994) P i (1995) İndeks(P i /P ) Samsun 1. 412 5627 136.57 Tablo 3.5. Buğday - TMO indeksi 5. Bölge (Karadeniz) (TÜİK 25). İl adı Ağırlık P (1994) P i (1995) İndeks(P i /P ) Samsun 1. 3975 545 137.11 Tablo 3.6. Buğday 5. Bölge (Karadeniz) (TÜİK 25). 5. Bölge (Karadeniz) Ağırlık İndeks Pazar 84.61 135.67 Borsa 14.15 136.57 TMO 1.24 137.11 İNDEKS 1. 135.82 Tablo 3.7. Tahıllar 5. Bölge (Karadeniz) (TÜİK 25). Madde Adı Ağırlık İndeks Buğday 56.8 135.82 Arpa 8.77 136.49 Mısır 21.47 145.27 Pirinç 11.16 137.3 İNDEKS 1. 135.6 36

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.8. Tarla Ürünleri 5.Bölge (Karadeniz) (TÜİK 25). Algrup Adı Ağırlık İndeks Tahıllar 39.74 135.6 Baklagiller 5.97 14.86 Endüsriyel Bikiler 16.6 133.4 Yağlı Tohumlar 4.22 141.6 Yumru Bikiler 33.47 131.19 İNDEKS 1. 134.27 Tablo 3.9. Çifçinin Eline Geçen Fiyalar İndeksi 5. Bölge (Karadeniz) (TÜİK 25). Grup Adı Ağırlık İndeks Tarla Ürünleri 29.5 134.27 Meyveler 13.65 163.6 Sebzeler 26.22 197.6 Canlı Hayvanlar 23.6 134.31 Hayvansal Ürünler 8.2 137.98 İNDEKS 1. 155.19 Tablo 3.1. Çifçinin Eline Geçen Fiyalar İndeksi Türkiye (TÜİK 25). Bölge Adı Ağırlık İndeks 1. Bölge 17.55 126.4 2. Bölge 18.33 13.15 3. Bölge 17.46 124.73 4. Bölge 16. 122.65 5. Bölge 14.96 155.19 6. Bölge 6.16 125.83 7. Bölge 9.54 123.67 İNDEKS 1. 13.21 Madde seçimi yapılırken, yine maddelere ilişkin pazarlanan saış değerleri esas alınmış ve al grup içerisinde ağırlık oplamları %7 ve daha fazla ağırlığa sahip olan maddeler o al grubu emsil emek için seçilirken, bu oran bazı gruplarda %1 olduğu gibi, bazı gruplarda %6 ile %7 in alına düşmüşür. ÇEF İndeksi 5 ana grup, 19 al grup, 68 madde için hesaplanmakadır. ÇEF İndeksi ne seçilen maddelerin emsil oranları Tablo 3.12 de, seçilen maddeler Tablo 3.13 e verilmişir. 37

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.11. ÇEF İndeksine seçilen ürünlerin Pazara Çıkma Oranları (1994=1) (TÜİK 25). Madde kodu 11111 11112 11117 11118 11123 11124 11126 11131 11132 11136 11141 11142 11147 11148 11151 11152 11153 11211 11216 11217 11218 11219 11221 11233 11234 11235 11236 11237 11238 11239 11231 11242 11243 11245 Madde adı 1994 Buğday 7.6 Arpa 5. Mısır 8.1 Çelik 88. Nohu 76.8 Fasulye 82.3 Mercimek 75.5 Tüün 99. Şekerpancarı 99.7 Pamuk 98.9 Susam 84.7 Ayçiçeği 97.9 Yerfısığı 89.2 Soya 99.7 Soğan 86.3 Sarımsak 72.3 Paaes 8.5 Beyaz lahana 74.4 Marul (Göbekli) 94.7 Marul (Kıvırcık) 93.1 Ispanak 85.4 Pırasa 88.3 Taze fasulye 82.1 Kavun 85.8 Karpuz 88.4 Sakız kabak 84.2 Hıyar 85.1 Palıcan 86.8 Domaes 89.3 Dolmalık biber 9.2 Sivribiber 88.6 Taze soğan 84.1 Havuç 97.5 Turp (kırmızı) 96.1 Madde kodu 11311 11312 11313 11321 11324 11326 11328 11329 11331 11332 11333 11335 11341 11343 11344 11345 11346 11351 11353 11355 11351 11371 11361 12116 12117 121111 121126 121127 12132 12136 12212 12231 12232 12235 Madde adı 1994 Armu 7.6 Ayva 72.8 Elma 87.4 Erik 78.5 Kayısı 88.7 Kiraz 79. Şefali 87.7 Vişne 83.8 Limon 96.6 Porakal 95.6 Mandalina 91.5 Alınop 96.8 Anepfısığı 95.3 Ceviz 72.1 Badem 83.6 Fındık 92.5 Kesane 91.6 Çilek 99.5 İncir 87.3 Muz 95.3 Üzüm 83.3 Zeyin 76.9 Çay 99. Koyun 28.9 Kuzu 52. Kıl keçi 29.1 Sığır 21.8 Dana 2.8 Koyun süü 65.8 İnek süü 65. Tavuk 59.4 Yumura 83. Bal 75. Yapağı 7. İl ağırlıklarının hesaplanmasında her ürün için 7 bölge ayırımında o ürünü yeişiren illerin pazarlanan saış değerleri büyüken küçüğe doğru sıralanmış ve pazarlanan değer oplamı %7 in üsünde olan iller, o ürün için akip edilecek iller olarak seçilmişir. Seçilen illerin değer oplamı 1 kabul edilerek il ağırlıkları hesaplanmışır. ÇEF İndeksi ne seçilen iller Tablo 3.14 de verilmişir. 38

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.12. ÇEF İndeksine seçilen maddelerin emsil oranları (1994=1) (TÜİK 25). Bölgeler Seçilen madde sayısı Ağırlık (%) Genel 68 98,72 1.Bölge 2.Bölge 3.Bölge 4.Bölge 5.Bölge 6.Bölge 7.Bölge 58 61 63 48 54 41 44 98,42 98,59 98,25 98,72 98,32 98,48 98,88 39

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.13. ÇEF İndeksine seçilen maddeler (1994=1) (TÜİK 25). 4

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.14. ÇEF İndeksine seçilen iller (1994=1) (TÜİK 25). 1.Bölge 2.Bölge 3.Bölge 4.Bölge 5.Bölge 6.Bölge 7.Bölge Balıkesir Afyon Adana Ankara Amasya Elazığ Adıyaman Bursa Aydın Analya Eskişehir Bolu Erzincan Diyarbakır Çanakkale Denizli Burdur Kayseri Çorum Erzurum Gazianep Edirne İzmir Haay Konya Giresun Kars Mardin İsanbul Küahya İçel Nevşehir Kasamonu Malaya Şanlıurfa Kırklareli Manisa Kahramanmaraş Niğde Ordu Muş Kocaeli Muğla Sivas Samsun Van Sakarya Yozga Toka Iğdır Tekirdağ Karaman Trabzon Zonguldak 1.4.3. Sanayi İndeksi Ekonomide meydana gelen gelişmeleri günü gününe izleyebilmek, sanayi ve eknolojide gelişmiş ülkeler düzeyine ulaşabilmek, dünya sanayi ve icareine enegre olabilmek büyük önem aşımaka ve üç aylık, aylık, haa hafalık ekonomik bilgilere olan ihiyaç her geçen gün armakadır. Ekonomik poliikaların kısa dönemde olumlu ve olumsuz ekilerinin ölçülebilmesi amacıyla Kısa Dönemli İş İsaisikleri Grubu arafından İmala Sanayi Aylık Üreim Ankei uygulanmakadır. İser makinede veya elde, iser fabrikada veya aölyede yapılan, maddelerin ya da büünü oluşuran parçaların fiziksel veya kimyasal bir işlemden geçirilerek, yeni ürünler elde edilmesine imala denir. Bir ülkenin ekonomik yönden gelişmiş veya gelişmemiş olduğunu belirlerken anımlayıcı bir sınır çizmek mümkün değilse de emel gösergelere bakarak bir kanıya varılabilir. Üreim, işgücü ve kaynakların kullanımını anımlar ve bu nedenle büyüme, gelir oluşumunu ve refahı ekiler. Üreim endeksi ekonomik faaliyein en önemli ölçümlerinden birisidir. Sanayi üreim endeksindeki gelişmeler sanayinin ekonomik devrelerini anımlar ve bu da bir büün olarak Gayri Safi Yur-İçi Hasılanın gelişimini ölçmek için kullanılır. Diğer gösergelerle kıyaslanan üreim endeksinin en büyük avanajı, hızlı bir karşılaşırılabilirlik bileşeni olması ve aynı zamanda faaliye ayrınısında karşılaşırmaya imkan vermesidir. Üreim endeksi bir çıkı endeksi 41

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU olarak da bilinir. Aslında endeksin eorik amacı, üreimi değil kama değeri yansımakır. Bununla birlike praike endeks kama değer olarak bilinmemekedir. Ekonomik ve sosyal konuların incelenmesinde, kama değerin ölçülmesi önemli bir yer uar. Endeks verileri yardımıyla, bir ülkede bölgeler arası fiya ve mikar mukayeseleri yapılmaka, ayrıca üreim ve fiyaların zaman içindeki gelişmelerini ve değişmelerini izlemeye imkan sağlamakadır. TÜİK de ilk olarak, Aylık Sanayi Üreim Endeksi 1986=1 emel yıllı olarak 1989 yılından iibaren yayınlanmaya başlanmışır. Bu arihen iibaren uluslararası karşılaşırılabilirliğin sağlanabilmesi için gerekli güncellemeler yapılmakadır. Daha fazla üreim, daha fazla refah anlamına geldiğinden, ekonominin emel hedefi daha çok üremekir. Bir mal ve hizmein üreilebilmesi için, 4 ana grupa oplanan üreim fakörlerinin bir araya gelmesi gerekmekedir. 1. Doğal kaynaklar: Toprak, deniz, göl, akarsular gibi insan eliyle yaraılmamış güçlerdir. 2. Sermaye: Makine, fabrika, yol vb. insan eliyle yaraılmış üreim güçleridir. 3. İşgücü: Her ürlü insan çabasıdır. Emeği üreim için kiralanan kişiye işçi, üreim için emeği kullanan da işverendir. 4. Müeşebbis-Girişimci: Doğal kaynakları, emeği, sermayeyi bir araya geirip, üreime yönelen kişidir. 5. Nihai ürün: Bir başka işlem gerekirmeyen ve nihai kullanım için saın alınan mal. 6. Yarı-mamul ürün: Bazı işlemlerden geçmiş, faka kullanıma hazır hale gelmesi için daha fazla işlem gereken ürünlerdir. Bu ür ürünler, ileri süreç ve işlemler için diğer imalaçılara saılabilir. Örn; Saış için işlenmemiş meal dökümlerin, işlenmek üzere başka yere saılması ipik bir örnek olabilir. Kama değer, mal ve hizme üreiminin her bir aşamasındaki çıkı değeri ile girdi değeri arasındaki farkır. Diğer bir ifade ile üreim fakörlerinin, mal veya hizme üreim değerine, üreimin her aşamasında yapıkları kakılar (ilave değerler) oplamıdır. Bir mal ve hizmein üreimi, üreim fakörlerinin bir araya gelip, bir girdinin üzerine ek değer kamasıyla gerçekleşir. En iyi bilinen zincirleme örneklerinden birisi de ekmekir. Buğday ekilir, hasa edilir, değirmene geirilir, un 42

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU elde edilir, fırınlara saılır ekmek üreilir. Her işlem, üreimin bir aşamasıdır ve her aşamada ürünün değerine bir değer kamakadır. Üreime yapılan kakıların karşılığı, değişik şekillerde alınmakadır. 1. Doğal kaynaklar üreime kakılarının karşılığını kira, ran olarak, 2. Sermaye kakısının karşılığını faiz olarak, 3. Emek kakısının karşılığını ücre olarak, 4. Müeşebbis kakısının karşılığını kar olarak alır. Kama değer, bu dör unsurun (Kira+faiz+ücre+kar) oplamından oluşur. Örnek 3.1. Bir ayakkabının üreiminde oluşan kama değer incelensin. Ayakkabıcı ayakkabı üremek için bir işyeri kiralayarak kira ödeyebilir. Makine alarak faiz ödüyor, çırak çalışırarak ücre ödüyor dolayısıyla yapığı işen, girişimci olarak kar elde emesi gerekiyor. Bu arada üreim için deri, çivi, ip, ukal saın alıyor ve üreimin girdisi olarak kullanıyor. Üreim aşamasında girdinin üzerine kirayı, faizi, ücrei ve karını ekleyip ürününü çıkı olarak saıyor. Ayakkabının üreim değerinden, üreimde kullanılan girdilerin değeri düşüldüğünde, üreim aşamasında yaraılan kama değer (ilave değer) elde ediliyor. Üreim değeri=(ücre+kira+faiz+kar)+(hammadde ve ara malı girdisi)(3.55) (Ücre+kira+faiz+kar)=Üreim değeri-(hammadde ve ara malı girdisi) (3.56) Kama değer hammadde ve ara malı girdisi (3.57) Gelir=(Ücre+kira+faiz+kar) (3.58) 3.3.4.1. Gelir Gelir, Gelir = Üreim Değeri - Kama Değer (3.59) olaraka anımlanır. Dolaşımdaki mal ve hizmelerin değerinde, zaman içinde meydana gelen değişim iki nedenden kaynaklanmakadır. Bunlardan biri, mal ve hizmelerin fiyaındaki değişimden diğeri ise mikarındaki arış veya azalışan 43

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU kaynaklanmakadır. Mikardaki değişim, mal ve hizmein değerinin uygun fiya endeksleriyle deflae edilmesiyle (fiya değişiminden arındırılmasıyla) sabi fiyalara dönüşürülerek ölçülebilir. Mikarda, zaman içinde meydana gelen değişimi ölçmek amacıyla, mikar endeks sayıları gelişirilmişir. Bu ür karşılaşırmalar, hem ekonomik analizler hemde ekonomik kararların alınmasında son derece önem aşımakadır. Her bir mal ve hizmein ölçümü, o malı anımlayan uygun bir mikar biriminin anımıyla yapılır. Mal ve hizmelerin büyük bir kısmına ai bilgi, ölçü birimine göre sayı veya ağırlık olarak dikkae alınmakadır. Her bir homojen mal ve hizmein değeri (v), o malın mikarı ile (q), birim fiyaı (p) çarpımıdır. v=p * q (3.6) Mikarlar, her bir homojen yapıdaki mallar için üs üse oplanabilir. Ancak farklı ürünlerin mikarları, aynı ölçü biriminde olsalar bile üs üse oplanamaz. Örn; 2 on çelikle, 3 on ein oplamı ekonomik açıdan anlamlı olmasa da, oplam 5 onluk ağırlık, yükleme veya aşıma gibi diğer amaçlar için nispi bir bilgi oluşurur. Mikar endeksi, iki zaman dilimi arasında özel olarak seçilmiş mal ve hizmelerin mikarlarındaki, oransal değişimin oralamasıdır. Karşılaşırılan mikarlar homojen olmalıdır. Farklı mal ve hizmelerin değişimi, bir veya iki veya her iki periyo için ölçülürken, bu mal ve hizmeler ekonomik önemi dikkae alınarak, ağırlıklandırılması şarır. Mikar hacim endeksi için şöyle basi bir örnek verilebilir. Bir sanayinin iki değişik model oomobil üreiğini ve bunlardan birinin, diğerinin iki kaı fiyala saıldığını düşünelim. Bunların her ikisi de oomobil olarak anımlansa da, ekonomi açısından bakıldığında bunlar birbirinden oldukça farklı iki üründür. İki periyo arasındaki varsayımı şöyle düşünelim: i. Her iki modelin fiyaı aynı kalsın. ii. Toplam oomobil üreim sayısı aynı kalsın. iii. Yüksek fiyalı modelin üreimi % 5 den, % 8 e yükselsin, Toplam üreim değeri, yüksek modelin payının arması nedeniyle % 2 yükselir. Bu yüzde 2 birimlik hacim arışı, meydana geirir. Toplam üreilen oomobil sayısı değişmediği halde, düşük fiyalı modelden, yüksek fiyalı modele 44

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU doğru üreimdeki değişim, üreim hacminde arışa neden olmakadır. Her iki modelde de fiya değişimi olmamasına karşılık, değer arışı amamen hacimdeki arışın simgesidir. Bu durumda fiya endeksi aynı kalmakadır. Mikar arışı eriminde kavram karışıklığı olması nedeniyle, mikar arışı ifadesi yerine hacim arışı erimi ercih edilmelidir. Örneke anımlanan oomobilin mikarı değişmediği (oplam oomobil sayısı değişmeden kalmışır) halde, üreilen oomobillerin kaliesindeki oralama değişiklik (yüksek fiyalı oomobilin oplam içindeki oranının arması) nedeniyle, yapıda meydana gelen değişim, çoğu zaman arışma konusu olmuşur. Ekonomik açıdan bakıldığında oldukça farklı iki ürün, aynı oomobil erimi ile ifade edilmekedir. Oldukça farklı model oomobillerin birlike oplanması, birbirinden farklı gıda ürlerinin bir arada oplanması gibi çok anlamlı değildir. Örn; pirinçle elmanın veya büyükbaş hayvan einin oplanması gibi. Genelde bir hacimsel değişimi her zaman bir mikar değişimi ve bir oralama kalie değişimi olarak yorumlamak mümkün değildir. Aynı özellike olmayan mikarların oplanmasıyla elde edilen mikar endeksi ekonomi açısından bakıldığında, hiç bir anlam ifade ememekedir. Ancak, uçak veya gemiye mal yüklenmesinde olduğu gibi, oldukça değişik amaçlarla, değişik malların mikarlarının oplanması belli bir ölçüde anlamlı bilgi oluşurulabilmekedir. Benzer şekilde, fiyaına bakmadan üreilen veya ihal edilen oplam araç sayısındaki yükseliş, rafik konrolü veya hava kirliliğini ölçmede önemli bir bilgi oluşurabilmekedir. Bilgi eksikliğinin bir sonucu olarak özellikle dış icare isaisiklerinde olduğu gibi, fiya ve hacim endeksinin hesaplandığı veri, bu amaca pek uygun değildir. İhal veya ihraç edilen bir grup malın oplam mikarı veya ağırlığına ai mevcu emel bilgiler sınırlı seviyede olabilir. Özellikle farklı saış fiyalarıyla saılan farklı maddeleri kapsayan malların, sayı veya ağırlıklarından oluşan bilgiler üzerinde inşa edilen endeks sayılarına, hacim endeksi demek mümkün değildir. Bu nedenden dolayı, bu ür endeksler mikar endeksi olarak anımlanır. Bir fiya endeksi, belirlenmiş mal ve hizmelerin iki dönem arasındaki fiyalarının oransal değişimlerinin bir oralamasıdır. Benzer şekilde bir hacim endeksi, belirlenmiş mal ve hizmelerin iki dönem arasındaki mikarlarının oransal değişimlerinin bir oralamasıdır. Daha önceki örneke belirildiği gibi, fiya ve mikar 45

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU değişimleri, benzer ürün grupları ayrımında her bir mal ve hizmele ilgilidir. Bu kapsamda, farklı kaliedeki aynı malların ayrı mal ve hizme gibi işlem görmesi gerekmekedir. Belirli bir ürünün zamanındaki fiya veya mikarının, aynı ürünün o zamanındaki fiya veya mikarına nispi oranı, p p veya q (3.61) q şeklindedir. Endeks sayılarının büyük bir kısmı, fiya ya da mikarın arimeik, geomerik ya da harmonik oralamalarının ve nisbi oranlarının değişik formüllerle, farklı ağırlıklar vasıasıyla, ağırlıklı oralamalarından elde edilir. Arimeik oralama: Oralaması alınacak sayıların oplamının, oplam erim adedine bölünmesi ile bulunan değerdir. Geomerik oralama: N sayıda erime sahip isaisik serinin, sözkonusu erimlerinin birbirleri ile çarpımlarının (n). dereceden köküdür. Harmonik oralama: (n) sayıda erime sahip bir isaisik serisinin, sözkonusu erimlerin ers değerlerin arimeik oralamasıdır. Ağırlık oralama: Dizideki her bir erimin belirli bir ağırlıkla ayrı ayrı çarpıldıkan sonra alınan oplamın, ağırlık oplamına bölünmesi ile elde edilen oralamadır. En yaygın olarak kullanılan endeksler Laspeyres ve Paasche endeksleridir. Her ikisi de, her bir mal ve hizmein karşılaşırmanın yapıldığı, dönemin biri veya her ikisine ai değerlerin ağırlık olarak kullanıldığı, fiya ve mikar oranlarının ağırlıklı oralamalarıdır. v ij =p ij * q ij (3.62) Burada v ij = i ürününün j dönemindeki üreim değerini; p ij = i ürününün j dönemindeki üreim fiyaını ve q ij = i ürününün j dönemindeki üreim mikarını gösermekedir. Laspeyres mikar hacim endeksi (L q ), mikar oranlarıyla emel yıl değerlerinin ağırlık olarak kullanıldığı, emel yıl ağırlıklı maemaiksel oralamadır. 46

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 47 = i i i i i i q V V q q L * (3.63) Burada v io = i. ürününün emel yıl üreim değerini; q io = i. ürününün emel yıldaki üreim mikarını ve q i = i. ürününün zamanıdaki üreim mikarını gösermekedir. Endeksin her döneminde kullanılan ağırlık, emel yıl ağırlıklarıdır. = * * q p q p L q (3.64) Burada p o = emel yıl fiyaı, q o = emel yıl fiyaı ve q = cari yıl mikarı gösermekedir. Paasche fiya ve mikar hacim endeksi, Laspeyres endeksinin aksine, son dönemin ( periyodu) değerinin arı olarak kullanıldığı, oranların arimeik oralaması yerine harmonik oralamanın kullanıldığı bir endeksir. = = = * * * * * * q p q p q q q p p q q V V P q (3.65) Bu nedenden dolayı, Paasche endeksi zaman serisi elde edilirken, arılar bir dönemden, diğer döneme değişmekedir. Paasche endeksi, Laspeyres endeksinin geriye dönük bakışı olarak yorumlanabilir. Laspeyres ve Paasche endeksleri arasında am bir simerik yapı vardır. = = = * * * * * * * * V V q p q p q p q p q p q p P L p q (3.66) Burada L q = Laspeyres hacim endeksi ve P p = Paasche fiya endeksidir

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 48 Σv ve Σv o bilindiğinde, Laspeyres ve Paasche endekslerinden biri elde edilebilir. = = = * * * * * * * q p q p q p q p q p q p P V V L o o p q (3.67) ve = = = * * * * * * * q p q p q p q p q p q p L V V P p q (3.68) Böylece, Laspeyres hacim endeksi, değerdeki değişim oranının, fiya deflaörü olarak anımlanan, Paasche fiya endeksine bölünmesiyle elde edilebilir. Bu yönem genelde, doğrudan fiya ve hacim endeksi hesaplamakan daha ucuz ve kolay olduğu için hem ulusal hesaplarda hem de ekonomik isaisiklerde mikar değişiminde yaygın olarak kullanılır. Formüllerin diğer olasılıklarını düşünmeden önce, Laspeyres ve Paasche endekslerinde birinden, diğerine geçişlerin kurulması önemlidir. Genelde, bir Laspeyres endeksi Paasche endeksine göre daha yüksek çıkma eğilimindedir. L p >P p ve L q >P q (3.69) Formülde göserildiği gibi, fiya ve mikar nispeleri (değer ağırlıklı) her zaman ers yönde ilişkilidir. Fisher in ideal indeks formülü ise Laspeyres ve Paasche endekslerinin geomerik oralaması olarak anımlanmakadır. F p =(L p* P p ) 1/2 ve F q =(L q* P q ) 1/2 (3.7) Burada F p ve F q Fisher in fiya ve mikar indekslerini, L p ve L q Laspeyres in fiya ve mikar indekslerini, P p ve P q ise Paasche nin fiya ve mikar indekslerini gösermekedir. Fisher bu endeksi, zaman değişikliği ve fakör değişikliği gibi

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU önemli bulduğu değişik eslere uygun gördüğü için ideal olarak anımlar. Zaman değişikliği esi, dönemi üzerine hesaplanan dönemindeki endeksin, emeli için nin simeriği olmasını gerekirir. Fakör değişikliği esi, fiya ve hacim endeksi çıkısının, cari değerlerindeki değişim oranına eşi olmasını gerekirir. L p * L q > v / v o iken P p * P q < v / v o (3.71) Böylece bu endekslerden hiçbiri ek başına fakör değişikliği esini geçemez. Fakör değişikliği esi: Fiya ve hacim endeksi çıkısının, cari değerlerindeki değişim oranına eşi olmasıdır. Bundan dolayı Fisher endeksinin ekonomik isaisiklerde önemli ölçüde kullanımına imkan sağlayan, önceliği vardır. Bununla beraber, bazı praik olmayan yönü ve kavramları nedeniyle bir kısım zayıf yönlere de sahipir. Fisher endeksi, hem Laspeyres ve Paasche endekslerinin hesaplanmasında kullanılan verileri gerekirdiği gibi, hem de maliye arışları, hesaplama ve yayındaki muhemel gecikmelerden dolayı gerekli verileri de isemekedir. Fisher endeksini anlamak, belirli bir sepeeki mal ve hizmelerin değerindeki değişimi ölçen, Laspeyres ya da Paasche endeksleri gibi basi değildir. TÜİK ilk sanayi üreim endeksini, 1983 yılından iibaren üçer aylık dönemler iibariyle hesaplamaya başlamışır. İlk endekse 1981 yılı emel alınmış, 1988 yılında emel yılı 1986 ya kaydırılmış, 1995 yılından iibaren de 1992 emel yıllı endeks hesaplanmaya başlanmışır. 1993 yılından iibaren de aylık sanayi üreim endeksi hesaplanmaya başlanmışır. Endeksin hesaplanmasında, sabi emel yıl ağırlıklı Laspeyres mikar endeksi formülü kullanılmakadır. 3.3.4.2. Temel yıl mikarının hesaplanması (Q ) Endekse seçilen maddelerin emel yılı, yıllık üreim mikarının arimeik oralaması alınarak emel yıl mikarı bulunur. Üreim değeri kullanılan maddelerin emel yıl mikarı ise, emel yılı yıllık üreim değerlerinin, arimeik oralamasının alınmasıyla elde edilir (Tablo 3.15). 49

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Örnek 3.2. (Dönemsel için) 3111 311111 Büyükbaş hayvan eleri Q = 11127/4 = 2781,75 3111 311112 Küçükbaş hayvan eleri Q = 2754/4 = 646,25 3.3.4.3. Temel yıl fiyaının hesaplanması (P ) Endekse kullanılacak maddelerin yıllık mikar ağırlıklı oralama fiyaı (yıllık oplam üreim değeri/yıllık oplam üreim mikarı) emel yıl fiyaı olarak hesaplanır (Tablo 3.15). Temel yıl değişirilene kadar, emel yıl mikar ve fiyaları endeksin hesaplandığı üm devrelerde aynen kullanılır. Üreim mikarı yerine, üreim değeri kullanılan maddelerin emel yıl fiyaları ise 1 olarak alınır. Örnek 3.3. 3111 311111 3111 311132 Büyük baş hayvan eleri Küçük baş hayvan eleri P o = 35561317/11127 =31959,227 P o = 82885951/2754 =385,151 5

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.15. Madde Seçiminde Kullanılan Döküm Tablosu (Özel Sekör) (TÜİK 26a). İkisadi faaliye kodu (ISIC Rev. 2) Madde kodu Madde adı Ölçü kod u Ölçü Yıllık üreim mikarı Yıllık üreim değeri ( TL) Dörlü sekör içindeki payı (%) Birikimli payı (%) 3111 311116 Kümes hayvan eleri (Taze, soğuk muhafaza vey donmuş ) 9 Ton 67767 1584492 34,72 34,18 3111 312212 Kanalı hayvan yemleri 9 Ton 15529 38875562 13,43 48,14 3111 311111 Dana eleri (Taze, soğuk muhafaza veya donmuş) 9 Ton 11127 35561317 12,28 6,43 3111 311132 Sucuk 1 Kgr. 7487257 331741662 11,46 71,89 3111 311133 Salam 1 Kgr. 5174888 19398449 6,58 78,67 3111 311163 Diğerleri 12 TL. 16715454 5,77 84,24 3111 311134 Sosis 1 Kgr. 41242 16268269 5,54 89,77 3111 311112 Koyun, keçi, kuzu, oğlak eleri 9 Ton 2754 82885951 2,86 92,64 3111 311143 Kavurma 1 Kgr. 121711 5654726 1,95 94,59 3111 311131 Pasırma 1 Kgr. 645186 3716369 1,28 95,87 3111 311145 E suyu ableleri 1 Kgr. 98222 382263 1,6 96,93 3111 312216 Proeinli özel yemler 9 Ton 13713 2787744,96 97,89 3111 311151 Büyük baş yaş deriler, sığır, dana 9 Ton 2384 14869233,51 98,41 3111 311144 E ürünleri, diğer şekillerde kesilmiş 1 Kgr. 195172 637385,22 98,62 3111 312139 Mayalar ( Her çeşi ) 1 Kgr. 423128 4926714,17 98,79 3111 311651 Bulgur ( ince ) 9 Ton 156 441312,14 98,93 3111 311153 Küçük baş yaş deriler 4 Ade 632 2938847,1 99,3 3111 311152 Büyük baş salamura, uzlu, uzlu kuru, hava kurusu deriler 9 Ton 499 278953,1 99,13 3111 311113 Manda ei 9 Ton 85 1983635,7 99,2 3111 311142 Eler üsülenmiş, uzlanmış ve kuruulmuş 1 Kgr. 27451 186659,6 99,26 3111 311154 Hava kurusu küçükbaş hayvan 4 Ade derisi 3359 1534989,5 99,32 3111 311141 E mamülleri konservesi 1 Kgr. 17217 447177,2 99,33 3111 311346 Hazır çorbalar 1 Kgr. 117 8658, 99,33 51

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.16. Temel Yıl Mikar ve Fiyaları (1992) (TÜİK 26a). İkisadi faaliye kodu Madde kodu Ölçü kodu Devle sekörü Özel sekör Yıllık oralama Temel yılı mikarı (q ) Temel yılı fiyaı (p ) Temel yılı mikarı (q ) Temel yılı fiyaı (p ) Temel yılı fiyaı (p ) 211 2111 9 77291,5 465,,, 465, 212 2121 9 11295,5 6794, 1166,25 176313, 77315,41 221 2211 9 8918,75 99,98 264987,75 929,24 914,73 231 2311 9 666712,5 81,57 71489,5 65,98 8,6 232 2321 9 5695,5 824,26 63526, 479,61 632,58 292 2921 9 44626,75 723,58,, 723,58 3111 311111 9 13219,25 3532,76 2781,75 31959,22 378,74 3111 311112 9 1731,25 33222,11 646,25 385,15 32369,42 3111 311116 9 23,75 1662,84 16941,75 14831,47 14978,7 3111 311132 1 1871814,25 44,3 44,3 3111 311133 1 1293722, 36,79 36,79 3111 311134 1 1315, 38,89 38,89 3111 311144 1 439141,2 5 37,48 37,47 3111 312212 9 38757,25 257,63 257,63 3.3.4.4. Temel Yıl Tarılarının Hesaplanması (W o ) Temel yıl arıları olarak, yıllık imala sanayi ankei kapsamındaki işyerlerinin emel yıl kama değerlerinden elde edilen, oranlar kullanılır. Madencilik sanayi, imala sanayi, elekrik gaz ve su sekörlerinin ağırlıkları ise, Temel yıl Gayri Safi Milli Hasıla, yıllık kama değerlerinden alınır (Tablo 3.17). 52

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.17. İkisadi Faaliyelere Göre Kama Değer Tarıları (1992) (TÜİK 26a). İkisadi faaliye kodu (ISIC. rev.2) Kama değer (Devle) Kama değer (Özel) Al sekör arısı (Devle) Al sekör arısı (Özel) Devle sekörünün arısı Özel sekörün arısı Oralama arı 1778186745 186722473831,, 36,61 63,39, 2 11989958889 31821718 11,12 1,66 79,37 2,63 5,13 21 6431386454 1411136 53,64 45,4 85,72 14,28 51,94 21 6431386454 1411136 1, 1, 85,72 14,28 1, 211 12259446 15,9, 1,, 13,4 212 5487968 1411136 84,1 1, 83,47 16,53 86,96 22 312597912 1115849968 25,13 35,9 78,14 21,86 27,34 22 312597912 1115849968 1, 1, 78,14 21,86 1, 221 312597912 1115849968 1, 1, 78,14 21,86 1, 23 15136912 581236612 8,77 18,7 67,96 32,4 1,81 23 15136912 581236612 1, 1, 67,96 32,4 1, 231 926256197 87381 88,1 14,97 7,51 29,49 62,7 232 125112923 49426531 11,9 85,3 66,27 33,73 37,93 29 14946543 12,47, 1,, 9,9 29 14946543 1,, 1,, 1, 292 14946543 1,, 1,, 1, 3 68282467676 18173668828 63,35 96,97 27,38 72,62 84,67 31 19356118866 2476947575 28,35 13,68 43,87 56,13 17,7 311 635969821 1674994186 32,58 67,62 27,35 72,65 52,25 3111 919977523 1367937 14,59 6,19 47,2 52,98 8,49 3112 41353346 138216124 6,36 7,81 23,48 76,52 7,41 3113 2389229659, 14,26, 1, 1,36 3114 3221928 553379,5 3,29,58 99,42 2,4 3115 33271287 5112278523,53 3,52,65 99,35 22,32 3116 1134463 1488958473,18 8,89,76 99,24 6,51 3117 5292873 221297158,84 13,2 2,34 97,66 9,82 3118 4883872944 77925398 77,45 4,65 86,24 13,76 24,56 3119 187473315, 11,19, 1, 8,13 312 136367889 363731137 6,75 12,37 29,89 7,11 9,9 3121 121578488 29662727 93,7 68,43 36,7 63,3 75,8 3122 95839 96712841 6,93 31,57 8,56 91,44 24,2 313 369437221 3886373269 19,8 15,69 48,73 51,27 17,18 3131 3532163226 95,62, 1,, 46,6 3132 49564267 16119559 1,34 4,15 23,52 76,48 2,78 3133 77624922 1844374151 2,1 47,46 4,4 95,96 25,35 3134 3468486 1888459,94 48,39 1,81 98,19 25,27 314 849743935 169429538 41,59 4,32 88,27 11,73 2,67 314 849743935 169429538 1, 1, 88,27 11,73 1, 32 212431398 36591884721 3,11 2,21 5,49 94,51 15,53 321 178853727 26134917243 84,2 71,42 6,41 93,59 72,12 53

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.3.4.5. Dörlü İkisadi Faaliye Kollarının Üreim Endeksinin Hesaplanması (I) İlk aşamada, her dörlü ikisadi faaliye kolunda endekse seçilen maddelerin emel yıl ve cari devre üreim mikarları, emel yıl fiyalarıyla değerlendirilerek, dörlü ikisadi faaliye kolunun endeksi örneke ki gibi bulunur (Tablo 3.18). I = p p * q * q (3.72) veya her maddenin endeksi, o maddenin emel yıl değeri ile ağırlıklandırılarak da dörlü ikisadi faaliyein endeksi elde edilebilir (Tablo 3.19). I = i qi * V qi V i i i (3.73) Tablo 3.18. Dörlü faaliye için endeks hesabı (ağırlıksız) (TÜİK 26a). İkisadi Madde q o p o q p o q o p o q Faaliye Kodu 3111 311111 2781,75 31959,22 4429 889258 141547416 3111 311112 646,25 385,15 126 19442529 36282692 3111 311116 16941,75 14831,47 2794 251271125 41385745 3111 311132 1871814,25 44,3 3121417 82936346 13833744 3111 311133 1293722, 36,79 149749 47599914 559715 3111 311134 1315, 38,89 1442687 466964 56114754 3111 312212 38757,25 257,63 38394 97188882 96277985 TOPLAM 6274834 937481191 3111 =Σ p o * q / Σ p o * q o =149,43 veya 54

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.19. Dörlü faaliye için endeks hesabı (ağırlıklı) (TÜİK 26a). İkisadi Faaliye Madde Kodu q o p o q Madde endeksi i=q /q o v io= p o q o I*v io 3111 311111 2781,75 31959,23 4429 159,2 889258 1415329736 3111 311112 646,25 385,15 126 186,6 19442529 3627975911 3111 311116 16941,75 14831,47 2794 164,7 251271125 41384354288 3111 311132 1871814,25 44,31 3121417 166,8 82936346 13833782513 3111 311133 1293722, 36,79 149749 115,8 47599914 5512741 3111 311134 1315, 38,89 1442687 14,1 466964 5613381656 3111 312212 38757,25 257,63 38394 99,6 97188882 962753651 TOPLAM 6274834 93752385796 3111 Σ i * v i / Σ v io = 149,43 3.3.4.6. Üreim Değeri Kullanılan Maddelerin Endekse Kullanılışı Homojen yapıda olmadığından dolayı, birim fiyaı isikrarlı olmayan maddelerin endekse üreim mikarı yerine, örneke göserildiği gibi opan eşya fiya endeksiyle deflae edilmiş üreim değeri kullanılır. Tablo 3.2. Temel yıl üreim değeri (mikarı kullanılmayan maddeler için) (TÜİK 26a). İkisa di Faali ye 3522 Madde kodu 35221 1 Ölç ü kod u 12 Madde adı İnsan sağlığında kullanılan ilaçlar Temel yılı mikarı (Devle) Temel yılı mikarı (Özel) 15613367,25 2664144,5 Temel yılı birim fiyaı (Devle) Temel yılı birim fiyaı (Özel) 1, 1, Tablo 3.21. Dönemsel cari yıl üreim değeri (mikarı kullanılmayan maddeler için) (TÜİK 26a). Yıl İkisa di faaliye 97 3522 Madde kodu 35221 1 Ölçü kodu 12 Madde adı İnsan sağlığında kullanılan ilaçlar 1997 yılı I.dönem üreim değeri Devle Özel 1126 41918363 55

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 3.22. Yıllara göre dönemsel endeks deflaörleri (1992=1) (TÜİK 26a). Yıl İkisadi faaliye 1. dönem opan eşya fiya endeksi 1992=1 Devle Özel 92 3522,79764,79764 93 3522 1,315 1,315 94 3522 2,63686 2,63686 95 3522 5,7823 5,7823 96 3522 8,64951 8,64951 97 3522 17,1722 17,1722 Yukarıda verilen örneke de görüleceği üzere, ilaçların ip ve fiyalarının çok değişik olması nedeniyle, endekse bu maddenin üreim mikarı yerine üreim değeri kullanılır. Temel yıl mikarı olarak da emel yıl dör dönem üreim mikarı oralaması yerine, dör dönem üreim değeri oralaması alınır ve fiyaı 1 kabul edilir (Tablo 3.2). Bu ür maddelerin cari dönem üreim mikarı yerine, sanayi üreim endeksi emel yıllı opan eşya fiya endeksi, ilgili dörlü ikisadi faaliyein endeks sayısı ile deflae edilmiş (indirgenmiş) cari dönem üreim değeri kullanılır (Tablo 3.21). I = p q p q 41918363 17,1722 2664144,5 24632989 2664144,5 = = = 1,1954 1997 yılı 1.dönemde insan sağlığında kullanılan ilaçların üreim değeri 41918363 (milyon TL) dır. 1992 yılından (yıllık oralama endeks sayısı), 1997 yılı 1.döneme kadar opan eşya fiyaları 17,1722 ka arış gösermişir (Tablo 3.22). Bu nedenle üreim değeri 17,1722 ka düşürüldüğünde, üreim değerindeki fiya arışları giderilmiş, diğer bir ifade ile üreim değeri 1992 yılı fiyaları seviyesine indirgenmiş, geriye sadece mikar arışları kalmışır. Böylece iki değerin oranı hacim arışını verecekir. 56

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.3.4.7. Temel Yılda Üreilmeyen Bir Maddenin Daha Sonra Endekse İlave Edilmesi Temel yıl oluşurulurken, üç aylık sanayi üreim ankei kapsamında olmayan ve daha sonra kapsama alınan bir işyeri, endekse kullanılan bir maddeyi ürese dahi bu işyerinin üreiği madde emel yıl yenilenene kadar endekse kullanılmaz. Ancak emel yılda endeks kurulurken üreimi olmayan bazı maddeler üreilmeye başlanabilir. Zaman içinde önem kazanan bu maddelerin üreilmeye başlandığı andan iibaren, endekse ilave edilmesi gerekir. Örneğin; bilgisayar üreimi. Bu gibi maddelerin endekse ilave edilmesi için emel yıl fiyaının hesaplanması gerekir. Yeni üreilmeye başlanan maddelerin emel yıl fiyaının hesaplanmasında, üreim endeksi emel yıllı opan eşya fiya endeksi kullanılır. Örnek olarak, 1997 yılı 1.dönemde üreilmeye başlanan kişisel bilgisayar endekse ilave edilmek isendiğinde, 1997 yılı 1.dönem birim fiyaı, bu dörlü ikisadi faaliyee 1992 yılından 1997 yılı 1.dönemine kadar gerçekleşen özel sekör opan eşya fiya arış oranı kadar indirgenerek, 1997 yılı 1.dönem birim fiyaı 1992 yılına çekilir. Yil İkisad i faaliye Madde kodu Ölç ü kod u Madde adı 97 3825 382516 4 Kişisel bilgisayar 1997 yılı I.dönem üreim değeri (özel sekör) Değer(Milyon Birim fiya Mikar TL.) (Miyon TL.) 26 561484 215,9553846 P o = 215,9553846 / 17,2994 = 12,4834316 I = p p q q (3.74) Temel yıl (p * q ) lar oplamında, bu madde olur ve oralamaya cari yıl üreim mikarı girer. 57

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.3.4.8. Üs Grupların Endeksinin Hesaplanması Her faaliye kolunun al grup endeksleri, kama değer arılarıyla ağırlıklandırılarak, bir üs grubun endeksi elde edilir (Tablo 3.23). I = i qi W qi W i i i (3.75) Tablo 3.23. İkisadi faaliyelere göre grup endeksleri ve arıları (TÜİK 26a). Yıl İkisadi faaliye Endeks (i) Tarı (w) 96 31 118,3 96 311 114,5 67,62 96 312 88,5 12,37 96 313 114,7 15,69 96 314 276,7 4,32 96 3111 153,7 6,19 96 3112 141,5 7,81 96 3113 68,2 14,26 96 3114 52,7 3,29 96 3115 11,7 3,52 96 3116 92,1 8,89 96 3117 151,1 13,2 96 3118 96,9 4,65 96 3119 168,1 11,19 96 3121 63, 68,43 96 3122 143,3 31,57 96 3131,, 96 3132 96,5 4,15 96 3133 12,5 47,46 96 3134 128,3 48,39 96 314 276,7 1, 311=(153,7 * 6,19+141,5 * 7,81+68,2 * 14,26+52,7 * 3,29+11,7 * 3,52+92,1 * 8,89 +151,1 * 13,2+96,9 * 4,65+168,1*11,19) / (6,19+7,81+14,26+3,29+3,52+8,89+13,2+4,65+11,19) = 114,5 58

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 312= (63, * 68,43+143,3 * 31,57 ) / (68,43+31,57) = 88,5 313=(, *,+96,5 * 4,15+12,5 * 47,46+128,3 * 48,39) / (4,15+47,46+48,39) =114,7 314= (276,7 * 1,) / (1,) =276,7 31=(114,5 * 67,62+88,5 * 12,37+114,7 * 15,69+276,7 * 4,32)/(67,62+12,37+15,9+4,32) =118,3 3.3.4.9. Toplam endeksin hesaplanması Her faaliye kolunun devle ve özel sekör endeks sayıları, devle ve özel sekörün ağırlıkları ile çarpılıp, ağırlıklar oplamına bölünerek, bulunur. I T = (i d * w d + i ö * w ö ) / (w d +w ö ) (3.76) Burada I T =Toplam endeksi, i d =Devle sekörü endeksi, i ö =Özel sekör endeksi, w d =Devle sekörünün ağırlığı ve w ö =Özel sekörün ağırlığıdır. Örneğin, I T =(11 * 36.61 + 117,2 * 63,39)/(36,61+63,39) = 111,3 bulunur. 3.3.4.1. Deflaör (Para Kısılayıcı) Bir ülkede bir yıl içinde mal ve hizmelerdeki oralama fiya arışını ifade eder. Parasal erimlerle ifade edilmiş olan bir fakörün, değerinin gerçek değere çevrilmesinde kullanılan fiya endeksidir. 25 yılına kadar Topan Eşya Fiyaları Endeksinden yararlanılarak, hesaplanıyordu. 25 yılından iibaren ise, Üreici Fiyaları Endeksi (ÜFE) kullanılarak, hesaplanmakadır. Sekörler için ayrı ayrı hesaplanacağı gibi, genel endeks üzerinden de hesaplanabilmekedir. Her sekör, kendisiyle ilgili, olan deflaörü kullanmakadır. Eğer sekörün özel deflaörü yoksa, genel deflaör uygulanmakadır. Deflaör; bir evvelki yılda üreim yoksa birim fiyaları belirlenmemiş veya uarsız olan üreim maddeleri varsa kullanılmakadır. 59

