ERBAY ARIKBOĞA TARKAN OKTAY NAİL YILMAZ yeniden yapılanma sonrasında BELEDİYE MECLİSLERİ