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Örnek 3.4. Bir işyeri üreimini (TL) olarak vermiş ise; yani 1977 yılı üreimini TL, 1978 yılı üreimi de TL ise deflaör, İşyerinin 1978 yılı oplam değeri 1 = 1978 Sabii (3.77) Deflaör Oranı gibi kullanılmakadır (TÜİK 26a). 3.4.4. Borsa Endeksi İMKB (İsanbul Menkul Kıymeler Borsası) Hisse Seneleri Piyasası Endeksleri, Borsa da işlem gören hisse senelerinin fiya ve geirilerinin büünsel ve sekörel bazda performanslarının ölçülmesi amacıyla oluşurulmuşur. 1996 yılı sonuna kadar sadece İMKB-1, Mali ve Sınai sekör endeksleri hesaplanmaka iken, 1997 yılı başından iibaren sekör ve al sekör endeksleri hem fiya hem de oplam geiri olarak hesaplanmaya başlanmışır. İMKB Fiya Endeksleri üm seans süresince, geiri endeksleri ise sadece seans sonunda hesaplanmaka ve yayınlanmaka olup, İMKB Ulusal-1 Endeksi Ulusal Pazar için emel endeks olarak kullanılmakadır. 3.4.4.1. İMKB Ulusal -Tüm Endeksi Menkul kıyme yaırım oraklıkları hariç Ulusal Pazar da işlem gören hisse senelerinden oluşmakadır. 3.4.4.2. İMKB Ulusal - 3 Endeksi Vadeli İşlemler Piyasası nda kullanılmak üzere, menkul kıyme yaırım oraklıkları hariç Ulusal Pazar da işlem gören şirkelerden, hisse senelerinin seçim krierleri ve dönemsel değerleme ve değişiklikler bölümlerinde belirilen şarlara göre seçilen 3 hisse senedinden oluşmakadır. 6

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.4.4.3. İMKB Ulusal -5 Endeksi Menkul kıyme yaırım oraklıkları hariç Ulusal Pazar da işlem gören şirkelerden, hisse senelerinin seçim krierleri ve dönemsel değerleme ve değişiklikler bölümlerinde belirilen şarlara göre seçilen 5 hisse senedinden oluşmaka olup, İMKB Ulusal-3 hisse senelerini oomaik olarak kapsamakadır. 3.4.4.4. İMKB Ulusal - 1 Endeksi 1986 yılında 4 şirkein hisse senedi ile başlayarak zamanla sayısı 1 şirkein hisse senedi ile sınırlanan Bileşik Endeksin (İMKB-1) devamı nieliğindedir. Ulusal Pazar da işlem gören menkul kıyme yaırım oraklıkları hariç, hisse senelerinin seçim krierleri ve dönemsel değerleme ve değişiklikler bölümlerinde belirilen şarlara göre seçilmiş hisse senelerinden oluşmaka olup, İMKB Ulusal-3 ve İMKB Ulusal-5 hisse senelerini oomaik olarak kapsamakadır. 3.4.4.5. Sekör Endeksleri ve Al Sekör Endeksleri Menkul kıyme yaırım oraklıkları hariç Ulusal Pazar da işlem gören hisse senelerinden oluşmakadır. 3.4.4.6. İMKB İkinci Ulusal Pazar Endeksi İkinci Ulusal Pazar da işlem gören hisse senelerinden oluşmakadır. 3.3.23 arihinden iibaren geçerli olan yeni pazar yapılanmasına bağlı olarak İMKB Bölgesel, YŞP Endeksi nin adı İMKB İkinci Ulusal Pazar Endeksi olarak değişirilmişir. 3.4.4.7. İMKB Yeni Ekonomi Pazarı Endeksi Yeni Ekonomi Pazarı nda işlem gören hisse senelerinden oluşmakadır. 61

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.4.4.8. İMKB Menkul Kıyme Yaırım Oraklıkları Endeksi Ulusal Pazar da işlem gören menkul kıyme yaırım oraklıklarının hisse senelerinden oluşmakadır. Mevcu endekslerin başlangıç değerleri aşağıdaki abloda (Tablo 3.24) göserildiği gibidir. Tablo 3.24. İMKB Mevcu Endeksleri (İMKB 1997). KOD ENDEKS BAŞLANGIÇ DEĞERİ XU1 İMKB ULUSAL-1 Ocak 1986 = 1 XU5 İMKB ULUSAL-5 28.12.1999 = 15.28,78 XU3 İMKB ULUSAL-3 27.12.1996 = 976 XUTUM İMKB ULUSAL - TÜM 27.12.1996 = 976 XUSIN İMKB ULUSAL - SINAİ 31.12.199 = 32,56 XGIDA GIDA, İÇECEK 27.12.1996 = 1.46 XTEKS TEKSTİL, DERİ 27.12.1996 = 1.46 XKAGT ORMAN, KAĞIT, BASIM 27.12.1996 = 1.46 XKMYA KİMYA, PETROL, PLASTİK 27.12.1996 = 1.46 XTAST TAŞ, TOPRAK 27.12.1996 = 1.46 XMANA METAL ANA 27.12.1996 = 1.46 XMESY METAL EŞYA, MAKİNA 27.12.1996 = 1.46 XUHIZ İMKB ULUSAL - HİZMETLER 27.12.1996 = 1.46 XELKT ELEKTRİK 27.12.1996 = 1.46 XULAS ULAŞTIRMA 27.12.1996 = 1.46 XTRZM TURİZM 27.12.1996 = 1.46 XTCRT TİCARET 27.12.1996 = 1.46 XILTM İLETİŞİM 24.7.2 = 13.719,88 XSPOR SPOR 31.3.24 = 2.19,83 XUMAL İMKB ULUSAL - MALİ 31.12.199 = 32,56 XBANK BANKA 27.12.1996 = 914 XSGRT SİGORTA 27.12.1996 = 914 XFINK FİNANSAL KİR. FAKTORİNG 27.12.1996 = 914 XHOLD HOLDİNG VE YATIRIM 27.12.1996 = 914 XGMYO GAYRİMENKUL Y.O. 28.12.1999 = 21.18,77 XUTEK İMKB ULUSAL - TEKNOLOJİ 3.6.2 = 14.466,12 XBLSM BİLİŞİM 3.6.2 = 14.466,12 XSVNM SAVUNMA 3.6.2 = 14.466,12 XYORT İMKB MENKUL KIYM. Y.O. 27.12.1996 = 976 XIKIU İMKB İKİNCİ ULUSAL 27.12.1996 = 976 XYEKO İMKB YENİ EKONOMİ 2.9.24 = 2.525,92 Yabancı yaırımcılar açısından büün İMKB endeksleri ABD doları, İMKB Ulusal-1 endeksi ise EURO bazlı olarak da hesaplanmakadır. 62

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.4.4.9. İMKB Hisse Seneleri Piyasası Endekslerini Hesaplama Yönemi İMKB Endeksleri, endeks kapsamında bulunan şirkelerin, aynen saklamada bulunanlar hariç, Takasbank saklamasında bulunan hisse senelerinin oplam piyasa değerleri ile ağırlıklı olarak hesaplanır. Bir hisse senedinin İMKB Ulusal-3 Endeksi ndeki en yüksek ağırlığı, dönem başında %1, dönem içinde ise %12 olarak sınırlandırılmışır. Uygulama Vadeli İşlemler Piyasası nın açılışına kadar erelenmişir. Endekslerin hesaplanmasında, E = n F i N i H i i = 1 B (3.78) formülü kullanılır. Burada E =Endeksin zamandaki değeri, n=endekse dahil olan hisse (şirke) sayısı, F i = i nci hisse senedinin zamandaki fiyaı, N i = i nci hisse senedinin zamandaki oplam sayısı (Ödenmiş veya Çıkarılmış sermaye/1), H i = i nci hisse senedinin zamandaki aynen saklamada bulunanlar hariç, Takasbank saklamasında bulunan mikarının sermayeye göre amsayıya yuvarlanmış oranı ve B =Bölenin (Düzelilmiş baz piyasa değeri) zamandaki değeridir. İMKB Endekslerinin hesaplanmasında en son escil edilmiş fiyalar kullanılır. Eski ve yeni hisse senelerinin fiyaları ayrı olarak dikkae alınır. Hisse senelerinin piyasa değerlerinde, arz-alep şarlarının haricinde meydana gelen değişikliklerden dolayı, endekslerde düşüş veya yükselme olmasını engellemek amacıyla, endeks hesaplama formülünün paydasında düzelme yapılarak devamlılık sağlanır. Endekslerde düzelme yapılmasını gerekiren şirke faaliyeleri ve düzelmelerin yapılma zamanları aşağıdaki gibidir: 63

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3.4.4.1. Fiya Endeksleri Faaliye Türü Düzelme Zamanı a) Naki karşılığı sermaye arırımı i. Rüçhan hakkı kullanılarak ii. Rüçhan hakkı kullanılmayarak Rüçhan hakkı başlama arihi Saış işleminin biiş arihi b) Endekslere yeni hisse alınması Alındığı gün c) Endekslerden hisse çıkarılması Çıkarıldığı gün d) Takasbank saklama oranının değişmesi Dönemsel e) Şirkelerin birleşmesi Hisse dağıım arihi f) Şirkein bölünmesi Hisse dağıım arihi 3.4.4.11. Geiri Endeksleri Faaliye Türü Düzelme Zamanı a) Naki karşılığı sermaye arırımı i. Rüçhan hakkı kullanılarak ii. Rüçhan hakkı kullanılmayarak Rüçhan hakkı başlama arihi Saış işleminin biiş arihi b) Endekslere yeni hisse alınması Alındığı gün c) Endekslerden hisse çıkarılması Çıkarıldığı gün d) Takasbank saklama oranının değişmesi Dönemsel e) Naki ne emeü ödemesi Kupon kesim arihi f) Şirkelerin birleşmesi Hisse dağıım arihi g) Şirkein bölünmesi Hisse dağıım arihi Endeks formülünün paydası aşağıdaki formüle göre düzelilir: Yeni Piyasa Değeri Yeni Baz Değer=Eski Baz Değer x (3.79) Eski Piyasa Değeri 64

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU İMKB Yöneim Kurulu, periyodik piyasa verilerini inceleyerek endekslerde yer alacak hisse senelerini belirler. 1. Ulusal Pazar da işlem gören hisse senelerinin İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 Endeksi ne alınabilmesi için; değerleme dönemleri (Kasım, Şuba, Mayıs ve Ağusos) sonu iibarıyla Borsa da en az 6 gün süreyle işlem görmesi şarır. İlk defa halka arz edilen kısmının piyasa değeri, halka arz arihleri iibarıyla Ulusal Pazarın Takasbank saklamasında bulunan kısmının oralama piyasa değerinin %2 si veya üzerinde olan hisse senelerinin değerleme dönemleri sonu iibariyle Borsa da işlem görmüş olması yeerlidir. Bu hisse seneleri için Borsa da en az 6 gün süreyle işlem görme şarı aranmaz. 2. İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 endeksine, birden fazla grup (örneğin A,B,C) hisse senedi bulunan şirkein, sadece bir grup hisse senedi dahil edilir. 3. İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 endekslerinde yer alacak hisse senelerinin seçimi aşağıda göserildiği şekilde yapılır: a) Aynen saklamada bulunanlar hariç, Takasbank saklamasında bulunan hisse seneleri, değerleme dönemi sonu iibariyle piyasa değerine (hisse sayısı * kapanış fiyaı) göre büyüken küçüğe doğru sıralanır. Piyasa değerlerinin hesaplanmasında Takasbank saklamasında bulunan hisse senelerinin değerleme dönemindeki günlük oralama sayısı esas alınır. b) Hisse seneleri, birincil piyasa, opan saış, özel emir işlemleri ve değerleme dönemi içinde işlem görmeye başlayanların ilk 2 günlük verileri hariç günlük oralama işlem hacimlerine göre büyüken küçüğe doğru sıralanır. Değerleme dönemi içinde ilk defa halka arz edilerek işlem görmeye başlayan ve halka arz edilen kısmının piyasa değeri, halka arz arihleri iibarıyla Ulusal Pazarın Takasbank saklamasında bulunan kısmının oralama piyasa değerinin %2 si veya üzerinde olan hisse senelerinin günlük oralama işlem hacimleri, işlem gördüğü günlerin amamı hesaba kaılarak belirlenir. c) Hisse seneleri yukarıdaki iki şıkka göre iki ayrı lise halinde sıralandıkan sonra aşağıda göserildiği şekilde nihai olarak sıralama yapılır: 65

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Her iki lisede; birinci sırada yer alan hisse varsa, nihai lisede ilk sıraya konur. Her iki lisede; birinci sırada yer alan hisse yoksa ilk iki sıra içinde yer alan hisse olup olmadığına bakılır. Nihai lisede ilk sırada yer alacak hisse senedi belirleninceye kadar bu işlemler ekrarlanır. Nihai lisede ilk sıraya konulacak hisse senedinin belirlenmesinden sonra yukarıdaki işlem akip eden sıralar için ekrar edilir. Her iki lisede ilk n sıra içinde olma şarını sağlayan iki hisse senedinin bulunması halinde piyasa değeri büyük olan nihai lisede daha üs sıraya konur. 3.4.4.12. Dönemsel Değerleme ve Değişiklikler 1. İMKB Endeksleri nin kapsamındaki dönemsel değişiklikler İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 de Ocak-Mar, Nisan-Haziran, Temmuz- Eylül ve Ekim-Aralık dönemleri için yılda 4 kez yapılır. 2. Hisse senelerinin değerleme dönemleri, İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 endekslerinde Kasım, Şuba, Mayıs ve Ağusos sonları iibariyle işlem hacimleri için geçmiş 12 ay, Takasbank saklamasında bulunan hisse seneleri için geçmiş üç aydır. 3. İMKB Endeksleri nin kapsamındaki hisse senelerinde dönemsel olarak yapılan değişiklikler 15 gün önceden ilan edilir. 4. İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 Endeksleri nin kapsamındaki hisse senelerinde dönemsel değişiklikler aşağıdaki esaslara göre yapılır; a) Değerleme dönemi sonu iibariyle, hisse senelerinin seçim krierlerine göre yapılan nihai sıralamada, İMKB Ulusal-3 endeksi için, 25. sıraya veya daha yukarıya çıkan ve İMKB Ulusal-3 Endeksi nde olmayan hisse seneleri, İMKB Ulusal-5 endeksi için, 45. sıraya veya daha yukarıya çıkan ve İMKB Ulusal-5 Endeksi nde olmayan hisse seneleri, İMKB Ulusal-1 endeksi için ise 9. sıraya veya daha yukarıya çıkan ve İMKB Ulusal-1 Endeksi nde olmayan hisse seneleri endeks kapsamına alınır. 66

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU b) Değerleme dönemi sonu iibariyle, hisse senelerinin seçim krierlerine göre yapılan nihai sıralamada, İMKB Ulusal-3 endeksi için, 35. sıradan daha aşağıya inen hisse seneleri, İMKB Ulusal-5 endeksi için, 55. sıradan daha aşağıya inen hisse seneleri, İMKB Ulusal-1 endeksi için ise 11. sıradan daha aşağıya inen hisse seneleri ilgili endeks kapsamından çıkarılır. c) Endekslere alınacak hisse senedi sayısının endekslerden çıkarılacak hisse senedi sayısından fazla veya az olması durumuna göre gerekli ayarlamalar yapılır. 5. Yedek Lise: Dönemler içinde olabilecek değişikliklerde İMKB Ulusal-3 için 2, İMKB Ulusal-5 için 3, İMKB Ulusal-1 için 5 hisse senedi yedek olarak seçilir. 6. Faaliye konusu değişen şirkeler, faaliye konusu değişikliğine ilişkin escilin Borsa ya bildirildiği hafayı izleyen hafa başında yeni sekör endekslerine alınır. 3.4.4.13. Dönemsel Olmayan Değişiklikler 1. Pazarları kesin olarak kapaılan hisse seneleri üm endekslerden çıkarılır. İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 endeksleri yedek hisse seneleri ile amamlanır. 2. Pazarları kesinisiz 5 iş gününden fazla süre için kapaılan hisse seneleri kapsamında oldukları endekslerden çıkarılır. İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 Endeksleri nden çıkarılan hisse senelerinin yerlerine yedek hisse seneleri alınır. 3. İşlem gördüğü pazardan başka bir pazara alınan hisse seneleri, eski endekslerinden çıkarılarak yeni alındığı pazara ai endekslere dahil edilir. İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 ve İMKB Ulusal-1 Endeksleri nden çıkarılan hisse senelerinin yerlerine yedek hisse seneleri alınır. 4. Endeks kapsamından, Pazarları kesinisiz 5 iş gününden fazla süre ile kapaıldığı veya işlem gördüğü pazardan başka bir pazara alındığı için çıkarılan hisse seneleri, çıkarıldığı dönem amamlanana kadar İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal- 5 ve İMKB Ulusal-1 Endeksleri ne yeniden alınmaz, ekrar işlem görmeye başladığı gün işlem gördüğü pazar ve sekör endekslerine alınır. 67

3. İNDEKS SAYILAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5. İlk defa işlem görmeye başlayan hisse seneleri, 11. İşlem gününde işlem gördüğü pazar ve sekör endekslerine dahil edilir. 6. Hisse seneleri İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 veya İMKB Ulusal-1 endeksi kapsamında olan iki şirkein birleşmesi veya devri sonucunda oraya çıkan şirkein hisse seneleri endeks kapsamı içinde kalır ve eksilen şirke yedeklerden amamlanır. 7. Hisse seneleri İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 veya İMKB Ulusal-1 endeksi kapsamında olan bir şirke, kapsamda olmayan bir şirkei devir alır veya devir olursa oraya çıkan yeni şirke Ulusal Pazar içinde yer alırsa endeks kapsamında kalır, Ulusal Pazar içinde yer almazsa endekslerden çıkarılır, yerine yedek liseden şirke veya hisse alınır. 8. Hisse seneleri İMKB Ulusal-3, İMKB Ulusal-5 veya İMKB Ulusal-1 endeksi kapsamında olan bir şirke iki veya daha fazla şirkee bölünüyorsa, oraya çıkan şirkelerden piyasa değeri en büyük olan dönem sonuna kadar endeks içinde kalır, diğerleri çıkarılır. 3.4.4.14. İMKB-1 Endeksinin ABD Doları Bazında Göserimi Değişik ülke borsalarının endeks kapsamında bulunan hisse seneleri her ülkenin kendi para birimi ile işlem gördüğü için, borsa endekslerinin ülkelerarası karşılaşırması orak bir para cinsinden yapılmalıdır. Orak para birimi olarak genellikle A.B.D. Doları kullanılmaka, böylelikle çeşili ülkelerdeki borsaların performansları veya alernaif yaırım araçları birbirleriyle kıyaslanabilmekedir. İMKB-1 endeksi, endeks cari dönem ABD $ kuru ( Baz dönemtl / ABD $)1 (3.8) biçiminde dolar bazında ifade edilebilir. Baz dönem (Ocak 1986) TL/ABD$ kuru 581,91 dir (İMKB Hisse Seneleri İndeksi). 68

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON 4.1. Tükeici Fiya İndeksi (TÜFE) Tükeici fiyaları endeksi (TÜFE) bireylerin oralama ükeim kalıplarını yansıan bir mal ve hizme sepeinin aylık dönemler iibariyle fiya değişimini ölçen endeksir. Endeks sepeinde yeralan mal ve hizmelerin mikar ve kalie değişmeleri gözönüne alınarak endeksin sadece fiya harekelerini yansıması sağlanmakadır. Perakende fiya değişimleri ve bu fiya değişimlerinden bireylerin nasıl ekilendikleri ile ilgili enflasyon oranı, TÜFE değişim oranıdır. TÜFE değişik amaçlar için kullanılır. Bu amaçlardan en önemlileri: 1. Makro ekonomik anlamda enflasyonun ölçülmesi ve diğer ülkelerin enflasyonlarıyla karşılaşırılması, 2. Hükümelerin ekonomik poliikalarının belirlenmesi, 3. Ücrelerin ve fiyaların ayarlanması, 4. Herhangi bir değer verisinin enflasyondan arındırılması (deflaör olarak kullanılması), 5. Milli muhasebe hesaplarına göserge olması, 6. Fiya analizlerine göserge olması, 7. Ticari faaliyelerin yönlendirilmesi, 8. Perakende fiya ve kira arış espilerine göserge olmasıdır. 4.1.1. Tükeici Fiyaları İndeksinin Bazı Dezavanajları Bu indeksi kullananların bazı dezavanajları da bilmeleri gerekir. Bunları şöyle sıralayabiliriz: 1. İndeks kesinlikle kişilerin, aynı dönem dahi olsa, saın alışlarıyla örüşmez. 2. Bireylere ai değerler oralamadan çok farklı olabilir. 3. İndeks değerleri, gerçeği yansıma ihiyacı ile uygulanabilir bir ölçü ihiyacı arasındadır. 4. TÜFE, ükeicilerin fiya değişimi karşısında büçelerini farklı bir biçimde kullanabilecekleri olgusunu göz ardı emekir. 69

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5. Fiya oranlarını mulak olarak yansımamakadır. 6. İhal mallara yer verildiğinde, bu mallardan kaynaklanan enflasyondan ekilenir. 7. Çerçeve ve kapsamı, isaisiksel olarak öngörülenden farklı olabilir. 8. Yaşam maliyeini doğrudan ölçmez. 4.1.2. Tükeici Fiyaları İndeksinin Çerçevesi ve Kapsamı Türkiye İsaisik Kurumu arafından hesaplanmaka olan 23 Temel Yıllı TÜFE harcamayı yapan kişilerin uyruğuna ve yuriçinde yerleşik olup olmadığına bakılmaksızın Türkiye'de yapılan üm ükeim harcamalarını kapsamakadır. Kapsamda, nüfusun gelir gruplarına veya coğrafi bölgelere göre herhangi bir ayrım yapılmamışır. 23 Temel Yıllı TÜFE, Türkiye için ve İsaisiksel Amaçlı Bölge Birimleri Sınıflaması na göre 26 Bölge için hesaplanmakadır. Ankara, İsanbul, İzmir illeri kendi başlarına birer bölge oluşurmakadır. Tablo 4.1'de bölgelerin kapsadığı iller belirilmişir. 7

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 4.1. İsaisiiksel Amaçlı Bölge Birimleri Sınıflamasına göre TÜFE si hesaplanan yerler (TÜİK 26c). 1. Bölge :İsanbul 2. Bölge :Kırklareli, Edirne, Tekirdağ 3. Bölge :Balıkesir, Çanakkale 4. Bölge :İzmir 5. Bölge :Aydın, Denizli, Muğla 6. Bölge :Afyon, Küahya, Manisa, Uşak 7. Bölge :Bilecik, Bursa, Eskişehir 8. Bölge :Bolu, Sakarya, Kocaeli, Yalova, Düzce 9. Bölge :Ankara 1. Bölge :Konya, Karaman 11. Bölge :Analya, Burdur, Ispara 12. Bölge :Adana, İçel 13. Bölge :Haay, Maraş, Osmaniye 14. Bölge :Niğde, Kırşehir, Nevşehir, Aksaray, Kırıkkale 15. Bölge :Kayseri, Sivas, Yozga 16. Bölge :Zonguldak, Barın, Karabük 17. Bölge :Çankırı, Kasamonu, Sinop 18. Bölge :Amasya, Çorum, Samsun, Toka 19. Bölge :Arvin, Ordu, Rize, Giresun, Gümüşhane, Trabzon 2. Bölge :Erzincan, Erzurum, Baybur 21. Bölge :Kars, Ağrı, Ardahan, Iğdır 22. Bölge :Bingöl, Malaya, Elazığ, Tunceli 23. Bölge :Muş, Bilis, Hakkari, Van 24. Bölge :Adıyaman, Gazianep, Kilis 25. Bölge :Diyarbakır, Urfa 26. Bölge :Mardin, Siir, Baman, Şırnak 4.1.3. Hane Halkı Tükeim Harcamaları Ankei 23 Temel Yıllı TÜFE'de, aralarında akrabalık bağı bulunsun ya da bulunmasın, aynı konua veya aynı konuun bir bölümünde yaşayan bir veya birden fazla kişiden oluşan hanehalklarının, kurumsal nüfus olarak adlandırılan okul, yur, oel, çocuk yuvası, huzurevi, hasane, hapishane, kışla ve orduevlerinde yaşayan kişilerin ve bunların yanısıra, yuriçinde yerleşik olarak ikame emeyen urislerin yapıkları ükeim harcamaları emel alınmakadır. Hanehalkının nihai parasal ükeim harcaması, hanehalklarının saınalma yoluyla yapığı harcamalardır. Bu kavram, hanehalklarının kendi ükeimlerine yönelik üreimleri, diğer hanelerden mal ve hizme olarak aldıkları yardımlar gibi yine ükeim kapsamında olan ama parasal olarak piyasada alım-saıma konu olmayan unsurları kapsamaz. 71

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Kısaca bireylerin mal ve hizme piyasasında yapıkları üm parasal harcamalardır. Hanehalkı büçe ankelerinde, hanehalklarının anke ayında yapıkları gıda, giyim, sağlık, ulaşırma, konu, ev eşyası ve benzeri konulardaki ükeim harcamalarına ilişkin sorular sorulmakadır. Hanehaklarının yapıkları ükeim harcamaları, hanehalkının yapığı üm harcamaları günlük olarak kayı eiği Hanehalkı Harcama Kayı Deferi ve hanede bulunan 15 ve daha büyük yaşaki ferlerin bireysel harcamalarını kaydeikleri Ferdi Harcama Kayı Deferi aracılığıyla ankeörler arafından derlenmekedir (TUİK 1998a). 4.1.4. Ağırlık Sorunu Hesaplamanın yapılabilmesi için gerekli olan değişkenler şunlardır: 1. Mal ve hizme sepei 2. Temel yıl ağırlıkları 3. Temel yıl fiyaları 4. Cari fiyalar. Endekslerin hesaplanabilmesi için, fiyalarının dönemsel olarak izlendiği belirli bir mal ve hizme lisesine endeksin mal ve hizme sepei, veya madde sepei denir. Endekslerde üm mal ve hizmelerin düzenli olarak fiya harekelerini izlemek çok zordur. Bu nedenle belirlenen bir ölçüe göre önemli mal ve hizmelerle sınırlandırılarak emsil edilen sepee mal ve hizme sepei denir. Seçilen mal ve hizmeler; ür, mikar ve kalie olarak açıkça anımlanır ve endeksin amacına yönelik olarak güncelliği sağlanır. Endeks hesaplanabilmesi için gerekli, seçilmiş mal ve hizmelerin oplam sepe içerisindeki değerlerine bağlı olarak aldıkları paya ağırlık denir. İki ür ağırlık söz konusudur. 4.1.4.1. Sabi ağırlık Tükeim ya da üreim yapısı aylar ya da mevsimlerden ekilenmeyen maddelerin ağırlıklarına denir. 72

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 4.1.4.2. Değişken ağırlık Tükeim ya da üreim yapısı mevsimlerden ekilenen maddelerin ağırlıklarına denir. Örneğin arımsal ürünlerin ve giyim ürünlerinin ükeimi ve üreimi mevsimlerden ekilenmekedir. Endeks kapsamındaki bu ürünler üreildikleri ve/veya ükeildikleri aylarda daha fazla ağırlık almaka, arz ve alebinin olmadığı aylarda da daha az ağırlık almakadır. Böylece yıl içinde aylar iibariyle oplam sepe içindeki ekileri değişkenlik gösermekedir. Mal ve hizmelerin nielikleri gözönüne alınarak bu ükeim maddeleri için yapılan harcama değerleri ve oplam harcama içindeki payları incelenmişir. Yapılan incelemede bazı maddelerin aylar iibariyle mevsimsel farklılık ve değişkenlik göserdiği, bazı maddelerin ise aylar iibariyle sabi kaldığı gözlenmişir. Aylar iibariyle farklılık göseren maddeler (giyim, sebze ve meyve gibi) için, aylık harcama değerleri kullanılarak aylık değişken ağırlık hesaplanmışır. Diğer maddelere ai ağırlık hesaplaması için 1 Ocak - 31 Aralık 23 arihleri arasındaki 12 aylık ükeim değerleri kullanılarak yıllık sabi ağırlık kullanılmışır. Maddeye ilişkin harcama değeri Madde ağırlığı= (4.1) Maddeninin ai olduğu al gruba ai oplam harcama değeri 4.1.5. Kalie Değişimi, Yeni Ürünler ve Piyasadan Kalkan Ürünler TÜFE mal ve hizme sepei her yıl Aralık ayında güncellenmekedir. Piyasaya yeni çıkan maddeler ükeim harcamalarında önemli bir paya sahip olduğunda, yıl sonunda mal ve hizme sepeinin ve harcama ağırlıklarının güncellenmesi sırasında endekse dahil edilmekedir. Yeni önem kazanan mal ve hizmeler ükeici piyasasının izlenmesi ve her yıl uygulanmaka olan ükeim harcamaları ankeleri ile belirlenmekedir. Endeks kapsamında yeralan mal ve hizmelerin seçiminde; 1. Hanehalklarının ükeim harcamalarında önemli bir ağırlığa sahip olması, 2. Tanımlanabilir nielike olması, 3. Birim fiyaına ulaşmanın mümkün olması, 4. Fiyaının izlenebilir olması, 73

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5. Tükeim harcamasında önemli ağırlık almamasına rağmen sürekliliği olan emel maddeler olması (mekup gönderme vb.) gibi ölçüler dikkae alınmakadır. Endeks mal ve hizme sepei oluşurulurken; 1. Hanehalkı ferlerinin işyerleri için yapıkları harcamalar, 2. Haneler arafından yaırım amacıyla yapılan harcamalar (gayrimenkul alımı, anika alımı gibi), 3. Tasarruflar, 4. Hanehalkı ferlerinin yurdışında yapıkları harcamalar, 5. Gelir vergileri ve diğer dolaysız vergiler, 6. Kulüp aidaları ve bağışlar, 7. Parasal borçlar ve verilen hediyeler, 8. Emekli ve sosyal güvenlik aidaları, haya sigorası vb. sigora primleri gibi harcamalar kapsam dışında uulmakadır. 23 Temel Yıllı TÜFE de, 12 ana grup, 44 al grup ve 423 madde kapsanmakadır. Sepee çeşileriyle birlike oplam 712 ürün girmekedir. 4.1.6. Mevsimsel Değişim Bazı maddeler yılın sadece belli bir döneminde piyasada yer almaka veya mevsiminde değilse çok sınırlı bulunuyorsa, anlamlı fiyaların elde edilmesi mümkün değildir. Örneğin, aze meyve ve sebzelerde, balık ürünlerinde veya giyim eşyasında problemler çıkmakadır. Bu konuda ülkeler farklı yönemler uygulamakadır. Bunlar; 1. Hayali fiya kullanımı: en son alınan fiya, mevsimin son fiyaı anlamına gelmekedir. 2. Maddeyi amamen kaldırıp, ağırlığı al grupaki diğer maddelere dağımak. 3. 12 aylık harekeli oralama kullanarak fiya farklılaşmasını önlemek ve düzgün hale geirmek. 4. Maddeyi farklı aylarda farklı ağırlıklar kullanarak ağırlıklandırma. 74

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 4.1.7. Kurumsal Nüfusun İndekse Değerlendirilmesi Aynı şekilde Türkiye İsaisik Kurumu urislerin ve kurumsal nüfus olarak adlandırılan okul, yur, oel, çocuk yuvası, huzurevi, hasane, hapishane, kışla ve orduevinde yaşayan kişilerin ükeim harcamalarını da özel ankelerle derleyerek Türkiye'de yapılan oplam ükeim harcamalarını mal ve hizme ayrımında elde emekedir. Bu ankee Kurumsal Nüfus Bireysel Harcama Ankei denmekedir. 4.1.8. Fiya Derleme İçin Örnekleme Fiyaların derlendiği örnek yerleşim yerleri espi edilirken konu sayısı, nüfus yoğunluğu ve işyeri sayısı emel ölçü olarak alınmışır. Nüfus ve bina sayımları ile 23 yılı Hanehalkı Büçe Ankei'nden elde edilen harcama dağılımları yerleşim yerlerinin örneklemini belirlemede kullanılmışır. Bunun sonucunda 81 il ve 72 ilçe fiya derleme kapsamına alınmışır. TÜFE de kapsanan mal ve hizmelere ai fiyaların derlenmesinde iki önemli unsur söz konusudur. Bunlar; mal ve hizme bazında derlenecek fiya sayısı ve kapsama alınacak işyerlerinin seçimi dir. Seçilen yerleşim yerlerinde endekse kapsanan mal ve hizmelerin saışının yapıldığı işyerleri (marke, giyim mağazası, bakkal, kasap, manav, muayenehane vb.) aşağıda belirlenen ölçülere göre seçilmekedir: 1. İşyerinin halkın yoğun alışveriş yapığı yerlerden biri olması, 2. İşyerinde aranılan nielike maddelerin opluca bulunabiliyor olması, 3. İşyerinin faaliye değişirme veya kapanma gibi eğiliminin olmaması, 4. İşyeri aranılan nielikleri sağlıyorsa, özellikle 1994=1 emel yıllı endekse akip edilen işyerlerinden olması, 5. Giyim mağazalarının mümkün olduğunca kadın, erkek, çocuk ve bebek giysilerini bir arada saıyor olması, 6. Özel amaçlı olarak sadece belirli bir kesime yönelik saış yapan kurum, vakıf, vb. ürden bir işyeri olmaması, 7. İşyerinin fiya derleme konusunda işbirliğini kabul ediyor olmasıdır. Zaman içerisinde TÜFE de kapsanan işyerleri kapanabilir, faaliye değişirebilir veya akip edilen ürünler bulunmayabilir. Bu durumda, yeni işyerleri ile 75

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU eski işyerleri, madde anımları ve fiyalar bakımından karşılaşırılır ve uarlılık sağlanarak yeni işyeri endekse dahil edilmekedir. Belirli bir mal ve hizme için derlenecek fiya sayısı, mal ve hizmelerin işyerleri arasındaki fiya farklılaşma derecesine bağlıdır. Eğer, mal ve hizmein fiya değişimi fazla ise, fiya değişiminin daha az olduğu mal ve hizmee göre daha fazla fiya sayısına gerek vardır. Pilo çalışmalarda madde anımlarının belirlenmesi sırasında maddeler, işyerleri arasındaki fiya farklılaşmasına (varyansına) göre ayrılmış ve bu madde grupları için yeerli sayıda fiya gözleminin yapılması sağlanmışır. 4.1.8.1. Fiya Derleme Ankeleri TÜFE de, işyerlerinde maddenin anımlanmasında belli ölçüler kullanılmışır. Bu ölçüler; 1. İşyerinin işbirliğini kabul emiş olması, 2. Maddenin anımının doğru ve ne yapılabiliyor olması, 3. Maddenin anımının endeks kapsamındaki anım ile uarlı olması, 4. Kalie farkı olmaması, 5. Ölçü biriminde uarlılık sağlanması, 6. Maddenin işyerinde saışının sürekli olması, 7. Takip edilen maddenin ai olduğu madde grubuna ai maddelerin de fiyaının akip edilebilir olmasıdır. TÜFE de aynı kaliedeki ve ölçüdeki maddelerin fiyalarının akip edilmesi esasır. Bunun için madde anımlarının sandar hale geirilmesi gerekmekedir. Fiya derleyen kişinin benzer ürünler arasından endeks kapsamındaki maddeyi rahalıkla ayır edebilmesi için madde anımlarının mümkün olduğunca ayrınılı olmasına dikka edilmesi gerekmekedir. Böylece fiya derleyen kişilerin değişmesi durumunda aynı maddenin fiyaının derlenebilmesi sağlanabilmekedir. Marka, model, ölçü birimi ve maddeye ilişkin diğer özel bilgilerden oluşan anımlar fiya derlemede en önemli unsurdur. Ayrıca bir madde çeşidinin üreimden kalkması veya alebin azalması vb. nedenlerle piyasada bulunamaması durumunda; ikame edilecek ürünün seçiminde madde anımları yardımcı olmakadır. 76

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 4.1.9. Sonuçların Duyurulması Hesaplanan aya ai endeks sayıları ve endeks sayılarındaki değişim oranları, bir sonraki ayın 3. işgününde yayınlanan Tükeici Fiyaları Endeksi Haber Büleni ile kamuoyuna duyurulmakadır. Sonuçlar, radyo ve elevizyon aracılığıyla aynı gün ve saae, gazeelerde ise bir sonraki gün çeşili yorumlarla birlike kamuoyuna duyurulmakadır. Endeks sonuçları, yukarda belirilen yazılı ve sözlü duyuruların yanısıra; alep edilmesi halinde elekronik posa olarak da kullanıcılara gönderilmekedir. Ayrıca veriler, yayınlanır yayınlanmaz, inernee hp://www.tüik.gov.r/hbulenleri.hm adresinden geniş bir kullanıcı kilesine ulaşırılmakadır. Yayınlanan sonuçlarla ilgili geniş açıklamalar, isenmesi halinde yazılı olarak gönderilmekedir. Başvuruların yapılabilmesi için gerekli adres, elefon numarası, fax ve benzeri bilgiler TÜİK yayınlarında da yer almakadır. 4.1.1 Ağırlıklı Toplumsal Fiya İndeksi 23 Temel Yıllı TÜFE için seçilen maddelerin emel yıl fiyaları (P o ), 1 Ocak 31 Aralık 23 arihleri arasındaki 12 aylık dönemin fiyalarının oralamasıdır. Değişken ağırlıklı maddelerin fiyaları ise bulundukları aylardaki ağırlıklarla elde edilmiş ağırlıklı oralama fiyalardır. Temel yıl fiyaları değişik kaynaklar kullanılarak belirlenmişir. 23 Hanehalkı Büçe Ankei'nin uygulandığı (1 Ocak - 31 Aralık 23) arihleri arası uygulanan ankein dönemsel verileri ile seçilen maddeler ve bu maddelere ai birim fiyalar irdelenmişir. Ayrıca 1994=1 Kensel Yerler TÜFE de kapsanan maddelerin 23 yılına ai fiyaları irdelenmiş ve bunlarla beraber yeni maddelerin fiyaları derlenmeye başlanmışır. Bu çalışmalar sonucu emel yıla ai aylık birim fiyalar belirlenmişir. Fiya derleme işleminin düzenli zaman aralıklarında yapılması gerekmekedir. Fiyalar aylık olarak ve her ay aynı dönemde izlenmekedir. TÜFE de sebze ve meyve grubu dışındaki maddeler için ayın 1. ve 2. günlerini içine alan hafalarda fiyalar derlenmekedir. Ay içerisinde fiyalar çok sık değişiği için aze sebze ve meyveler ile perol ürünlerinin fiyaları her hafa derlenmekedir. Kiralar için de ayda bir defa bilgi oplanmakadır. TÜFE ye ai fiyaların derleneceği arihlerin işyerindeki yekililer arafından önceden 77

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU biliniyor olması ve özellikle alışverişin yoğun olduğu zamanların seçilmemesi gerekmekedir. Aksi halde, iş yoğunluğundan dolayı işyeri yekilisinin fiya derlemede yardımcı olmaması gibi isenmeyen bir durum sözkonusu olabilmekedir. Fiya derlenirken ilgili maddenin araşırmaya konu madde anımına uyup uymadığına dikka edilmeke, dolayısıyla doğru maddenin fiyaının derlendiğinden emin olunmakadır. Eğer fiyalarda değişim sözkonusu ise bunun nedenleri araşırılmakadır. Fiyalarda meydana gelen değişimin gerçek fiya değişimi mi yoksa kalie değişiminden mi kaynaklandığı belirlenmekedir. Endeksin hesaplanabilmesi için gereken cari fiya; endeks kapsamına alınan maddelerin ilgili ayda derlenen fiyalarıdır. TÜFE de kapsanan mal ve hizmelerin aylık fiyaları seçilmiş yerleşim yerlerindeki, seçilmiş işyerlerinden akip edilmekedir. Aylık cari fiyalar, ayın 1. ve 2. günlerini içine alan hafalarda, ay içerisinde fiya değişikliğinin çok sık olduğu aze sebze ve meyveler ile perol ürünleri için her hafa derlenmekedir. Kiralar için de ayda bir defa bilgi oplanmakadır. Ülke genelinde, yerleşim yerlerine göre fiya farklılığı göseren maddelerin aylık fiyaları, yerleşim yerlerinden sorumlu TÜİK Bölge Teşkilaındaki fiya izleme ankeörleri arafından derlenmekedir. Ülke genelinde yerleşim yerlerine göre fiya farklılığı gösermeyen maddelerin aylık fiyaları ise TÜİK Bölge Teşkilaları arafından ayrı ayrı fiya derlemeden doğabilecek haaları önlemek amacıyla TÜİK Merkezi Fiya İzleme birimince derlenmekedir. TÜİK Merkezi Fiya İzleme birimi arafından derlenen bu maddeler arasında şunlar yer almakadır: Devle hasanesi masrafları, uçak bilei, mekup gönderme, elekomünikasyon hizmeleri, ekel ürünleri. Fiya endeksinde kira bedellerinin izleneceği konulara ai adres, kiracının adı, soyadı, elefonu gibi bilgilerle konuun ısıma sisemi, oda sayısı vb. özelliklerinin bulunduğu formlar aracılığı ile her ay kiracı arafından ödenen kira bedelleri sorulmakadır. Kira bedelleri fiya izleme ankeörleri arafından elefonla veya kiracılarla yüzyüze görüşülmek sureiyle derlenmekedir. Kira fiyaı derlenen konu kiracının çıkması ile uzun süre boş kalabilir, ev yıkılabilir veya saılabilir. Bu durumlarda konuun özellikleri dikkae alınarak yeni bir kiralık konu ile ikame edilmekedir. 78

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Bölge fiyaı, maddenin bir bölgedeki yerleşim yerlerinden derlenen cari fiyalarının geomerik oralaması alınarak hesaplanmakadır. Bölge fiyaları, bölgesel TÜFE nin hesaplanmasında kullanılmakadır. Türkiye fiyaı, bir maddenin bölge fiyalarının bölge ağırlıkları ile ağırlıklı arimeik oralaması alınarak hesaplanmakadır. Türkiye içerisinde bölge ağırlıkları, bölgelerin al ükeim değerinden aldıkları paylarla hesaplanmakadır. Cari fiyaların bölgeler için elde edilmesinden sonra Türkiye içerisindeki bölge ağırlıkları ile çarpılarak Türkiye fiyaına ulaşılmakadır. Türkiye geneli için TÜFE, Türkiye fiyaları ile hesaplanmakadır. Fiya derleme formları özenle hazırlanmaka, formlarda; işyeri bilgisi (adres, sorumlu kişi, elefon no, faks no) ile fiyaı derlenecek madde adı, maddenin anımı, varsa marka ve modeli, ölçü birimi, önceki aylardaki fiyaları ve her bir madde için ankeör arafından noların kaydedilebileceği bölüm yer almakadır. Cari fiyalar aylık olarak işyerlerinden fiya derleme formuna kaydedilmekedir. Fiya derleme formuna kaydedilen fiyaların ilk konrolü işyerinde yapılmakadır. Fiya serisi ve madde anımı konrol edilerek derlenen fiyalar, fiya döküm ablosu na akarılmakadır. Merkez ve Bölge Teşkilaı elemanları arafından özel programlar aracılığıyla kişisel bilgisayarlarda konroller yapılmaka ve bölgelerde konrolü yapılmış fiyalar doğrudan bilgisayar ağı ile Türkiye İsaisik Kurumu - Fiya İsaisikleri ve İndeks Şubesine akarılmakadır. Türkiye İsaisik Kurumu - Fiya İsaisikleri ve İndeks Şubesine bilgisayar ağı ile gelen fiyalar, bilgisayar oramında çeşili krierlere (yerleşim yerleri, işyerleri sayısı, fiya sayısı, aylık, yıllık fiya değişimleri vb.) göre konrol edildiken sonra endeks hesaplama programı na akarılmakadır. En son konrol abloları ile deneim yapıldıkan sonra endeks hesaplanmakadır (TÜİK 1998b). Basi oplam endeksi, endeksin kapsadığı maddelerin cari dönemdeki değerinin oplamı, emel dönemdeki değerlerin oplamına bölünür ve sonuç 1 ile çarpılır. Sabi ağırlıklı emel indeks olarak Laspeyres kullanılır. Ağırlıkların referans alındığı dönem indeksin başlangıç dönemi veya karşılaşırılan dönemlerden önceki dönemdir. Belirli bir dönem için mal ve hizme sepeine dayanan, ağırlık ve mikarların sabi olduğu ve fiya değişimlerinin indekse yansııldığı yönemdir. 79

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU I L n p q = i = 1 i i n p q i = 1 i i (4.2) Burada, I L, Laspeyres indeksini, p ve zamanındaki madde mikarını gösermekedir. p ve zamanındaki fiyaları, q ise Değişken ağırlıklı oplam indeks Paasche indeksidir. Ağırlıkların referans alındığı dönem karşılaşırılan dönemlerden en son olanıdır. Cari dönem içinde üreilen mikarın değerlerinin ağırlık olarak kullanılmasını emel almakadır. I P n p q = i = 1 i i n p q i = 1 i i (4.3) Burada, I P, Laspeyres indeksini, p ve p ve zamanındaki fiyaları, q ve q ise ve zamanındaki madde mikarını gösermekedir. Fisher in ideal indeksi kullanıldığında ise ağırlıklar, karşılaşırılan dönemlerin her ikisine de ai olmakadır. (Tüik- TÜFE Eğiim Dökümanı, 26) I F = I L I P (4.4) 4.1.11 Baz ve Orijin Değişimi Laspeyres indeksini alarak, bazı ve cari dönemleri 2 ve 3 olarak belirleyelim. Tanım gereği, 8

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 81 = = = n i i i n i i i q p q p L I 1 1 2 2 ) ( (4.5) = = = n i i i n i i i q p q p L I 1 1 3 3 ) ( (4.6) = = = n i i i n i i i q p q p L I 1 2 2 1 2 3 32 ) ( (4.7) Son indekse hem fiya hem de mikar için baz 2 dir. Eğer praike sıkça uygulandığı gibi I 2 (L) ile I 3 (L) yi birleşirirsek I 32 (L) elde edilmek isenirse, yani dolambaçlılık uygulanırsa, I 3 (L)= I 32 (L) I 2 (L) (4.8) = = = = n i i i n i i i q p q p L I L I L I 1 2 1 3 2 3 3 ) ( ) ( ) ( (4.9) elde edilir. Bu indekse fiya için baz 2, mikar için olmakadır. Yani baz dönemi hala iken orijin dan 2 ye gelmekedir (Erdoğan 21).

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 4.1.12 İndekslerin Zincirleme Birleşimi Cari dönem için maliyelerin elde edilmesi maliyei yüksek olan araşırmalar gerekirmekedir. Ayrıca veriler kısa zamanda elde edilememekedir. Bu nedenle yukarıda anlaılan indekslerin kullanılması mümkün olmamakadır. Bundan dolayı ülkemizde, zincirleme Laspeyres indeksi kullanılmakadır. Laspeyres formülü, belirli bir dönem için belirlenen mal ve hizme sepeine dayanmakadır. Bu dönem, son hesaplanan endekse 23 yılı olarak belirlenmişir. Mal ve hizmelere ai ağırlıkların belirlendiği 23 yılı içinde endeks sepeine alınan mal ve hizmelere ai oralama fiyalar da belirlenmekedir. Daha sonra, endeks sepeinde yeralan mal ve hizmelere ai cari fiyalar derlenmeke ve bu fiyalar daha önceden belirlenmiş ağırlıklarla çarpılarak emel yıl fiyalarına oranlanmakadır. Madde sepelerinin ve ağırlıklarının güncellemesi her yılın sonunda yapılmaka ve zincirleme Laspeyres formülü ile seri devam eirilmekedir. Laspeyres formülü ile hesaplanan endeks serisinin bir önceki döneme göre ilişkilendirilerek devam eirilmesidir. (Eurosa- Chain-linking heory, 23) Zincirleme sisemde indeks referans dönemi, emel yıl fiya referans dönemi ve ağırlık referans döneminin üç farklı periyoa olabilmekedir. Endeks sepei her yıl yenilenebilmeke ve ağırlık kazanan ürün veya hizmeler sepee dahil edilebilmekedir. Ayrıca ağırlıklar her yıl yenilenebilmekedir. Her yıl Aralık ayı iibariyle yeni maddeler, indekse dahil edilmeke ve yeni ağırlıklar indeks hesabında kullanılmakadır. Cari fiyaların, yeni fiya referans dönemi( p ) olan bir önceki Aralık ayının fiyaına bölünmesiyle indeks hesaplanmaka ve Aralık ayı indeksi ile çarpılarak zincirleme işlemi yapılmakadır. Böylece indeks referans dönemi sabi uularak geçmiş indekslerle bağlanı devam eirilmekedir. I = P w i P (4.1) formülünden yola çıkılarak, 82

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU I = I w P i P ARALIK ( 1) I ARALIK( 1) (4.11) zincirleme formülü ile gerekli sonuca ulaşılır (TÜİK 26c). 4.2. Üreici Fiyaları İndeksi (ÜFE) Üreici fiyaı, yuriçinde üreimi yapılan ürünlerin, KDV ve benzeri vergiler hariç, peşin saış fiyaıdır. Üreici fiyaları endeksinde, arım, avcılık, ormancılık ve balıkçılık sekörlerinde faaliye göseren üreicilerin yeişirdiği ve piyasaya arz eiği ürünlerin ilk el saış fiyaları izlenmekedir. Tarım sekörüne ilişkin bu fiyalar, Üreicinin Eline Geçen Fiyalar olarak adlandırılmakadır. Sanayi sekörüne ilişkin ürünlerin fiyaları da doğrudan sanayi seköründeki üreici firmalardan alınmakadır. ÜFE, belirli bir referans döneminde ülke ekonomisinde üreimi yapılan ve yuriçine saışa konu olan ürünlerin, üreici fiyalarını zaman içinde karşılaşırarak fiya değişikliklerini ölçen fiya endeksidir. Ülke ekonomisinde üreim yapısında meydana gelen değişmeler dikkae alınarak mevcu maddelerin ağırlıkları, firmalarla yapılan görüşmeler, arım ve sanayi üreim isaisiklerinden elde edilen bilgiler ışığında güncellenmekedir. Bunun yanı sıra üreimde önemli paya sahip olan yeni maddeler belirlenmeke, üreicileri ile emasa geçilerek endeks kapsamına alınmakadır. ÜFE de mal sepei oluşurulurken kapsanan sekörlerin ülke ekonomisindeki üreim ve saış değerlerine göre ve madde sepeindeki ürünlerin ilgili madde grubundaki saış değerlerine göre aldıkları paylara ağırlık denir. Bunun dışında her bir maddeyi üreen firmalar yine yuriçi saış değerlerine göre ağırlıklandırılmakadır. ÜFE de kullanılan üm ağırlıklar Türkiye İsaisik Kurumu arafından üreilmeke olan arım, imala sanayi, maden ve enerji üreim isaisiklerinden elde edilmekedir. Ayrıca 23 yılı boyunca uygulanan ÜFE Bilgi Derleme Ankei sonuçları firmaların ağırlıklarının belirlenmesinde kullanılmışır. 83

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Üreici fiyaları endeks kapsamına ai sekör ağırlıkları; gayri safi milli hasıla içerisinde yeralan beş ana sekörün üreimden yuriçi saış değerinin, oplam üreimden yuriçi saış değerine oranlanması ile hesaplanmakadır (TÜİK 26d). 4.2.1. Üreici Fiyaları İndeksinde Kapsanan Maddeler 23 Temel Yıllı ÜFE'de; ülke ekonomisindeki arım ve sanayi üreimi kapsanmakadır. Ülkede arım ve sanayi faaliyei kapsamında yuriçine arz edilen üreim emel alınmakadır. İhraca kapsam dışında bırakılmakadır. Gayri safi milli hasıla içinde yer alan ikisadi faaliye kollarından, Tarımda; Tarım, avcılık, ormancılık, Balıkçılık, Sanayide; Madencilik ve aş ocakçılığı, İmala sanayi, Elekrik, gaz ve su sekörleri 23 Temel Yıllı Üreici Fiyaları Endeks hesaplamasının kapsamındadır. ÜFE de kapsanan beş ana sekör dışında kalan inşaa, opan ve perakende icare, oel ve lokanalar, ulaşırma, depolama, haberleşme, mali aracı kuruluşların faaliyeleri, eğiim, sağlık işleri ve sosyal hizmeler gibi icare ve hizme faaliyelerinde yer alan sekörler endekse kapsanmamakadır. Ticare ve hizme sekörlerinde, ilgili hizmelerin sandar anımının yapılıp fiyaının belirlenmesi çoğu zaman imkansız olduğundan 1981=1, 1987=1 ve 1994=1 Temel Yıllı Topan Eşya Fiyaları ve 23=1 Üreici Fiyaları Endekslerinde bu sekörler kapsanmamışır. Değişik amaçlar için kullanılabilecek bir endeks olan ÜFE, aşağıdaki konularda karar alıcılara yardımcı olan önemli bir gösergedir. 1. Enflasyon ve ekonomideki fiya harekelerinin izlenmesi, 2. Hükümelerin ekonomik poliikalarının belirlenmesi, 84

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3. Ücrelerin ve fiyaların ayarlanması, 4. Üreim ve verimlilik hesapları, 5. Muhasebe hesapları, 6. Fiya analizlerine ilişkin çalışmalar, 7. Yaırım kararları. ÜFE yi hesaplamak için öncelikle ülke ekonomisi içinde üreilen ve yuriçinde saışı yapılan ürünleri emsil eden bir madde sepei gereklidir. Ayrıca bu maddelerin üreimden yuriçine yapılan saış ağırlıklarına, emel yıl ve cari ay fiyalarına da ihiyaç vardır. 23 Temel Yıllı ÜFE için madde sepei belirlenirken 23 yılı ülke ekonomisinde üreimi yapılan üm maddeler gözönüne alınmışır. Bu maddelere ilişkin bilgiler Türkiye İsaisik Kurumu arafından üreilmeke olan arım, imala sanayi, maden ve enerji üreim isaisiklerinden elde edilmişir. Her bir ana sekör alında üreimi yapılan maddeler, yuriçindeki saış değerine göre sıralanmış ve üreimden yuriçi saışı en fazla olan maddeler endeks kapsamına alınmışır. Ayrıca 23 yılı boyunca uygulanan ÜFE Bilgi Derleme Ankei ile üreici firmalardan, yuriçine saıkları maddelerin anım, saış mikarı ve fiyaına ilişkin bilgiler derlenmişir. Al sekör ağırlıkları; al sekör saış değerlerinin oplam saış değerine oranlanması ile hesaplanmakadır. Her bir madde kendi grubu içerisinde oplam yuriçi saış değerinden aldıkları paylar oranında ağırlıklandırılarak madde ağırlıkları hesaplanmakadır. ÜFE de, 23 yılı aylık bilgi derleme ankei sonucundan, maddelerin nielikleri gözönüne alınarak üreimden yuriçi saışları incelenmişir. Yapılan incelemede arım ve balıkçılık sekörü dışındaki sekörlerde aylar iibariyle maddelerin üreimden yuriçi saışlarında büyük farklılıklar gözlenmemesine rağmen, arım ve balıkçılık seköründe bazı maddelerin üreim ve saışlarının aylar iibariyle mevsimsel farklılık ve değişkenlik göserdiği, bazı maddelerin ise aylar iibariyle aynı kaldığı gözlenmişir. Aylar iibariyle farklılık göseren maddeler için, aylık yuriçi üreimden saış değerleri kullanılarak aylık değişken ağırlık hesaplanmışır (sebze, meyve ve su ürünleri). Diğerleri için ise yıllık sabi ağırlık kullanılmışır. ÜFE de arımsal ürünlerde sabi ağırlıkların hesaplanmasında kaynak olarak TÜİK in 22 ve 23 yıllarına ai üreim ve fiyaların yer aldığı "TARIMSAL 85

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU YAPI" (Üreim-Fiya- Değer) Yayınındaki veriler, Çevre ve Orman Bakanlığı nın verileri, icare borsaları, arım birlikleri, balık halleri ve su ürünleri üreim esislerine ai veriler kullanılırken, değişken ağırlıkların hesaplanmasında ise 63 ilin Topancı Sebze ve Meyve Hal bilgileri kullanılmışır. Tarım sekörü için ÜFE hesaplanırken, Bikisel Ürünlerin 22 ve 23 yıllarına ai oralama üreim mikarları kullanılırken, Canlı Hayvanlar, Hayvansal Ürünler, Su Ürünleri ve Ormancılık sekörleri için 24 yılı bilgileri kullanılmışır. Tüm gruplar için 23 yılı oralama fiyaları, üreim mikarları ile çarpılarak 23 yılı saış değeri elde edilmişir. 21 yılı Pazara Çıkma Oranı ile 23 yılı saış değerinin çarpımından madde bazında 23 yılı pazarlanan saış değerleri elde edilmişir. Bu değerlerden ihraca değerleri çıkarılarak 23 yılı ne yuriçi pazarlanan saış değerleri bulunmuşur. Bu değerler üzerinden madde, al grup ve ana gruplara ilişkin Türkiye ve Bölgesel İndeks için dikey ağırlıklar hesaplanmışır. Borsa, Birlik-Kurum, TMO ve Pazar ağırlıklarının belirlenmesinde borsada işlem gören maddelerin değerleri ile TMO ve Birlik-Kurumların yapmış olduğu alım değerlerinin oplamı, ne yuriçi pazarlanan saış değeri oplamından çıkarılmış ve kalan değer Pazar değeri olarak kullanılmışır. Elde edilen bu değerler üzerinden Borsa, Birlik, TMO ve Pazar ağırlıkları bulunmuşur. Üreicinin, üreiminden ohumluk için ayırdığı, hayvan yemi olarak kullandığı, kendi ükeimi için ayırdığı ve zayia dışında kalan mikar pazarlanan mikar dır. Pazarlanan mikarın oplam üreime bölünmesiyle Pazara Çıkma Oranı (PÇO) elde edilmekedir. Pazara çıkma oranlarını hesaplamak amacıyla Ensiümüz arafından Tarım ve Köyişleri Bakanlığının ilçe eşkilaları aracılığıyla, Bikisel ve Hayvansal Ürünler Pazarlama Araşırması, 21 uygulanmışır. Endeks çalışmasında 12 bölge düzeyinde maddelere ai 21 yılı PÇO kullanılmışır. 4.2.2. Fiya Derleme İçin Örnekleme ÜFE kapsamında yeralan maddelerin seçiminde şu gibi ölçüler dikkae alınmakadır: 1. Üreimde önemli bir ağırlığı olması, 2. Tanımlanabilir nielike ve birim fiyaına ulaşılabilir olması, 86

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 3. Fiyaı izlenebilir nielike olması, 4. Yuriçi üreimden saışında sürekliliğin olması. Kısa zaman aralıklarında sipariş usulü farklı eba ve kaliede üreimi olan maddeler, fason üreimler, ihal maddeler ve sadece ihraç edilen maddeler endeks kapsamına alınmamakadır. ÜFE de kapsanan maddelerin üreicilerine Türkiye İsaisik Kurumu arafından üreilmeke olan arım, imala sanayi, maden ve enerji üreim isaisiklerinden ulaşılmışır. Bu firmalara 23 Temel Yıllı ÜFE Bilgi Derleme Ankei uygulanmış, aynı maddeyi üreip saan firmaların oplam yuriçi saış değerleri sıralanarak en çok pay alan firmalar seçilmişir. Ayrıca maddelerin firmalar arası fiya varyanslarına bakılarak, maddelerin fiyalarının akip edileceği firma sayısı belirlenmiş ve bu firmalar yuriçi saış değer ve mikar büyüklüğüyle oranılı olarak abakalı örnekleme yönemiyle seçilmişir. 4.2.3. Fiya Derleme Ankeleri Tarım sekörü için seçilen maddelerin fiyaları; bikisel ürünler, canlı hayvanlar ve hayvansal ürünler için pazar, birlik-kurum, icare borsaları, ÇAYKUR Genel Müdürlüğü, Şeker Fabrikaları Genel Müdürlüğü ve Toprak Mahsulleri Ofisi nden derlenmekedir. Balık ve diğer su ürünleri içinse balık opancı hali, su ürünleri kooperaifleri ve balıkçılık esislerinden, orman ürünlerinin fiyaları ise Çevre ve Orman Bakanlığı'ndan derlenmekedir. Firmalardan, üreiği maddeye ai anımlar, maddenin üm ayrınıları (renk, eba, cins vb.) ile özel kodları var ise belirilmesi isenerek en ince ayrınısına kadar alınmakadır. Böylece herhangi bir maddenin fiya akibinde olabilecek anım ve fiya karışıklıkları önlenmeye çalışılmakadır. Endekse seçilen maddelerin, içinde yer aldığı grubu emsil edecek nielike olması, anımının iyi yapılması, fiya akip edilecek sandardının olması gerekmekedir. Tanımlar, daha sonradan yapılabilecek kalie ve fiya ayarlamalarının yapılmasına elverecek boyua ayrınılı olarak belirlenmekedir. Yuriçi üreim ve saışan çok az ağırlık almış firmalar, belirli zaman aralıklarında sipariş üzerine farklı eba ve kaliede üreimi olan firmalar, fason üreim yapan firmalar, yuriçi üreimleri olmayıp sadece ihal madde saışı olan 87

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU firmalar veya sadece ihracaa yönelik üreim ve saışı olan firmalar endeks kapsamına alınmamışır. 4.2.4 ÜFE nin Hesaplanması Sabi ağırlıklı maddelerin emel yıla ai fiyaları 1 Ocak-31 Aralık 23 arihleri arasındaki oniki aylık dönemin fiyalarının arimeik oralamasıdır. Değişken ağırlıklı maddelerde ise emel yıl fiyaları, bulundukları aylardaki ağırlıkları ile ağırlıklandırılarak elde edilmiş ağırlıklı oralama fiyalardır. ÜFE için seçilen maddelerin emel yıl fiyaları ( p ), değişik kaynaklar kullanılarak belirlenmekedir. 23 yılı "ÜFE Aylık Bilgi Derleme Ankei"nin uygulandığı (1 Ocak-31 Aralık 23) arihleri arası ankeen seçilen maddeler ve bu maddelere ai birim fiyalar irdelenmişir. Ankeen seçilen maddelerin aylık fiyaları ile bu maddelerin aylık üreimden yuriçi saış değer oplamı, üreimden yuriçi saış mikarına oranlanarak birim fiya karşılaşırması yapılmışır. Ayrıca 1994=1 Topan Eşya Fiyaları Endeksinde kapsanan maddelerin 23 yılına ai fiyaları değerlendirilmişir. Bu çalışmalar sonucu emel yıla ai aylık birim fiyalar espi edilmişir. ÜFE de arım seköründe yer alan maddeler dışındaki maddelerin her ayın 5.,15. ve 25. günlerindeki fiyaları derlenmekedir. Tarım seköründe ise Üreicinin Eline Geçen Fiyalar, her ayın birinci ve ikinci hafasını içine alacak şekilde aylık olarak derlenmekedir. Endekse kapsanan maddelerin aylık cari fiyaları seçilmiş firma, kurum ve kuruluşlardan, ilçe pazarlarından, icare borsalarından, su ürünleri kooperaiflerinden ve belediyelerden her ay özel formlar aracılığıyla derlenmekedir. Üreicinin Eline Geçen Fiyalar, pazar kurulan 863 Tarım İlçe Müdürlüğü nden özel formlar aracılığı ile posa yoluyla derlenmekedir. Ocak 25 ayından iibaren inerne aracılığı ile de derlenmeye başlanmışır. Şeker pancarı, üün, çay gibi ürünler için hükümein belirlediği desekleme alım fiyaları akip edilmekedir. Madencilik, imala sanayi ve enerji sekörlerinde aylık cari fiyalar, ay içinde meydana gelebilecek fiya farklılaşmasının elde edilebilmesi amacıyla özel bir form aracılığıyla derlenmekedir. Fiyalar firmalardan KDV vb. vergiler hariç, fabrika çıkış ve peşin eslim fiyaı olarak derlenmeke, özel indirimler dikkae 88

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU alınmamakadır. Firmalardan fiyalar her ayın 5.,15. ve 25. gün fiyaları olarak derlenmeke ve bu günlerin basi oralaması aylık cari fiya olarak kullanılmakadır. Enerji seköründe elekrik fiyaları Türkiye Elekrik Ticare Anonim Şirkei'nden (TEDAŞ), su fiyaları seçilen 19 ilin belediyesinden, doğalgaz fiyaları ise BOTAŞ'an derlenmekedir. Fiya derlenirken şu hususlar dikkae alınmakadır: 1. Fiyalarda KDV ve benzeri vergilerin hariç olması, 2. Maddenin üreimden kalkması durumunda aynı ip maddenin ikame alınması, 3. Aşırı fiya dalgalanmalarının sebebinin araşırılması, 4. Formlar aracılığıyla alınan fiyalarda haalı fiya gönderilmesine meydan verilmemesi. Cari fiyalar firmalardan aylık fiya derleme formu ile derlenmekedir. Fiya derleme formu ile derlenen fiyaların ilk konrolü fiya derlenen işyerinde yapılmakadır. Daha sonra Türkiye İsaisik Kurumu Bölge Müdürlüklerinde fiya serileri ve madde anımları konrol edilerek TÜİK - Fiya İsaisikleri ve İndeks Şubesi'ne gönderilmekedir. TÜİK merkezinde Kurum elemanlarınca bilgisayarlara girilmeke, fiya serileri, bir önceki ay fiyaı ile cari ay fiyaı değişim oranları incelenerek çeşili analiz ve konroller yapılmakadır. Son olarak madde gruplarına göre ağırlıklı oralama fiyaların arışları incelenerek endeks konrolü amamlanmakadır. Konrollerde görülen problemler Bölge Müdürlükleri veya doğrudan firma yekilileri ile görüşülerek irdelenmekedir. Fiyalar derlendiken sonra, ay sonuna kadar olan değişmeler gerek basından ve resmi yayınlardan, gerekse firmaların bildirimleri ile mümkün olduğunca endekslere yansıılmakadır. ÜFE en al düzeyde madde endeksi olarak hesaplanmakadır. Madde endeksi; maddenin cari fiyaının emel dönem fiyaına oranlanması ile bulunmakadır. Ülke ekonomisinin üreim yapısındaki değişmeler dikkae alınarak endeks kapsamındaki firmalar güncellenmekedir. Zamanla endekse kapsanan işyerleri kapanabilir, faaliye değişirebilir, fason üreime geçebilir veya akip edilen ürünler bulunmayabilir. İşyerlerinde bu olay süreklilik arz ederse bu durumda aynı anımlarda maddeleri üreip yuriçine saan yeni firmalar endekse dahil edilmekedir. 89

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 4.2.5. Sonuçların Duyurulması Hesaplanan aya ai endeks sayıları ve endeks sayılarındaki değişim oranları, bir sonraki ayın 3. işgününde yayınlanan Üreici Fiyaları Endeksi Haber Büleni ile kamuoyuna duyurulmakadır. Bu haber bülenlerine inernee hp://www.tuik.gov.r/hbulenleri.hm adresinden ulaşılabilmekedir. Aylık Haber Bülenlerinde endeks sayılarının bir önceki aya göre değişim oranı (aylık enflasyon oranı), bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranı (yıl içindeki enflasyon), bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranı (son bir yıllık enflasyon) ve oniki aylık oralamalara göre değişim oranına ilişkin gösergeler yayınlanmakadır. Bu oranlar ilgili ayda hesaplanan endeks rakamının bir önceki ayın, Aralık ayının, bir önceki yılın aynı ayının endeks sayılarına göre yüzde değişimini ifade eder. Ayrıca ÜFE indeks rakamları Toplam, Devle ve Özel sekörleri ayrımında da verilmekedir. Fiya endeksleri kamuoyu arafından yaygın olarak kullanılan bir gösergedir. Bu nedenle güvenilir olması çok önemlidir. Bu sadece verilerin doğruluğuyla bağınılı olmayıp, verilen bilgilerin iyi anlaılmasıyla da ilgili bir konudur. Endeksin yöneminin yayınlanması ve yapılan değişikliklerden kamuoyunun bilgilendirilmesi gerekmekedir. Yayınların gecikirilmeden kamuoyuna sunulması güveni arırıcı bir unsurdur. Bilgilerin zamanında kullanıcıya ulaşması ve bunun devamlılığı, Türkiye İsaisik Kurumunun önem verdiği bir konudur (TÜİK 1998b). 4.3. Saınalma Gücü Pariesi SGP eorisine göre, her para biriminin değeri; alabildiği mal ve hizmein mikarı ile belirlenir. Diğer bir deyişle, para kendi ülkesinde ne kadar fazla mal ve hizmei alabiliyorsa, o kadar değerlidir. SGP, aynı zamanda döviz kuru kapsamındaki uluslar arası icare eorisinde de oraya çıkmakadır. Bu eorinin emeli, değişim oranının uzun dönemde gerçek döviz kuruna yaklaşığı varsayımından yola çıkmakadır. Teori yur içinde üreilip saışı yapılan ve ihraca fiyaı üzerinden değerlendirilen mal ve hizmeler için uygulanabilir. SGP ülkelerin genel fiya düzeylerinin birbirine oranına eşiir. A ve B gibi iki ülke arasında ek bir ürün için SGP şöyle hesaplanır: 9

4. FİYAT İNDEKSİ VE ENFLASYON Adnan KARAİBRAHİMOĞLU SGP = P ia P ib (4.12) Burada i =ürün çeşidini, A =A ülkesindeki i ürününün fiyaını ve B =B ülkesindeki i ürününün fiyaını gösermekedir. Ülkelerde saın alınmaya konu olan binlerce mal ve hizme olduğu dikkae alınırsa, SGP aşağıdaki gibi hesaplanır: n P i ia SGP = = 1 n = P i = 1 ib P A P B (4.13) SGP nin hesaplanması için üm kaılımcı ülkelerin fiya ve ağırlık seine ihiyaç duyulmakadır. Ayrınılı veriler sorumlu kuruluş olan EUROSTAT da oplanır. Analiz ve değerlendirme işlemlerinden sonra SGP hesaplanır. Hesaplamalar için Eleö-Köves-Szulc (EKS) yönemi (Rao ve Timmer 23) kullanılmakadır. Bu yönemde, ülkeler birbirinden bağımsız kümeler olarak ele alınmaka ve her ülkeye eşi ağırlık verilerek, SGP ler en deaylı harcama grubu olan emel başlıkan GSYH geneline kadar hesaplanmakadır (TÜİK 26b). 91

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM 5.1. Tarihsel Gelişim Sokasik süreçler (sochasic processes), özellikle isaisik ve ekonomeri olmak üzere birçok alanda kullanılan bir yönemdir. Bu yönem, bir olayın (even) şu andaki harekeini (olasılığını) bilebiliyorsak "n" zaman sonraki harekeinin bu olayın geçmiş harekeinden bağımsız olarak hesaplanıp bulunabileceğini açıklamaya çalışır. Basi bir örnek verirsek; Peugeo sahibi olanların oranını.3 olarak hesaplayalım ve 5 yıl sonra Peugeo sahibi olan birinin Renaul sahibi olma olasılığını bu yönemi kullanarak bulabiliriz. İndeks rakamları için alernaif bir yaklaşım olan sokasik yaklaşım son yirmi yılda gelişmeler kaydeden bir seyir gösermekedir. Sokasik yaklaşım, rasgele seçilmiş bir kümeden alınan örneklerin gözlenen fiya değişimleri ile ilgilenir. Niekim ek bir indeks oranı yokur. Çünkü çok çeşili ürün kümeleri anımlanabilir. Bu kümeler ürün çeşilerine, imala sanayine veya genel ükeiciyi ilgilendiren ükeim alanlarına bağlı olabilir. Sokasik yaklaşım, kümenin ne şekilde seçileceğine yardımcı olmaz. Küme seçilmişken örneklemdeki fiya harekelerinin en uygun şekilde ve gerçeğe en yakın oralamalarının ne şekilde alınacağını belirler. Bu yaklaşım, ürün kümesi ek bir ürün çeşidine indirgenirse çok daha kullanışlı olmakadır. Piyasa şarlarına göre ek bir ürün değişik firmalar arafından farklı fiyalarla saılmakadır. Bu nedenle, kurumlar, ek bir ürünün dahi fiya gözlemlerinin oralamasını doğru bir biçimde ahmin emek zorundadırlar. Bunun için genelde iki ip yaklaşım kullanılır. Birincisi ağırlıksız sokasik yaklaşımdır. Örneklemi alınan ürünlere eşi ağırlık verildiğini varsayalım. Her fiya ayarlaması iki elemanın oplamından oluşsun: yaygın enflasyon oranı ve oralamalı rassal dalgalanma. En küçük kareler veya maksimum likelihood yönemleri kullanılarak, enflasyon oranının en iyi ahmini fiya değişimlerinin ağırlıksız arimeik oralaması ile bulunur. Bu indeks formülü, Carli indeksi olarak bilinir. Eğer rassal bileşen oplamsal değil de çarpımsal ise bu durumda en iyi enflasyon oranı ahmini ağırlıksız geomerik oralama ile bulunur. Bu da Jevon indeksi (Silberling 1919, Rodriguez ve 92

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Haraldsen 26) olarak bilinmekedir. Jevon indeksi genellikle Carli indeksine ercih edilir. Çünkü ers zaman esini sağlar. İkinci yaklaşım ağırlıklı yaklaşımdır. Bu yaklaşım, farklı ürünleri içeren kümelerdeki fiya derleme yönemlerinde uygulanır. Çünkü ürünler farklı ekonomik önemlere sahip olabilirler, bu da ürünlerin farklı ağırlığa sahip olmalarına neden olur. Ağırlıklı oramda indeks, fiya değişimleri rasgele örnekleminin beklenen değeridir. Ayrıca bu yönemde log-lineer hesaplamalar da kullanılmakadır. (Erdoğan 21) Sokasik regresyon modelleri, zaman değişkenli fiya harekelerini, bölge ve ülke bazında karşılaşırmada bir göserge eşkil eden indeks rakamlarını üremede kullanılmakadır. Bu yönde, son bir kaç yılda önemli gelişmeler olmuşur. İndeks rakamlarının ekonomide uzun ve çok özel bir geçmişi vardır. Özellikle Edgeworh, Laspeyres ve Paasche'nin 19. Yüzyılın sonlarına uzanan dönemdeki çok önemli kakıları söz konusudur. Laspeyres (1871) ve Paasche (1874) arafından önerilen formüller birçok ulusal isaisik ofisi arafından kullanılmakadır. Faka Irving Fisher'in 1922 yılında basılan "The Making of Index Numbers" isimli kiabında, indeks rakamı üremede kullanılması mümkün olabilecek formülleri anıılmışır. Fisher aynı zamanda indeks rakamlarına uygulanacak "es yaklaşımı" fikrini de oraya amışır. Bu yaklaşımda emel bazı özellikler oraya konulmaka ve bu özellikler uygun formülün seçilmesinde dikkae alınmakadır. Bu yaklaşım, indeks rakamlarına aomisik yaklaşım olarak ifade edilmekedir (Allen 1975). 5.2. Sokasik Yaklaşım Günümüze kadar süren indeks rakamları üzerine yapılan çalışmalar çoğunlukla formül bulma ve indeks rakamlarının sayısal değerlerini elde emede kullanılan eorik özelliklerin espi edilmesi olarak gelmişir. Formülün belirlenmesinin ardından indeks rakamı, gözlenen veriler ışığında izlenen değişkende meydana gelen değişimi göserir bir nümerik değer üremekedir. Bu nokada, elde edilen değerin güvenilirliği sorusu oraya çıkmakadır. Örneğin, yıllık Tükeici Fiyalan İndeksinin % 1.5 çıkması, fiyaların baz yılına göre %5 arığını gösermekedir. Bu arışın ne oranda güvenilir olduğu ve kesinliği üzerine görüşler 93

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU geirilebilir. Arış oranının, bir yıllık fiya arışının ahmini olarak verilmesi daha inandırıcı olabilmekedir. Çünkü bu rakamın bir güvenilirlik derecesi veya kesin olmayışı söz konusudur. Güven aralığına ilişkin sorular örneklemeyle ilgili isaisikçiler arafından yönelilmişir. İndeks değerleri çeşili maddelere ai fiya ve mikar verilerine bağlı olduğundan ve madde seçimi, seçimde kullanılan örnekleme ve buna bağlı olarak belirlenen fiya koaları genel indeksin güvenilirliğini belirlemekedir. Banerjee (1975) bu konuyu deaylı olarak eğilmiş ve verinin güvenilirliği ve kullanılan örnekleme planına bağlı indeks değerlerinin sandar haalarını bulmak için bir akım işlemler gelişirmişir. Haa ilgili büün maddelerin fiyalarının ölçülmesi ve ölçümün haasız olması durumunda bile verilen indeksin güvenilirliği konusunda sorular oraya çıkabilir. İki senaryo üzerinden gimek gerekirse; ilkinde büün fiyalar % 5 arsın ve genel indeks % 5 değişim gösersin. Bu durumda indeks değeri fiya değişimini yansımaka ve bu indeksin güvenirliliği ve geçerliliği konusunda hiç bir şüpheye yer bırakmamakadır. İkinci senaryoda bir grup maddenin fiyaında % 3 'lük fiya düşüşü görülürken diğer maddelerde % 15 arış olduğu ve indeks formülünde % 5'Iik değişim oluşuğu farz edilsin. Görüldüğü üzere her iki senaryoda da indeks değerinde % 5'lik değişim olmakadır. Her iki senaryoda da büün maddeler fiyalandırılmış, diğer bir deyişle örnekleme yapılmamış ve ölçme haası olmamışır. Burada sezgisel olarak, ilk senaryodaki %5'lik değer oldukça başarılı gözükmekedir. Faka ikinci senaryoda, büün maddelerdeki fiya değişimini ölçen indeks bu konuda başarılı olmayıp güvenilmez bir konumdadır. Bu farklılık, güvenilirlikle ilgili bazı ölçümlerle, her iki indeks için yansıılmalı ve indeks rakamlarıyla birlike yayınlanmalıdır. Bu açıklamalar ışığında Frisch (1936) arafından değinilen sokasik yaklaşım indeks rakamlarının güvenilirliği ahminini sağlayan poansiyel ek yaklaşımdır. Burada verilen yaklaşım, Frisch'in fiya oranlarına ai dağılımdan çıkardığı merkezi eğilim ölçüsüne yönelik sokasik yaklaşımındaki basiliği aşan bir yaklaşımdır. Sokasik yaklaşım, indeks rakamı problemini çeşili maddelerdeki fiya değişiminden elde edilen mesajdan sinyal çıkarma problemi olarak ele almakadır. 94

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Gerçeke çıkarılan sinyalin gücü elde edilen mesaja ve mesajın verdiği bilginin kapsamına bağlıdır. Sokasik yaklaşım Edgeworh (1925) ve Frisch (1936)' e uzanan uzun bir geçmişe sahipir. Daha sonra bu yaklaşım Theil (1965), Banerjee (1975), Clemens ve lzan (1981) ve Diewer (1981) arafından ele alınmışır. Bunlara ek olarak, sokasik yaklaşım yakın zamanda yeniden dikkaleri üzerine çekmişir. Clemens ve Izan (1987), Prasada ve Selvanahan (1991, 1992a, 1992b), Selvanahan (1987, 1989, 1991) ve Selvanahan ve Prasada (1992) konu üzerinde çalışmalar yapmışlardır. Bu yaklaşımın çekiciliği, özel regresyon modellerine ai paramerelerin ahmin edicileri kullanılarak alernaif olarak bazı çok yaygın indeks rakamlarının elde edilebilmesidir. Örneğin Laspeyres, Paasche, Theil-Törnqvis ve diğer indeks rakamları çeşili regresyon modelleri sayesinde elde edilebilmekedir. Bu sandar haalar, çeşili maddelerden oluşan bir see meydana gelen değişimi ölçen ve ek bir rakam olarak oraya çıkan indeksin güvenilirliğini ve ölçüm haaları ve örnekleme yapısından ekilenen doğruluğu yansımakadır. Sandar haaların kullanılması birçok praik faydalar içerir. Örneğin işçi-işveren sendikaları ücre anlaşmasında sandar haayı kullanarak TÜFE için aralık ahmini oluşurabilir, devle sosyal yardımları indekslerdeki aralık ahminine göre düzenleyebilir, uluslararası finans kurumlan çeşili ülkelere verecekleri yardımlarda indeksleri kullanabilir. İndeks kurma problemi, bu yüzyılda önemli derecede ilgi görmekedir. Özellikle isaisikçiler ve ekonomisler bu problem üzerinde çalışmaka ve ölçümleri için çeşili formüller gelişirmekedirler. İndeks sayılan yaramadaki yaklaşım değişkene bağlı olarak değişmekedir. Örneğin ükeici fiyaları indeksi, gayri safi yuriçi üreim indeksinden farklıdır. Bu bölümde, paranın alım gücünü doğrudan ölçen ve bunun zaman içindeki harekeini belirleyen ükeici fiyalan indeksi üzerinde durulacakır. Bu bölümdeki ana prensip, ükeimde yer alan mal ve hizmelerden oluşan büyük bir sepe için bir zaman periyodundan diğerine fiya değişimini ölçmekir. Ragnar Frisch, 1936 da ki bir makalesinde, indeks sayısı problemini çözmek için yaklaşımları ikiye ayırmakadır. Bu yaklaşımlar; aomisik ve fonksiyonel yaklaşımlar olarak belirilmekedir. Daha önceki araşırmacılar, gözlenen fiya ve 95

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU mikarları bağımsız değişkenler olarak alırken, bu yaklaşımda fiya ve mikar indeksleri, fiya-mikar verilerinin bir fonksiyonu olarak anımlanmakadır. Frisch (1936) arafından arışmaya sunulan aomisik yaklaşım, fiya ve mikarı birbirinden bağımsız ele almaka ve bu yönüyle sokasik, es ve diğer yaklaşımları kapsamakadır. Aomisik yaklaşım burada, çeşili maddelere ai fıya ve mikardaki değişime uygulanan basi bir oralama alma ekniği olarak göserilmekedir. Tersine, fonksiyonel yaklaşım fiya ve mikar arasında fonksiyonel bir ilişkinin olduğunu iddia emekedir. Bu ilişki genellikle ükeicinin saınalma kararına dayandırılarak oraya çıkmakadır. Bu yaklaşım; Fisher ve Shell (1972), Samuelson ve Swamy (1974) ve Diewer (1976, 1978, 1981) in çalışmalarında yer alan ekonomik-eorik yaklaşımlarla aynıdır.(erdoğan, 21). Sokasik yaklaşım alında, baz dönemi ve mevcu dönem arasındaki fiyaların amamına ai değişimi rasgele ve rasgele olmayan değer bileşenleri olarak ölçen fiya indeksinde, fiya oranlarının her biri eşi olarak değerlendirilmekedir. Eğer n sayıda fiyaımız varsa, fiya indeksi n ane fiya oranının bir şekilde oralaması olarak ahmin edilebilir. Sokasik yaklaşımdaki indeks problemi, sinyal çıkarma problemi olarak görülebilir. Konuyu aydınlamak açısından basi bir yaklaşımla n ane fiya oranının her birinin fiya indeksinin ve bağımsız rasgele bileşenin oplamı olduğu öngörülmekedir. Burada, gözlenen her bir fiya indeksi, rasgele erim arafından "bozulan" genel fiya değişiminin gösergesi olan indekse karşılık gelmekedir. Fiya ilişkilerinin oralamasını almak olabildiğince bu bozulmayı oradan kaldırmakadır.(griliches, 23). Her ne kadar sokasik yaklaşım, fonksiyonel yaklaşımdan daha az bilinse de, Edgeworh (1925)'e kadar uzanan bir geçmişi vardır. Bununla birlike bu yaklaşım, yakın zamanda, dikkaleri yeniden üzerinde oplamakadır (Theil 1981, Clemens ve Izan 1981, 1987, Prasada ve Selvanahan, 1991, 1992, 1993). Sokasik yaklaşımın çekiciliği fiya indeksi için sandar haa oraya koymasındandır. Bu sandar haalar, fiya ilişkileri arasındaki sapmaların derecesi oranında arar veya azalır. Eğer çok oranısız şekilde hareke ederse, genel indeksin ahmininin güvenli olduğu söylenemez. Bu bölüm esas olarak Clemens ve lzan (1981, 1987), Selvanahan (1987, 1989, 1991, 1993) ve Prasada ve Selvanahan (1993) çalışmaları üzerine 96

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU kurulmuşur. Bölümün amacı, çeşili fiya indekslerinin ve bunların sandar haalarının sokasik yaklaşımla nasıl bulunacağını oraya koymakır. Sandar haalar, yapılan indeks sayısı ahmininin presijini belirlemede oldukça kullanışlıdır. Bu işlem fiya indeksi için güven aralığı oluşurularak yapılabilir ve bu aralık ücrelilerin ücre görüşmelerinde ve firmaların gelecekeki mali planlarında kullanılabilir (Selvanahan ve Prasada 1994). 5.3. Ağırlıksız Oralama Bu bölümde genel fiya indeksi için, sokasik yaklaşımla basi bir ahmin edici bulunmakadır. P i ve P i, ve zamanları için i maddesinin fiyaları olsun. ( i = 1,2,..., n). O zaman i maddesine ai fiya oranı, P i P P i = (5.1) i olur. Her bir dönem için, her bir fiya oranının sisemaik bileşimi ε i den oluşuğu öngörülsün. Bu demekir ki, ψ ve oralamalı rasgele P =ψ + ε i i i =1,, n (5.2) Burada ε i nin maddeler arası korelasyona sahip olmadığı ve genel bir varyansına sahip olduğu farz edilmekedir. Yani, 2 σ E( ε i )=, Cov( ε i, ε )= σ 2 j δ ij (5.3) Burada δ ij, Kronecker delasını gösermekedir. i ψ + ε eşiliğindeki P = i ψ, büün fiyalardaki genel eğilim olarak göserilebilir. Yani, i ψ = E ( P ) = 1+ E( g ) (5.4) 97

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU dir. Burada g ( pi pi ) i 1 = pi = P (5.5) olarak göserilmekedir. P i eşiliğinden pi ε i = pi ψ = ( pi 1) ( ψ 1) = [ 1] E[ g ] (5.6) p i Bu, büün fiyalardaki genel eğilim arafından deflae edilen i maddesinin fiyaındaki değişimi vermekedir. Sonuç olarak, göreli fiyalardaki değişimin ( ε ) beklenen değeri sıfır, korelasyonsuz ve genel bir varyansa sahipir denilebilir. Bu öngörüler alında ψ 'nin yansız en iyi doğrusal ahmin edicisi i 1 ψ ˆ = pi (5.7) n dir. Bu, n ade göreli fiyaın ağırlıksız oralamasını gösermekedir. Var ˆ 1 n 2 ψ = σ (5.8) ve 2 σ yansız olarak, 1 σˆ ψ n 1 2 ˆ = ( p i ) (5.9) ile ahmin edilebilir (Erdoğan 21). 98

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5.4. Sandar Haaların Tespi Edilmesi Bu aşamada anlaşılması gereken; eğer göreli fiyalarda önemli derecede varyasyon varsa, ψˆ 'nin örneklem varyasyonunun da büyük olacağıdır. Bu durum genel anlamda geçerli olan; eğer göreli fiyalar genel indeksen önemli oranda sapmalar göseriyorsa, genel indeksin doğru olarak ahmin edilmesi çok zordur yaklaşımıyla da uarlıdır. Laspeyres İndeksi birçok ülkede, fiya düzeyindeki değişimi ölçmede kullanılan ve göreli fiya oranlarının bir nevi ağırlıklı oralaması olan bir indeksir. Bu bölümde, sokasik yaklaşım kullanarak Laspeyres formülü çıkarılmaka ve indeksin örnekleme değişimi analiz edilmekedir. (Erdoğan 21). Cov( ε i, ε j ) = 2 σ δ ij formülünde her i için varyansın sabi olduğu varsayımı söz konusu idi. Şimdi bu durum serbes bırakılmakadır. Yani, E( ε i ) = ve cov( ε i, ε ) = ij j λ w 2 i δ (5.1) olarak alınmakadır. 2 λ : her madde için aynıdır. w p q i i i = : i maddesinin baz M dönemindeki () ağırlığını, M = p i qi : baz dönemindeki oplam harcamayı gösersin. Bu öngörüler alında i maddesinin fiya oranına ai varyans λ w 2 i şeklinde, yani wi ile ers oranılı olarak elde edilmekedir. Bu durumda, maddenin ağırlığı arıkça fiya oranına ai varyans düşmekedir. 99

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5.5. Sandar Haaların Giderilmesi Bu nokada ψ için genelleşirilmiş en küçük kareler ahmin edicisini bulmak gerekmekedir. Bunun için, p i =ψ + ε i i = 1,2,..., n (5.11) denkleminde her iki arafı wi ile çarparak y + u i = χ i ψ (5.12) i elde edilir. Burada, i i y = p w (5.13) i χ i = w i (5.14) i j 2 = wi cov( ε i, ε j) λ δij (5.15) cov( u, u ) = var( u i 2 ) = λ (5.16) büün maddeler için aynıdır. Bu nedenle y + u i = χ i ψ için en küçük kareler i yönemi uygulanabilir ve ~ ψ nin doğrusal ve yansız en iyi ahmin edicisi olarak, yi χi Pi = = w = 2 i χ P i i ψ (5.17) i i piqi kullanılabilir. Bu ahmin edici Laspeyres fiya indeksidir. Burada, p q 1

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 2 χ i = wi = 1 (5.18) dir. ψ ~ nin varyansı, var ψ ~ 2 = = = var( u ) λ χ 2 2 i 2 λ = w i λ i (5.19) ile ve 2 λ parameresi yansız olarak ~ λ 2 1 ~ 1 = n 1 n 1 2 2 ( yi ψχ i ) = wi ( pi ψ ) (5.2) ~ ile ahmin edilebilir (Erdoğan 21). 5.6. Gelişirilmiş Model Daha önce verilen Laspeyres indeksinde p E( p P i = i i ) = ψ ψ + ε ; ( i 1,2,..., i = n) modelinde her i için olduğu işare edilmekedir. Bu nedenle her i için maddenin göreli fiyaının beklenen değeri sabiir. Sonuç olarak yukarıdaki model, fiya değişimine maddeden kaynaklanan ekinin ölçümüne izin vermemekedir. Bu durum, yukarıda verilen modelin bir zayıflığıdır. Bu problemi gidermek için modele, aşağıda belirilen nielike, kukla değişkenler eklenmekedir. Bu durumda, Pi = α + β + δ i i ; i = 1,2,..., n ; =1,,T (5.21) 11

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU modeli oluşmakadır. Burada α : fiyalardaki genel eğilimini, β i : maddeye ai bileşeni, δ i : sıfır oralamalı rasgele değişkeni ve T: zaman dilimi sayısını gösermekedir. δ i lerin zaman ve maddeden bağımsız oldukları ve varyanslarının da baz dönem ağırlığı ile ers oranılı olduğu öngörülmekedir. Yani, η 2 cov( δ i, δ j ) = ij w δ (5.22) i olarak ifade edilmeke ve 2 η her madde için aynı değerde kabul edilmekedir. Gelişirilmiş model yeniden düzenlenip maemaiksel beklenisi alınırsa, = i i E( β ) E( p α ) = E[( p 1) ( α 1)] (5.23) i elde edilmekedir. Bu nedenle β i, i maddesinin göreli fiyaındaki değişime ai beklenen değer olarak görülmekedir. Gelişirilmiş model çözülebilir değildir. Bu durum, α 'yi her için k oranında arırarak, β i yi de her i için aynı k oranında azalarak gözlenebilir. Modelin sağ arafının değişmeyeceği görülecekir. Modeli çözebilmek için, wi β i = (5.24) kısıının kullanılması gerekmekedir. 5.7. Enflasyonun Ölçümü Enflasyon deyince akla ilk gelen günlük hayaa çokça kullandığımız mal ve hizmelerin fiyalarının armasıdır. Ancak mal ve hizmelerin fiyaları zaman içinde arabilir veya azalabilir. Enflasyon sadece belli bir malın veya hizmein fiyaının ek 12

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU başına arması değil, fiyaların genel düzeyinin sürekli bir arış gösermesidir. Diğer bir deyişle, sadece bazı malların fiyalarının sürekli arması ya da üm malların fiyalarının bir sefer arması enflasyon değildir. Örneğin aylık enflasyon oranının %1 olması, o ay içinde fiyalar genel seviyesinin bir önceki aya göre %1 oranında arığını göserir. Yıllık enflasyonun %3 olması da, fiyaların bir önceki yıla göre oralama %3 oranında arığını, örneğin geçen yıl 2 YTL'ye alınan bir mal sepeinin bu yıl ancak 26 YTL'ye alınabileceğini ifade eder. Yüksek enflasyon paranın alım gücünü azalır ve aynı zamanda fiya değişimlerini anlamayı zorlaşırır. Örneğin, Türkiye'de 196'lı yıllarda 51 bin TL ile oralama bir ev alınabilirken bugün bu para ile bir ekmek dahi alınamaması, enflasyonun alım gücünü zaman içinde ne denli azalığının ne bir gösergesidir. 5.7.1. Enflasyonun Kaynağı - Talep Enflasyonu Talep enflasyonu genellikle para arzının armasının ükeimi arırması sonucu oraya çıkar. Ekonomideki oplam arzın oplam alebi karşılayamaması sonucu fiyalar yükselir. Harcadığımız para mikarı, enflasyonu ekiler. Bir malın fiyaının arması, aynı mal için daha fazla para harcamamızı gerekirir. Bu da ancak, ya daha az asarruf yapmamızı ya da gelirimizin armasıyla mümkün olabilir. Fiyalarla beraber gelirler ve harcamalar da ararsa, enflasyon arar. Çünkü ellerinde daha fazla para olunca ükeicilerin mal ve hizmelere olan alebi arar ve saın almak isedikleri mal için daha fazla fiya verebilirler. Bu nokada, para arzının paraya olan alepen daha fazla armasının enflasyona yol açığı unuulmamalıdır. Karşılıksız para basılması yoluyla piyasadaki para arzının ve bireylerin ellerindeki para mikarının arması ükeim alebini arırırken, üreimin aynı oranda arması o kadar kolay ve çabuk gerçekleşen bir süreç değildir. Para arzının armasıyla aran alebi karşılamak için firmalar ilk aşamada kapasielerini arırma yoluna giderler; bu amaçla fazladan işçi alınması, fazla mesai yapılması, yeni makineler alınması firmaların maliyelerini arırır. Aran maliyei karşılamak için firmalar fiyalarını arırırlarsa, enflasyona sebep olurlar. Ekonomis Paul Krugman (1998) bu durumu şöyle ifade emekedir: 13

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU "Para arzını arırmak, çok fazla alı yemek gibidir; yerken kendinizi iyi hissedersiniz. Bunun faurası ise sonradan çıkar". Para arzının armasıyla başlangıça azalan işsizlik ve aran karlarla ekonomide canlanma başlar, ancak bu olumlu ekiler kısa süre sonra yerini aran enflasyona ve geirdiği olumsuzluklara bırakır. 5.7.2. Enflasyonun Kaynağı - Maliye Enflasyonu Enflasyonu sadece alep değil, aynı zamanda arz da ekiler. Üreimde kullanılan her ürlü maddenin ve işgücünün maliyeinin arması sonucunda fiyaların arışa geçmesi enflasyon yaraır. İşçi ücrelerindeki sürekli arışların, firmaların vergi yükünün armasının, hammadde fiyalarındaki arışların üreim maliyelerini arırarak fiyalar genel seviyesini yükselmesi maliye enflasyonuna yol açan ekenlerdendir. 5.7.3. Bekleyişlerin Enflasyona Ekisi Enflasyona dair bekleyişler de enflasyonu ekileyen önemli bir unsurdur. Bekleniler enflasyonun armayacağı yönünde olduğu sürece alep ve maliye enflasyonu arışı devam emez. Bunun aksine bir bekleni oluşuğu sürece davranışlar buna göre şekillenir ve enflasyon arar. Eğer enflasyonun aracağı bekleniyorsa, çalışanlar alım güçlerinin azalmaması için ücrelerinin armasını alep ederler, bu da firmaların maliyelerinin armasına yol açar. Bu maliye arışı ükeicilere daha yüksek fiyalar olarak yansıılırsa enflasyon arar. Benzer şekilde, ekonomideki sözleşmelerin enflasyonun aracağı beklenisine göre düzenlenmesi ve geçmişeki yüksek enflasyonun devam edeceği beklenisi de enflasyonun kendi kendini besleyerek yükselmesine sebep olur. 5.7.4. Enflasyonun Maliyei 5.7.4.1. Karar alma sürecinde Yüksek enflasyon nedeniyle bireylerin ve firmaların fiya algılamaları bulanıklaşır. Yüksek enflasyon oramında her şeyin fiyaı sürekli ve oranısız arığı 14

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU için neyin ucuz, neyin pahalı olduğunu anlamak zorlaşır. Nasıl ki ölçü sisemleri sayesinde belli bir mesafenin uzunluğu hakkında fikir sahibi olabiliyorsak, para da mal ve hizmelerin değeri hakkında bir fikir sahibi olmamızı sağlar. Bir merenin uzunluğunun her yıl yüzde 1 kısaldığını düşündüğümüzde, mesafeler hakkında karar vermenin oldukça karmaşık bir hale geleceği ve ölçüm sisemine olan güvenin sarsılacağı açıkır. Yüksek enflasyon da aynı sonuçları doğurur. Yüksek enflasyon nedeniyle nispi fiya değişimleri kolay ayır edilemez, sağlıklı karar alabilmek için gerekli ve yeerli bilgi sağlanamaz. Fiyalar, bireylerin ve firmaların ne kadar ükeip ne kadar asarruf ve yaırım yapacaklarına dair karar vermelerine yardımcı olur. Enflasyonis oramın yaraığı belirsizlik, bireylerin ve firmaların geleceğe ilişkin endişelerini arırarak uzun vadeli kararlardan kaçınmalarına yol açar. Örneğin, fabrika kurmak, üreim yapmak ve kara geçmek kısa sürede gerçekleşemez. Eğer gelecek beş-on yıllık dönemde ekonominin seyri yaklaşık olarak ahmin edilemiyorsa, bu ür uzun vadeli düşünceler erelenir veya hiç gerçekleşirilmez. Bu da, isihdamı, ülke kalkınmasını ve refahını olumsuz ekiler. Uzun yıllar süren yüksek enflasyon sonucu bireylerin karar alırken geleceken çok geçmişe bakma alışkanlığı edinmeleri ve fiyaların yükseleceği yönünde bekleniye girmeleri enflasyonun kendi kendini beslemesine yol açarak düşmesine engel olur. Enflasyon, belirsizliği arırarak bireylerin sağlıklı yaırım ve üreim kararları almalarını engeller ve uzun vadeli plan yapmakan kaçınmalarına sebep olur. 5.7.4.2. Yaırım sürecinde Enflasyonun önceden ahmin edilemeyen değişikliklere neden olarak yaraığı belirsizlik, yaırımcının kendini garaniye almak ve risken korunmak için fazladan bir geiri alep emesine ve dolayısıyla reel faizlerin yükselmesine yol açar. Bu da, borçlanma maliyelerini arırarak, üreicinin kredi aleplerini kısılayan ve yaırımı engelleyen bir unsur olarak oraya çıkar, ıpkı yaırım yapmak iseyen işadamının bankadan alacağı borç için yüksek faiz isenmesi yüzünden yaırım kararından vazgeçmesi gibi. Yüksek enflasyon yaırımların verimliliğini de olumsuz ekiler. Enflasyonis oram bireylerin ve firmaların, birikimlerini enflasyondan korumak için 15

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU üreken olmayan yabancı para (döviz), alın, gayrimenkul gibi alanlara yönelmelerine neden olur. Enflasyon, işadamlarını ve üreicileri yaırım ve üreim yapmakan alıkoyar. Örneğin, firmalar yeni fabrikalar açıp, yeni isihdam imkanları yaramak gibi uzun ve emek iseyen işler yerine asarruflarını enflasyondan daha fazla geiri sağlayabileceklerini düşündükleri yabancı para, bina, arsa gibi araçlara kaydırarak üreim yapmadan kazanç elde emeye yönelirler. Enflasyon, bir yandan yüksek faizler nedeniyle borçlanma maliyeini arırarak, diğer yandan birikimlerin verimsiz alanlara yönelmesine yol açarak yaırımları olumsuz ekiler. 5.7.4.3. Kredi piyasasında Yüksek enflasyon, finans piyasalarının gelecekle ilgili öngörü yapabilmelerini zorlaşırarak kredi piyasasının verimliliğini ve dolayısıyla kullanılabilecek kredi mikarını düşürür. Bu da, hem ükeicilerin hem de üreicilerin özellikle uzun vadelerde kredi alabilmelerini engeller. Örneğin, Ülkemizde 25-3 yıla yayılan uzun vadeli ev kredisi alma imkanı zor olduğu için genç yaşa ev sahibi olma olanağı son derecede kısılıdır. 5.7.4.4. İşgücü Piyasasında Yüksek enflasyon iş gücü piyasasının verimli çalışmasını engeller. Dengesiz bir ekonomik büyüme, iş gücü alebinin de dengesiz olmasına yol açar. Halbuki fiya isikrarının sağlandığı bir oram, iş gücü piyasasının daha isikrarlı olmasını, işen çıkarmaların azalmasını ve isihdamın armasını sağlar. 5.7.4.5. Dış Piyasalarda Enflasyonis oram, yaraığı belirsizlikle ülkenin diğer ülkelerle rekabe edebilme gücünü zayıflaır, dış icare dengesini bozucu eki yapar. Diğer yandan ülkeye gelen yabancı sermayenin ağırlıklı olarak kısa vadeli olmasına yol açar ve 16

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU ekonomideki kırılganlığı arırır. Sonuça, büyümeyi ve isihdamı desekleyecek olan uzun vadeli doğrudan yaırımlar ülkeye gelmez. 5.7.4.6. Toplumsal Alanda Yüksek enflasyonun neden olduğu belirsizlik, sosyal ve siyasi ilişkilerde kısa vadeli, çıkarcı ve ahlaki olmayan davranışları arırır. Aslında enflasyon, sadece bireylerin birbirine olan güvenini değil, yöneicilere duyulan güveni de sarsarak yöneime olan inancın azalmasına, haa kaybolmasına yol açar. Enflasyon, oplumun düşük gelirli kesimine daha fazla zarar verir ve yoksullaşmayı arırır. Enflasyonis oramda asarruf edebilme imkanı olan kesim yüksek reel faizlerden yararlanırken, oplumun gelir düzeyi düşük kesiminin bu imkanı olmadığından gelir dağılımı giderek bozulur. İnsanlar günlük hayaa giderek daha az oranda kaılır, yoksunluk arar. Aldaılma duygusu, oplumsal uyum un bozulması, güven unsurunun zarar görmesi, gelecekle ilgili kaygıların arması, bireylerin kendini oplumdan soyulaması, gelir dağılımındaki bozulmanın ve adalesizliğin arması, özellikle genç kesimin geleceğe dair umularının ükenmesi enflasyonun oplum hayaında yaraığı olumsuzluklardan birkaçıdır. 5.7.4.7. Para Poliikası Paranın zaman içinde değerini kaybememesi, fiyaları belirleyen bir hesap birimi ve bir değişim aracı olarak işlevlerini yerine geirebilmesi için piyasadaki oplam para mikarının piyasadaki mal ve hizme mikarıyla uyumlu olması gerekir. Para mikarı, mal ve hizme mikarına oranla fazla olduğunda ulusal paranın alım gücü düşer (enflasyon), para mikarı az olduğunda ise alım gücü arar (deflasyon). Para poliikası, merkez bankasının faiz oranlarına, döviz kuruna ve para arzına yönelik kararları yoluyla oplam alebi ve dolayısıyla da enflasyonu ekilemesini ifade eder. Merkez bankaları genellikle, fiya isikrarını sağlamada faiz oranlarını emel araç olarak kullanır. Buna göre, merkez bankasının belirlediği faiz oranları bankaların ve diğer finans kuruluşlarının kendi müşerileri için belirledikleri faiz 17

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU oranlarını, verdikleri kredi mikarını, hisse senedi ve bono fiyaları ile döviz kurunu ve bekleyişleri ekilemekedir. Merkez bankası faiz oranında yapılan değişiklik enflasyon üzerindeki ekisini dör kanaldan göserir: 1. Merkez bankasının faiz oranlarında yapığı bir değişiklik, diğer banka ve finans kurumlarının uyguladıkları faizler üzerinde ekili olur. 2. Piyasa faiz oranları aynı zamanda bankalardan alınan kredi mikarının ve hisse senedi, döviz gibi varlıkların fiyalarının değişmesine yol açar. 3. Faiz oranlarına ilişkin kararlar yur içi faiz oranları seviyesi ve uluslararası faiz oranları arasındaki göreli ilişkiyi ve ülkeye gelen yabancı sermayeyi ekiler. 4. Faiz oranlarına ilişkin kararlar aynı zamanda beklenileri, bekleniler de ileriye dönük kararları ekiler. Ancak, ekonominin faiz oranlarında yapılan değişikliğe uyum sağlaması zaman alır. Kanallardan bazıları ekisini diğerlerinden daha çabuk göserebilir. Bu eki, poliika değişikliklerinin sözleşmelere ne kadar zamanda yansıyacağı, bireylerin ükeim alışkanlıklarını ne kadar zamanda değişirecekleri gibi unsurlara bağlıdır. Ayrıca, geçmişeki enflasyon oranına bakarak karar alma alışkanlıklardan kolay vazgeçemeyen bir ekonomide poliika değişikliklerinin ekileri daha zayıfır. Akarım kanallarının ekilerinin zamanlamasını ve büyüklüğünü am olarak ahmin emek oldukça zordur. Örneğin, ekonomi am da iyileşme sürecine girmişken, merkez bankasının faiz oranlarını yükselmesinin yanlış olarak nielendirilerek eleşirilmesi, faiz oranlarında yapılan değişikliğin, alebi ancak belli bir gecikme süresi sonrasında ekileyecek olmasının anlaşılmamış olmasından kaynaklanır. Toplam alepe bir arış veya azalış birdenbire oraya çıkmaz. Bu sebeple, merkez bankaları gerekli edbirleri önceden alarak harekee geçer. Diğer bir ifadeyle, merkez bankaları, faiz oranlarına ilişkin kararlarını enflasyonun bugünkü değerine göre değil, enflasyonun geleceke izleyeceği seyre göre alırlar. Merkez bankaları ekonominin ileride kapasiesinin üsünde bir aleple karşılaşacağını ahmin ediyorlarsa, faiz oranlarını arırarak ekonomideki ısınmanın enflasyona yol açmasını önlerler. Uygulanmaka olan ekonomik programın emel hedeflerinden biri, fiya 18

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU isikrarını sağlamakır. Fiya isikrarı, bireylerin yaırım, ükeim ve asarrufa yönelik kararlarında dikkae almaya gerek duymadıkları ölçüde düşük bir enflasyon oranını ifade eder. Fiya isikrarı, Türkiye'de ekonomik isikrarın olmazsa olmaz koşuludur. Bu çerçevede, Merkez Bankası'nın emel hedefi de fiya isikrarını sağlamak ve sürdürmekir. Merkez Bankası bu hedefe ulaşmak için kısa vadeli faiz oranlarını araç olarak kullanmakadır. Kısa vadeli faiz oranlarına dair kararlar, sadece enflasyonun geleceke izleyeceği seyrin enflasyon hedefiyle uyumu gözeilerek alınmakadır. Fiya isikrarının sağlanması ekonomik isikrarı beraberinde geirecek, yüksek ve sürdürülebilir bir büyüme arışının oluşmasına yol açacak ve neicesinde halkın yaşam kaliesini yükselecekir. Merkez bankalarının görevi, düşük enflasyonda fiya isikrarını sağlamakır. Biraz yüksek enflasyona göz yummakla daha hızlı büyümenin mümkün olduğuna dair yanlış arışmalar, Türkiye'nin bugüne kadar gerçek büyüme poansiyelini gerçekleşirememesine sebep olmuşur. Enflasyon yoluyla ekonomik canlanma ve isihdam arışı sadece kısa bir dönem için ve sadece enflasyon oranı ararken gerçekleşebilir. Yüksek enflasyon süreklilik kazandığı zaman ise büyüme üzerindeki kısa dönemli eki kaybolur ve olumsuz ekiler oraya çıkmaya başlar. Fiya isikrarı ile büyüme birbiri ile çelişen unsurlar değildir. Büyüme, üreim fakörlerinin ve mikarının arması ve nieliğinin iyileşmesi ile gerçekleşir ki bu ekonominin arz arafıdır. Para poliikası ise ekonominin alep arafındadır ve fiya isikrarını sağlama görevi yoluyla oplam alebin ekonominin üreim kapasiesi ile uyumlu gimesini hedefler. Dolayısıyla, para poliikası gevşeilerek üreim fakörlerinin mikarı arırılamaz, büyüme sağlanamaz. Sadece gelecek enflasyonun yükselmesine neden olunur ki bu da belirsizliği beraberinde geirdiği için, üreimde ve yaırımda kullanılacak olan kaynakların üreken olmayan alanlara yönelmesine, dolayısıyla üreimin azalmasına yol açar. Merkez bankaları bölgesel veya sekörel sorunları çözemezler. Faiz oranları ile ilgili kararları alırken ekonomik durumu ülke genelinde bir büün olarak ele alırlar. Eğer faiz oranlarındaki değişiklikler ekonominin belli bir kesimini gözeerek yapılırsa, bunun kısa vadede olumlu gibi görünen ekisi, sonuça daha yüksek enflasyona neden olup, isikrarsızlığı arıracak ve güveni azalarak ekonominin büününü olumsuz ekileyecekir. 19

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Enflasyonun ne anlama geldiği, nelerin enflasyona sebep olduğu ve enflasyonla mücadelede para poliikasının rolüne dair gerekli ve yeerli bilgi sahibi olmak, enflasyonun ülkemizin ekonomik ve oplumsal hayaında yol açığı hasarları kavramamızı sağlayacakır. Enflasyonla mücadelenin neden bu kadar önemli olduğunu anlamamıza ve bugün arık sürdürülebilir ve yüksek büyümenin ancak fiya isikrarı ile sağlanabileceğine dair orak bir bilincin oluşmasına büyük ölçüde kakıda bulunacakır. Fiya isikrarını sağlamak ve sürdürmek ekonomik ve sosyal gelişmeyi sağlayan emellerden biridir. Ancak, fiya isikrarının ek başına refah seviyesini arıracağını düşünmek, yüksek enflasyona göz yumarak kalkınmayı sağlamayı düşünmek kadar yanlışır. Ekonomi poliikalarının amacı, oplumun refahını arırmak ve daha iyi koşullarda yaşamayı sağlamakır. Fiya isikrarı, bu amaca ulaşmak için bir önkoşul ve araçır. Fiya isikrarının sağlanması yaırım sürecini de olumlu ekileyecekir. Belirsizliğin azalmasıyla azalan borçlanma maliyeleri, hem yaırım kararlarının alınmasında hem de yaırımın verimli alanlara yönelmesine kakıda bulunacakır. Böylece, işadamları ve üreiciler yaırımdan ve üreimden para kazanmaya başlayacaklardır. İsikrarlı bir oramda, reel faizlerin düşmesiyle birlike, kredi piyasası daha sağlıklı işleyecekir. Üreici firmalar, üreimde kullanılmak üzere daha fazla kredi alep edebilecekler, ükeiciler ise uzun vadeli finansman ihiyacı gerekiren harcamalarını erelemeden gerçekleşirebileceklerdir. Enflasyonun düşmesiyle sağlanacak isikrar oramı olumlu ekisini dış piyasalarda da hisseirecekir. Böylece, uzun vadeli yabancı sermayenin üreken alanlara girişi hızlanacak ve uluslararası piyasalarda rekabe gücümüz aracakır. Fiya isikrarının sağlanmasıyla yüksek enflasyon ve yüksek enflasyonun olumsuz sonuçları hakkında endişe emeye gerek kalmayacak, ekonomik büyümeyi ve kalkınmayı sağlamak için kaynakların verimli ve sağlıklı bir şekilde kullanılması üzerinde yoğunlaşabilecekir. Unuulmamalıdır ki, fiya isikrarının sağlandığı bir oramda yaşamak insanlar için bir hakır. Ülkemizde de fiya isikrarının sağlanması ile sadece ekonomik isikrarın sağlanmasına kakıda bulunulmayacak, aynı zamanda yaşam kaliesi yükselecek, insanların birbirlerine ve geleceklerine duydukları güven aracak 11

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU ve oplumsal alanda iyileşmenin önü açılacakır (TCMB 24). 22-24 dönemi ekonomik isikrarın yerleşmeye başladığı, dolayısıyla ekonomik birimlerin mevcu ekonomik çerçeveden harekele, belirsizliklerin azalması ve risk algılayışlarının değişmesi sonucu davranış kalıplarında değişim yaşadıkları bir dönem olarak görülmekedir. Ekonomi lieraüründe bu süreç dezenflasyon süreci olarak anımlanmakadır. Arzulanan, bu sürecin ekonomiyi düşük enflasyon oramına göürmesidir. Yüksek enflasyondan düşük enflasyona geçişe üm sekörlerde olduğu gibi bankacılık seköründe de değişim yaşanması beklenmekedir. Dezenflasyon süreci ve bunu akip emesi beklenen düşük enflasyon oramı bankacılık sekörü için yeni bir yaşam alanını anımlamakadır. Ülkemizde yüksek enflasyon oramının bankacılık sekörüne ekileri değerlendirildiğinde; menkul kıymelerin oplam akifler içindeki payının arması ve kredilerin payının gerilemesi sonucu bankaların aracılık faaliyelerinin göreli öneminin azaldığı, öz kaynakların kaliesinin bozulduğu ve kâr marjlarının yükseldiği görülmekedir. Türkiye de 2-21 krizine kadarki dönemde yüksek kâr elde eme imkanları ve siseme girişe engellerin bulunmaması nedeniyle bankacılık seköründeki banka sayısı armış ve şubeleşme hızlanmışır. Yüksek enflasyon döneminde ekonomi genelinde olduğu gibi banka bilançolarında da dolarizasyon ararken, bankaların nakie kalmasının maliyei büyümüşür. Bankaların nakie kalmama ercihleri zaman zaman likidie sıkınısıyla karşılaşmalarına neden olmuşur. Enflasyonun neden olduğu belirsizlik ve sekörde hakim olan kısa vadeli bakış açısı bankaların uzun vadeli kaynak bulmalarını güçleşirirken, uzun vadeli plasmanlarını azalmışır. Yüksek enflasyon ve makroekonomik isikrasızlıklar bankaların uzun vadeli yaırım alanlarından kaçınmasına (ipoekli konu kredisi) ve risk yöneimi araçlarını (vadeli işlemler gibi) ekin kullanamamasına yol açmışır. Bankaların yüksek enflasyon döneminde özellikle menkul kıymeler cüzdanından elde eikleri yüksek faiz gelirleri sekörde rekabein gelişmesine olumsuz ekide bulunurken, bankaların alernaif bankacılık ürünleri gelişirme konusunda iseksiz davranmalarına neden olmuşur. Nominal faiz oranlarında yaşanan gerilemeye bağlı olarak kamu kesiminin borçlanma maliyeleri azalmaka ve bunun sonucu bankaların menkul kıyme porföylerindeki kamu kağılarından sağladıkları faiz gelirleri düşmekedir. Düşük 111

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU enflasyon oramının makroekonomik çerçevede belirsizlikleri azalması ve ekonomik bekleyişlerdeki kısa vadeli bakışı oradan kaldırmasıyla bankaların aracılık fonksiyonlarını daha ekili yerine geirmelerine kakı sağlaması beklenmekedir (Kaya ve Doğan 25). 5.8. Çekirdek Enflasyon Kavramı Alım gücündeki değişimleri yansımayı amaçlayan geleneksel fiya endeksleri, arızi şoklardan kaynaklanan ekileri, mevsimsel ekileri, enflasyon rendini ve bir süre sonra ekisizleşecek olan gürülü (noise) erimlerinin amamını yansımakadırlar. Endeks değerleri içinde kapsanan arızi ekiler ve mevsimsellik gibi unsurlar rend enflasyonun gelişimini yalın biçimde gözlemeyi güçleşirmekedir. Oysa fiya isikrarını emin emekle yükümlü olan merkez bankalarının uyguladıkları para poliikaları ile fiyaların gelişimi arasındaki direk ilişkiyi izleyebilmeleri önemlidir. Bu nedenle merkez bankalarının, geleneksel fiya endekslerinden yola çıkarak enflasyon rendini yakalamaya yönelik düzenlemeleri yapmak sureiyle çekirdek enflasyon u verecek yeni fiya endeksleri oluşurmaları giikçe sık raslanan bir uygulama haline gelmekedir. Üzerinde ayrıca durulması gereken bir diğer husus da Merkez Bankalarının ve ekonomi poliikaları hakkında söz sahibi kurumların amaçladığı düşük enflasyon oranlarına ulaşıldıkça yukarıda belirilen sorunların (gerek isaisiksel gerekse para poliikası ile birebir ilgisi olmayan ama endekslerce içsel olarak aşınan bilgiye ai) göreli önemi armakadır. Kısacası, düşük enflasyon düzeylerine ulaşan gelişmiş ekonomiler açısından farklı bir endeksin oluşurulması ihiyacı daha da belirgin bir şekilde oraya çıkmışır. Öncelikle konunun eorik alyapısını gözden geçirmek uygun olacakır. Enflasyonu meydana geiren bileşenler, aşağıda yer alan (5.25) numaralı eşilike de ifade edildiği gibi, bir malın fiyaındaki değişim ( π I, ), bir genelleşirilmiş enflasyon bileşeni ( π, ) ve bir de göreli fiya bileşeninden ( θ ) oluşmakadır. I, 112

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU π + I, π, θ I, = (5.25) Firmalar, kendi mallarında yapacakları fiya değişikliklerine karar verirken öncelikle beklenen enflasyon oranına ( π ) göre hareke emekedirler. Bu oran aynı, zamanda rend enflasyon oranıdır. Bu nokada, fiyalarda arışa neden olabilecek herhangi bir şok beklenmediği için göreli fiyalarda ( θ I, = ) da bir değişiklik öngörülmemekedir. Fiya belirleme sürecinin başında, söz konusu şarlar alında, fiyaların emel belirleyeni olarak rend enflasyon oranı ( c π underlying inflaion) görülmekedir. Bu nokada, firmalar arafından rend enflasyonun ahmin edicisi olarak para arzındaki arış oranı ( m ) kabul edilir. Buradaki manık, her şey sabiken, enflasyondaki gelişimin direk olarak parasal genişlemeden ekilendiğidir. Bu durum, (5.26) numaralı eşilike göserilmekedir. c π = ( m) (5.26) Bu nokada, beklenmedik şokların (ε ) oluşması halinde firmaların üzerinde göreli fiyalarını ( θ I, ) değişirmeleri yönünde bir baskı oluşacağı için yukarıdaki (5.25) numaralı eşilike yer alan göreli fiya bileşeni arık ekisiz olmayacakır (yani; θ I, ). Bu aşamada, firmaların fiyalarını şokun ekisine göre ayarlamaları hususunda göreli fiyalarda bir değişime gime ercihlerini bu şokun neden olduğu durumun fiya değişirme maliyelerinden (menu cos) yüksek olup olmaması belirleyecekir. Trend enflasyonunun haricinde fiya harekelerinde şokların ekisi olan bir oramda bu şokların dağılımı önem kazanmakadır. Oluşan şokların normal bir dağılımı göseriyor olması halinde, oralama değerin her iki arafında kalan alanlar simerik olacağından bu alanların ekilerinin birbirlerini yok emesi ve bu gelişimin göreli fiyalar üzerinde ne ekisinin sıfır olması beklenir. Bu şarlar alında 113

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU gelişen enflasyon, rend enflasyondan farklı olmayacakır ( c π = π ). Buna karşın şokların yapısında bir asimeri olması halinde, göreli fiyaların ekilenecek olmasından öürü, gelişen enflasyonun rend enflasyondan farklılaşmasından bahsedilebilir. Şokların sağa doğru yayılmış bir yapı gösermesi (playkuric) halinde fiyalarda da poziif bir eğilim baskısı yoğunlaşacakır. Bu durum ise, gelişen enflasyon oranının rend enflasyondan yüksek olmasını geirecekir. Tersi bir durumda yani şokların dağılımının lepokuric bir yapı gösermesi halinde ise gerçekleşen enflasyon oranı rendin alında kalacakır. Fiyalama sürecinin yukarıda bahsedilen biçimde gelişiği bir oramda çekirdek enflasyon hesaplamaya yönelik en eski meod olarak anımlanabilecek olan TÜFE den gıda ve enerji gibi oynaklığa neden olan bileşenlerin arındırılması yönemi, emelinde fiya harekelerinde meydana gelen playkurik ya da lepokurik ekilerin arındırılarak fiya dağılımının normal bir dağılıma çekilmesini amaçlayan bir yaklaşımdır. Fiya endeksinin beklenmedik ya da para poliikasının eki alanı dışında kalacak ve oynaklığı yüksek bu ür bileşenlerden arındırılması işlemi, çekirdek enflasyona ulaşmayı amaçlayan çalışmalar içinde kamuoyu nezdinde anlaşılırlık derecesi en yüksek olan yönem olma özelliğini gösermekedir. Şokların fiya endekslerinden çıkarılmasını amaçlayan söz konusu dışlama yönemlerinin bir benzeri de fiya serilerinde mevsimsellik gibi geçici ekileri filre emek sureiyle oradan kaldırmaya yönelik isaisiksel yönemlerdir. Dışlama veya filre yönemlerinin dışında normalieden uzaklaşmış gözlemleri elimine emek yoluyla şokları yansımayan enflasyon oranlarına ulaşmayı amaçlayan isaisiksel bir bakış açısı da mevcuur. Bu yaklaşım, fiya arışlarının dağılımlarının belli bir sınırın öesinde kalan gözlemlerin aılması sonucu elde edilen ya da dağılımın medyan değerleriyle ulaşılan serilerin, para poliikalarından ekilenen muedil kısım olduğunu savunmakadır. Bryan ve Cecchei (1994) ve Rogers(1997) arafından gelişirilen söz konusu yaklaşım, Sınırlı Ekili Tahmin Ediciler (Limied Influence Esimaors) başlığı alında oplanabilir. Bu yaklaşım sonucu anımlanan çekirdek enflasyon serileri, ana haları yukarıda verilen gerekçelerle bir parasal büyüklüğün değişimleri kullanılmak sureiyle ekonomerik olarak es edilmekedirler. Bryan ve Cecchei (1994) yaklaşımı, fiyalama sürecinde 114

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU karar alıcıların parasal genişleme hızına bakarak bu serinin rend enflasyonun bir gösergesi olduğu nokasından harekele kullanılan isaisiksel yönemler yardımıyla anımlanan çekirdek enflasyon serilerini parasal büyüklüklerdeki gelişmeleri kullanarak es emekedirler. Bununla beraber Quah ve Vahey (1995) yaklaşımı, parasal gelişmelerin de kendi içinde şoklar aşıyabildikleri savıyla yapılan bu esleri yeerli bulmamakadırlar. Bu yaklaşımda, Bryan ve Cecchei (1994) ye alernaif olmak üzere, Quah ve Vahey (1995) uzun dönem Phillips eğrisinin (Williams 26) dikey olması nedeniyle paranın üreim üzerinde uzun dönemde ekisiz olmasından hareke emeke ve üreim üzerinde uzun dönemde ekisiz olan (oupu neuraliy) unsurların çekirdek enflasyon olarak kabul edilmesini savunmakadırlar. Diğer yandan, yine Quah-Vahey (1995) yaklaşımının bir izdüşümü olarak parasal gelişmelerin doğrudan para arzlarına bakılarak değil para arzının para alebi üzerinde kalan fazla kısımları belirlenerek üreilecek bir seriye karşı eslerin gerçekleşirilmesinde yarar bulunmakadır. Bu ise bir aylık para alebi çalışmasının yapılmasını gerekirmekedir. Çekirdek enflasyon kavramının yukarıda değinilen eorik al yapısına ek olarak çekirdek enflasyon hesaplama ekniklerinin deaylı olarak gözden geçirilmesi, Teknik Komie arafından fiya serileri kullanılarak üreilen serilerin, bu serilerin sınanmasını ve bu şekilde elde edilen sonuçların anlaşılması açısından önem arz emekedir. Bu nedenle, söz konusu ekniklere ai deaylar aşağıda verilmekedir. 5.8.1. Çekirdek Enflasyon Hesaplama Teknikleri Çekirdek enflasyon ölçümleri geniş iki başlık alında incelenebilmekedir. Birçok durumda bu iki yaklaşımı birbirinden ayırmak zor olmasına rağmen, aşağıdaki gibi bir sınıflamaya gimek mümkündür: 1. Kalıcı bir öge olarak çekirdek enflasyon ölçümü 2. Genel bir öge olarak çekirdek enflasyon ölçümü Her iki yaklaşımda da çekirdek enflasyon genellikle bekleniler ve ölçülen enflasyonun alep baskısı kısımları ile ilişkili olurken, arz şoklarını dışarıda bırakmakadır. Çekirdek enflasyon ile ilgili kavramlardan ilki, ölçülen enflasyonun 115

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU kalıcı kısmı ya da isikrarlı kısmı ile geçici (ransien) kısmı arasındaki farka dayanmakadır. Genel olarak, kalıcı öğe olarak çekirdek enflasyonun anımı rend enflasyon ile eşanlamlı olarak kullanılmaka ve geçici fiya şokları ile kalıcı enflasyon şokları arasındaki farkı belirlemede kullanılmakadır. Enflasyonun genel öğesi olarak çekirdek enflasyon hesaplanması ise emel olarak enflasyon davranışlarını oplu bir seviyede incelemeken ziyade ayrışırılmış al kalemler bazında incelemeye dayanır. Bu yaklaşımda, herhangi bir malın ya da ögenin fiya değişimlerinin, bir genel fakör ve bir göreli fiya değişim ögesinin oplamından oluşuğu varsayılmakadır. Enflasyonun genel kısmı enflasyon beklenilerini, alep harekelerini ve parasal gelişmeleri yansıırken, göreli fiya değişimleri sekörel arz şoklarını yansımakadır. Kısaca, bu yaklaşıma göre ölçülen enflasyonun iki kısımdan oluşuğu varsayılmakadır; genel kısım (çekirdek enflasyon) ve arz şoklarına bağlı olan çekirdek olmayan (none-core) kısım. Çekirdek enflasyonun bu kavramı ile ilgili yapılan ampirik çalışmalar genellikle bazı arz şoklarına karşı ölçülen enflasyon üzerinde yapılan spesifik ayarlamalar ya ölçülen enflasyonun büün al gruplarının, arz şoklarının ekisini yok emede ya da azalmada genel fiya rendine olan kakılarına göre, yeniden ağırlıklandırılmasını içermekedir. 5.8.2. Enflasyonun Kalıcı Ögesi Yaklaşımına Göre Şekillenen Yönemler 5.8.2.1. Tek Değişkenli Yönemler Çekirdek enflasyonun ahmininde kullanılabilecek en basi yönem olan ek değişkenli yönemler çeşili düzelme (smoohing) yönemleri kullanılarak ölçülen enflasyon serisindeki isenmeyen ve dalgalanması yüksek olan kısımların giderilmesidir. İsenmeyen kısımların çıkarılması sonrasında kalan kısım çekirdek enflasyonun bir ahmin edicisi olarak kabul edilebilir. Enflasyon serilerinin düzelilmesinde kullanılan en basi yönem serilerin belli dönemler iibariyle harekeli oralamalarının alınmasıdır. Harekeli oralamalar enflasyondaki dalgalanmayı azalıcı bir nielik aşımakadır. Bu açıdan, enflasyonun kalıcı kısmını yansımada daha iyi bir yönem olabilir. Ancak, oralama serinin bugünkü 116

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU enflasyondan ziyade geçmiş enflasyonu yansımasından dolayı çekirdek enflasyon üzerindeki bilginin vakinde açıklanabilir olma özelliğini azalmakadır. Mevsimsel ayarlama yönemleri çekirdek enflasyonun ölçümünde kullanılan bir diğer ek değişkenli yönemdir. Bu yönem düzenli mevsimsellik ve büyüklük göseren geçici şokların ekisi ile ilgili olarak kullanılmakadır. Dolayısıyla bu yönem düzensiz büyüklük ya da zamanlamadaki geçici şoklara karşı güçlü (robus) bir yönem değildir. Diğer arafan, eğer fiya serilerindeki mevsimsel eki isikrarlı ya da ahmin edilebilir değil ise mevsimsel olarak ayarlanmış veri gerçek anlamından sapmaya açık olacakır. Kısacası olağandışı bir durumda bu yönem başarısızlıkla sonuçlanacakır. Belirilmesi önemli olabilecek bir diğer husus ise mevsimsel olarak ayarlanmış serilerin, mevsimsel ayarlamaya gidilmesinin nedeninin genellikle kolay anlaşılabilir olması nedeniyle, kamuoyu arafından kolaylıkla kabul edilebilir olmasıdır. Daha gelişmiş olan yönemler genellikle kamuoyuna açıklamadaki güçlükleri nedeniyle eleşirilmekedir. Hodrick-Presco (HP) filresi (Maravall ve Del Río 21) çekirdek enflasyonu ahmin emede kullanılabilecek bir diğer ek değişkenli yönemdir. HP filresi düzgün (smooh) bir uzun dönem rendin ahmin edilmesine yönelik bir yönemdir. Yönem, filreleme sonrasında elde edilecek olan serinin düzgünlüğünü (smoohness) konrol eden bir paramere içermekedir. Bu paramerenin değeri büyüdükçe filre sonrasında elde edilen serinin düzgünlüğü (smoohness) armakadır. Bu yüzden yönem, düzelme parameresinin değerlerine göre değişebilen sonuçlar vermeke, bu da sözkonusu yönem için bir dezavanaj oluşurmakadır. Bunların dışında, bazı yapısal zaman serileri yönemleri (Kalman filresi gibi) de çekirdek enflasyon hesaplamalarında kullanılabilmekedir. Tek değişkenli yönemler genellikle güçlü (robus) yönemler değillerdir. Bunun en emel nedeni, bu yönemlerin düzensiz fiya şoklarını ya da sokasik mevsimsellikleri filre edemiyor olmalarıdır. Diğer arafan, bu ür yönemler fiya dalgalanmalarının ekisini aşırı derecede azalarak, kısa ve ora döneme ai bilgilerin kaybolmasına yol açmakadır. 117

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5.8.2.2. Çok Değişkenli Yönemler Çok değişkenli yönemler, ekonomik eori bağlamında çekirdek seriyi ve çekirdek olmayan seriyi oluşurmaya çalışmakadırlar. Bu yaklaşım, enflasyonun para poliikaları ile konrol edilebildiği kadarını çekirdek enflasyon olarak anımlamış ve uygulanan poliika ile çekirdek enflasyon arasındaki direk ilişkiyi kurmaya çalışmışır. Enflasyon, çekirdek enflasyonu emsil eden kısmın, kama değerin ora ve uzun dönem harekelerinden arındırılmış kısmı ve kama değer üzerindeki sürekli ekilerin bulunduğu arık kısmı biçiminde ayrışırılmışır. 5.8.2.3. Yapısal Vekör Ooregresyon Modeli (SVAR) Bu yönemde yaay kesi veri kaybı olmamakadır ve filreden geçirme ve dalgalanmayı azalma yönemlerine göre enflasyonun yapısı hakkındaki varsayımları daha da esnekir. Bu yönemin önemli bir dezavanajı, verilerin yeniden gözden geçirilmesinden dolayı arihsel çekirdek enflasyon ölçümlerinin de değişmesine sebep olmasıdır. Ayrıca bu meo ile hesaplanan çekirdek enflasyonun praik uygulamaya dönüşümünü sağlamak da kolay değildir. VAR modelinin içindeki değişkenlerin seçimini yaparken bu ercihin, iseğe bağlı olmaya müsai olması sıkını yaramakadır. Diğer bir deyişle, burada kullanılacak ercih modelcinin sezgisine göre oluşurulmakadır. Uygulama çalışmalarında, bir çok değişken fiya düzeyini ve diğer açıklayıcı değişkenleri emsil emekedir. Bu ür değişken çeşililiği, çıkan sonuçların da değişmesine neden olmaka ve bu durum, farklı ölçülmüş çekirdek enflasyon serilerinin oluşurulmasına neden olmakadır. Bu bağlamda, bu yönemi kullanarak çekirdek enflasyon anımlamak oldukça güçür. 5.8.2.4. * P Yaklaşımı Uzun Dönem Denge Fiya Seviyesi Yaklaşımı Paranın mikar eorisine dayanan bu yönem, denge fiyaını ( * P ), hem cari para arzı ile hem de mal piyasalarının ve finansal piyasaların denge hali ile uyumlu bir fiya seviyesi olarak anımlamakadır. Gerçekleşmiş fiya seviyesi ( P ) ile * P 118

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU arasındaki fark dengede sıfırdır. P nin * P dan sapması, gelecek dönemler için olası fiya ayarlamalarını işare emeke ve fiya ahminlerini kolaylaşırmakadır. Denge fiya seviyesi şu şekilde hesaplanmakadır; * * P m y + v * = (5.27) Burada, * * m =para arzı, y =poansiyel üreim düzeyi ve v =paranın dolaşım hızını gösermekedir. Yapılan bu hesaplamanın ardından fiyalar için enerji ve ihala fiyaları gibi geçici ekilerin de içerildiği dinamik bir haa düzelme modeli ahmin edilmekedir. Bu model üzerinden geçici ekiler ve haa erimi sıfıra eşilenerek çekirdek enflasyon bulunmakadır. Bu yönemin en önemli avanajı ekonomi eorisine dayanan bir yaklaşım olmasıdır. Ancak, geçiş dönemindeki ekonomilerde, yapısal değişikliklerin yanı sıra parasal büyüklükler ile fiyalar arasında isikrarlı bir ilişki bulunmasındaki güçlüklerden dolayı böyle bir modelin anımlanması zorlaşmakadır. 5.8.2.5. Sokasik Yönemler Para poliikasının uygulanması bakımından fiya isikrarı oldukça önemlidir. Bu bağlamda, Sınırlı Ekili Tahmin Ediciler (Limied Influence Esimaors (LIE)) (Bryan ve Cecchei 1994) rend enflasyonun bir gösergesidir. Bu nedenle, bu yaklaşım rend enflasyonun emelini oluşuran fiya değişimlerini ölçebilmek açısından oldukça yararlıdır. Bu yönem, gelecekeki fiya değişimlerinin parasal değişkenler ile olan ilişkisini öngörebilme yeeneğine sahip olmanın yanısıra rend enflasyonu ölçebilme kapasiesine de sahipir. LIE nin iki ür uygulaması bulunmakadır; ağırlıklandırılmış medyan (weighed median) ve uç fiyaların çıkarılmasıyla hesaplanan oralamalar (rimmed means). Her iki uygulama da belli bir dönemde, her bir fiya değişiminin, yaay kesi dağılımlarında aşırı sapma göseren gözlemlerinin aılmasıyla oluşurulmuş fiya serileridir. 119

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5.8.2.6 Uç Fiyaların Çıkarılmasıyla Hesaplanan Oralamalar (Trimmed Means) Bu yönemde her ay en yüksek ve en düşük fiya arışları belirli bir oranda endeksen çıkarılıp geriye kalan al grupların oralaması alınmakadır. Fiya değişim dağılımları normal bir dağılıma sahip olmadığı için ağırlıklı oralama verimli bir enflasyon ahmin edicisi olmakan çıkmakadır. Dağılımın normal olmadığı durumlarda limili eki ahmin edicileri daha verimli sonuçlar vermekedir. Uç fiyaların çıkarılmasıyla hesaplanan oralamalarda, her ay fiya arışları ve karşılık gelen ağırlıklar en düşüken en yükseğe sıralanmakadır. Ağırlıklar kümülaif olarak şu şekilde anımlanmakadır: W i w j = i j= 1 (5.28) Burada W i, i inci mal grubuna kadar olan kümülaif ağırlığı emsil ederken, w j, j inci mal grubunun ağırlığını emsil emekedir. Daha sonra oralaması alınacak α 1 α 1 olan gözlem grubu < W i < (1 ) şeklinde belirlenip, I α olarak adlandırılmakadır. Nihai aşamada ise uç nokaları çıkarılmış olan oralamalar şu formülle hesaplanmakadır: (5.29) Burada χα yüzde α oranında kesilmiş oralamayı; w i i inci mal grubunun ağırlığını; χ i ise i inci mal grubunun yüzde fiya arışını emsil emekedir. 12

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Yüzde oranındaki bir kesilme, ağırlıklı oralamaları emsil ederken yüzde 5 oranındaki bir kesilme, medyanı ifade emekedir. Bu yönemde, dışlanan al gruplar her ay değişiklik gösermekedir. Söz konusu yönemin en önemli avanajı, belirli bir al grubun sisemaik olarak dışlanması yerine her ay, uzun dönemden sapması en yüksek al grupların belirlenerek seriden çıkarılmasıdır. Ayrıca bu şekilde dağılım normale yaklaşmaka ve elde edilen çekirdek enflasyon geçici arz şoklarını içermemekedir. Yönemin içerdiği avanajlara karşın bu ür isaisiksel yaklaşımlarda, arz şoklarının ekisini yok emek iserken, alep şoklarının ekisinin de yok edilmesi ihimali bulunmakadır. Ayrıca bu şekilde elde edilen serilerin kamuoyundaki anlaşılabilirlik derecesinin düşük olması bir diğer dezavanajdır (Andrle 22). 5.8.2.7. Medyan Medyan yaklaşımında, her bir dönem için belli bir deaydaki al kalemlerin ağırlıkları gözönüne alınarak, fiya değişimlerinin medyanı oluşurulmakadır. Buna göre fiya arışları, endekseki ağırlıklarıyla birlike en yükseken en düşüğe doğru sıralanmaka ve bu sıralamanın oranca değeri olan fiya arışı medyan değerini gösermekedir. Sadece oradaki değerin alınmasıyla medyan arışı hesaplanabileceği gibi, medyan olarak seçilen al grupların frekanslarına göre yeniden ağırlıklandırma yaparak ağırlıklı medyan hesaplamak da olasıdır. Her iki yönemde de normal olmayan bir dağılıma sahip olan fiya değişimleri daha ekin bir biçimde ahmin edilebilmekedir. Bu meodun en önemli avanajı, üreilmesinin çok praik olmasından ve ekonomide karar alan kesimler arafından da kolayca anlaşılabilir olmasında yamakadır. Ayrıca, ağırlıklı medyan yönemiyle oluşurulan çekirdek enflasyon sepeinin ağırlıklarının her ay değişmesi nedeniyle bu yönemle elde edilen seriler, cari dönem bilgilerini içeren dinamik bir yapıya da sahipirler. Bununla birlike, bu özelliğin oluşurulan çekirdek enflasyonun güçlülüğünü azalıcı bir ekide bulunması da söz konusudur. Bu yönemin diğer bir avanajı da fiya değişimlerinin yaay kesi dağılımları baz alınarak oluşurulması ve böylelikle de verilerin yenilenmesi durumunda hızlıca ve doğrulukla hesaplanabilmesidir. Bu yönem, nispi 121

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU fiya şoklarının kaynağının önceden açıkça belirilmesine ihiyaç duyurmayan bir meour. Bu yönemin lineer olmayan bir yönemle hesaplanması, ölçüm değerlerinin zamana bağımlı olmasını göserir. Örneğin, TÜFE deki değişimlerin aylık ve üç aylık fiya serilerinden oluşurulması durumunda hesaplanan medyan farklı olacakır. Ayrıca, endeksin al deayının kapsamına göre de hesaplanan ağırlıklandırılmış medyan değişecekir. Bu nokada bahsedilmesi gereken bir diğer dezavanaj ise hesaplanan serinin birden fazla ekrar eden veri içermesi durumunda medyanın yanlı olması (biased) yani genel eğilimi sapamaka arık ekin bir hesaplama yönemi olmakan çıkmasıdır (TCMB 21). 5.9. Enflasyonun Genel Ögesi Yaklaşımına Göre Şekillenen Yönemler 5.9.1. Spesifik Ayarlama Bu yönemde ölçülen enflasyon oranından geçici şoklar arındırılmakadır. Geçici şoklar dolaylı vergileri, sübvansiyonları, uluslararası icareeki fiya şoklarını ve isisnai kur değişimlerinin ekilerini içermekedir. Yönem, şokların dışlanması üzerine kurulduğu halde dışlanacak şokların nieliği ve büyüklüğü üzerine kesin bir yargıya varmak oldukça güçür. Buradaki emel zorluk, üm göreli fiya şokları için ayarlama yapmanın ekin bir yönem olmamasından kaynaklanmakadır. Buna ek olarak bir diğer dezavanaj, serilerin oluşurulmasının öznel krierlere dayandırılmasıdır. Praike belli bir piyasanın yapısını ve her bir firmanın finansal yapısını bilmeden fiya şoklarına, kendine özgü ayarlamalarda bulunmak oldukça güçür. Benzer biçimde, dolaysız vergiler için de kendine özgü ayarlamalar yapmak problemlere neden olmakadır. Sonuç olarak bu yöneme ilişkin olarak söylenebilecek husus, göreli fiya şokları kısılamasının (çekirdek enflasyonun ölçülmesinde üm şokların göz önünde bulundurulmaması) bu yönemin önemli bir dezavanajı olduğudur. Ayarlamanın spesifik başlıklar için yapılması bazı özel koşullarda faydalı bir meod olabilir. Bununla birlike, bu yönem kullanılarak elde edilen serilerin güvenirliliği ve 122

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU güçlülüğü, geleneksel endeksler içinde farklı ürdeki fiya şoklarının bir anda içerilmeke olmasından dolayı oldukça zayıfır. 5.9.2. Yeniden Ağırlıklandırma Yönemleri Bu yönem, göreli fiya dalgalanmalarına göre al grupların yeniden ağırlıklandırılmalarını kapsamakadır. Bu yönemde çeşili yaklaşımlar bulunmakadır. Örneğin, Kanada Merkez Bankası arafından kullanılan yönemde, göreli fiya değişimlerinin sandar sapmaları başlangıç ağırlıkları ile birlike ikinci ağırlık sei olarak kullanılmakadır. Neo-Edgeworhian (Dow 1994, Diewer 1995) yaklaşıma göre göreli fiyaların varyansları yeni ağırlıklar olarak kullanılmakadır. Başka bir yaklaşım ise dinamik fakör endeksidir. Fiya serilerinin her bir al grubu hem orak şoklardan hem de göreli fiya şoklarından ekilenmekedir. Bu yöneme göre elde edilen çekirdek fiya endeksinde fiya serileri orak şoklardan ekilenme oranlarına göre yeniden ağırlıklandırılmakadır. Yeniden ağırlıklandırma yönemleri hiç bir maddeyi dışlamadığı ve ağırlıkları enflasyonis sinyallerin gücüne göre belirlediği için dışlama yöneminden kaynaklanan sorunları yok emekedir. Ancak, yeniden ağırlıklandırma yönemlerinin sonucunda oluşan yeni endekslerin ükeici kalıbını yansımama ihimali bulunmakadır. Diğer bir sorun ise yeni ağırlıkların seçiminin örneklem dönemi ile bağınılı olmasıdır. Bu sebeple ağırlıkların zaman içinde değişmesi söz konusudur. Ayrıca, oluşurulan yeni endeksin ölçülen enflasyon rendinden farklı bir eğilim sergilemesi de olasıdır. Bu ür problemler özellikle yapısal değişim geçiren ekonomilerde daha da önem kazanmakadır. Teorik ve zaman serisi esasına dayanan modellerin kesirim gücü esleri denklemlerin ahmin dönemleri dışında yapılmışır. 1994 yılı ilk aylarında başlayan ve 1994 Nisan ayında en şiddeli nokasına ulaşan krizin ahmin edilmesi zor olduğundan bu konu ahmin sınamalarında ayrı olarak ele alınmışır. Tahmin gücü sınamaları 1994 Nisan-1996 Mar dönemi için gerçekleşirilmişir. Kesirimler dinamik kesirim olarak gerçekleşirilmiş, ahmin edilen değerler gelecek değerlerin kesiriminde ekrar kullanılmışır. Farklı VAR modellerinin kesirim gücünü es emek için ahmin dönemi dışı 12 ay ileriye doğru kesirimler yapılmışır. Elde edilen kasayı ahminleri 123

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU kullanılarak 12 ay ileri doğru ahminler yapılmakadır. Daha sonra bir dönem daha eklenerek (1994:5) modelin kasayıları revize edilmeke ve ileriye doğru 12 ay ahmin yapılmakadır. Bu yönem 1996:3 eklenene kadar devam emekedir. Bu yaklaşımla bir ay ilerisini kesirim 22 kez gerçekleşirken 3 ay ileriyi kesirim 2, 6 ay ileriyi kesirim 17 ve 12 ay ileriyi kesirim ise 11 kez ekrar edilmiş olmakadır. VAR modellerinin kesirim gücü ile eorik modellerin kesirim güçlerini doğrudan karşılaşırma olanağı bulunmamakadır. VAR modeli dinamik bir sisem şeklinde modellendiğinden, enflasyon denkleminde yer alan açıklayıcı değişkenin değeri VAR denklem sisemi içersinde yer alan ilgili değişkene ai denklemler arafından hesaplanmakadır. İndirgenmiş regresyon modeli olarak ahmin edilen eorik modellerde ise açıklayıcı değişkenler kesirim dönemi için dışsal kabul edilmeke, yalnızca gecikmeli enflasyon değeri ahmin edilerek hesaplamalara kaılmakadır. Dolayısıyla regresyon modellerinin kesirim başarısının daha yüksek olması beklenir. Genel Enflasyon ve Haa Düzelmeli Model, 1994 Haziran ayından iibaren alı ay enflasyon oranını sisemaik olarak daha yüksek, sonraki aylarda olduğundan düşük olarak ahmin emekedir. Aynı dönemler için VAR modellerinde bu ip haanın boyuları daha küçükür. VAR modellerinin 1994 krizini yakalayamamasının en önemli nedeni enflasyon denkleminde yer alan açıklayıcı değişkenlerin dinamik açıdan içsel olmasıdır. VAR modelleri devalüasyonu ahmin edemediği gibi, buna bağlı olarak yüksek fiya arışını da yakalayamamakadır. Bunlardan bağımsız olarak 1994 Nisan ayındaki yüksek fiya arışının nedeni kamu kesiminin üreiği ürün ve hizmelere yapılan çok yüksek oranlı zamlardır. Bu zamların yapıldığı arih, hüküme arafından ekonomi dışı veriler de göz önüne alınarak sapandığından enflasyon kesirimi zorlaşmakadır. Bu aşamada hükümein ekonomi poliikasındaki değişmelerin de kesirimi devreye girmekedir ki çalışmaya konu olan modellerin bu gücü yokur. Bu amaç doğrulusunda yapılan analizlerde eorik enflasyon modelleri ve zaman serisi modelleri kullanılmışır. Tahmin gücü sınaması açısından eorik modeller zaman serisi modellerine göre daha yüksek bir performans göserirken, para arzı büyüme hızı, döviz kurundaki değişme hızı ile elde para umanın alernaif 124

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU maliyeindeki değişmeyi ifade eden faiz oranındaki değişmeler enflasyon dinamiğine isaisiksel olarak anlamlı kakıda bulunan değişkenler olarak oraya çıkmakadırlar. Bununla beraber, kesirim gücü sınamaları lehe sonuç veren eorik modellerin 1994 krizini önceden kesirim gücü de ayrıca sınanmışır. Genel enflasyon modeli olarak adlandırılan ve para arzı, reel gelir döviz kuru arış oranları ile faiz oranlarında değişimi içeren denklem, krizi en iyi kesiren model olarak oraya çıkmışır. Bununla beraber, kriz sonrası dönemde parasal abanın büyüme hızının enflasyon dinamiğini açıklamada en uygun değişken olabileceği, yine elde edilen sonuçlar arasında yer almakadır. Krizi en iyi kesiren modelin, diğer modellerden farkı döviz kurundaki değişmeleri emsil eden değişkenin modele dahil edilmemiş olmasıdır. Tahmin sonuçlarımıza göre, enflasyondaki yüksek oranlardaki sıçramaların nedeni olarak bu değişken görülmekedir. Ancak bu konudaki sonuçlarımız daha ziyade bulgulayıcı olup, enflasyon dinamiği konusunda, yapısal fakörleri de içeren daha kapsamlı çalışmalar gerekmekedir (Günçavdı ve ark. 2). 5.1. Enflasyonun Hesaplanması Bir önceki bölümde sokasik yaklaşım konusuna giriş yapılarak Laspeyres indeksinin ve örneklem varyasyonunun bu yaklaşımla nasıl çıkarıldığı verilmişi. Bu bölümde, enflasyon oranı ve bunun örneklem varyasyonunun elde edilmesinde sokasik yaklaşım kullanılacakır. Daha önce söylendiği gibi, her bir fiyaaki oransal değişim; enflasyonla rasgele olan ve olmayan bileşenlerin oplamına eşiir. Dolayısıyla sokasik yaklaşım alında enflasyon oranı, fiya değişiminin amamının bir şekilde oralaması alınarak ahmin edilebilir. Enflasyon oranının basi ahmini için, i =1,,n olmak üzere p i : i maddesinin dönemindeki fiyaını ve Dp i = ln pi ln pi, 1 : fiyaın logarimik dönüşümünü gösersin. Her bir dönemi için fiyaın log dönüşümü, sisemaik bölüm Yani, α ve sıfır oralamalı rasgele bir bileşen olan ε i den oluşsun. 125

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Dpi = α + εi, i =1,,n (5.3) dir. ε i nin, E( ε ) = ve ε i, ε j ) ij i 2 λ cov( = w δ (5.31) i yapısında olduğu farz edilmekedir. Burada 2 λ, madde bazında sabi, w + w i i, 1 w i = (5.32) 2 ve δ ij, Kronecker delayı gösermekedir. E ( Dp i ) = α eşiliğindeki α, üm fiyaların orak eğilimi olarak ifade edilmekedir. (5.31) eşiliğinden de anlaşılacağı üzere i maddesinin göreli oranındaki değişimin varyansı oranlardaki varyasyon düşmekedir. ω i ile ers oranılıdır. Yani maddenin ağırlığı arıkça göreli (5.3) eşiliğinden ε i = Dpi α nin, i maddesine ai fiyaın büün maddelere ai fiyaların genel eğilimlerinden farklılaşmasını göserdiği söylenebilmekedir. Buradan harekele (5.31) in açıklaması yapılabilir ve büün göreli fiya değişimlerinin beklenen değerinin sıfır, korelasyonsuz ve orak bir varyasyona sahip olduğu söylenebilir. (5.32) eşiliği vekör formunda aşağıda olduğu gibi yazılabilir. Dp = α ı + ε (5.33) Burada Dp i = [ Dp i ] ve = [ 1,..., 1] ' alında, ε nin n x n kovaryans marisi, ı ve ε = [ ε i ] olarak ifade edilmekedir. (5.31) 126

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU var( 2 1 ε ) = λ w (5.34) ile göserilmekedir. Burada, diag w,..., w ] w = olarak yer almakadır. [ 1 n (5.34) e bağlı olarak (5.33) e genelleşirilmiş en küçük kareler yönemi uygulandığında, ~ = ( ı ' wı) 1 α ı' w Dp (5.35) elde edilmekedir. Bu eşilik, ve n ' w ı = w i i= 1 = 1 ı (5.36) ı n ' w Dp = widp (5.37) i= 1 ile basileşirilirse n α ~ = wi Dpi (5.38) i= 1 elde edilmekedir. α ~ ye ai örneklem varyasyonu 2 1 2 ( ı' wı) λ λ = dir. Yani, var α ~ = (5.39) 2 λ bu varyans, yansız olarak 127

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU ~ λ 2 n 1 ~ 1 = ( Dp ~ α ı) w ( Dp α ı) = w n 1 n 1 i= 1 i ( Dp i α ~ ) 2 (5.4) ile ahmin edilebilir. Yukarıdaki açılımlardan anlaşılacağı üzere, göreli fiya harekeleri büyüdükçe enflasyon ahmin edicisinin örneklem varyasyonu da armakadır (Erdoğan 21). 5.1.1. Göreli Fiyaların Ölçümü Daha önceki bölümde de söylendiği üzere model (5.33), göreli fiyalardaki değişimin beklenen değerini sıfır olarak öngörmeke idi. Bu durum aslında modelin zayıf bir yanını oluşurmakadır. Şimdi Dp i ; büün fiyalara ai genel eğilim α, maddeye özgü bileşen β i ve sıfır oralamaya sahip rasgele bileşen ζ i nin oplamı olarak ele alınarak, göreli fiyalardaki değişimin beklenen değerinin sıfır olduğu öngörüsü oradan kaldırılmaka ve model daha gerçekçi hale gelmekedir. Yeni model, Dpi = α + βi + ζ i, i =1,,n ; =1,,T (5.41) diye ifade edilmekedir. Burada T, zaman içindeki gözlem sayısını gösermekedir. Ayrıca ζ i, maddeden ve zamandan bağımsız olarak öngörülmeke olup, varyansları ağırlıkların arimeik oralamasıyla ers oranılıdır. 2 η cov[ ζ i, ζ js ] = δ iδ s (5.42) wi Eşilike 2 η her madde için sabi olup zaman içinde değişmekedir. Eşilik (5.41)'i yeniden düzenleyip beklenen maemaiksel değeri alınırsa, 128

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU β i ( Dp i = E α ) (5.43) elde edilir. Böylece β i, i maddesine ai göreli fiyaaki değişimin beklenen değeri olarak belirilmekedir. Daha önceki bölümlerde vurgulandığı üzere model (5.41) çözülebilir değildir. Modeli çözülebilir yapmak için n i= 1 wi β i = (5.44) kısıı devreye sokulmalıdır. Eşilikeki w i, w i nin örneklem oralamasını gösermekedir. Bu kısı, göreli fiya değişimlerine ai sisemaik bileşenin ağırlıklı oralamasının sıfır olduğu şeklinde ifade edilebilir. 5.1.2. İki Aşamalı Tahmin Sisemi 1. Aşama: Bu aşamada, 5.34 eki varyansın zaman bağımlılığı oradan kaldırılarak en küçük karelere ai haa erimleri elde edilmekedir. Bu haa erimleri ikinci aşamada heeroskedasisii* oluşurmaka kullanılmakadır. i = j ve = s için (5.42) den var 2 η ζ i = (5.45) wi elde edilmekedir. İlk aşamada yukarıdaki eşilik, var 2 η ζ i = (5.46) wi 129

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU ile yer değişirmekedir. Burada 2 η sabi olarak alınmakadır.(5.41) in her iki arafını wi ile çarparak, yi = α χ + β χ + ξ (5.47) i i i i elde edilmekedir. Eşilike, y i = wi Dpi, i = wi ξ = w δ χ ve i i i olarak alınmakadır. (5.46) dan harekele var( ζ i )= w i ve var 2 δ i = η sabiine ulaşılmaka olup, en küçük kareler yönemi uygulanabilmekedir. Eşilik (5.47), (5.44) kısıı alında en küçük kareler yönemiyle çözüldüğünde, modelin ahmin edicileri olarak n * α = wi Dpi (5.48) i= 1 T 1 * i= 1 * β i = ( Dp i α T ) (5.49) elde edilmekedir. Bu nokada (5.48) ve (5.49) daki ahmin ediciler, Dp i ve w i ile birlike kullanılarak (5.41) deki δ i nin varyansının ahmini elde edilecek ve bu ahmin ikinci aşamada kullanılacakır. Ağırlığın zaman içinde değişmeyeceği öngörülerek (5.46) daki w i, w i ile değişirilmeke ve var 2 η δ i = (5.5) wi 13

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU elde edilmekedir. Model (5.47) deki α i ve konulduğunda, modeldeki sandar haa erimi β i nin ahmin edicileri modele ξ * i * * = w i [ Dpi α βi ] = wi [( Dpi α ) ( Dpi * α * )] (5.51) olarak elde edilmekedir. Eşilikeki Dp = 1 T i Dp i T i= 1, Dp i nin örneklem oralaması, T * 1 = T i= 1 * α α ise * α Dolayısıyla sandar haa erimlerinin kareleri oplamı, ın oralaması olarak yer almakadır. θ n 2 * = ( ζ i i= 1 ) 2 θ 2 n = * 2 * 2 w ( α ) + ( α ) 2 i Dpi wi Dpi wi ( Dp i= 1 n i= 1 n i= 1 i α * )( Dp i α * ) (5.52) olarak oluşmakadır. Eşiliğin sağ arafındaki erim Divisia fiya varyansı olup, dönemindeki göreli fiyalardaki değişkenliği ölçmekedir. İkinci erim dönemlerin amamındaki göreli fiya değişkenliğini ölçmekedir. Son erim ise, ağırlıklı kovaryansın -2 (eksi iki ) kaını gösermekedir. 2. Aşama: İkinci aşamada model (5.47) nin her iki arafı θ ye bölünerek ~ y α χ~ ~ + β χ~ + ζ i = (5.53) i i i i elde edilmekedir. Eşilike, 131

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU ~ y i = w i Dp θ i (5.54) χ ~ = i w θ i (5.55) ~ ζ = i w ζ θ i i (5.56) olarak yer almakadır. 2 θ ( n 1), 2 η nin asimoik yansız ahmin edicisi ve var( ζ ~ wi η i )= ( )( 2 θ w 2 i 1 ) = n 1 değeri bir sabi olduğundan (5.53) e en küçük kareler yönemi uygulanabilir. (5.44) ün kısıı alında en küçük kareler ahmin edicileri, n ** α = wi Dpi (5.57) i= 1 ** i T ** β = φ ( Dp α ) (5.58) i= 1 i T φ 1 ( ) / ( 1 = 2 ) 2 θ θ (5.59) i= 1 Görüleceği üzere, ** α ahmin edicisi ile * α ahmin edicileri aynıdır. Bunun nedeni (5.53) e ağırlık fakörü olarak kullanılan 1 nin döneminde büün θ maddeler için aynı olmasıdır. i maddesindeki göreli fiya değişiminin sisemaik 132

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU bileşenine ai ** β nin ahmin edicisi ise büün T dönemleri için ( Dp α ) ** i i ile ağırlıklandırılmakadır. Daha önce verilen verilen ağırlıklar φ,...,φt * β i,ağırlıksız olarak verilmişir. (5.55) e 2 1, θ ile ers oranılı, dönemindeki haa varyansıyla doğru oranılıdır. Dolayısıyla, büyük haa varyanslarına daha küçük ağırlıklar verilmekedir. (5.55) e verilen ahmin edicilerin örneklem varyansları, var ** 2 θ = n 1 α (5.6) ** 1 1 var β i = [ 1] T 1 w (5.61) i ( n 1) 2 θ i= 1 olarak verilmekedir. Görüleceği üzere ** α ye ai örneklem varyansı 2 θ ile armakadır. Burada bir genelleme yapılarak, göreli fiyalardaki harekein büyük olması durumunda enflasyon ahmin edicisinin örneklem varyansının da büyük olacağı söylenebilir. doğru oranılı olduğundan (Erdoğan 21). ** β i ye ai örneklem varyansı wi 1 ile sabi erimin farkıyla w i nin düşmesi durumunda varyans armakadır Bir isaisiksel modeldeki rasgele haa erimlerinin (error erm) varyanslarının farklı gözlemler için sabi (aynı) olmaması durumu homoskedasisii'nin karşı durumudur. Modellenen bir örneklemde n ane gözlem ve dolayısıyla n ane haa erimi varsa, n*1 ipindeki rasgele haa vekörünün n*n ipindeki kovaryans marisinin ana köşegenindeki erimler sabi değillerse, haa erimleri heeroskedasikirler. 133

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5.1.3. Aylık Değişim Fiya indeksleri genel fiya düzeyinin oralama bir ölçüsü olduğun göre indekslerin bir önceki aya göre değişim oranı da genel fiya düzeyinin bir önceki aya göre değişim oranını gösermekedir. Kullanıcılar için fiyalar genel düzeyinin bir aylık arışı veya enflasyonun aydan aya seyri önemli ise o zaman aylık değişim oranının kullanılması gerekir. İndekse belirlenmiş fiya veya indeks değerinin bir önceki ay fiya veya indeks değerine oranlanmasıyla bulunmakadır. Değişim oranlarıyla ilgili olarak aşağıda verilen formül ile aylık değişim hesaplanır. I : indeks değeri, : cari ay ve 1 : bir önceki ay olarak ifade edilirse I I Aylık Enflasyon Oranı = *1 1 1 (5.62) oranına eşi olur. Bu durumu bir örnekle açıklarsak; 26 yılı Haziran ve Temmuz aylarına ai olan indeks değerleri sırasıyla 334,5 ve 35,4 olsun. Bu durumda aylık değişim; AD(%) = (35,4 / 334,5)*1-1 = 4,8 olarak bulunur. 5.1.4. Bir Önceki Yılın Aralık Ayına Göre Değişim Oranı Bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranı bize yılın başından bu yana fiyalar genel düzeyinin oralama arışını vermekedir. Kısacası geçen yılın sonundaki fiyalarla içinde bulunulan aydaki fiyaların arış oranını yansımakadır. İndekse belirlenmiş fiya veya indeks değerinin bir önceki yılın Aralık ayı fiya veya indeks değerine oranlanmasıyla bulunmakadır. I : indeks değeri, : cari ay ve a : bir önceki yıldaki Aralık ayı olursa Aralık Ayına Göre Değişim Oranı(%) = * 1 1 I I a (5.63) 134

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU oranına eşi olur. Örneğin 25 yılı Aralık ayı indeks değeri 239,6 ve 26 yılı Temmuz ayı indeks değeri 35,4 olsun. Bu durumda; Aralık Ayına Göre Değişim (%) = (35,4 / 239,6)*1-1=46,2 şeklinde bulunur. 5.1.5. Geçen Yılın Aynı Ayına Göre Değişim Oranı İçinde bulunulan ayla geçen yılın aynı ayına göre fiyalar genel düzeyinin oralama değişim oranını göserir. Sadece aynı aylardaki indeksler karşılaşırıldığı için yıl içindeki diğer aylarda gerçekleşen değişim oranları bu hesaplamalara yansımaz. Daha çok kira değişim oranlarının hesaplanmasında kullanılır. İndekse belirlenmiş fiya veya indeks değerinin bir önceki yılın aynı ayının fiya veya indeks değerine oranlanmasıyla bulunmakadır. I : indeks değeri, : cari ay ve 12 : bir önceki yıldaki aynı ay olursa I I Yıllık Değişim Enflasyon Oranı(%) = *1 1 12 (5.64) olur. Örneğin 25 Temmuz ve 26 Temmuz ayları indeks değerlerinin sırasıyla 192,6 ve 35,4 olduğunu varsayalım. Bu durumda Yıllık Değişim(%)=(35,4 / 192,6)*1-1 = 81,9 şeklinde bulunur. 5.1.6. 12 Aylık Oralamalara Göre Değişim Oranı İçinde bulunulan yıl ile bir önceki yılın oralama indeks rakamlarının oranlanmasıyla bulunan indeks değişim oranıdır. Bu oran yıl içindeki diğer aylardaki fiya değişim oranlarını da yansıığı için yıllık oralama enflasyon rakamını da anlamlı yansıığı söylenebilir. Cari aya ai indeks değeri dahil geriye dönük 12 aya ai indekslerin oralamasının ( d 1) bir önceki 12 aylık indeksler oralamasına ( d 2) oranlanmasıyla bulunmakadır. 135

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU I : indeks değeri, : cari ay, d 1: birinci dönem indeksleri oralaması=( I +.+ 12 I )/12 ve d 2 : ikinci dönem indeksleri oralaması=( I 13 +.+ I 24 )/12 olsun. 1 Oniki Aylık Oralamalara Göre Değişim(%) = *1 1 d d 2 (5.65) formülü ile hesaplanır. Örneğin d 1 e ai indeksler: d 2 ye ai indeksler : Temmuz 26 Ağusos 25 Temmuz 25 Ağusos 24 35,4... 27,4 192,6.... 111,5 d 1 oralama = 279,4 d 2 oralama = 154,4 Oniki Aylık Oralamalara Göre Değişim(%) = (279,4 / 154,4)*1-1 = 81, şeklinde bulunur. 5.1.7. Ülkemizde Esas Alınacak Enflasyon İndeksi Türkiye de enflasyon değeri olarak genel anlamda TÜFE veya ÜFE değerleri kullanılmakadır. Bazı kesimler üreicilerin yapığı arışların bir süre sonra ükeiciye yansıması nedeniyle ÜFE oranını kullanmakadır. Bazı kesimler ise doğrudan ükeicinin ekilenmesi ve hizme sekörlerini de (eğiim, sağlık gibi) kapsaması nedeniyle TÜFE değerlerini kullanmakadır. Eğer konu perakende fiya değişimleri ve hanelerin fiya değişimlerinden nasıl ekilendikleri ise bu durumda kullanılması gereken enflasyon rakamı TÜFE olmalıdır. Konu ülke içinde üreim yapan sekörler ve bu sekörlerle ilgili fiyalandırma analizleri ise bu durumda kullanılacak rakam ÜFE değeri olmalıdır. Ülkemizde enflasyon değerleri çok fazla isikrarlı olmadığı ve her an spekülasyonlara açık olduğu için kesin bir enflasyon rakamı için anım belirlemek çok doğru olmayacakır. Niekim, TÜİK bu konuda kullanıcılar için bağlayıcı olmak isememekedir. 136

5. İNDEKSLERDE STOKASTİK YAKLAŞIM Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Bazı özel konularda, örneğin kira konraı yaparken, yılın belirli bir ayı referans alındığından bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranı kullanılması yeerli olacakır. Bununla birlike, yıl içindeki ayların amamındaki değişimler dikkae alındığında oniki aylık oralamalara göre değişim oranını enflasyon gösergesi olarak almak daha doğru olacakır. Ülkemizde olduğu gibi diğer ülkelerde de gerekli görülen konularda fiya indeksleri hesaplanmakadır. Enflasyon rakamı olarak belirilen gösergeler, bir önceki yılın aynı ayına göre ve oniki aylık oralamalara göre değişim oranı şeklinde espi edilmişir. Enflasyon oranı düşük ülkeler için oniki aylık oralamalara göre veya bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranları kullanmak çok farklı sonuçlar geirmeyecekir (TÜİK 1998a). 137

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI 6.1. Kalie Ayarlaması Yönemleri İndeks hesaplarında kullanılan zincirleme yönemin her yıl yeni maddelerin sepee eklenmesini sağladığını söylemişik. Bu durum çok olağandır. Yeni maddelerin eklenmesi ve çıkarılması gelişen ülkelerde kaçınılmazdır. Çünkü halkın yaşam arzı birçok nedenden öürü değişmekedir. Özellikle hızına yeişmeke zorlandığımız eknoloji bizlere yeni yaşam arzları sunmakadır. Ayrıca bunun sonuçlarından birisi de ürünlerin çok hızlı özellik ve kalie değişirmesidir. Bu nedenle indeks sepeinde yalnızca madde çeşidi değişmeyip maddelerin kaliesi ve ambalajı da değişmekedir. Çünkü kalie ayarlaması yapılan maddelerde fiyalar da değişmekedir. Bu değişimlerin fiya indekslerini olumsuz ekilemesini önlemek için kalie değişmesi ve düzelmesi eorilerinin oluşurulması gündeme gelmişir. Dünya çapında gelişme düzeyi yüksek ülkelerde bu ür çalışmalar yapılmış ve iyi sonuçlar alındığı görülmüşür. İleride anlaacağımız eorik çalışmalar Uluslar Arası İşgücü Konferansı nda önerilen Kalie Değişimi Ayarlama Yönemleri dir. Değişkenliği akip emek ve zamanında algılamak konrolü zor bir durum olasılığı ile oraya çıkabilir. Çünkü üreicinin üreiği malın ne ür bir değişikliğe uğradığının bilinmesine gerek duyulur. Bu durumu bir örnekle açıklamaya çalışalım ve herhangi bir üreicinin üreiği çekmeceli ipe büro çalışma masasını inceleyelim. Bu masanın bazı bölümlerine ilaveler yapılması veya bazı bölümlerinde kullanılan hammaddenin değişime uğraması aynı sandara gözüken masanın fiyaını ekileyecekir. Bu ekileme; eğer kullanılan hammadde daha ucuz ise fiyaın düşmesi şeklinde, daha pahalı ise fiyaın arması şeklinde olacakır. Diğer bir durumda masanın üreim maliyeinin düşmesine karşı fiyaının aynı kalmasıdır. Yani fiyaının arırılması yerine hammadde veya diğer aksamlarda kullanılan maddelerin daha ucuz üreilmesi ile dolaylı olarak mamulün fiyaının arışı sağlanabilmekedir. Bu da ükeicinin gözünde aynı kaliede masa olarak bilinmesine karşın kaliedeki değişikliğin görülmemesidir. Bu gibi durumlarda firmanın bu ür 138

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU değişimlerini indekse kalie değişimi olarak algılamak gerekir. Ancak bu ür kalie değişimlerini sapayabilmek için firmalarla sıkı emas işbirliği zorunlu hale gelmişir. Başka bir örneke; firmanın aynı sandaraki masaya çok al deayda ilaveler yapmasını ele alalım. Bunlar çekmecelerin ümüne kili sisemi koymak veya yere emas eden ayaklarına lasik akozlar koymak gibi eksra ilaveler olabilir. Halbuki firma bu masayı üreirken hammadde sandardında herhangi bir değişiklik olmamışır. Burada ilave bir akım unsurlarla masanın daha yüksek fiyaa saılmasıdır. Bu durum da, aynı şekilde, ükeicinin fark edemeyeceği bir durumdur. Örnekler, fiya indekslerinde kalie değişmelerinin ne kadar önemli olduğunu gösermekedir. Fiyalandırma aşamalarındaki çalışmaların aynı önem ve dikkale yapılması gerekmekedir. Yukarıda örnekleri verilen kalie değişimleri, malın üreiminde zorunlu olarak yapılan alernaif kalie değişimleri değildir. Ancak firmanın hammadde bulamaması, ekonomik yapı, eknolojik gelişme ve de amamen değişen üreim koşulları ile oluşan kalie değişimleri fiya indekslerini daha fazla ekilemekedir. Burada kaliesi amamen değişen ürünün yerine konulacak üründe kalie değişimi yönemlerinden daha ekili bir şekilde yararlanılır. Buna örnek olarak eknoloji ile beraber hızla gelişen ve değişen elekronik eşyalar, özellikle kısa sürelerde anım değişiren elevizyonlar, müzik seleri, MP3 çalarlar, oomobil ve beyaz eşya göserilebilir. İndeks içindeki her malın fiya değişimi, bir önceki ayla sonraki ayın bildirilen fiyalarının karşılaşırılmasıyla anlaşılır. Bu gibi açık karşılaşırma sadece fiyaın değişmediği zaman doğru olur. Fiya değişimi aşağıdaki şekilde göserilir, P c VQA P (6.1) Burada P c : şimdiki ayın rapor edilen fiyaını, VQA : Kalie değişiminden kaynaklanan farkı göseren fiya değişimi değeri ve P : Temel yılda belirlenmiş fiyaını gösermekedir. Açıklanan iki fiya arasında yapılan karşılaşırma, VQA (Value of Qualiy Adjusmen ) değerine bağlıdır. Bu sayıya kalie ayarlama değeri denir. Dör ür 139

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU genel karşılaşırma kaegorisi VQA değerinin bilinmesine bağlıdır. 1. Doğrudan karşılaşırma yönemi. 2. Doğrudan kalie düzelmesi yönemi. 3. Çakışan fiyalarla birleşirme. (link wih overlap). 4. Çakışmayan fiyalarla birleşirme. (link wihou overlap). 6.1.1. Doğrudan Karşılaşırma Yönemi Bu yönem, yeni maddenin amamı ile eski maddenin özelliklerini aşıdığı durum için uygulanır. Eğer fiya değişmemiş ise eski fiya ile yeni fiya farkını göseren değer sıfıra eşiir. Örneğin, bir imalaçı yeşil buzdolaplarını üm özellikleri ile aynı olan beyaz renklileri ile değişiriyor. Bu değişimi bildirip, maliye ve fiyaa bir ekisi olmadığını onaylıyor. İşlemin fiyaa bir ekisi olmadığı için VQA sıfıra eşi ve belirlenen fiyalar doğrudan karşılaşırılmış olur. 6.1.2 Doğrudan Kalie Düzelmesi Yönemi Bu yönem, madde anımı değişiğinde eski madde ile yeni maddenin arasında oluşan anım farklılığında yeni maddenin baz fiyaının düzelilmesi şeklindedir. Bu düzelme: Yeni Maddenin Baz Fiyaı = c P P 1 * (6.2) c P VQA formülü ile hesaplanır. Formülde: P : Eski maddenin baz fiyaı, Pc : Yeni maddenin cari ay fiyaı ve VQA : Kalie değişim düzelmesi olarak anımlanır. 6.1.3. Çakışan Fiyalarla Birleşirme (Link wih overlap) Bu yönem, yeni ile eski maddenin doğrudan karşılaşırıldığı durumlarda uygulanır. Baz fiya düzelmesi: 14

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Yeni Maddenin Baz Fiyaı = P c 1 1 * P 1 P (6.3) formülü ile hesaplanır. Formülde: c P 1 : Eski maddenin baz fiyaı, 1 P : Yeni maddenin bir ay önceki fiyaı ve P 1 : Eski maddenin bir ay önceki fiyaı olarak anımlanır. 6.1.4. Çakışmayan Fiyalarla Birleşirme (Link wihou overlap) Bu yönem, yeni ile eski madde anımlarının karşılaşırılamadığı durumlar için uygulanır.burada fiya değişmesi aynı madde abakası içinde diğer maddelerin fiyalarındaki değişmelerin oralaması olarak alınır. Bu durumda eski madde oradan kalkar ve "impuaion" yapılır. Maddenin indekse belli bir ağırlığı vardır. Bu nedenle maddenin indeks kapsamından çıkarılması hesaplama ve seri sonuçlarını ekileyeceğinden söz konusu değildir. İkame madde bulunamaması durumunda yönemin uygulanması için aynı madde abakasındaki değişimlerin oralamasının kullanılması gerekir. Homojenlik, kalie farklılığından doğan fiyaaki değişikliklerin daha kolay ayır edilmesini sağlar. Heerojen mallar içinse fiya değişikliklerini ölçmede problemlerle karşılaşılabilir. Bu eorik yapıyı uygulamalı örneklerle gösermeye çalışalım. Eğer VQA sıfıra eşise yapılan işlem P c P a dönüşür. Bu işleyiş, madde bazında değişiklik olmadığı durumlarda gerçekleşir. Eğer fiya değişmemişse eski fiya ve yeni fiyaaki farkı göseren değer sıfıra eşiir. Maddenin değişiği ancak değişimin fiya belirleyici olmadığı durumdur. Örneğin, bir imalaçı yeşil buzdolaplarını üm özellikleri ile aynı olan beyaz renklileri ile değişiriyor. Bu değişimi bildirip, maliye ve fiyaa bir ekisi olmadığını onaylıyor. Aynı şekilde eğer eski ve yeni müşerilere aynı fiya verilirse işlem zamanının fiyaa bir ekisi olmuyor. Her bir durumda VQA sıfıra eşi ve belirlenen fiyalar doğrudan karşılaşırılmış olur. Açık kalie ayarlaması, fiya bazı değişmelerinin üreim giderleri değişmeleriyle ölçülebildiği meour. Bu durumda VQA, eski ve yeni fiya bazları 141

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU farkından oluşan fiya farkının değeri olur. Madde fiyaının değişiği durumda üreim maliyeinin ve fiyaın ekilendiği bilinse bile her zaman bir VQA elde eme imkanı olmayabilir. Bu durum, eski ve yeni mal arasındaki maliye farkı ahmin edilmediği veya amamıyla yeni bir ürün oraya çıkığında karşılaşırmanın imkansız olduğu zaman gerçekleşir. VQA bilinmediği zaman iki fiya açık olarak karşılaşırılamaz. Bunun yerine, fiyaaki değişikliken oraya çıkan fiya farkı yani VQA, am olarak eski ve yeni fiyaların fiya farkına eşiir. Yukarıdaki ifadenin değeri 1 e ve fiya bazındaki değişiklik sonucu indekse yansıyan fiya değişikliği de 'a eşiir. Bu durumda fiya karşılaşırması için ercih edilen "overlap" meodudur. Bu meola geçmiş aylardaki yeni fiya bazında açıklanan fiyalarla, aynı zaman dilimindeki eski fiyalar karşılaşırılabilir. Eski ve yeni ürünlerin fiya eğilimleri karşılaşırılır. Uygun bir ay overlap ayı olarak seçilir. Bu ayda yeni fiya ile belirilen fiyala eski fiya karşılaşırılır ve aralarındaki fark oraya çıkarılır. Eski ve yeni fiya karşılaşırması overlap yönemi uygulandığında değişim olarak devamlı izlenir ve yönemin işlerliği konrol edilir. Overlap ayı olarak seçilen ay genellikle indekseki fiyaın değişiminden hemen önceki aydır. Ancak, overlap şimdiki aydan 4 ay öncesine kadar yapılabilir. Örneğin, eğer geçmiş ayda yeni bir ürün eski ürün fiyaı ile aynen saılıyorsa overlap, her iki ürünün de fiyaının olmadığı ayda yapılır. Aynı zamanda eğer fiya geçmiş aylarda ahmin edilmiş ve bu süre içinde yer değişiren ürün için bir fiya değişimi varsa o zaman overlap yeerince erken yapılmalıdır ki indeks bu fiya değişimine yansısın. Eğer overlap periyodu mevcu değilse, fiyaaki değişmezliği göseren bağlanı meodu olan, Link o show no change kullanılır. Bu meola bağlanı ayındaki yeni fiya bazında belirilen fiya, geçmiş aydaki eski fiyala karşılaşırılır ve fark oraya çıkar. Bağlanı ayı fiyaı, geçmiş ay fiyaıyla karşılaşırıldığı için fiya farkı oradan kaldırılır. Bağlanı ayında hiçbir zaman fiya farkı olamaz. Bu nedenle, bu meodu kullanarak eski fiya bazında belirilen fiya değişimi bağlanı ayına kadar izlenir. Bağlanı ayında fiya değişimi yokur ve sonraki aylarda yeni fiya bazındaki fiya değişimi indekse yansıılır. 142

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 6.2. Yönemlerin Karşılaşırılması Fiyalar değişiğinde ve overlap meodu kullanıldığında eski ve yeni fiyalar arasındaki karşılaşırma kalie yönünden olmaz yani fiziksel değişmeler ve bundan kaynaklanan üreim giderleri karşılaşırılamaz. Bunun yerine, kaliedeki değişimden sonuçlanan fiya farkının eski ve yeni fiyalarda belirilen fiya farkına eşi olduğu varsayılır. Eğer bu varsayım doğru değilse, fiyalarda değişiklik olduğunda indekseki yanlılık oraya çıkar. Eğer bir kalie gelişmesi varsa ve hiçbir açık kalie ayarlaması yapılmadıysa, bias indekse birçok değişik yoldan biriyle girebilir. Kalie gelişimi fiya düşüşü olarak aynı ekiye sahipir. Eğer ürünün kaliesi ararsa ve fiya değişmezse müşeri daha iyi bir ürünü aynı fiyaa alabilecekir. Bu da bizim anımımızla eorik fiya düşüşüdür(pure price decrease). Eğer bir kalie düşüşü varsa ve hiçbir açık kalie ayarlaması yapılmamışsa bu düşüş, bias benzeri faka am ers bir yolla oraya koyulabilir. Kalie düşüşü fiya arışı olarak aynı ekiye sahipir. Eğer malın kaliesi düşer ve fiya sabi kalırsa, müşeri aynı fiyaa daha köü bir mal alır ve bu bizim anımımızla eorik fiya arışıdır (Pure price increase). Diğer bir poansiyel yanlılık ise maddenin araşırılmamış değişikliği belirleyen fiyaa sahip olduğu zaman oraya çıkar. Bu gibi durumlarda doğrudan karşılaşırma yapılır ve fiya bazındaki değişiklik için bir ayarlama yokur. Sonuç olarak bir çeşi bias gerekli olarak indekse girer. Açık kalie ayarlaması kullanarak yapılabilen doğru fiya karşılaşırmalarını gösermek için bir örnek vermeye çalışalım: Örnek 6.1. Bir üreici firma vinil aksesuarı olan çanaların yerine deri aksesuar olanları koyuyor. Bu değişiklik fiyaa %5 arış yaraıyor. Bu fiya arışının yarısının vinil yerine deri aksesuar kullanılmasından diğer yarısının da bu yeni malın sunuluşundaki yeni fiya yapısından olduğu oraya çıkar. Verilen örneke, açık kalie ayarlaması yapmak ve sonuç olarak indekseki doğru mikardaki eorik fiya değişimini yansımak için gerekli üm bilgiler mevcuur. 143

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Veri: Vinil aksesuarlı çana fiyaı: 2 YTL ve Deri aksesuarlı çana fiyaı : 3 YTL Fiya arışı 3 2=1 YTL dir. Bunun yarısı vinilden deriye geçişen dolayı olduğuna göre: 1 VQA= = 5 YTL dir. 2 Pc VQA P formülüne göre 3 5 25 = = 1.25 olur. Bu ise %25 lik bir arış anlamına gelir. İndeksin 2 2 modeline uyan doğru fiya değişimi bu şekilde olur. Örnek 6.2. Araşırmacı, fiya değişiminin hangi kısmının vinilden deriye geçişen dolayı olduğunu ve eğer varsa neyin eorik (Pure) fiya arışına yansıdığını incelesin. Araşırmacı maliye farkını ahmin edemez ve overlap süreci mevcu değildir. Sonuç olarak değişmezliği göseren bağlanı meodu kullanılır. Kalie ayarlama değerinin belirilen fiyaaki farka eşi olduğu kabul edilir. Bu nedenle VQA= 3 2 olduğundan indekseki fiya değişikliği Pc VQA P formülüne göre 3 1 2 = = 1 olur. Bu sonuç, yanlış fiya 2 2 değişimidir. Çünkü eorik fiya değişimi olan %25 lik arış gözükmemekedir. Yukarıdaki örnek 6.1 de bu farkı açık kalie ayarlamasında görmek mümkündür. Bu örneke kalie ayarlama değerinin fiya değişikliğine eşi olduğunu kabul emek gerekir. Bu varsayım yanlışır ve sonuç olarak yanlılık indekse eki emişir. Örnek 6.3. Aksesuarın çeşidinin ürün özelliklerinde belirilmediğini kabul edelim. Sonuç olarak üreici ürün özelliklerini değişirmez. Sadece %5 lik fiya arışını bildirir. Üreici aksesuarı unuup araşırmacıya yeni fiya yapısının oraya koyulduğunu bildirir. Araşırmacı fiya bazında bir değişiklik olmadığını kabul edip iki fiyaı açıkça karşılaşırır. Pc VQA formülüne göre kalie değişimi sapanamamış P ise 3 3 = = 1.5 olarak bulunur. Burada fiya arışı %5 dir. Faka bu sonuç a 2 2 144

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU yanlış fiya değişimidir. Bu durumda da upward bias, kalie ayarlaması yapmamakan dolayı indekse girer. Örnek 6.4 Her zaman fiya bazındaki değişiklik belirlenen fiyaa değişiklik olmasını gerekirmez. Bundan önce anlaılan durumun am ersi bir durum ele alalım. Çana üreicisi, aksesuarı, fiya arışını önlemek için deriden vinile çeviriyor. Eğer her şey yolunda giderse aksesuar çeşidi ürün özelliklerine ekleniyor. Ayrıca, üreici form üzerindeki değişikliği ve fiyaın değişmediğini göseriyor. Araşırmacı, üreiciyi arayarak bu değişimin fiyaa bir ekisi olup olmadığını soruyor. Eğer vinil aksesuara geçiş olmasaydı fiya %25 armış olacakı. Bu nedenle VQA = 5 YTL olacakı. Faka bu durumda espi edilen VQA değeri negaif bir 5 YTL dir. Çünkü kalie veya üreim maliyei düşmüşür. Pc VQA P formülüne göre indekseki göserilecek değişim mikarı : 2 ( 5) 25 = = 1.25 olur ve bu, % 25 lik bir arışır. Bu arış, indeks modeline 2 2 uyan doğru fiya değişimidir. Bu fiya bazında girdi çeşidinde değişiklik olmaması durumunda oraya çıkacak fiya değişikliğini yansıır. Eğer aksesuarın çeşidi, ürün özelliklerinde belirilmeseydi araşırmacının indekse doğru fiya değişimini göserebilmesi için çok az bir olasılık olurdu. Değişiklik olduğunda indekse eki eden yanlılıklar kalie ayarlaması yönemleri ile ekisiz hale geirilir. 6.3. Kalie Ayarlama Haalarının Fiya İndekslerinde Ekisi Kalie ayarlama haalarının genellikle indekse upward bias (yukarı çeken) oluşurduğu kabul edilir. Teknolojik değişimin kalie gelişimi üsünde kalıcı eğilimi olup olmadığı arışılmış, öyle ki; bu kalie gelişimi fiya indeksleri içinde yeerli olarak açıklanmamış ve sonuç olarak fiya indekslerinde upward bias oluşmuşur. Ürünlerin kaliesi arsa bile bu indekseki yerleşirmenin düşük kalieli mallardan yüksek kalieli mallara olmasını gerekirmez. İndekseki yerleşirmeler her zaman için yüksek kaliedeki ürünler yönüne olsa bile bu kalie ayarlama haalarının her 145

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU zaman upward bias oluşurmasını gerekirmez. Buna ek olarak, maddenin indeksen çıkarılması durumu ise sonuç olarak "downward bias" (aşağıya çeken) olabilir. Belirli bir indekseki ne kalie ayarlama haasını değerlendirmek için olabilecek herürlü kalie ayarlama haasını incelemek gerekir. Bu şekildeki bir değerlendirme sadece o indekseki ürünlerin ne kalie değişimini incelemekle yapılamaz. 6.3.1. Yeniden Fiyalama Özelliğinin Önemi Devamlı bir fiya dengesini sağlamanın önemi ve fiyaın değişikçe fiya karşılaşırma meolarının ayarlanması, bilgi derleme formunun üzerindeki bilgilerin uygunluk ve ayrınısının önemini göserir. Bu bilgiler fiyaın durumunu belirir. Madde anımının bir elemanı değişirse ve bu eleman bilgi formunda yoksa değişiklik rapor edildiği gibi değildir. Böyle bir bilginin fark edilememesi maddelerdeki görünmez değişiklikleri en aza indirir. Bu nedenle iyi bir bilgi formu fiya ayarlamalarını ve madde anımındaki değişiklikleri açıklamada sorunları giderir. Büün fiya değişimleri incelenirken bir kalie değişimi sapaması kolay olmayabilir. Bu durumun formda belirilmesi çok önemlidir. Madde anımındaki büün değişikliklerin nedeninin bilinmesi ve kalie değişimini garanilemenin ek yolu, üreicinin değişikliği bilgi formunda gösermesidir. Fiyaların değişiği bilinse bile, bazen uygun kalie ayarlamasını gösermek zor olabilir. 6.3.2. Teknolojik Değişme Teknolojik gelişmelerden kaynaklanan anım değişimleri, açıklanması ve nicelik olarak hesaplanması en zor olanlardır. Bu gibi değişimler verimlilik, güvenilirlik ve işçilik kaliesi gibi birçok özellikler içerir. Genelde, bu gibi gelişmeler ve asarım değişiklikleri kolaylıkla bildirilemez ve nicelik kazandırılamaz. Daha önce gördüğümüz gibi en açık kalie ayarlaması, fiya bazındaki değişiklikler kullanılarak karşılaşırma yapılabildiği zaman oraya çıkar. Bu meodun en açık örnekleri elekronik ve bilgisayar endüsrisidir. Bu endüsrilerde üreim maliyei ve fiyaların düşmesi ile aynı zamanda kalie hızla armakadır. 27 yılında üreilecek olan bir bilgisayarın ahmini fiyaını alep emek zor gibi gözükmekedir. Bilgisayar 146

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU eknolojisindeki değişikliklerin sadece birkaç ay gibi kısa zaman içinde oluşması zorluklar oluşurmakadır. Değişikliken dolayı indekse eki eden yanlılık çeşileri Tablo 6.1 de göserilmişir (Tan 1994). Tablo 6.1. Açık kalie ayarlamasını kullanma başarısızlığından oluşan ve indeksi ekileyen yanlılık çeşileri (Tan 1994). KALİTE ARTIŞI (Fiya Düşüşü ile Aynı Eki) UPWARD BIAS kalie arışına eşi KALİTE DÜŞÜŞÜ (Fiya Arışı ile Aynı Eki) DOWNWARD BIAS kalie düşüşüne eşi 6.4. Teorik Fiya Değişimlerinin İncelenmesi Fiya indekslerinin oluşurulmasında, ürün çeşileri boyu, güç, biçim, donanım gibi erimler sayesinde önem kazanır. Bu bakış açısı eknolojik sorunu büyük ölçüde oradan kaldırmak içindir. Paramerik yönden değişik model fiyaları ile özelliklerinin düzeyi arasında bir bağınının olduğu ileri sürülür. Eğer ürün değişik parçaların veya özelliklerin birleşimi olarak görülürse, ürünün oplam fiyaını ve kaliesini ya da mikar olarak değişik özelliklerin sabi kalmasını beklemek için neden yokur. Birçok parçanın nispi ve kesin fiyaları değişebilir. Fiyalar ve özellikler arasındaki ilişkinin ürü hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. Dhrymes 'in eorisi, birim fiya başına kaliesi yüksek olan ürünün daha iyi saığını, faka bunun piyasa özelliği olduğunu belirir. Burada bir ayır eme sorunu vardır, ancak bunun daha deaylı fiya indekslerinin oluşurulmasında kullanılan karakerisik fiya ayrımıyla ilgili olduğu söylenemez. Dhrymes (1967) ve Triple (1968) in araşırmaları geçmiş çalışmalardaki ihmal edilen sorunları haırlamakadır. Özellikler ve fiyalar sadece piyasanın ilgili bir kısmını kapsadığı için önemlidir. Analizlerin çoğunda modellerin, anımların ve fiyaların üzerinde denenmiş veriler kullanılmışır. Faka zaman içinde pazarlamacılar arzu edilmeyen birleşimde ve buna göre uygun olmayan fiyaa modeller önerebilirler. Böyle modeller ise iyi samayacak ve analizleri büyük ölçüde ekilemeyecekir. Bazı verilerden "Pure" fiya 147

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU indeksi oluşurmanın birçok yolu vardır. Seçilen özel yönem fiya indeksinin isenen çeşidine ve elde olan verinin cinsine dayanır. Pure Fiya Değişimi= Gözlenen fiyaın değişim mikarı - ürünün parça başına kalie değişimi (6.4) Fiya indekslerinde birçok kalie ayarlaması bağlanı yönemi kullanır. Eğer fiya değişimi yeni eşya için farklı ise bazı fiya farklarını göz ardı edebiliriz. Topan veya perakende mal saanlar çoğunlukla fiya değişirme fırsaı olarak yeni yer değişiren malların piyasaya arz edilme periyodunu kullanırlar. Bu duruma şu örneği verebiliriz: bir oomobil sigora şirkei, kaza başına fiyaı 5 YTL indirip bunun yerine 1 YTL lik arış yaparsa prim farkı için kalie ayarlaması yapabilir. Kalie değişimi oranının ekisi, ürünün kullanım ve piyasada kalabilmesi gibi unsurlara göre ers oranılıdır. Kısacası firmaların yapığı piyasa araşırmaları sonucu ürünün piyasada uunması oranı ne kadar yüksek ise kalie değişim oranı o kadar düşük, piyasada uunması oranı ne kadar düşük ise kalie gelişimi oranı o kadar yüksek olacakır. Bu da kalie değişimi hakkında birakım kararlara varmayı ve ahminler oluşurmaya yarar sağlar (Tan 1994). 6.5. Türkiye ye İlişkin Uygulamalar Ülkemizde hesaplanan Üreici Fiyaları indeksinden bu ürden çalışmalara örnek verelim. İlk olarak kalie değişimine en çok uğrayan ve kalie düzelmesi gerekliliğine önem verilen elekronik aleler ile başlayalım. Alelerin fiya ve kalie sandarlarının harekelerini inceleyerek hangi aşamada ve hangi kalie ayarlama yönemini uygulayacağımızı sapayalım. Bu uygulamada halen hesaplanmaka olan 23=1 emel yıllı Üreici Fiyaları İndeksi kapsamında olan firma ve madde çeşilerinden yararlanılacakır. Daha önce de belirildiği üzere, kalie değişiminin indeksin kurulduğu emel yıldan uzaklaşıkça oluşmaya başladığı bilinir. Uygulamaya ilişkin örnekler için am oomaik çamaşır makinesi üreen A ve B firmalarını, ayrıca üreikleri iki farklı modeli(5 kg ve 7 kg yıkama kapasieli) ele alalım. A firması 5 kg 148

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU lık modelde program sayısını arırmak sureiyle kalie değişimi yapsın. B firması ise 7 kg lık modelinde yıkama süresini kısalmak sureiyle kalie değişimi yapmış olsun. Önce, kalie değişimi yapmadıklarını varsayarak yalnızca enflasyondan dolayı fiyaı arırdıklarını varsayalım. Sonra, kalie değişimi nedeniyle belirledikleri fiyalara göre indekse arması gereken oranı hesaplamaya çalışalım. Tablo 6.2. Oomaik çamaşır makinesi üreen A ve B firmalarını, ayrıca üreikleri iki farklı modeli (5 kg ve 7 kg yıkama kapasieli). Firma Model Ağırlık Temel Yıl Fiyaı (YTL) Cari Yıl Fiyaı (YTL) A 5 kg 43.52 235 275 B 5 kg 56.48 25 35 A 7 kg 38.4 375 44 B 7 kg 61.6 41 475 1.model için hesaplanan indeks: 119.9 2.model için hesaplanan indeks: 116.39 Tüm modeller için hesaplanan indeks: 117.72 Görüldüğü gibi kalie ayarlaması yapılmadan oluşan indeks değerlerine göre 1. model için %19.9 oranında ve 2. model makine için %16.39 oranında bir arış söz konusudur. Kalie ayarlaması yapıldığında A firması kendi ürünü için %5 oranında fazladan arış alep emeke, B firması ise kendi ürünü için %3.8 lik bir arış alep emekedir. Bu durumda ablo aşağıdaki şekilde oluşacakır: 149

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 6.3. Kalie ayarlaması yapıldığında A firmasının %5 oranında fazladan arış alep emesi ve B firmasının %3.8 lik bir arış alep emesi durumu. Firma Model Ağırlık Temel Yıl Fiyaı (YTL) Cari Yıl Fiyaı (YTL) A 5 kg 43.52 235 288.75 B 5 kg 56.48 25 35 A 7 kg 38.4 375 44 B 7 kg 61.6 41 493.5 1.model için hesaplanan indeks: 122.36 2.model için hesaplanan indeks: 119.19 Tüm modeller için hesaplanan indeks: 12.4 1.model için indeks farkı alınırsa : 122.36 119.9 = 2.46 2.model için indeks farkı alınırsa : 119.19 116.39 = 2.8 olduğu görülür. Bu durumda, 5 kg kapasieli makineler için %2.46 lık, 7 kg kapasieli makineler içinse %2.8 lik bir kalie değişimi arışı söz konusudur. 1. model için VQA =288.75 235 = 53.75 YTL 2. model için VQA =493.5 41 = 83.5 YTL 1. model için A firması arafından yapılan 53.75 YTL lik arışın %66 lık kısmının normal dönem arışı, %34 ünün de kalie armasından kaynaklandığı düşünülürse VQA için 18.28 almamız gerekir. Aynı şekilde, 2. model için B firmasının yapığı 83.5 YTL lik fiya arışında %62 lik kısmının normal dönem arışı, %28 lik kısmının ise kalie değişimi arışı olduğu düşünülürse VQA için 23.25 YTL alınır. Kalie arışlarının olumlu yönde olması nedeniyle VQA değerleri poziif olarak alınır. Kalie ayarlaması yönemi uygulanırsa 1. model için(a firması) 2. model için(b firması) Pc Pc VQA P VQA P = 288.75 18.28 / 235 = 1.15 = 493.5 23.25 / 41 = 1.14 O halde, 1. model için 1.15 lik bir kalie değişiminin genel indekse ne oranda eki 15

6. İNDEKS HESAPLAMADA KALİTE AYARLAMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU eiği hesaplanırsa 1.15 *.165 / 1 =.1875 (.165=çamaşır makinesinin genel indekseki kapsamındaki ağırlığı) 2. model için 1.14 lük bir kalie değişiminin genel indekse ne oranda eki eiği hesaplanırsa 1.14 *.165 / 1 =.1881 şeklinde bulunan değerler genel indekse arış olarak eki edecekir. Her iki model için beraber düşündüğümüzde (.1875 +.1881) / 2 =.1878 oranında genel bir kümülaif arış yansıması elde edilir. 6.6. Sonuç Fiya indeksinde en önemli kavram, anımı belirli bir malın indeks yapısı içinde sürekliliğinin olması ve bu sürekliliğin sağlanmasıdır. Bu özelliğin sağlanamaması halinde indekse oluşacak sapmaların kalie değişimi ve düzelmesi yönemini uygulayarak giderilmesi gereklidir. Bu yönemler bir çok ülkede en yaygın şekilde kullanılmakadır. Kalie ayarlaması ile ilgili düzelme ve ayarlama yönemlerinin indeksin eknik yapısı ve süreklilik göseren serisi açısından hiçbir risk aşımadığı belirlenmişir. Ayrıca, düşünülenin aksine bu ür yönemlerin kullanılmasının daha uarlı sonuçlar oraya çıkardığı ve indekseki sapmayı azalığı espi edilmişir. 151

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 7. UYGULAMALAR 7.1. Sokasik Yönemle Sandar Haaların Tespi Edilmesine ai bir Uygulama Bu bölümde Laspeyres ve Paasche indekslerini espi eme uygulaması yapılacakır. İndekslerin espiinde kullanılacak olan veri sei amamen hayali olarak belirlenmiş olup fiyalar, ağırlıklar ve ürün sepei herhangi bir yere veya zamana ai değildir. Tablo 7.1. Ürün Sepei ve iki farklı döneme ai harcama ağırlıkları. MADDE BİRİM HARCAMA AĞIRLIĞI-1 HARCAMA AĞIRLIĞI-2 Ekmek kg 4.5 4.7 Un kg 1.8 1.9 pöibör bisküvi kg.4.3 kremalı bisküvi kg.2.2 çubuk kraker kg.3.2 Kek kg.3.3 Nişasa kg.4.45 dana ei kg 2.1 1.95 avuk ei kg 2.3 2.1 Sucuk kg 1.1 1.4 Salam kg.9.75 sosis kg.9.85 beyaz peynir kg 1.5 1.75 kaşar peyniri kg 1.1 1.25 ulum peyniri kg 1.2 1.5 sü l 2.4 2. yoğur kg 1.7 1.55 yumura ade 1.8 1.35 paaes kg 2.1 1.7 soğan kg 2.7 1.4 domaes kg 2.8 1.9 salaalık kg 2.2 2.3 palıcan kg 1.3 1. maydanoz ade 1.8 1.1 marul ade 1.4 1.25 kabak kg.6.65 biber kg.9.95 Karpuz kg.7.95 Kavun kg.6.55 Kayısı kg.5.3 152

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.1 (Devamı). Ürün Sepei ve iki farklı döneme ai harcama ağırlıkları. MADDE BİRİM HARCAMA AĞIRLIĞI-1 HARCAMA AĞIRLIĞI-2 Kiraz kg.4.2 Şefali kg.8.65 Muz kg 1.1.35 kuru fasulye kg 2.9 2.1 Nohu kg 1.3 1.5 kırmızı mercimek kg 1.8 1.5 yeşil mercimek kg 1.2 1.4 kuru barbunya kg 1.6 1.5 Reçel kg 1.6 1.2 Bal kg 1.7 1.35 Pekmez kg 1.1 1.25 krem çikolaa kg 1.5 1.15 Kola l 2. 1.85 meyveli gazoz l 1.8 1.8 Bira l.9 1.5 Şarap l.3.45 Viski l.4.45 Su l 1.9 1.7 Soda l.7.75 çamaşır deerjanı kg 1.8 2. bulaşık deerjanı l 1.3 1.75 sıvı deerjan l 1. 1.15 krem deerjan l.9 1.25 kireç önleyici kg 1.1 1.35 bulaşık süngeri ade.3.25 sreç film m.2.25 Ampul ade.2.15 Süpürge ade.1.1 Vesikalık foo ücrei ade.2.3 Şemsiye ade.2.1 defer-küçük boy ade.2.2 defer-büyük boy ade.2.3 Silgi ade.1.15 yapışırıcı ade.1.15 kurşun kalem ade.2.25 defer kabı ade.1.1 erkek akım elbise ade.2.25 erkek panolon ade 1. 1.15 erkek -shir ade.9.9 erkek ayakkabı ade.9.95 kadın eek ade 1.4 1.3 kadın gömlek ade 1.2 1.5 153

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.1 (Devamı). Ürün Sepei ve iki farklı döneme ai harcama ağırlıkları. MADDE BİRİM HARCAMA AĞIRLIĞI-1 HARCAMA AĞIRLIĞI-2 kadın ayakkabı ade 1.3 1.4 Eşofman akım ade 1.2 1.75 dikiş ipi ade.3.15 örgü yünü kg.4.3 Ayakkabı amiri ade.3.35 enjeksiyon ücrei ade.7.75 okul ücrei yıllık 1.1 1.25 ev kirası yıllık 13.4 17.9 1 1 Tablo 7.2. Ürün Sepeine ai olan beş dönemlik fiyalar. Madde 1.Fiya (Temel Yıl) 2. Fiya 3. Fiya 4.Fiya 5. Fiya Ekmek.75.8.88 1. 1.25 Un.6.65.65.9 1.1 Pöibör bisküvi 2.85 3. 3. 3.5 4. Kremalı bisküvi 3.2 3.5 3.8 4.5 5. çubuk kraker 2.2 2.5 2.8 3.5 4. kek 4.5 4.8 4.8 5.5 6. nişasa 1.2 1.4 1.4 1.5 1.5 dana ei 6.75 7.5 8. 8. 9. avuk ei 1.4 1.85 2.25 2.5 3. sucuk 14. 15. 17. 18. 18. salam 16. 17. 17. 18. 19. sosis 1. 12. 14. 15. 18. beyaz peynir 3. 3.5 3.8 4.5 5. kaşar peyniri 5. 6.75 7.5 8. 8.5 ulum peyniri 6. 8. 9. 1. 11. sü.75.9 1. 1.25 1.25 yoğur 1.3 1.75 1.85 2. 2. yumura.2.23.25.3.32 paaes.35.4.65.75.85 soğan.38.42.65.75.85 domaes.5.6.75 1. 1.5 salaalık.75.95 1.25 1.25 1.5 palıcan 1. 1. 1.5 2. 2.5 maydanoz.12.15.25.25.25 marul.35.45.55.75.75 kabak.6.75.85 1. 1.5 biber.75.75 1. 1. 1.5 karpuz.25.2.2.5.85 154

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.2 (Devamı). Ürün Sepeine ai olan beş dönemlik fiyalar. Madde 1.Fiya (Temel Yıl) 2. Fiya 3. Fiya 4.Fiya 5. Fiya kavun.45.35.35.75 1. kayısı 1.2 1.5 1.75 2.5 3. kiraz 1.8 2.5 3. 3.5 4. şefali 1.5 1.5 1.75 2. 2.5 muz 1.9 2. 2. 2. 2.5 kuru fasulye 2. 2. 2.3 2.5 2.5 nohu 1.8 1.5 1.8 2. 2. kırmızı mercimek 1.75 1.75 2. 2. 2. yeşil mercimek 2.15 2.5 2.5 2.5 2.5 kuru barbunya 2.85 3. 3.2 3.5 4. reçel 2.5 2.5 2.75 3. 3.5 bal 8. 7.5 9. 9.5 1. pekmez 4. 4. 4.5 4.5 4.5 krem çikolaa 4.3 4.5 5. 5. 5.5 kola.9 1. 1.2 1.25 1.25 meyveli gazoz.9 1. 1.2 1.25 1.25 bira 1.4 1.6 1.7 1.75 185. şarap 9.5 1.5 11.5 12. 12. viski 4. 35. 37.5 4. 45. su.6.8.9 1. 1. soda 1.2 1.2 1.25 1.5 1.75 çamaşır deerjanı 1.65 1.85 2.2 2.5 2.5 bulaşık deerjanı 1.25 1.5 2. 2.25 2. sıvı deerjan 1.75 1.85 2. 2.25 2. krem deerjan 1.65 1.75 2. 2.25 2. kireç önleyici 5. 5.5 6. 6.5 6. bulaşık süngeri.85.95 1. 1. 1. sreç film.15.17.18.2.23 ampul.35.39.42.45.5 süpürge 2.5 2.5 3. 3. 3.5 vesikalık foo ücrei.65.75.9 1. 1.2 şemsiye 2.5 2. 2. 3. 3. defer-küçük boy.85.85 1. 1. 1.25 defer-büyük boy 1.2 1.2 1.5 1.5 2. silgi.15.25.25.25.35 yapışırıcı.2.25.3.35.45 kurşun kalem.25.3.3.35.5 defer kabı.12.15.18.2.35 erkek akım elbise 125. 125. 15. 175. 2. erkek panolon 35. 35. 4. 4. 5. erkek -shir 25. 2. 3. 3. 2. erkek ayakkabı 45. 4. 55. 5. 6. kadın eek 48. 42. 4. 35. 55. 155

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.2 (Devamı). Ürün Sepeine ai olan beş dönemlik fiyalar. Madde 1.Fiya (Temel Yıl) 2. Fiya 3. Fiya 4.Fiya 5. Fiya kadın gömlek 25. 25. 2. 2. 4. kadın ayakkabı 65. 55. 5. 4. 6. eşofman akım 35. 25. 22.5 2. 37.5 dikiş ipi.75.75.85 1. 1.2 örgü yünü 12. 14. 14. 15. 17. ayakkabı amiri 2. 2.5 3. 3. 3.5 enjeksiyon ücrei.75 1. 1. 1. 1.5 okul ücrei 35. 375. 385. 395. 415. ev kirası 325. 375. 4. 42. 5. Tablo 7.3. Laspeyres İndeksi için belirlenen ağırlıklar. Laspeyres Laspeyres Laspeyres Laspeyres Laspeyres MADDE 1. Mikar (Temel Yıl) 2. mikar 3. mikar 4. mikar 5. mikar ekmek 3.375 3.6 3.96 4.5 5.625 un 1.8 1.17 1.17 1.62 1.98 pöibör bisküvi 1.14 1.2 1.2 1.4 1.6 kremalı bisküvi.64.7.76.9 1 çubuk kraker.66.75.84 1.5 1.2 kek 1.35 1.44 1.44 1.65 1.8 nişasa.48.56.56.6.6 dana ei 14.175 15.75 16.8 16.8 18.9 avuk ei 3.22 4.255 5.175 5.75 6.9 sucuk 15.4 16.5 18.7 19.8 19.8 salam 14.4 15.3 15.3 16.2 17.1 sosis 9 1.8 12.6 13.5 16.2 beyaz peynir 4.5 5.25 5.7 6.75 7.5 kaşar peyniri 5.5 7.425 8.25 8.8 9.35 ulum peyniri 7.2 9.6 1.8 12 13.2 sü 1.8 2.16 2.4 3 3 yoğur 2.21 2.975 3.145 3.4 3.4 yumura.36.414.45.54.576 paaes.735.84 1.365 1.575 1.785 soğan 1.26 1.134 1.755 2.25 2.295 domaes 1.4 1.68 2.1 2.8 4.2 salaalık 1.65 2.9 2.75 2.75 3.3 palıcan 1.3 1.3 1.95 2.6 3.25 maydanoz.216.27.45.45.45 marul.49.63.77 1.5 1.5 kabak.36.45.51.6.9 biber.675.675.9.9 1.35 156

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.3 (Devamı). Laspeyres İndeksi için belirlenen ağırlıklar. Laspeyres Laspeyres Laspeyres Laspeyres Laspeyres MADDE 1. Mikar (Temel Yıl) 2. mikar 3. mikar 4. mikar 5. mikar karpuz.175.14.14.35.595 kavun.27.21.21.45.6 kayısı.6.75.875 1.25 1.5 kiraz.72 1 1.2 1.4 1.6 şefali 1.2 1.2 1.4 1.6 2 muz 2.9 2.2 2.2 2.2 2.75 kuru fasulye 5.8 5.8 6.67 7.25 7.25 nohu 2.34 1.95 2.34 2.6 2.6 kırmızı mercimek 3.15 3.15 3.6 3.6 3.6 yeşil mercimek 2.58 3 3 3 3 kuru barbunya 4.56 4.8 5.12 5.6 6.4 reçel 4 4 4.4 4.8 5.6 bal 13.6 12.75 15.3 16.15 17 pekmez 4.4 4.4 4.95 4.95 4.95 krem çikolaa 6.45 6.75 7.5 7.5 8.25 kola 1.8 2 2.4 2.5 2.5 meyveli gazoz 1.62 1.8 2.16 2.25 2.25 bira 1.26 1.44 1.53 1.575 166.5 şarap 2.85 3.15 3.45 3.6 3.6 viski 16 14 15 16 18 su 1.14 1.52 1.71 1.9 1.9 soda.84.84.875 1.5 1.225 çamaşır deerjanı 2.97 3.33 3.96 4.5 4.5 bulaşık deerjanı 1.625 1.95 2.6 2.925 2.6 sıvı deerjan 1.75 1.85 2 2.25 2 krem deerjan 1.485 1.575 1.8 2.25 1.8 kireç önleyici 5.5 6.5 6.6 7.15 6.6 bulaşık süngeri.255.285.3.3.3 sreç film.3.34.36.4.46 ampul.7.78.84.9.1 süpürge.25.25.3.3.35 vesikalık foo ücrei.13.15.18.2.24 şemsiye.5.4.4.6.6 defer-küçük boy.17.17.2.2.25 defer-büyük boy.24.24.3.3.4 silgi.15.25.25.25.35 yapışırıcı.2.25.3.35.45 kurşun kalem.5.6.6.7.1 defer kabı.12.15.18.2.35 erkek akım elbise 25 25 3 35 4 erkek panolon 35 35 4 4 5 erkek -shir 22.5 18 27 27 18 157

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.3 (Devamı). Laspeyres İndeksi için belirlenen ağırlıklar. Laspeyres Laspeyres Laspeyres Laspeyres Laspeyres MADDE 1. Mikar (Temel Yıl) 2. mikar 3. mikar 4. mikar 5. mikar erkek ayakkabı 4.5 36 49.5 45 54 kadın eek 67.2 58.8 56 49 77 kadın gömlek 3 3 24 24 48 kadın ayakkabı 84.5 71.5 65 52 78 eşofman akım 42 3 27 24 45 dikiş ipi.225.225.255.3.36 örgü yünü 4.8 5.6 5.6 6 6.8 ayakkabı amiri.6.75.9.9 1.5 enjeksiyon ücrei.525.7.7.7 1.5 okul ücrei 385 4125 4235 4345 4565 ev kirası 4355 525 536 5628 67 47939.79 54888.83 58387.678 61174.515 72416.242 Tablo 7.4. Paasche İndeksi için belirlenen harcama ağırlığı. PAASCHE MADDE 1. Mikar(Temel Yıl) ekmek 3.525 un 1.14 pöibör bisküvi.855 kremalı bisküvi.64 çubuk kraker.44 kek 1.35 nişasa.54 dana ei 13.1625 avuk ei 2.94 sucuk 19.6 salam 12 sosis 8.5 beyaz peynir 5.25 kaşar peyniri 6.25 ulum peyniri 6.3 sü 1.5 yoğur 2.15 yumura.27 paaes.595 soğan.532 domaes.95 salaalık 1.725 palıcan 1 maydanoz.132 158

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.4 (Devamı). Paasche İndeksi için belirlenen harcama ağırlığı. PAASCHE MADDE 1. Mikar(Temel Yıl) marul.4375 kabak.39 biber.7125 karpuz.2375 kavun.2475 kayısı.36 kiraz.36 şefali.975 muz.665 kuru fasulye 4.2 nohu 2.7 kırmızı mercimek 2.625 yeşil mercimek 3.1 kuru barbunya 4.275 reçel 3 bal 1.8 pekmez 5 krem çikolaa 4.945 kola 1.665 meyveli gazoz 1.62 bira 1.47 şarap 4.275 viski 18 su 1.2 soda.9 çamaşır deerjanı 3.3 bulaşık deerjanı 2.1875 sıvı deerjan 2.125 krem deerjan 2.625 kireç önleyici 6.75 bulaşık süngeri.2125 sreç film.375 ampul.525 süpürge.25 vesikalık foo ücrei.195 şemsiye.25 defer-küçük boy.17 defer-büyük boy.36 silgi.225 yapışırıcı.3 kurşun kalem.625 defer kabı.12 159

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.4 (Devamı). Paasche İndeksi için belirlenen harcama ağırlığı. PAASCHE MADDE 1. Mikar(Temel Yıl) erkek akım elbise 31.25 erkek panolon 4.25 erkek -shir 22.5 erkek ayakkabı 42.75 kadın eek 62.4 kadın gömlek 37.5 kadın ayakkabı 91 eşofman akım 61.25 dikiş ipi.1125 örgü yünü 3.6 ayakkabı amiri.7 enjeksiyon ücrei.5625 okul ücrei 4375 ev kirası 58175 63126.9435 Tablo 7.5. Hesaplanan Laspeyres Ve Paasche İndeksleri. I(Laspeyres)= 114.4955427 I(Laspeyres)= 121.7939767 I(Laspeyres)= 127.671889 I(Laspeyres)= 151.56978 I(Paasche)= 127.82921 2. fiya dönemine ai indeks. %14,49'luk bir arış görülmekedir. 3. fiya dönemine ai indeks. %21,79'luk bir arış görülmekedir. 4. fiya dönemine ai indeks. %27,6'lık bir arış görülmekedir. 5. fiya dönemine ai indeks. %51,5'lik bir arış görülmekedir. 4. fiya dönemine ai Paasche indeksi.%27,82'lik bir arış görülmekedir. Tablo 7.6. (5.41) ve (5.53) de verilen formüller için log dönüşümü. DP i (2-1) DP i (3-2) DP i (4-3) DP i (5-4) w i Dp i *w i.645.953.1278.2231.74.454.8..3254.27.225.18.513..1542.1335.238.122.896.822.1691.154.134.12.1278.1133.2231.1335.138.176.645..1361.87.282.182.1542..69..1.154.154.645..1178.2957.3115.2787.1957.154.1823.672.1872.69.1252.572..3212.2216 16

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.6 (Devamı). (5.41) ve (5.53) de verilen formüller için log dönüşümü. DP i (2-1) DP i (3-2) DP i (4-3) DP i (5-4) w i Dp i *w i.66..572.541.34.1821.1823.1542.69.1823.1877.3423.1542.822.1691.154.939.1447.31.154.645.66.1147.3443.2877.1178.154.953.152.4321.1823.154.2231..375.685.2973.556.78..461.137.1398.834.1823.645.75.15.1335.4855.1431.1252.153.25.11.4367.1431.1252.214.214.1823.2231.2877.455.292.532.2364.2744..1823.344.814..455.2877.2231.271..2231.518...45.11.2513.27.312..12.257.2231.1252.1625.455.75.168..2877..455.141. -.2231..9163.536.37 -.81 -.2513..7621.2877.56 -.142.2231.1542.3567.1823.125.279.3285.1823.1542.1335.15.493..1542.1335.2231.25..513...2231.436.224..1398.834..121. -.1823.1823.154..488 -.89..1335...657..158....538.812.513.645.896.1335.951.488..953.87.1542.834. -.645.1823.541.513.2837 -.1831..1178...918..455.154..953.1345.612.154.1823.48..375.396.154.1823.48..338.356.1335.66.29 4.667.263.351.11.91.426..594.595 -.1335.69.645.1178.3338 -.4457.2877.1178.154..238.684..48.1823.1542.175..1144.1733.1278..62.79.1823.2877.1178 -.1178.339.618.556.78.1178 -.1178.365.23.588.1335.1178 -.1178.31.182 161

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.6 (Devamı). (5.41) ve (5.53) de verilen formüller için log dönüşümü. DP i (2-1) DP i (3-2) DP i (4-3) DP i (5-4) w i Dp i *w i.953.87.8 -.8.1147.193.1112.513...53.59.1252.572.154.1398.6.8.182.741.69.154.15.16..1823..1542.52..1431.1823.154.1823.27.39 -.2231..455..14 -.233..1625..2231.35...2231..2877.5..518...3365.3.16.2231.1823.1542.2513.4.9.1823..1542.3567.1.19.2231.1823.154.5596.3.6..1823.1542.1335.5215...1335..2231.731. -.2231.455. -.455.4693 -.1473 -.1178.3185 -.953.1823.8448 -.995 -.1335 -.488 -.1335.452.1418 -.18718. -.2231..6931.6258. -.1671 -.953 -.2231.455.17626 -.29445 -.3365 -.154 -.1178.6286.8761 -.29478..1252.1625.1823.47..1542..69.1252.11.1543.2231.1823..1542.125.279.2877...455.11.315.69.263.256.494.8392.55476.1431.645.488.1744.984327.12999749 6.5764 9.676 8.4481 16.1319 1..134863.822.121.156.216.125.17.674313 162

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.7. Kasayılar ve Ağırlık oralamasının espii. Dp i -a w i /8.6453398.88.849.2816.512927.2972.896196.1669.12783161.1721.645367.352.15414914.1252.1532936.3696.27869468.8396.689771.4155.66641.37547.18228733.23467.15413621.11733.3716.14341.28763887.18774.18231471.4693.29723782.5762.1397689.939.13352935.1916.18132.2675.18231623.365.2363864.432..339.22314255.563.25131186.1278.22314188.939..176 -.22314274.456 -.2513131.74.2231476.1564.32849913.1877..3129.512916.545..15123 -.18231266.611..8213.1581477.6727.5128842.1189..143 -.645221.35461..11473 163

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.7 (Devamı). Kasayılar ve Ağırlık oralamasının espii. Dp i -a w i /8.4545626.16818.1535656.4693.1535696.4224.13352788.3285.17751.7431 -.13348683.41719.28767523.2972..219.1144326.7744.18231538.4237.5556782.4563.5883868.3872.9529925.14341.1112254.665.1251636.78.1821343.183..652.143146.339 -.22314122.134..443..626.5182546.39.22314346.52.18232137.13.2231435.31..65186..9126 -.2233882.58667 -.11768353.1561 -.13334421.17522..78223 -.16675963.22329 -.33617745.19513..587.15413525.12516.2231476.1564.28767892.1369.6345211.138651.131336.11355489 6.4415811.125.85.2 164

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.8. Haa Teriminin elde edilmesi. Dp i /2 a/2 T22 1/T22.322693.22718.9 19142785.4214.916.5 221716397.256466.699.2 5114933471.44861.5982.3 2984991612.639167.88.7 142241364.322693.987.4 2728337199.77753.7717.7 1344998941.52683.155767.13 97549128.77.1393567.9363.163 61338356.74.344964.11815.48 2948968.3.33123.9151.34 293188.5.91168.171141.195 51296756.8.77753.72349.7 14349617.9.15523.172151.323 3976835.98.143841.21633.388 2575241.81.91168.34228.39 25646741.4.1486258.68516.127 78567866.91.69881.5248.5 2181581983.667657.1236.9 117589416.5417.171.7 1492766881.91168.26622.3 3296638.9.1181944.468.6 16639398.8...1115718.527.7 1426352452.1256572.12844.2 4957528.4.1115718.8378.12 855816612.7.. -.111572 -.473.6 176523444 -.125657 -.777.11 89964572.5.1115718.13964.19 51349519.1.164252.24669.51 197444217.6...256466.11181.4 27974292.. -.91161 -.44497.51 19724398.5...754114.4585.38 26141945.5.256466.24395.8 127891584.. -.32269 -.91545.37 2796655.3.. 165

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.8 (Devamı). Haa Teriminin elde edilmesi. Dp i /2 a/2 T22 1/T22.227312.3583.9 11516912.52683.1978.13 76782824.4.52683.1782.12 85317842.8.667657.17548.15 682858782.5.5417.2975.19 537436973.9 -.66766 -.222832.186 5388213.68.143841.3425.61 16265629.9...57252.3544.25 394649992.91168.391.35 2841771.4.277849.1143.4 2838968435.29423.9113.3 29839681.476551.54673.33 37116932.5.556128.2958.2 4862952449.625816.392. 3264162269.54168.79.1 18714793222...71554.194.2 57626259 -.111572 -.11637.16 61619156.1.....2554128.799.3 391934774.1115718.465.1 154448521.91168.951.1 9229968787.1115718.279. 25674125634.... -.111572 -.52365.73 1375722.4 -.58892 -.497522.366 273512.97 -.66766 -.935895.779 12838898.4.. -.83527 -.1472273.1532 65284.916 -.168236 -.1473917.394 323197.453...77753.77172.74 134524138.1.1115718.13964.19 51349519.1.143841.15752.28 35377451.5.344964.2773814.114 989674.8252.71554.649987439.4874 251597.441 3.288227.67431.24 163348879115.25.411.8.299 24186988.9462 166

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.9. Enflasyon oranındaki sandar haa değeri. Fay() B i ** Ksi MADDE.6681577.1959.3269318 ekmek.135731761.1959.21237392 un.313129389.1959.13982345 pöibör bisküvi.182737196.1959.183326 kremalı bisküvi.877861.1959.26514751 çubuk kraker.16725156.1959.1914486 kek.8233937.1959.2726715 nişasa.5971827.196.11248431 dana ei.375552.1959.127683251 avuk ei.12819737.196.6913869 sucuk.17755364.196.58718794 salam.314319.196.139622384 sosis.878434.1959.83481116 beyaz peynir.189636.1959.179672443 kaşar peyniri.1576528.196.19756666 ulum peyniri.15696878.1959.624548 sü.48982.1959.112817772 yoğur.133553532.1959.214988 yumura.71661919.1959.2922796 paaes.91385193.1959.25882368 soğan.2181363.1959.5576543 domaes.1186417.1959.77523111 salaalık... palıcan.8731939.1959.2647885 maydanoz.3346399.1959.44914683 marul.52391949.1959.34182958 kabak... biber.17776892.1959 -.2383321 karpuz.5572589.1959 -.3334658 kavun.31435484.1959.44129788 kayısı.1287271.1959.71166858 kiraz... şefali.1784618.1959.1893189 muz... kuru fasulye.1274794.1959 -.7123618 nohu... kırmızı mercimek.163749.1959.61848768 yeşil mercimek.78293518.1959.27962694 kuru barbunya... reçel.1658818.196 -.6749479 bal... pekmez 167

7. UYGULAMALAR Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 7.9 (Devamı). Enflasyon oranındaki sandar haa değeri. Fay() B i ** Ksi MADDE.746641.196.29474799 krem çikolaa.473862.1959.368925 kola.52226122.1959.34237184 meyveli gazoz.418372.1959.38267893 bira.3291173.1959.43135638 şarap.329467.196 -.13632565 viski.9954499.1959.784297 su... soda.24159945.1959.5337768 çamaşır deerjanı.17387184.1959.59337234 bulaşık deerjanı.173797852.1959.1876874 sıvı deerjan.18267492.1959.1836421 krem deerjan.1881288.1959.5762148 kireç önleyici.29773448.1959.143428 bulaşık süngeri.199827653.1959.5534955 sreç film.1145694621.1959.739833 ampul... süpürge.352779896.1959.13173161 vesikalık foo ücrei.37722424.1959 -.4284885 şemsiye... defer-küçük boy... defer-büyük boy.239934599.1959.15973331 silgi.9434173.1959.85758 yapışırıcı.5654635.1959.148781 kurşun kalem.1571735648.1959.624971 defer kabı... erkek akım elbise... erkek panolon.83946.1961 -.2711527 erkek -shir.1674337.1962 -.191214366 erkek ayakkabı.78598.1965 -.27984762 kadın eek... kadın gömlek.39966.1966 -.391378164 kadın ayakkabı.197853.1962 -.55625663 eşofman akım... dikiş ipi.8235388.1959.86218386 örgü yünü.31435484.1959.44129788 ayakkabı amiri.2161493.1959.53218792 enjeksiyon ücrei.6587.2316.1522913 okul ücrei.125596.233643.698158332 ev kirası 1..359.224933.125.4493.27561664 168

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI 8.1 Ürün Sepei Türkiye uzun yıllarda beri yüksek enflasyonla mücadele eden bir ülkedir. Çeşili iç ve dış fakörler nedeniyle yüksek oranda fiya arışlarına maruz kalmış ve bu nedenle de enerjisinin büyük bir kısmını bu arışları azalmaya harcamışır. Hüküme poliikalarının çok sık değişmesi, döviz değerlerindeki hızlı arış, üreim girdilerinin fazla olması gibi nedenlerle bu konuda pek başarılı olamamışır. Son yıllarda ilk defa enflasyonu düşürme rendine girilmişse de yine de isenilen düzeye gelinememişir. Ekonomik ve poliik birçok nedenin yanı sıra enflasyon hesabında kullanılan yönem ve hesaplamalar da enflasyonun seyrini ekilemekedir. Temel sorun bir indeks değerinin veya dolaylı olarak bir enflasyon değerinin hesaplanmasıdır. Faka burada şu soru sorulacakır: Neye göre indeks belirleyelim? Hangi ürünlerin fiyaını alalım? Hangi zaman ve yer boyuuna göre inceleyelim? İşe bu nedenle halkın ükeim alışkanlıklarını ve hangi sıklıkla para harcadığını espi emek gerekir. Bu espii yapmak sanıldığı kadar kolay değildir. Kişilerden hangi ürünü ükeiğini doğru bir biçimde öğrenmek için çok ciddi anke çalışmalarının yapılması gerekmekedir. TÜİK bu konuda her ay düzenli olarak Hanehalkı Tükeim ve Büçe Ankeleri yapırmakadır. Bu ankelerde, örnekleme yönemiyle belirlenen hanelere harcama deferleri bırakılır. Hanehalkı üyeleri ile anışılır ve ankein güvenilir bir biçimde doldurulması için gerekli açıklamalar yapılır. Hanedeki sorumlu kişi bir ay boyunca üm harcamalarını ürünlerin marka ve gramajlarıyla birlike defere no alır. Bu işlem yılsonuna kadar devam eder. Yılsonunda deferler oplanır ve analizleri yapılır. Analizler neicesinde ağırlığı belli bir değerden fazla olan ürünler indeks sepeini oluşurur. Ürünlerin, ülkenin her arafında kullanılan ve bulunabilen ürünler olmasına dikka edilir. Çünkü indeksin ülkenin genelini yansıması gerekir. Yöresel veya bölgesel ürünlerin ükeiminin fazla olması genel harcama uarında ekili 169

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU olmayacağından bu ür ürünler sepee dahil edilmez. Bununla birlike, yalnızca İsanbul ilinde geçerli olan Köprü Geçiş Ücrei harcaması sepee dahil edilmekedir. Çünkü İsanbul un nüfusu da göz önüne alındığında oplam harcamada ağırlığı fazla çıkmakadır. Ürün sepeinin oluşurulması büyük bir iizlik isemekedir. Mevsimsel ürünler veya gelişen eknoloji halkın harcama alışkanlığını değişirmekedir. Değişen mevsime göre bazı ürünlerin ağırlığı sıfırlanmakadır ve daha önceki ağırlıkları diğer ürünlere dağıılmakadır. Gelişen eknolojiye bağlı olarak ükeimi aran ürünler kalie düzelmesi yapıldıkan sonra sepee eklenmekedir. Kısacası ürün sepei endeksin daha güvenilir olması için sürekli dinamik uulmakadır. 1994 emel yıllı ürün sepeinde 8 den fazla ürünün fiyaı alınırken bu sayı 23 emel yıllı ürün sepeinde 515 e düşmüşür. 23 yılından önce indeks değeri, Laspeyres formülüne göre hesaplanıyordu. Bu nedenle, ürün sepei değişirilemiyordu. 23 yılından sonra zincirleme Laspeyres indeksine geçildiği için ürün sepeinin her yıl yenilenmesi mümkün olmakadır. 94 bazlı ürün sepeinden 23 yılına geçerken madde sayısında düşüş ve %3 civarında anım değişikliği olmuşur. 25 yılından 26 yılına geçerken 2 ürün çıkarılmış, 12 yeni ürün de sepee eklenmişir. 515 ürün olduğunu düşünürsek %2 lik bir değişimden söz emek yerinde olacakır. 27 yılı için önerilen ürün sepeinde ürün sayısı 542 olurken 32 yeni ürünün sepee girmesi kararlaşırılmış, öe yandan 16 madde 26 sepeinden çıkarılmış ve 12 maddenin ise anımı değişirilmişir. Tanımlar fiya derlemede çok önemlidir. Yanlış anıma göre fiya alınırsa endeksin güvenilirliğini ekiler. Ülkenin her yanında aynı anıma ve kalieye göre fiya derlenmesi yapılmakadır. Tükeim alışkanlıklarının değişmesi bazı maddelerde anımın da değişirilmesini beraberinde geirmekedir. 8.2 Temel Yıl Ülkemizde indeks hesabına esas olmak üzere belirlenen emel yılın her beş yılda bir değişirilmesi kararlaşırılmışır. Faka bir akım nedenlerden dolayı son dönemlerde değişirilememişir. Son üç dönem emel yılları 1987, 1994 ve 23 17

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU olmuşur. Temel yılın değişirilmesi düzenli olarak yapılmalıdır. Aksi akdirde indeks değeri her geçen yıl büyümekedir. Bu durum, enflasyon değerinin yükselmesine ve güvenilirliğinin azalmasına neden olmakadır. 8.3 Adana ve Türkiye nin Enflasyon Değerlerinin Karşılaşırılması Ülkemiz isaisiki anlamda 26 bölgeye ayrılmışır. Bu bölgeler birbirlerine yakın olan şehirlerden oluşmuşur. Adana, Mersin i de içine alan bir bölgedir. Bu nedenle, çıkan sonuçlar yalnızca Adana için olmayıp Mersin in değerleri de dahildir. İndeks veya enflasyon değerleri her bölge için ayrı ayrı hesaplanmakadır. Böylece o bölgeyi Türkiye geneli ile karşılaşırmak kolay olmakadır. Aşağıda vereceğimiz bazı ablolarda da görüleceği gibi bir bölgenin değerleri Türkiye genelinden çok farklı olabilmekedir. Bunda o yöredeki ükeim alışkanlığının farklı olması veya o yöredeki arz-alep dengesinin farklı olması rol oynamakadır. Yörenin mevsim şarları da farklı sonuçlar doğmasına neden olabilmekedir. Örneğin, yazlık giysilerin güney illerimizde daha erken saışa çıkması veya kışlık giysilerin soğuk illerde hala kullanılıyor olması indeksi ekilemekedir. Bunu yanısıra büyük illerde fiyalar, küçük illere göre daha az arabilmekedir. Dev hipermarkelerin arması ve yapılan promosyonlar nedeniyle halk, daha ucuz ürün bulma şansına sahip olmakadır. 171

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.1 TÜFE, 25 ve 26 yılına ai 23=1 emel yıllı bir önceki aya göre enflasyon değişimi(%) (TÜİK 27). TÜRKİYE ADANA AYLAR 25 26 25 26 ocak,55,75,27,87 şuba,2,22,24,54 mar,26,27,34,46 nisan,71 1,34,82 1,8 mayıs,92 1,88,8 1,25 haziran,1,34 -,6 -,49 emmuz -,57,85 -,84,43 ağusos,85 -,44 1,55,2 eylül 1,2 1,29,92 1,49 ekim 1,79 1,27 1,7 1,15 kasım 1,4 1,29 1, 1,31 aralık,42,23,19,4 Tablo 8.2. 25-26 enflasyon değişimi-türkiye ve Adana. 5-6 enflasyon 5-6 enflasyon 25 Türkiye -Adana 26 Türkiye -Adana değişimi-türkiye değişimi-adana arası farkı arası farkı,36 2,22,28 -,12 1, 1,25 -,22 -,32,4,35 -,8 -,19,89 1,2 -,11 -,46 1,4,56,12,63 2,4 7,17,16,83-2,49-1,51,27,42-1,52 -,87 -,7 -,64,26,62,1 -,2 -,29 -,32,9,12 -,8,31,4 -,2 -,45 1,11,23 -,17 172

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU 5-6 yılı enflasyon değişimi(%) 12, değer(%) 1, 8, 6, 4, 2,, -2, -4, 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 11 aylar ürkiye adana Şekil 8.1. 25-26 yılı enflasyon değişimi (%). 26 yılı Haziran ayına bakığımızda Türkiye nin aylık değeri,34 olurken Adana için hesaplanan aylık değer -,49 olmuşur. Değişim grafiklerini incelediğimizde ilk iki ayda Türkiye ve Adana arasında fark görülmekedir. Buna rağmen diğer aylarda birbirine paralel bir seyir olmuşur. Tablo 8.3. 1994=1 bazlı maddeler - 1998 yılı Adana sepei (TÜİK 27). Madde GIDA, İÇKİ, TÜTÜN Ekmek ve ahıllar Ölçü birimi-uni Ekmek Kg Buğday unu " Pirinç unu " Pirinç " Makarna " Bulgur " Bisküvi " Hamur Talısı (Baklava) " 173

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.3 (Devamı). 1994=1 bazlı maddeler - 1998 yılı Adana sepei. Madde GIDA, İÇKİ, TÜTÜN E, balık ve kümes hayvanları Sü, sü mamülleri ve yumura Hayvansal ve Bikisel Yağlar Taze Meyveler Ölçü birimi-uni Koyun ei " Dana ei " Tavuk ei " Pasırma " Sucuk " Sosis " Salam " Beyaz peynir " Kaşar peyniri " Sü L Yoğur Kg Yumura Ade-Each Tereyağı Kg Margarin " Ayçiçek yağı L Mısırözü yağı " Zeyin yağı " Ayva Kg Armu " Elma " Porakal " Mandalina " Limon Ade-Each Greyfur Kg Şefali " Kayısı " Kiraz " Erik " Üzüm " Çilek " Muz " Kavun " Karpuz " 174

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.3 (Devamı). 1994=1 bazlı maddeler - 1998 yılı Adana sepei. Madde GIDA, İÇKİ, TÜTÜN Kuru Meyveler Taze Sebzeler Kuru Sebzeler Sebze Konservesi Yumru Bikiler Şeker Reçel, Bal, Çikolaa ve Şekerleme Ölçü birimi-uni Ceviz içi " Fındık içi " Kuru Üzüm " Kuru İncir " Leblebi " Kıvırcık-Marul Ade-Each Pırasa Kg Ispanak " Semizou " Lahana " Taze Fasulye " Bezelye " Havuç " Yeşil Soğan " Sakız Kabağı " Palıcan " Dolmalık biber " Domaes " Taze Bamya " Salaalık " Kuru Fasulye " Nohu " Barbunya " Mercimek " Konserve " Salamura Üzüm Yaprağı " Paaes " Kuru Soğan " Sarmısak " Toz Şeker " Kesme Şeker " 175

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.3 (Devamı). 1994=1 bazlı maddeler - 1998 yılı Adana sepei. Madde GIDA, İÇKİ, TÜTÜN GİYİM VE AYAKKABI Tuz, Bahara, Marmela ve Diğerleri Kahve, Çay ve Kakao Alkolsüz İçecekler Alkollü İçecekler Erkek Giyim Kadın Giyim Ölçü birimi-uni Reçel " Süzme Bal " Çikolaa " Tahin Helvası " Tuz " Salça " Hazır Çorba Pake-Package Zeyin Kg Çay " Kahve " Neskafe " Su L Maden Suyu ve Sodası Şişe-Bole Gazoz (Meyveli) L Kola " Meyve Suyu " Şarap Şişe-Bole Palo Ade-Each Tek Ceke " Tek Panolon " Takım Elbise Takım-Sui Gömlek Ade-Each Kazak " Çorap Çif-Pair Eşofman Takım-Sui Mano Ade-Each Tayyör Takım-Sui Bluz Ade-Each Tişör " Çorap Çif-Pair 176

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.3 (Devamı). 1994=1 bazlı maddeler - 1998 yılı Adana sepei. Madde GİYİM VE AYAKKABI KONUT Çocuk Giyim Bebek Giyim Kumaşlar Giyim Aksesuarları Giyim Onarım Temizleme ve Tamir Ayakkabı ve Ayağa Giyilen Diğer Ürünler Ölçü birimi-uni Kaban Ade-Each Ceke " Panolon " Gömlek " Eşofman Takım-Sui Çorap Çif-Pair Okul Önlüğü Ade-Each Bebek Tulumu " Yünlü Kumaş M Terilen Kumaş " Pazen " Paiska " Basma " Kapu Bezi " Danel İpi (3 kalı) İpek eşarp Kg Ade-Each Erkek Takım Elbise Dikiş Ücrei Takım-Sui Elbise Temizleme (akım) " Erkek Ayakkabısı Çif-Shoes Erkek Terlik " Kadın Ayakkabısı " Çocuk Ayakkabısı " Erkek Ayakkabısı Tamiri " Ev Kirası Aylık-Monhly Belediye Suyu m 3 Tüpgaz (12 kg) Ade-Each Gazyağı L Odun Ton-Tons Kömür " 177

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.3 (Devamı). 1994=1 bazlı maddeler - 1998 yılı Adana sepei. Madde EV EŞYASI SAĞLIK ULAŞTIRMA EĞLENCE VE KÜLTÜR Ölçü birimi-uni Halı m² Yorgan Ade-Each Baaniye " Nevresim Takımı Takım-Sui Banyo Havlusu " Üü Ade-Each Kovalı Soba Ade-Each Büangaz Ocağı " Ev Eşyası (çay bardağı) " Mufak Eşyası (düdüklü encere) " Ampul " Pil " Çamaşır Deerjanı (oomaik) Kg Mekanik Temizleme Deerjanı " Bulaşık Deerjanı " Sabun " Süpürge (Çalı) Ade-Each Dokor Muayene Ücrei Defa-Times Dişçi Ücrei " Benzin L Moor Yağları " Taksi Ücrei Defa-Times Dolmuş Ücrei (Minibüs) " Belediye Oobüs Ücrei " Şehirlerarası Oobüs Ücrei " Kase Ade-Each Sinema Defa-Times Resim Çekirme " Defer Ade-Each Kurşun Kalem " 178

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.3 (Devamı). 1994=1 bazlı maddeler - 1998 yılı Adana sepei. Madde ULAŞTIRMA EĞİTİM Ölçü birimi-uni Okul Çanası " LOKANTA, PASTANE VE OTEL Pideler Poğaça Bir Bardak Çay Oel Ücrei Porsiyon-Porion Ade-Each Bardak-Glass Kişi-Person ÇEŞİTLİ MAL VE HİZMETLER Kadın Berberi Defa-Times Erkek Berberi " Kolonya L Pamuk Pake-Package Kâğı Peçee " Cüzdan Ade-Each Tablo 8.4. 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei (TÜİK 27). MADDE ADI Pirinç (Baldo) Pirinç (Berzani) Buğday Unu (Pake) Pirinç Unu (Sade) Bebek Maması (Toz Karışım) Bulgur (Sade) Normal Ekmek Belediye Ekmeği (Normal) Bisküvi (Sade) Bisküvisi (Bebek) Bisküvi (Kremalı-Kaymaklı) Çubuk Kraker (Sade) Gofre (Çikolaa Kaplı) Yaş Pasa (Çikolaalı-Meyveli) Kuru Pasa(Talı-Tuzlu) Kek (Topkek) Baklava (Cevizli- Anepfısıklı) Yufka Makarna (Sade) Şehriye (Sade) ÖLÇÜ BİRİMİ 179

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Nişasa (Buğday) Mısır Gevreği (Sade) Dana Ei (Kuşbaşı) Koyun-Kuzu-Keçi Ei (Kemikli Parça) Tavuk Ei (Bu) Tavuk Ei (Büün) Sakaa (Dana Karaciğer) Sucuk (Kangal Dana Einden) Sosis (Pake Dana Einden) Sosis (Hesaplı-Hindi veya Tavuk) Salam (Pake Dana Einden) Salam (Hesaplı-Hindi veya Tavuk) Alabalık Barbunya Balığı Çinekop Balığı Çupra Balığı Kefal Balığı Dil Balığı Feki Balığı Hamsi Balığı İsavri Balığı İzmari Balığı Kalkan Balığı Kolyos Balığı Lagos Balığı Levrek Balığı Lüfer Balığı Mezgi Balığı Palamu Balığı Sardalya Balığı Sazan Balığı Somon Balığı Tekir Balığı Tirsi Balığı Torik Balığı Uskumru Balığı Yayın Balığı Zargana Balığı Sü (Uzun Ömürlü) Yoğur (Normal-Kaymaklı) Beyaz Peynir (Ora Yağlı) Beyaz Peynir (Tam Yağlı) Kaşar Peyniri (Eski) Kaşar Peyniri (Taze) ÖLÇÜ BİRİMİ LT 18

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Tulum Peyniri Krem Peynir (Sade) Yumura Tereyağı (Kahvalılık) Tereyağı (Yemeklik) Margarin (Pake) Zeyinyağı (Riviera) Ayçiçek Yağı Mısırözü Yağı Porakal Üzüm Armu Ayva Çilek Elma Erik Greyfur Karpuz Kavun Kayısı Kiraz Limon Mandalina Muz Şefali Ceviz İçi Fındık İçi Anep Fısığı Yer Fısığı Leblebi (Sarı) Ay Çekirdeği Kabak Çekirdeği Kuru Üzüm (Sarı Çekirdeksiz) Taze Bamya Bezelye Çarlisonbiber Dolmabiber Sivribiber Domaes Taze Fasulye Havuç Ispanak Kabak Karnabahar ÖLÇÜ BİRİMİ LT LT LT 181

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Kuru Soğan Lahana (Beyaz- sarmalık) Lahana (Kırmızı-salaalık) Manar Marul-Kıvırcık Maydanoz Palıcan Pırasa Salaalık Sarımsak Semizou Turp Üzüm Yaprağı Yeşil Soğan Paaes Kuru Fasulye Nohu Mercimek (Kırmızı) Mercimek (Yeşil) Kuru Barbunya Sebze Konservesi (Bezelye) Sebze Konservesi (Yeşil Fasülye veya Türlü) Domaes Salçası Siyah Zeyin Paaes veya Mısır Cipsi Toz Şeker Kesme Şeker Reçel Bal (Süzme Çiçek) Pekmez (Üzüm) Tahin Helvası (Sade) Tahin Helvası (Kakaolu) Çikolaa (Madlen) Çikolaa (Krem) Lokum (Sade) Sakız (Draje) Karışık Şeker Dondurma (Hazır-Pake) Karabiber (Açık) Pul biber (Açık) Tuz Kabarma ozu Yaş Maya Keçap ÖLÇÜ BİRİMİ DEMET PAKET 182

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Hazır Çorba (Sade) Puding (Kakaolu) Kahve (Çekilmiş) Neskafe (Klasik) Çay (Çaykur) Çay (Özel) Biki Çayı Kakao Kakaolu içecekler (Nesquıck vb.) Su (1,5 veya 2 L) Maden suyu ve sodası (Sade) Gazoz (Meyveli - 1 L) Gazoz (Meyveli - Teneke) Kola (Teneke) Kola (1L) Meyve Suyu (Küçük) Meyve Suyu (1 L) Viski (İhal) Şarap (Özel) Bira (Özel-Teneke) Bira (Özel-Şişe) Kadın Yünlü Kumaş (Gabardin) Erkek Yünlü Kumaş (Gabardin) Pazen (Çamaşırlık) Poplin Kadife Kumaş (İnce Fiilli) Terilen Kumaş Erkek Palo Erkek Kaban (Anorak) Erkek Kaban (Yünlü) Erkek Takım Elbise (Kışlık) Erkek Takım Elbise (Yazlık) Erkek Ceke (Kışlık) Erkek Ceke (Mevsimlık) Erkek Panolon Spor (Kadife) Erkek Panolon (Kışlık) Erkek Panolon(Yazlık) Erkek Panolon Spor (Ko) Erkek Kazak (Karışık yünlü) Erkek Gömlek (Terikoon veya Poplin Uzun Kollu) Erkek Gömlek (Terikoon veya Poplin Kısa Kollu) Erkek Sweashir Erkek T-Shir (Penye Kısa Kollu) Erkek Eşofman Alı (Penye) ÖLÇÜ BİRİMİ PAKET PAKET LT LT LT LT LT LT LT LT ŞİŞE ŞİŞE ŞİŞE METRE METRE METRE METRE METRE METRE TAKIM TAKIM 183

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Erkek Pijama (Penye - Mevsimlik) Erkek İç Çamaşırı (Tek Ale) Erkek İç Çamaşırı (Tek Fanila) Erkek İç Çamaşırı (Kilo) Erkek Çorap ( Merserize) Erkek Çorap (Yünlü) Kadın Mano Kadın Pardesü (Krep-Gabardin) Kadın Kaban (Yünlü) Kadın Mon (Ko) Kadın Panolon -Ceke Takım (Yazlık) Kadın Panolon -Ceke Takım (Kışlık) Kadın Tayyör Takım (Yazlık) Kadın Tayyör Takım (Kışlık) Kadın Eek (Kışlık) Kadın Eek (Yazlık) Kadın Panolon (Kışlık) Kadın Panolon (Yazlık) Kadın Panolon Spor (Ko) Kadın Kazak (Karışık Yünlü) Kadın Gömlek (Poplin veya Terikoon Uzun Kollu) Kadın T-Shir (Penye Kısa kollu) Kadın T-Shir (Sreç Uzun Kollu) Kadın Eşofman Alı (Penye) Kadın Pijama (Penye - Mevsimlik) Kadın İç Çamaşırı (Tek Ale) Kadın İç Çamaşırı (Tek Kilo) Kadın İç Çamaşırı (Süyen - Süngerli) Bornoz (Havlu) Kadın Çorap (Kilolu İnce) Kadın Çorap (Soke Pamuklu) Çocuk Kaban (Anorak-İmpereks) Çocuk Ceke (Gabardin-Okul) Çocuk Panolon (Kadife) Çocuk Panolon (Gabardin-Okul) Çocuk Panolon (Ko) Çocuk Kazak (Karışık Yünlü) Çocuk Gömlek (Terikoon veya Poplin Kısa Kollu) Çocuk Gömlek (Terikoon veya Poplin Uzun Kollu-Okul) Çocuk Sweashir Çocuk T-Shir (Penye Kısa Kollu) Çocuk Eşofman Takım (Microfibre) Çocuk Eşofman Alı (Penye) Çocuk Pijama (Penye-Mevsimlik) ÖLÇÜ BİRİMİ TAKIM ÇİFT ÇİFT TAKIM TAKIM TAKIM TAKIM TAKIM ÇİFT TAKIM TAKIM 184

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Çocuk İç Çamaşırı (Ale, Erkek) Çocuk İç Çamaşırı (Fanila, Erkek) Çocuk İç Çamaşırı (Kilo, Erkek) Çocuk Çorap (Diz Boyu Yünlü veya Pamuklu, Kız) Çocuk Çorap (Kilolu Yünlü veya Pamuklu, Kız) Çocuk Çorap (Soke Pamuklu veya Marserize, Erkek) Çocuk Okul Önlüğü (Erkek) Çocuk Okul Önlüğü (Kız) Hırka (Karışık Yünlü-Okul) Bebek Tulumu (Penye) Bebek Pijaması (Penye) Bebek İç Çamaşırı (Bady Yarım Kollu) Bebek Çorap (Pamuklu) Örgü Yünü (Makina Yünü) Örgü Yünü (Moher) Dikiş İpliği (Merserize) Erkek Krava (İpek+Polyeser) Erkek Kemer (Deri) Kadın Eşarp (İpek) Dikiş Ücrei (Erkek,Tek Panolon) Dikiş Ücrei (Kadın,Tek Eek) Dikiş Ücrei (Kadın,Tek Panolon) Giysi Tamiri (Panolon Paçası Kalama) Giysi Tamiri (Fermuar Değişirme) Kuru Temizleme(Tek Ceke) Kuru Temizleme (Tek Panolon) Erkek Ayakkabı (Deri, Alı Neoli Taban) Erkek Ayakkabı(Deri, Alı Kösele) Erkek Bo (Deri, Lasik Taban) Erkek Spor Ayakkabısı (Deri) Kadın Ayakkabı (Deri, Alı Neoli -PVC, Topuklu) Kadın Ayakkabı (Deri, Alı Neoli PVC veya Lasik Taban, Makosen) Kadın Bo (Deri, Neoli Taban) Kadın Çizme (Deri, Neoli Taban) Kadın Spor Ayakkabısı (Deri) Terlik (Kadın-Oropedik) Çocuk Ayakkabı (Deri, Alı Neoli Taban) Çocuk Bo (Deri, Lasik aban) Çocuk Spor Ayakkabısı (Deri) Erkek Ayakkabı Tamiri Kadın Ayakkabı Tamiri Gerçek Kira Plasik Boya Yağlı Boya ÖLÇÜ BİRİMİ ÇİFT ÇİFT TAKIM ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT ÇİFT AYLIK LT LT 185

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI ÖLÇÜ BİRİMİ Fayans (Duvar Döşeme) M 2 Cam (Düz Cam) M 2 Pencere Saın Alma (PVC-Beyaz) METRE Musluk (Mufak Baaryası, Çifli Uzun) Musluk (Tekli Uzun) Su (Belediye Şebeke Suyu) M 3 Su (Belediye Şebeke Suyu) M 3 Su (Belediye Şebeke Suyu) M 3 Aık Çöp (Çöp - Çevre Vergisi) DEFA Elekrik KWH Doğalgaz M 3 Doğalgaz Abonman Ücrei DEFA Tüp (Piknik Tüp) Tüp (12 kg' lık Tüp) Kömür (İhal) TON Kömür (Linyi) TON Kömür (Taşkömürü) TON Odun (Meşe veya Çam) TON Tek Masa (Sunalam) Tek Sandalye (Kumaş Kaplı) Halı (Makina Halısı) M 2 Perde (Saen) METRE Tül (Kesme) METRE Paiska (Eni 9-1 cm) METRE Paiska (Eni 22-24 cm) METRE Kapubezi METRE Yaak Örüsü (Çif Kişilik-Pamuklu) TAKIM Yorgan (Çif Kişilik, Elyaf) Baaniye(Çif Kişilik, Yün) Nevresim Takımı (Çif Kişilik) TAKIM Yasık Havlu (El -Yüz Havlusu, Düz) Havlu (Banyo Havlusu-Tek) Danel ipi (3 Kalı) Se Üsü Ocak (4 Gözü Gazlı) Soba (Kömür Sobası Emaye- Kovalı yoksa Tuğlalı) Kombi (Hermeik) Üü (Çelik Tabanlı) Çay Bardağı (Düz) Su Bardağı (Düz) Borcam (Tepsi) Porselen Yemek Tabağı (Tek) Porselen Yemek Takımı TAKIM Çelik Kaşık (Tek) 186

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI ÖLÇÜ BİRİMİ Çelik Çay Kaşığı (Tek) Çelik Çaal (Tek) Çelik Bıçak (Tek) Çelik Düdüklü Tencere Çelik Tencere (Derin) Çelik Çaydanlık Teflon Tava (Kapaksız) Teflon Tencere (Basık) Su Kovası (Kapaklı) Çamaşır Kuruma Askısı Pil (Alkalinli-Kalem) Pil (Alkalinli-Oraboy) Ampul (Şeffaf) Ampul (Enerji Tasarruflu) Florasan Lamba (Kalın-Düz) Horum (Sulama) METRE Anahar Yapırma Ücrei (Yaprak Tipi) Anahar Yapırma Ücrei (Nokalı (Bilyalı)) Kili (Dış Kapı) Soba Borusu Soba Kovası Çamaşır Deerjanı (Oomaik Makinalar İçin) Çamaşır Deerjanı (Normal Makinalar İçin) Çamaşır Suyu (Sade veya Kokulu) LT Yumuşaıcı LT Kireç Önleyici Bulaşık Deerjanı (Sıvı) LT Bulaşık Deerjanı (Bulaşık Makinası İçin) Krem Deerjan (Sıvı) LT Sıvı Deerjan (Genel Temizlik) LT Toz Deerjan (Banyo-Mufak) El Süpürgesi (Çalı) Paspaslı Su Kovası (Vileda vb.) TAKIM Bulaşık Süngeri Aliminyum Folyo METRE Sreç Film METRE Kağı Havlu PAKET Kağı Peçee PAKET Gündelikçi Ücrei GÜNLÜK Halı Temizleme Ücrei (Makina) M 2 Yara Bandı (1 ' lu) KUTU Enjekör (5 cc' lik) Derece (Vücu ısısını ölçen) Şeker Ölçme Alei (Digial) 187

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Tansiyon alei (Digial) Dr. Muayene Ücrei (Ünv. Hasanesi, Dahiliye) Dr. Muayene Ücrei (Özel Hasane, Dahiliye) Dr.Muayene Ücrei (Muayenehane, Dahiliye) Diş Çekirme Ücrei (Muayenehane, Diş Çekme) Diş Dolgu Ücrei (Muayenehane, Azı Diş Amalgam) Röngen Çekirme Ücrei (Mua.,Lab., veya Gör.Mrk.,Akc.Gr.) Ulrason Ücrei (Özel Has., Lab., Poli., Gör.Mrk., Üs Karın) Emar (Özel Has., Lab., Poli., Gör.Mrk., Beyin) Labarauar Tahlil Ücrei (Özel Labarauar, Tam İdrar Tahlili) Labarauar Tahlil Ücrei (Özel Labarauar, Kan Sayımı) Labarauar Tahlil Ücrei (Özel Labarauar, Kan Şekeri) İğneciye Ödenen Ücre (Poliklinik, Kas İçi) Hasane Yaak Ücrei (Özel Hasane,Tek Kişilik Özel Oda) Ameliya Ücrei (Özel Hasane, Bademcik) Doğum Ücrei (Özel Hasane, Normal) Doğum Ücrei (Özel Hasane Sezeryan) Bisikle (Dağ) Akü (6 W) Dış Lasik Anifriz Oo Cam Suyu Benzin (Kurşunsuz, 95 Okan) LPG (Araba Tüpü Dolum) Mazo Moor Yağı (2-5 İncelik) Buji Takırma (Malzeme +İşçilik ) Fren Balaası Değişimi (Malzeme +İşçilik ) Araba Bakımı (İşçilik) Balans Ayarı (İşçilik) Oopark Ücrei (-2 Saa) Köprü Geçiş Ücrei (İsanbul) Şöför Eğiim Kurs Ücrei Tren Ücrei (Banliyö Tam) Tren Ücrei (Banliyö Öğrenci) Mero Ücrei (Tam) Mero Ücrei (Öğrenci) Belediye Oobüs Ücrei (Tam) Belediye Oobüs Ücrei (Öğrenci) Dolmuş-Minibüs Ücrei (Yakın Mesafe) Servis Ücrei (Okul İçin) Taksi Ücrei (Gündüz) (1 km) Şehirlerarası Oobüs Ücrei 1- Şehirlerarası Oobüs Ücrei 2- ÖLÇÜ BİRİMİ DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA LT LT LT LT LT LT DEFA DEFA DEFA DEFA SAAT DEFA SAAT DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA AYLIK DEFA DEFA DEFA 188

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Şehirlerarası Oobüs Ücrei 3- Vapur Ücrei (Şehir Haı) Vapur Ücrei (Deniz Oobüsü) Kargo (Yur İçi) Nakliye Ücrei (Tüm Ev Eşya. 2 km) Kase (Yerli) 1- CD (Müzik-Yerli) 1- VCD (Film-Dolu) 7- CD (Boş) Film Ücrei (36' lık) Flü Oyuncak Küçük Araba(Normal) Fubol Topu Evde Beslenen Hayvan Aşısı Fubol Maçına Giriş Ücrei (Maraon) Fubol Sahası Kiralama (Akşam) Foograf Tabeme Ücrei (1*15) Resim Çekirme Ücrei Sinema (Tam) Tiyaro-Devle (Tam) Tiyaro-Özel (Tam) İnerne Cafe Saa Ücrei Defer (12 Yaprak Normal Boy) Defer (12 Yaprak Haria Meod) Kurşun Kalem İnce Uçlu (Ser Plasik) Kurşun Kalem (Silgisiz) Kurşun Boya Kalemi (12'li Uzun) Pasel Boya Kalemi (12'li) Sulu Boya (12'li) Defer Kabı Kalem Ucu (Kısa) Silgi Yapışırıcı (Uhu vb.) Anasınıfı Ücrei (Devle) Özel İlköğ.Ücrei (1-5 Sınıf) Özel İlköğ.Ücrei (6-8 Sınıf) Özel Lise Ücrei Özel Dersane Ücrei (Üniversieye Haz.1 Saa) Özel Üniversie Ücrei Bilgisayar Kursu (İşlemenlik) Lisan Kursu (Gündüz Hafa Sonu) Çorba (Mercimek veya Ezogelin Çorba) Kuru Fasulye Pirinç Pilavı ÖLÇÜ BİRİMİ DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA SAAT DEFA DEFA DEFA SAAT KUTU KUTU KUTU KUTU AYLIK YILLIK YILLIK GÜN SAAT YILLIK SAAT SAAT PORSIYON PORSIYON PORSIYON 189

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Tavuk Şiş Adana Kebap Döner Kebap Kıymalı Pide Lahmacun Ekmek Arası E Döner (Yarım) Ekmek Arası Tavuk Döner (Yarım) Hamburger (E Köfeli) Tos Peynirli Poğaça Simi (Seyyar Saıcı veya Simi Evi) Çay (Bardak) Kola veya Meyveli Gazoz (Kuu) Ayran (Plasik Kuu) Bira (Bardak) Rakı (Bardak) Oel Ücrei (3 Yıldızlı Tek Kişilik) Oel Ücrei (3 Yıldızlı Çif Kişilik) Yur Ücrei (Özel) Erkek Berberi (Saç Kesme) Kadın Berberi (Saç Kesme) Kadın Berberi (Fön Çekme) Kadın Berberi (Saç Boyama) Epilasyon (Kadın İçin) Manikür (Kadın İçin) Elekrikli Saç Kuruma Makinesi Traş Alei (Permaik, Çif Bıçak) Traş Kremi (Tüp) Diş Macunu (Küçük) Diş Fırçası Tuvale Sabunu (Tek) Tuvale Sabunu (Sıvı) Sabun (Beyaz) Sabun (Gliserinli-Yeşil) Parfüm (Kadın İçin) Deodoran (Sprey) Kolonya Gündüz Kremi (Nemlendirici) El ve Vücu Bakım Losyonu Ruj Oje Şampuan Saç Boyası (Şampuan-Krem seli) Tuvale Kağıdı ÖLÇÜ BİRİMİ PORSIYON PORSIYON PORSIYON PORSIYON BARDAK GÜNLÜK GÜNLÜK AYLIK DEFA DEFA DEFA DEFA DAKİKA DEFA LT LT LT PAKET 19

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.4 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 26 yılı sepei. MADDE ADI Kağı mendil Pamuk (Pake) Bebek Bezi (Kağı) Hijyenik Kadın Bağı Mücevher (Alın) Valiz-Bavul (Çekçekli) Okul Çanası Şemsiye (Kadın İçin) Kreş ve Gündüz Bakım Evleri Ev Sigorası (Yangın, Hırsız vb.) Fookopi Ücrei ÖLÇÜ BİRİMİ PAKET GR AYLIK DEFA Tablo 8.5. 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei (TÜİK 27). MADDE ADI Pirinç (Baldo) Pirinç (Berzani) Buğday Unu (Sade) Pirinç Unu (Sade) Bebek Maması (Toz Karışım) Bulgur (Sade) Normal Ekmek Belediye Ekmeği (Normal) Bisküvi (Sade) Bisküvi (Bebek) Bisküvi (Kremalı-Kaymaklı) Çubuk Kraker (Sade) Gofre (Çikolaa Kaplı) Yaş Pasa (Çikolaalı-Meyveli) Kuru Pasa (Talı-Tuzlu) Kek (Topkek) Baklava (Cevizli veya Anepfısıklı) Yufka Makarna (Sade) Şehriye (Sade) Nişasa (Buğday) Mısır Gevreği (Sade veya Kakaolu) Dana Ei (Kuşbaşı) Koyun-Kuzu Ei (Kemikli Parça) Tavuk Ei (Bu) Tavuk Ei (Büün) Sakaa (Dana Karaciğer) Sucuk (Kangal, Dana Einden) Sucuk (Kangal, Hesaplı-Dana ve Beyaz E Karışımı) ÖLÇÜ BİRİMİ 191

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Sosis (Pake, Dana Einden) Sosis (Pake, Hesaplı-Dana ve Beyaz E Karışımı) Salam (Pake, Dana Einden) Salam (Pake, Hesaplı-Dana ve Beyaz E Karışımı) Alabalık Barbunya Balığı Çinekop Balığı Çupra Balığı (Külür) Dil Balığı Feki Balığı Hamsi Balığı İsavri Balığı İzmari Balığı Kalkan Balığı Kefal Balığı Kalyoz Balığı Lagos Balığı Levrek Balığı (Külür) Lüfer Balığı Mercan Balığı Mezgi Balığı Palamu Balığı Sardalya Balığı Sarı Balık Sazan Balığı Somon Balığı (Yerli) Tekir Balığı Tirsi Balığı Torik Balığı Uskumru Balığı Van Gölü Balığı Yayın Balığı Zargana Balığı Sü (Uzun Ömürlü) Yoğur (Normal) Beyaz Peynir (Tam Yağlı) Kaşar Peyniri (Taze) Tulum Peyniri (Erzincan) Krem Peynir (Sade) Yumura Tereyağı (Kahvalılık) Tereyağı (Yemeklik) Margarin (Pake-Sade) Zeyinyağı (Riviera) ÖLÇÜ BİRİMİ LT LT 192

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Ayçiçek Yağı Mısırözü Yağı Porakal Üzüm Armu Ayva Çilek Elma Erik Greyfur Karpuz Kavun Kayısı Kiraz Limon Mandalina Muz Şefali Ceviz İçi Fındık İçi Anep Fısığı Yer Fısığı Leblebi (Sarı) Ay Çekirdeği Kabak Çekirdeği Kuru Üzüm (Sarı-Çekirdeksiz) Taze Bamya Bezelye Çarlisonbiber Dolmabiber Sivribiber Domaes Taze Fasulye Havuç Ispanak Kabak Karnabahar Kuru Soğan Lahana (Beyaz- Sarmalık) Lahana (Kırmızı-Salaa İçin) Manar (Külür) Marul-Kıvırcık Maydonoz Palıcan ÖLÇÜ BİRİMİ LT LT DEMET 193

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Pırasa Salaalık Sarmısak Semizou Turp Üzüm Yaprağı Yeşil Soğan Paaes Kuru Fasulye Nohu Mercimek (Kırmızı) Mercimek (Yeşil) Kuru Barbunya Sebze Konservesi (Bezelye) Sebze Konservesi (Yeşil Fasulye veya Türlü) Salça (Domaes) Zeyin (Siyah) Paaes veya Mısır Cipsi Toz Şeker Kesme Şeker Reçel Bal (Süzme Çiçek) Pekmez (Üzüm) Tahin Helvası (Sade-Kakaolu) Çikolaa (Madlen) Çikolaa (Krem) Lokum (Sade) Sakız (Kuu-Draje) Kağılı Şeker (Karışık) Dondurma (Hazır-Pake) Karabiber (Açık) Pul biber (Açık) Tuz Kabarma ozu Yaş Maya Keçap Hazır Çorba (Sade) Puding (Kakaolu) Kahve (Çekilmiş) Neskafe (Klasik) Çay (Kamelya veya Rize Turis) Çay (Lüx Filiz) Biki Çayı Kakao ÖLÇÜ BİRİMİ PAKET PAKET PAKET PAKET 194

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Kakaolu Toz İçecek (Nesquick) Su (1,5 veya 2 lire) Su (Damacana) Maden Suyu ve Sodası (Sade) Gazoz (Meyveli - 1 l) Gazoz (Meyveli - Teneke) Kola (Teneke) Kola (1l) Meyve Suyu (Küçük) Meyve Suyu (1 l) Viski (İhal) Şarap (Özel) Bira (Özel-Teneke) Bira (Özel-Şişe) Kadın Mevsimlik Gabardin Kumaş Pazen (Çamaşırlık) Poplin Kadife Kumaş (İnce Fiilli) Terilen Kumaş (Alpaka) ERKEK GİYİM (48-54 BEDEN) Erkek Palo Erkek Kaban (Anorak) Erkek Kaban (Yünlü) Erkek Mon (Ko) Erkek Takım Elbise (Kışlık) Erkek Takım Elbise (Yazlık) Erkek Ceke (Kışlık) Erkek Ceke (Mevsimlik) Erkek Panolon Spor (Kadife) Erkek Panolon (Kışlık) Erkek Panolon(Yazlık) Erkek Panolon Spor (Ko) Erkek Kazak (Yünlü) Erkek Gömlek (Pamuklu (Coon)-Uzun Kollu) Erkek Gömlek (Pamuklu (Coon)-Kısa Kollu) Erkek Sweashir Erkek Tişör (Penye Kısa Kollu) Erkek Eşofman Alı (Penye) Erkek Pijama (Penye - Kışlık) Erkek Pijama (Penye - Yazlık) Erkek İç Çamaşırı (Ale) Erkek İç Çamaşırı (Fanila) Erkek İç Çamaşırı (Kilo) Erkek Çorap ( Merserize) ÖLÇÜ BİRİMİ LT LT LT LT LT LT LT LT LT ŞİŞE ŞİŞE ŞİŞE METRE METRE METRE METRE METRE TAKIM TAKIM TAKIM TAKIM ÇİFT 195

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Erkek Çorap (Yünlü) KADIN GİYİM (38-44 BEDEN) Kadın Mano Kadın Pardesü Kadın Kaban (Yünlü) Kadın Mon (Ko) Kadın Panolon+Ceke Takım (Yazlık) Kadın Panolon+Ceke Takım (Kışlık) Kadın Tayyör Takım (Yazlık) Kadın Tayyör Takım (Kışlık) Kadın Eek (Kışlık) Kadın Eek (Yazlık) Kadın Panolon (Kışlık) Kadın Panolon (Yazlık) Kadın Panolon Spor (Ko) Kadın Kazak (Yünlü) Kadın Gömlek (Pamuklu (Coon)-Uzun Kollu) Kadın Tişör (Penye-Kısa Kollu) Kadın Tişör (Sreç-Uzun Kollu) Kadın Eşofman Alı (Penye) Kadın Pijama (Penye-Kışlık) Kadın Pijama (Penye-Yazlık) Kadın İç Çamaşırı (Ale) Kadın İç Çamaşırı (Kilo) Kadın İç Çamaşırı (Süyen-Süngerli) Kadın Bornoz (Havlu) Kadın Çorap (Kilolu İnce) Kadın Çorap (Soke Pamuklu) ÇOCUK GİYİM (9-12 YAŞ) Çocuk Kaban (Anorak) Çocuk Ceke (Gabardin-Okul İçin-Erkek) Çocuk Panolon (Kadife) Çocuk Panolon (Gabardin-Okul İçin-Erkek) Çocuk Panolon (Ko) Çocuk Kazak (Karışık Yünlü) Çocuk Gömlek (Pamuklu (Coon)-Kısa Kollu-Erkek) Çocuk Gömlek (Pamuklu (Coon)-Uzun Kollu-Okul İçin-Erkek) Çocuk Sweashir Çocuk Tişör (Penye-Kısa Kollu) Çocuk Eşofman Takım (Microfibre) Çocuk Eşofman Alı (Penye) Çocuk Pijama (Penye-Mevsimlik) Çocuk İç Çamaşırı (Ale, Erkek) Çocuk İç Çamaşırı (Fanila, Erkek) ÖLÇÜ BİRİMİ ÇİFT TAKIM TAKIM TAKIM TAKIM TAKIM TAKIM ÇİFT TAKIM TAKIM 196

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI ÖLÇÜ BİRİMİ Çocuk İç Çamaşırı (Kilo, Erkek) Çocuk Çorap (Kilolu Yünlü veya Pamuklu, Okul İçin) Çocuk Çorap (Soke, Pamuklu veya Merserize, Erkek) ÇİFT Çocuk Okul Önlüğü (Erkek) Çocuk Okul Önlüğü (Kız) Çocuk Hırka (Karışık Yünlü-Okul İçin) BEBEK GİYİM (-6 AY) Bebek Tulumu (Penye) Bebek Pijaması (Penye) TAKIM Bebek İç Çamaşırı (Bady Yarım Kollu) Bebek Çorap (Pamuklu) ÇİFT Örgü Yünü (Makina Yünü) Örgü Yünü (Moher) Dikiş İpliği (Merserize) Erkek Krava (İpek+Polyeser) Erkek Kemer (Deri) Kadın Eşarp (İpek) Dikiş Ücrei (Kadın, Tek Panolon) Giysi Tamiri (Panolon Paçası Kalama) Giysi Tamiri (Fermuar Değişirme) Kuru Temizleme (Tek Ceke) Kuru Temizleme (Tek Panolon) Erkek Ayakkabı (Deri veya Suni Deri, Hazır Taban) ÇİFT Erkek Ayakkabı (Deri, Alı Kösele) ÇİFT Erkek Bo (Deri veya Suni Deri, Lasik Taban) ÇİFT Erkek Spor Ayakkabısı (Deri veya Suni Deri) ÇİFT Kadın Ayakkabı (Deri veya Suni Deri, Hazır Taban, Topuklu) ÇİFT Kadın Ayakkabı (Deri veya Suni Deri, Hazır Taban, Makosen) ÇİFT Kadın Bo (Deri veya Suni Deri, Hazır Taban) ÇİFT Kadın Çizme (Deri veya Suni Deri, Hazır Taban) ÇİFT Kadın Spor Ayakkabısı (Deri veya Suni Deri) ÇİFT Kadın Terlik (Anaomik) ÇİFT Çocuk Ayakkabı (Deri veya Suni Deri, Hazır Taban) ÇİFT Çocuk Bo (Deri veya Suni Deri, Lasik Taban) ÇİFT Çocuk Spor Ayakkabısı (Deri veya Suni Deri) ÇİFT Erkek Ayakkabı Tamiri ÇİFT Kadın Ayakkabı Tamiri ÇİFT Gerçek Kira AYLIK Plasik Boya LT Yağlı Boya LT Fayans (Duvar Döşeme) M 2 Cam (Düz Cam) M 2 Pencere Saın Alma (PVC-Beyaz) METRE Musluk (Mufak Baaryası, Çifli Uzun) 197

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI ÖLÇÜ BİRİMİ Musluk (Tekli Uzun) Su (Belediye Şebeke Suyu) M 3 Su (Belediye Şebeke Suyu) M 3 Su (Belediye Şebeke Suyu) M 3 Çevre Temizlik Vergisi (Aık Çöp) DEFA Elekrik KWH Doğalgaz M 3 Doğalgaz Abonman Ücrei DEFA Tüp (Piknik Tüp) Tüp (12 kg' lık Tüp) Kömür (İhal) TON Kömür (Linyi) TON Kömür (Taşkömürü) TON Odun (Meşe veya Çam) TON Tek Masa (Sunalam) Tek Sandalye (Kumaş Kaplı) Yaak (Tek Kişilik) Yaak (Çif Kişilik) Yaak Bazası (Tek Kişilik) Yaak Bazası (Çif Kişilik) Kanepe (Çif Kişilik) Sehpa Takımı (Zigon) TAKIM Halı (Makina Halısı) M 2 Perde (Saen-Güneşlik) METRE Tül (Kesme) METRE Tül (Düz-Organze) METRE Nevresimlik Kumaş (Eni 22-24 cm.) METRE Paiska (Eni 22-24 cm.) METRE Yaak Örüsü (Çif Kişilik) TAKIM Uyku Sei (Çif Kişilik) TAKIM Yorgan (Çif Kişilik, Hazır) Baaniye(Çif Kişilik, Yün) Nevresim Takımı (Çif Kişilik) TAKIM Yasık Havlu (El-Yüz Havlusu, Düz) Havlu (Banyo Havlusu, Tek) Danel ipi (3 Kalı) Se Üsü Ocak (4 Gözü Gazlı) Soba (Kömür Sobası Emaye-Kovalı) Kombi (Hermeik) Üü (Çelik Tabanlı) Kombi Tamiri (Malzeme+İşçilik) DEFA Çay Bardağı (Düz) Su Bardağı (Düz) 198

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI ÖLÇÜ BİRİMİ Borcam (Tepsi) Porselen Yemek Tabağı (Tek) Porselen Yemek Takımı TAKIM Çelik Kaşık (Tek) Çelik Çay Kaşığı (Tek) Çelik Çaal (Tek) Çelik Bıçak (Tek) Çelik Düdüklü Tencere Çelik Tencere (Derin) Çelik Çaydanlık Teflon Tava (Kapaksız) Teflon Tencere (Basık) Su Kovası (Kapaklı) Çamaşır Kuruma Askısı Pil (Alkalinli-Kalem Pil) Pil (Alkalinli-İnce Kalem Pil) Ampul (Şeffaf) Ampul (Enerji Tasarruflu) Florasan Lamba (İnce-Uzun) Horum (Sulama) METRE Anahar Yapırma Ücrei (Yaprak Tipi) Anahar Yapırma Ücrei (Nokalı (Bilyalı) Tipi) Kili (Dış Kapı) Soba Borusu Soba Kovası Çamaşır Deerjanı (Oomaik Makinalar İçin) Çamaşır Deerjanı (Normal Makinalar İçin) Çamaşır Suyu (Sade veya Kokulu) LT Yumuşaıcı LT Kireç Önleyici Bulaşık Deerjanı (Sıvı) LT Bulaşık Deerjanı (Bulaşık Makinası İçin Toz) Krem Deerjan (Sıvı) LT Sıvı Deerjan (Genel Temizlik) LT Toz Deerjan (Banyo-Mufak) El Süpürgesi (Çalı) Paspaslı Su Kovası TAKIM Bulaşık Süngeri Alüminyum Folyo METRE Sreç Film METRE Kağı Havlu Kağı Peçee PAKET Gündelikçi Ücrei GÜNLÜK Halı Temizleme Ücrei (Makina) M 2 199

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Lens Bakım İlaçları Yara Bandı (1'lu) Enjekör (5 cc' lik) Derece (Vücu Isısını Ölçen-Dijial) Konak Lens (Numaralı) Şeker Ölçme Alei (Dijial) Tansiyon alei (Dijial) Dokor Muayene Ücrei (Ünversie Hasanesi, Dahiliye) Dokor Muayene Ücrei (Özel Hasane, Dahiliye) Dokor Muayene Ücrei (Muayenehane, Dahiliye) Diş Çekirme Ücrei (Muayenehane, Diş Çekme) Diş Dolgu Ücrei (Muayenehane, Azı Dişi-Amalgam Dolgu) Röngen Çekirme Ücrei (Mua.,Lab., Poli., Gör.Mrk.,Akc.Gr.) Ulrason Ücrei (Özel Has., Lab., Poli., Gör.Mrk., Üs Baın) Emar Ücrei (Özel Has., Lab., Poli., Gör.Mrk., Beyin) Labarauar Tahlil Ücrei (Özel Labarauvar, Kan Sayımı) Labarauar Tahlil Ücrei (Özel Labarauvar, Tam İdrar) Labarauar Tahlil Ücrei (Özel Labarauvar, Kan Şekeri) İğneciye Ödenen Ücre (Poliklinik, Kas İçi) Hasane Yaak Ücrei (Özel Hasane,Tek Kişilik Özel Oda) Ameliya Ücrei (Özel Hasane, Bademcik) Doğum Ücrei (Özel Hasane, Normal) Doğum Ücrei (Özel Hasane, Sezeryan) Bisikle (Şehir) Akü (6 Amper/Saa) Dış Lasik Anifriz Benzin (Kurşunsuz, 95 Okan) LPG (Araba Tüpü Dolum) Mazo Moor Yağı (2-5 İncelik) Buji Takırma (Malzeme+İşçilik) Fren Balaası Değişimi (Malzeme+İşçilik) Araba Bakımı (İşçilik) Balans Ayarı (İşçilik) Oopark Ücrei (-2 Saa) Köprü Geçiş Ücrei (İsanbul-OGS) Köprü Geçiş Ücrei (İsanbul-S) Şoför Eğiim Kurs Ücrei Tren Ücrei (Banliyö Tam) Tren Ücrei (Banliyö Öğrenci) Mero Ücrei 1. Tarife (Tam) Mero Ücrei 2. Tarife (Tam) Mero Ücrei 3. Tarife (Tam) ÖLÇÜ BİRİMİ KUTU KUTU ÇİFT DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA LT LT LT LT LT DEFA DEFA DEFA DEFA SAAT DEFA DEFA SAAT DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA 2

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Mero Ücrei 4. Tarife (Tam) Mero Ücrei 1. Tarife (Öğrenci) Mero Ücrei 2. Tarife (Öğrenci) Mero Ücrei 3. Tarife (Öğrenci) Mero Ücrei 4. Tarife (Öğrenci) Belediye Oobüs Ücrei 1. Tarife (Tam) Belediye Oobüs Ücrei 2. Tarife (Tam) Belediye Oobüs Ücrei 3. Tarife (Tam) Belediye Oobüs Ücrei 4. Tarife (Tam) Belediye Oobüs Ücrei 1. Tarife (Öğrenci) Belediye Oobüs Ücrei 2. Tarife (Öğrenci) Belediye Oobüs Ücrei 3. Tarife (Öğrenci) Belediye Oobüs Ücrei 4. Tarife (Öğrenci) Dolmuş-Minibüs Ücrei (Yakın Mesafe-Tam) Servis Ücrei (Okul İçin) Taksi Ücrei (Gündüz-Açılış+1 km) Şehirlerarası Oobüs Ücrei 1- İsanbul Şehirlerarası Oobüs Ücrei 2- Ankara Şehirlerarası Oobüs Ücrei 3- En Fazla Gidilen Şehir Vapur Ücrei (Şehir Haı) Vapur Ücrei (Deniz Oobüsü) Kargo (Yur İçi) Nakliye Ücrei (Tüm Ev Eşyası-2 km) Mouse Kase (Yerli-Dolu) CD (Yerli-Dolu) VCD (Film) CD (Boş) Film Ücrei (36 pozluk) Flü Oyuncak Küçük Araba (Çek-Bırak) Fubol Topu Evde Beslenen Hayvan Aşısı Fubol Maçına Giriş Ücrei (Maraon) Fubol Sahası Kiralama Ücrei (Akşam) Fooğraf Tabeme Ücrei (1x15) Resim Çekirme Ücrei VCD Film Kiralama Ücrei Sinema (Tam) Tiyaro-Devle (Tam) Tiyaro-Özel (Tam) İnerne Cafe Saa Ücrei Defer (Normal Boy) Defer (Haria Meod) ÖLÇÜ BİRİMİ DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA AYLIK DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA DEFA SAAT DEFA DEFA DEFA SAAT 21

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Kurşun Kalem İnce Uçlu (Ser Plasik) Kurşun Kalem (Silgisiz) Kurşun Boya Kalemi (12'li Uzun) Pasel Boya Kalemi (12'li) Sulu Boya (12'li) Fookopi Kağıdı (A4) Defer Kabı Kalem Ucu (Kısa) Silgi Yapışırıcı (Uhu) Anasınıfı Ücrei (Devle) Özel İlköğreim Ücrei (1-5.Sınıf) Özel İlköğreim Ücrei (6-8.Sınıf) Özel Lise Ücrei Özel Dersane Ücrei (OKS Hazırlık) Özel Dersane Ücrei (Üniversieye Hazırlık) Özel Üniversie Ücrei Bilgisayar Kursu (İşlemenlik) Lisan Kursu (Gündüz-Hafa Sonu) Çorba (Mercimek) Kuru Fasulye Pirinç Pilavı Tavuk Şiş Adana Kebap Döner Kebap Kıymalı Pide Lahmacun Ekmekarası E Döner Ekmekarası Tavuk Döner Hamburger (E Köfeli) Tos (Kaşar Peynirli) Poğaça (Peynirli) Simi (Seyyar Saıcı, Simi Evi veya Simi Fırınları) Çay (Bardak) Kola veya Meyveli Gazoz (Kuu) Ayran Bira (Bardak) Rakı (Bardak) Oel Ücrei (3 Yıldızlı Tek Kişilik) Oel Ücrei (3 Yıldızlı Çif Kişilik) Yur Ücrei (Özel) Erkek Berberi (Saç Kesme) Kadın Berberi (Saç Kesme) Kadın Berberi (Fön Çekme) ÖLÇÜ BİRİMİ KUTU KUTU KUTU TOP KUTU AYLIK YILLIK YILLIK YILLIK SAAT SAAT YILLIK SAAT SAAT PORSIYON PORSIYON PORSIYON PORSIYON PORSIYON PORSIYON PORSIYON BARDAK GÜNLÜK GÜNLÜK AYLIK DEFA DEFA DEFA 22

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.5 (Devamı). 23=1 bazlı maddeler - 27 yılı sepei. MADDE ADI Kadın Berberi (Saç Boyama) Kaş Aldırma Ücrei Manikür (Kadın İçin) Elekrikli Epilasyon Alei (Kadın İçin) Elekrikli Saç Kuruma Makinesi Traş Bıçağı (Çif Meal Bıçaklı) Traş Kremi (Tüp) Diş Macunu (Ora Boy) Diş Fırçası Tuvale Sabunu (Tek) Tuvale Sabunu (Sıvı) Sabun (Beyaz) Parfüm (Kadın İçin) Deodoran (Sprey) Kolonya Gündüz Kremi (Nemlendirici) El Kremi Ruj Oje Şampuan Saç Boyası (Krem Seli Şampuan) Tuvale Kağıdı Kağı Mendil Islak Mendil Pamuk (Pake) Bebek Bezi (Kağı) Hijyenik Kadın Bağı Mücevher (Alın) Valiz-Bavul (Çekçekli) Okul Çanası Şemsiye (Kadın İçin) Kreş ve Gündüz Bakım Evi Zorunlu Deprem Sigorası (Dask) Kasko Zorunlu Trafik Sigorası Fookopi Ücrei ÖLÇÜ BİRİMİ DEFA DEFA DEFA LT ML LT ML ML LT PAKET PAKET PAKET GR AYLIK DEFA DEFA DEFA 23

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.6. Ana Harcama Gruplarının Genel Endekseki Aylık Değişime Olan Ekisi (%) (TÜİK 27). Ana Harcama Harcama Ana harcama Bir önceki aya Gruplarının Toplam Grubu grupları göre değişim oranı Değişime Ekisi Ağırlıkları (Ekim 26) (Ekim 26) TÜRKİYE 1, 1,29 1,29 Gıda ve alkolsüz içecekler 27,68 2,71,74 Alkollü içecekler ve üün 5,62,1, Giyim ve ayakkabı 8,28 4,8,39 Konu 16,29 1,3,21 Ev eşyası 6,89 -,48 -,3 Sağlık 2,54,17, Ulaşırma 1,48 -,28 -,3 Haberleşme 4,55 -,15 -,1 Eğlence ve külür 3,63-1,86 -,7 Eğiim 2,41 -,11, Lokana ve oeller 6,74,71,5 Çeşili mal ve hizmeler 4,89,81,4 24

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.7. 1978 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1982-25 (TÜİK 27). Yıl/Ay Ocak Şuba Mar Nisan Mayıs Haziran 1982 373,3 381,8 39,5 394,2 395,4 42,1 1983 481,1 492,2 53,2 51,6 514, 52,8 1984 654,6 664,6 685,2 727,9 763,2 812,7 1985 1, 133, 182,4 191,4 1117,6 119,1 1986 149,5 1434, 1452,7 1458,2 1485,9 1521,4 1987 1837,2 1886,8 1957,3 1998,3 296,9 294,7 1988 2932,8 39,3 3324,1 3486,6 3568,8 3646, 1989 5112,8 5334,4 5469,2 5666,5 589,4 6113,7 199 8492,7 8851,8 9285,3 9656,4 9828,6 1126,1 1991 13697,2 14397,8 1493,4 15439,8 165,3 16858,4 1992 24484,5 25773,1 26739,9 2787,2 27344,6 28146,4 1993 39859, 41223,2 42554,2 43585,2 45626,4 47886,3 1994 6696,6 7957,9 74563,3 946,4 1217,4 15781,4 1995 16157,9 169734,2 176157, 18748,3 193123,4 195964,4 1996 285264,7 295517, 311,8 3329,4 347727,4 355114,9 1997 486939,2 514911,9 544979,3 591125, 614478,8 62621,9 1998 979423,5 126264,7 167141,8 1122293,2 1156812,4 1164316,9 1999 1588987,9 1625981,7 1692653,7 1784865,9 182825,2 185265,3 2 2561546,8 266876,6 275928,3 2815736,3 28862,8 2882316,2 21 347378,7 3522742,4 3722456,4 411536, 4335261,4 4461292,7 22 6174952,7 628844,2 634838,2 65254,5 6513297,5 6521565,1 23 7761927,1 7957827,8 8267518,3 8528412,5 8667131,9 86145,1 24 957767,1 976979,1 917644,4 923465,7 915862,8 953,2 25 9682417,63 97189,52 976268,18 9879679,26 133387,86 112678,33 25

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.7 (Devamı). 1978 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1982-25. Yıl/Ay Temmuz Ağusos Eylül Ekim Kasım Aralık 1982 46,2 411,7 424,5 436, 446,1 461,7 1983 526,2 538,5 555,9 585,4 67,3 632,8 1984 82,2 84,6 858, 895,4 929,9 947,2 1985 1124,9 1154, 128,8 1284,5 1344,1 1365,8 1986 1549,9 1563,4 1599,4 1716,8 1755,9 1784,7 1987 2134,8 2171,4 2234,9 2342,2 2488,5 2767,2 1988 3746,9 3874,6 462,1 4365,3 4665,7 4848,3 1989 646,8 6716,5 733, 7566,8 793,7 8182,5 199 1315,9 168,9 1132, 12118, 12839,2 1314,9 1991 17326,1 1811,9 18999,8 2244,4 21527,4 22484,4 1992 2988,4 3239,6 32393,4 3556,9 36529,3 37748,4 1993 51242,5 52571,5 54698,3 58242,8 62524,6 64695,4 1994 19424,6 111796,4 11822,8 129547,5 13973,9 15181,2 1995 294,5 28885,2 223951,8 24148,9 254771, 263667,2 1996 358313,4 375232,8 3976, 427281,3 45287,9 46266,5 1997 654419,1 689992,2 74286,6 816598,3 873919,6 916497,8 1998 119748,5 1241648,5 1327138,1 1414695,9 1485639, 1526375,7 1999 19173,7 1975747,6 28595,6 221514,6 232197,8 244944,6 2 2945716,8 3375,1 386116,8 32359,6 333658,4 34173,5 21 4561227,8 465457, 4962753,8 537284,1 564133,9 582671,8 22 656786,2 66754,8 6928426,7 7211939,3 7484929,2 7598667,8 23 85283,2 8469296,9 859878,1 8745169,9 895158,5 97594,5 24 94937,8 973151,1 9117562,6 9367679,1 9541516, 959991,3 25 111663,6 1174294,85 1295368,96 151363,78 1643999,8 17413, 26

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.8. 1987 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1988-25 (TÜİK 27). Yıl/Ay Ocak Şuba Mar Nisan Mayıs Haziran 1988 139,2 144,4 152,4 161,9 167,5 169, 1989 226,2 237, 244,2 259,4 267,3 272,9 199 362, 378, 397,6 424, 437,3 443,6 1991 586,4 618,2 645,2 687,5 71,4 731,4 1992 146,7 199,4 1152,9 1196,2 126,7 1212,6 1993 1672,3 1738,8 1821,7 191,6 1991,4 227,9 1994 2837, 37,5 3163,3 3944,8 4337,4 4377, 1995 6542,1 6918,1 721,8 7665,5 7911,2 869,9 1996 1181,9 12272,5 12879,7 1377,1 14423,8 14721,8 1997 244,1 2163,2 22818,4 24586, 25614, 26192,9 1998 41133,9 4377,2 44789,1 47183,5 48689,8 49291,2 1999 67753,9 69744,5 7246,9 76128,3 78455, 891,5 2 11329,6 11735,7 12571,3 123662,1 126626,7 127433,4 21 154183,8 156768,9 165677,8 182841,5 192391,7 198219,5 22 26619,5 27352,2 2732,8 27949,8 281274,6 282867,6 23 335586,2 34244,7 352737,7 36173, 367551,8 3672,7 24 39176,8 391833, 39476,6 397411,6 399122,2 39846, 25 425843,73 427412,66 429373,77 434519,52 441279,8 44514,25 Tablo 8.8 (Devamı). 1987 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1988-25. Yıl/Ay Temmuz Ağusos Eylül Ekim Kasım Aralık 1988 171,7 175,8 186,2 196,6 27,1 212,2 1989 281,2 291,1 37,5 326,5 34,7 348,6 199 439,5 45,7 489,9 523,4 549,6 559,2 1991 741, 77,5 817,4 871,3 917, 957, 1992 1228,6 1275,5 137,5 1474,1 1546, 1588,3 1993 2126,9 2183,7 235,8 2464,7 2622,3 2717,2 1994 4452,6 4543,1 4868,3 533,4 5761,9 6127, 1995 834,7 8625,3 9311,4 136,1 1592, 1962,3 1996 14926,8 1563, 16643,2 17925,5 18897,5 19344,8 1997 27535,3 29129,3 31381,8 34412,7 36779,3 38535,8 1998 5882,1 52818,5 56558,4 6194,7 62888,9 64913,5 1999 83673,5 879,3 92372,7 98284,7 12385,8 1838,8 2 13248,1 13354,8 137246,8 141834,6 14734,4 15126,2 21 2251,3 28229,1 22973,2 2353,6 245762,3 253617,5 22 285923,1 291854, 32564, 313689,1 32325,6 328469,1 23 36538,5 365419,8 372924,5 378839,3 385185,8 388495,5 24 398696,1 4825,2 44769, 413882, 4217, 422178,9 25 444955,86 44751,25 452838,84 462427,99 468174,12 47634,69 27

8. İNDEKSE ESAS ÜRÜN SEPETİNİN OLUŞTURULMASI, TEMEL YILIN DEĞİŞTİRİLMESİ VE TÜRKİYE İLE ADANA ENFLASYON DEĞERLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI Adnan KARAİBRAHİMOĞLU Tablo 8.9. 1994 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1994-26 (TÜİK 27). Yıl/Ay Ocak Şuba Mar Nisan Mayıs Haziran 1994 64,5 68,7 72,7 89,7 97,1 99, 1995 145,7 152,8 159,7 169, 174,6 179,1 1996 259,5 271,2 286,4 35,6 319,4 327,5 1997 456, 481,8 57,8 541,4 566,8 583,1 1998 919,4 96, 11,3 148, 184,7 1111,1 1999 1525,3 1573,7 1637,5 1717,2 1767,7 1825,2 2 2575,9 2671,3 2749,3 2813,2 2875,6 2895,1 21 351,1 3564,1 378,5 4171,2 4382, 4519,3 22 662,4 6168,7 6242,1 637,4 647,3 6444,7 23 7661,9 7834,9 877,8 8246,5 8377, 8362,6 24 894,7 8953,9 933,3 986,2 912,9 919,4 25 9747,64 9781,17 982,72 9926,39 133,32 179,6 26 176,84 1784,35 1813,96 1958,52 11164,3 1121,48 Tablo 8.9 (Devamı). 1994 Temel Yıllı Tükeici Fiyaları Endeks Rakamları, 1994-26. Yıl/Ay Temmuz Ağusos Eylül Ekim Kasım Aralık 1994 12,1 15, 111,5 119,6 127,2 136,1 1995 184,6 192,6 27,4 22,5 23,9 239,6 1996 334,5 35,4 371,9 396, 416,5 43,7 1997 619,6 658, 76,1 764,9 815,6 857,5 1998 1148,4 1193,8 1274, 1351,1 149,1 1455,4 1999 1894,9 1974,6 292,8 2225,2 2318,7 2456,6 2 296,1 324,4 3117,4 3214, 3333,3 3415,5 21 4627,5 4763,5 544, 535,3 5576,4 5756,2 22 6537,6 668,4 6912,7 7139,9 7347,8 7468,6 23 8331,4 8344,3 852,6 8623,6 8762,6 8839,5 24 9129, 9181,8 9268,2 9474,2 962,3 9663,3 25 165,43 1168,74 138,92 155,42 1634,65 168,72 26 11296,4 11246,76 11391,32 11535,88 11684,79 28

KAYNAKLAR ALLEN R. G. D., (1975), Index numbers in heory and pracice, Aldine Publishing Company, Chicago. ANDRLE, M. (22). Measuremen of Inflaion: Anoher Sochasic Approach. Insiue For Economic And Environmenal Policy. Working Paper No. 4. Suppored by: GAÈR 42/2/129A. ANDERSON, R. G; JONES, B. and NESMITH, T. 1997a. "Special repor: The moneary services index projec of he Federal Reserve Bank of S. Louis: inroducion o he S. Louis moneary services index prices," Review, Federal Reserve Bank of S. Louis, issue Jan, pages 25-3. ANDERSON, R. G; JONES, B. and NESMITH, T. 1997b. Special repor: The moneary services index projec of he Federal Reserve Bank of S. Louis: moneary aggregaion heory and saisical index number," Review, Federal Reserve Bank of S. Louis, issue Jan, pages 31-52. ANDERSON, R. G; JONES, B. and NESMITH, T. 1997c. Special repor: The moneary services index projec of he Federal Reserve Bank of S. Louis: building new moneary services indexes: conceps, daa and mehods," Review, Federal Reserve Bank of S. Louis, issue Jan, pages 53-82. ARCHIBALD, R.B., 1977. On he Theory of Indusrial Price Measuremen: Oupu Price Indexes, Annals of Economic and Social Measuremen 6, 57 72. BALK, B.M. (1996), Consisency in Aggregaion and Suvel Indices, The Review of Income and Wealh 42, 353-363. BALK, B.M. (2), Divisia Price and Quaniy Indexes 75 Years Afer, Deparmen of Saisical Mehods, Saisics Neherlands, P.O. Box 4, 227 JM Voorburg, The Neherlands. BANERJEE, K.S., 1975. Cos of Living Index Numbers: Pracice, Precision and Theory, New York: Marcel Dekker. BLANKENMEYER, E., 1997. Bes Log-linear Index Numbers: Exensions and Applicaions. (hp://129.3.2.41/eps/em/papers/994/9941.hml) 29

BOWLEY, A.L., 1928. Noes on Index Numbers, Economic Journal 38, 216 237. BRYAN, M. F. and CECCHETTI, S. G. 1994. "Measuring Core Inflaion," in N. Gregory Mankiw, ed., Moneary Policy. Chicago: Universiy of Chicago Press, pp. 195-215. CHANCE, W. A. 1966. A Noe on he Origins of Index Numbers. The Review of Economics and Saisics, Vol. 48, No. 1. pp. 18-11. CLEMENTS, K.W. and IZAN, H. Y. 1981. A Noe On Esimaing Divisia Index Numbers, Inernaional Economic Review 22, 745-747. CLEMENTS, K.W. and IZAN, H.Y. 1987. "The Measuremen of Inflaion: A Sochasic Approach, Journal of Business and Economics Saisics 5, 339-35. DHRYMES, P. (1967). On he measuremens of price and qualiy changes in some consumer capial goods. American Economic Review. 57 (May) 51-518. DIEWERT, W.E., 1976. Exac and Superlaive Index Numbers. Journal of Economerics 4, 115 145. DIEWERT, W.E., 1978. Superlaive Index Numbers and Consisency in Aggregaion. Economerica 46, 883 9. DIEWERT, W.E., 198. Aggregaion Problems in he Measuremen of Capial. In The Measuremen of Capial, D. Usher (ed.), Sudies in Income and Wealh, Vol. 45, Naional Bureau of Economic Researach, Chicago: Universiy of Chicago Press, 433 528, and reprined in Diewer and Nakamura [1993]. DIEWERT, W.E., 1981. The Economic Theory of Index Numbers: A Survey. In Essays in he Theory and Measuremen of Consumer Behaviour in Honour of Sir Richard Sone, A. Deaon (ed.), London: Cambridge Universiy Press, 163 28. DIEWERT, W. Erwin. 1995. On he Sochasic Approach o Index Numbers, Discussion Paper DP95-31, Deparmen of Economics, Universiy of Briish Columbia. DIEWERT, W. E. and NAKAMURA, A. O. (Ediors) 1993. Essays in Index Number Theory, Volume I. Elsevier Science Publishers. 21

DIEWERT, W.E. and NAKAMURA, A.O., 23. Index number conceps, measures and decomposiion of produciviy growh. Journal of Produciviy Analysis 19, 127 159. DIVISIA, F., 1926. L indice mon eaire e la h eorie de la monnaie, Paris: Soci ee anonyme du Recueil Sirey. Published as Divisia [1925]. DİE, 1998. Fiya İndeksleri ve Enflasyon Sorularla İsaisikler Dizisi:7. DİE Yayınları. DİE Mabaası, Ankara, Yayın No:2186, 47s. DOW, James P., Jr. 1994. Measuring Inflaion Using Muliple Price Indexes, unpublished manuscrip, Deparmen of Economics, Universiy of California Riverside. EDGEWORTH, F.Y., 1888. Some New Mehods of Measuring Variaion in General Prices, Journal of he Royal Saisical Sociey 51, 346 368. EDGEWORTH, F.Y. (1925), The Pluraliy of Index Numbers, The Economic Journal 35, 379-388. ERDOĞAN, C., 21. Fiya İndeksi Teorisi ve Sokasik Yaklaşımla Enflasyon Ölçme Çalışması. DİE Uzmanlık Tezi, Ankara, 67s. (yayınlanmamış) FEENSTRA, R. C and MARSHALL B. Reinsdorf, M. B. 23. Should Exac Index Numbers have Sandard Errors? Theory and Applicaion o Asian Growh. Presened a he CRIW conference Hard-o-Measure Goods and Services: Essays in Memory of Zvi Griliches, Sepember 19-2, 23, Behesda, MD. FISHER, I., 1922. The Making of Index Numbers. Boson: Houghon Mifflin. FISHER, I. 1967. The Making of Index Numbers: A Sudy of Their Varieies, Tess and Reliabiliy, 3rd ed. New York. FISHER, F.M. and SHELL, K. 1972. The Pure Theory of he Naional Oupu Deflaor. In The Economic Theory of Price Indices, F.M. Fisher and K. Shell (eds.), New York: Academic Press, 49 113. FRISCH, R., 1936. Annual Aurvey of General Economic Theory: The Problem of Index Numbers, Economerica 4, 1 39. 211

GÜNÇAVDI, Ö., LEVENT, H., ÜLENGİN, B., 2. Yüksek ve Değişken Enflasyonun Tahmininde Alernaif Modellerin Karşılaşırılması: Türkiye Örneği. ODTÜ Gelişme Dergisi, Cil.27, Sayı:1-2, 149-171. GRANGER, C. W. J. and NEWBOLD, P. (1977). Forecasing Economic Time Series. New York: Academic Press. GRILICHES, Z. (23). Price Indexes and Qualiy Change: Sudies in New Mehods of Measuremen. Cambridge: Harvard Universiy Press. HILL, P. 1993. Price and Volume Measures, pp. 379-46 in Sysem of Naional Accouns 1993, Eurosa, IMF, OECD, UN and World bank, Brussels, Luxembourg, New York and Washingon, D.C. INTERNATIONAL MONETARY FUND (IMF) Elecronic Discussion Group (24a). Expor and Impor Price Index Manual, Index number heory, Chaper 15. hp://www.imf.org/exernal/np/sa/egeipi/ch15.pdf INTERNATİONAL MONETARY FUND (IMF) Elecronic Discussion Group (24b). Expor and Impor Price Index Manual, Axiomaic and sochasic approach, Chaper 16. hp://www.imf.org/exernal/np/sa/egeipi/ch16.pdf İSTANBUL MENKU KIYMETLER BORSASI (İMKB) 1997. İMKB Hisse seneleri piyasası endeksi (hp://www.imkb.gov.r/index.hm). KAYA, Y.T. ve DOĞAN, E. (25). "Dezenflasyon Sürecinde Türk Bankacılık Seköründe Ekinliğin Gelişimi". Ard Çalışma Raporları (No: 25/1). Araşırma Dairesi. Kasım 25. Bankacılık Düzenleme ve Deneleme Kurumu (BDDK).hp://www.bddk.org.r/urkce/yayinlarveraporlar/rapor/bddk/arasirm a/25-1.pdf KEDEM, B. and FOKIANOS, K. 22. Regression Models for Time Series Analysis. Wiley, New York. KENDALL, M. G. 1969. The Early Hisory of Index Numbers. Review of he Inernaional Saisical insiue, Vol. 37, No. 1. pp. 1-12. KENNEY, J. F. and KEEPING, E. S. 1962. Index Numbers. Mahemaics of Saisics, 3rd ed. Princeon, NJ: Van Nosrand. KONUS, A. A., 1924. English ranslaion, iled The Problem of he True Index of he Cos of Living, published in 1939 in Economerica 7, 1 29. 212

KRUGMAN, P. (1998). Don' Worry Abou Deflaion. February 2, 1998. hp://money.cnn.com/magazines/forune/forune_archive/1998/2/2/237211/i ndex.hm LANDEFELD, J. S., 24. Updaing Conceps and mehods for Index Numbers, Prices and Produciviy: How are we doing? SSHRC Inernaional Conference on Index Number Theory and he Measuremen of Prices and Produciviy Vancouver, Canada. (hp://www.ipeer.ca/papers/landefeld,oc.22,24,%24122%2sshc1.pdf) LASPEYRES, E., 1871. Die Berechnung einer mileren Waarenpreisseigerung, Jahrb ucher f ur Naional okonomie und Saisik 16, 296-315. LOWE, J., 1823. The Presen Sae of England in Regard o Agriculure, Trade and Finance, second ediion, London: Longman, Hurs, Rees, Orme and Brown. MARAVALL, A. and DEL RIO, A. (21). Tıme Aggregaıon And The Hodrıck- Presco Fıler. Banco de España Servicio de Esudios. Documeno de Trabajo n. 18. MARSHALL, A., 1887. Remedies for Flucuaions of General Prices. Conemporary Review 51, 355 375. Reprined as Ch. 8 in Memorials of Alfred Marshall, A.C. Pigou (ed.), London: Macmillan, 1925. MATHWORLD (27). Index number. The web's mos exensive mahemaical resource provided as a free service o he world's mahemaics and inerne communiies as par of a commimen o educaion and educaional oureach by Wolfram Research, makers of Mahemaica. hp://mahworld.wolfram.com/indexnumber.hml MUDGETT, B. D. 1951. Index Numbers. New York: Wiley. PAASCHE, H., 1874. Uber die Preisenwicklung der lezen Jahre nach den Hamburger Borsennoirungen. Jahrbucher fur Naional okonomie und Saisik 23, 168 178. PAULOS, J. G., 24. An Alernaive Inflaion Index, (hp://www.goldeagle.com/ediorials_4/paulos994.hml) QUAH, D. and VAHEY, S. (1995) Measuring Core In aion, Economic Journal, 15. 213

ROGER, Sco. 1997. "A Robus Measure of Core Inflaion in New Zealand, 194996," Reserve Bank of New Zealand, discussion paper series no. 697/7, March. PRADO, C.; LLORENS, L. And AYESTERAN, M., 21. Incorporaion of Processes o Improve he Index Numbers Producion Qualiy. Paper submied by EUSTAT (Euskal Esaisica Erakundea), Sockholm (hp://www.eusa.es/documen/daos/c_q21_i.pdf) PRASADA R. D. S. and SELVANATHAN, E. A., 1991. " A Log-Change Index Number Formula for Mulilaeral Comparisons", Economics Leers, 35: 297-3. PRASADA R. D. S. and SELVANATHAN, E. A. 1992a. " Compuaion of Sandard Errors for Geary-Khamis Pariies and Inernaional Prices: A Sochasic Approach", Journal of Business and Economic Saisics. PRASADA R. D. S. and SELVANATHAN, E. A., 1992b. " Uniformly Minimum Variance Unbiased Esimaors of Theil-Tornqvis Index Numbers", Economics Leers, 39: 123-127. PRASADA R. D. S. and SELVANATHAN, E. A. (1996) On he Sochasic Approach o Inernaional Comparisons of Prices,GDP and Produciviy,in Inernaional Comparison of Prices, Oupu and Produciviy,edied by Prasada Rao and J. Salazar-Carrillo,Elsevier Norh Holland Publishing Company,pp. 195 216. PRASADA R. D. S. and TIMMER, M. P. (23). Purchasing Power Pariies for Indusry Comparisons Using Weighed Eleo-Koves-Szulc (EKS) Mehods. EconPapers Review of Income and Wealh, 23, vol. 49, issue 4, pages 491-511. RODRIGUEZ, J. And HARALDSEN, F. (26). The use of scanner daa in he Norwegian CPI: The «new» index for food and non-alcoholic beverages. Economic Survey 4/26 pages. 21-28. 214

SAMUELSON, P.A. and SWAMY, S., 1974. Invarian Economic Index Numbers and Canonical Dualiy: Survey and Synhesis, American Economic Review 64, 566 593. SCHMIDT-VOGT, H. 1977. Die Fiche. Band I. Taxomomie - Verbreiung - Morphologie - Ökologie -Waldgesellschafen. - Verlag Paul Parey, Hamburg and Berlin. SCHREYER, P. 24. Chain Index Number Formulae in he Naional Accouns. 8h OECD NBS Workshop on Naional Accouns. 6-1 December 24. OECD Headquarers, Paris. SELVANATHAN, E. A., 1987. Sandard Errors for Laspeyres and Paasche Index Numbers, Economics Leers 35, 35-38. SELVANATHAN, E. A., 1989. A Noe on he Sochasic Approach o Index Numbers, Journal of Business and Economic Saisics 7, 471-474. SELVANATHAN, E. A., 1991. Furher Resuls on Aggregaion of Differenial Demand Equaions, The Review of Economic Sudies 58, 799-85. SELVANATHAN, E. A. (1993). More on laspeyres index numbers, Economics Leers, 43: 157 62. SELVANATHAN, S. (1993). A Sysem-wide Analysis of Inernaional Consumpion Paerns. Advanced Sudies in Theoreical and Applied Economerics. Boson: Kluwer Academic Publishers. SELVANATHAN, E. A., and PRASADA R. D. S., 1992. " An Economeric Approach o he Consrucion of Generalized Theil-Tornqvis Indices for Mulilaeral comparisons", Journal of Economerics, 54:335-346. SELVANATHAN, E. A. and PRASADA R. D. S. (1994). Index Numbers: A Sochasic Approach. A comprehensive review of recen developmens in index numbers. The Universiy of Michigan Press. 256 pages. SILBERLING, N. J. (1919). Briish Financial Experience 179-183. The Review of Economic Saisics, Vol. 1, No. 4. pp. 282-297. 215

SILVER, M. and HERAVI, S. 26. Why elemenary price index number formulas differ: Evidence on price dispersion, Journal of Economerics (26), doi:1.116/j.jeconom.26.7.17. STONE, R. 1996. Some Briish Empiriciss in he Social Sciences 165-19, Cambridge Universiy Press. TAN, T., 1994. İndekse Kalie Ayarlaması Yönemleri.DİE Uzmanlık Tezi, Ankara, 55s. (yayınlanmamış) TCMB, 24. Enflasyon.TCMB Yayınları, Ankara, 16s. hp://www.cmb.gov.r/yeni/evds/yayin/kiaplar/enflasyon.pdf TCMB, 21. Çekirdek Enflasyon Teknik Komie Çalışma Raporu TCMB Yayınları, Ankara, Yayın No: 21/1, 98s. hp://www.cmb.gov.r/yeni/evds/yayin/kiaplar/cekirdekenf-mayis21.pdf THEIL, H., 1965. The Informaion Approach o Demand Analysis, Economerica 33, 67 87. THEIL, H. (1981), The Sysem Wide Approach o Microeconomics, Chicago: Universiy of Chicago Press. TORNQVIST, L., 1936. The Bank of Finland s Consumpion Price Index, Bank of Finland Monhly Bullein 1, 1 8. TRIPLETT, J. (1968). Auomobiles and hedonic qualiy measuremen. Journal of Poliical Economy. 77, 48-417. TUKE, A. and REED, G. 21. The effecs of annual chain-linking on he oupu measure of GDP. Economic Trends No. 575. p. 37-53. TUİK, 1998a. Fiya İndeksleri, Eğiim Dökümanları. hp://www.uik.gov.r TÜİK, 1998b. Sorularla Fiya İndeksi, Eğiim Dökümanları. hp://www.uik.gov.r TÜİK, 25. ÇEF ve Tarım İndeksi, Eğiim Dökümanları. hp://www.uik.gov.r TÜİK, 26a. Sanayi İndeksi, Eğiim Dökümanları. hp://www.uik.gov.r TÜİK, 26b. Saınalma Gücü Pariesi, Eğiim Dökümanları. hp://www.uik.gov.r TÜİK, 26c. Tükeici Fiyaları İndeksi, Eğiim Dökümanları. hp://www.uik.gov.r TÜİK, 26d. Üreici Fiyaları İndeksi, Eğiim Dökümanları. hp://www.uik.gov.r TÜİK, 27. TÜİK Ana sayfadaki Haber büleni. hp://www.uik.gov.r. 216

VAN IJZEREN, J. (1987), Bias in Inernaional Index Numbers: A Mahemaical Elucidaion, Disseraion for he Hungarian Academy of Sciences, Den Haag: Koninklijke Biblioheek. WILLIAMS, J. C. (26). The Phillips Curve in an Era of Well-Anchored Inflaion Expecaions. Federal Reserve Bank Of San Francısco. Unpublished Working Paper Sepember 26 hp://www.frbsf.org/economics/economiss/jwilliams/williams_phillips_curv e.pdf ZEGER, S. L. 1988. A regression model for ime series of couns. Biomerika 1988 75(4), 621-629. 217

ÖZGEÇMİŞ 197 yılında Adana da doğdum. Gazipaşa İlkokulunda okudukan sonra Tepebağ Oraokulunu biirdim. Lise öğrenimimi yaılı olarak Adana Erkek Lisesi nde amamladım. 1987 yılında Ora Doğu Teknik Üniversiesi Fen-Edebiya Fakülesi Maemaik bölümüne girdim. 1993 yılında buradan mezun oldum. Bir süre Ankara da üniversie hazırlık dergisi çıkaran bir yayınevinde çalışım ve Geçmiş Yıllar Maemaik Sınav Soru ve Cevapları kiabım yayınlandı. Daha sonra 2 yıl süre ile bir medikal firmada çalışım. 1994 yılında Çukurova Üniversiesi nde başlayan Pedagojik Formasyon kursuna kaılıp öğremenlik serifikası aldım. Kısa dönem askerlik görevimden sonra 6 yıl boyunca çeşili özel okullarda, daha sonra 3 yıl süre ile devle okullarında maemaik öğremenliği yapım. Halen Türkiye İsaisik Kurumu Adana Bölge Müdürlüğünde maemaikçi ünvanı ile çalışmakayım. 218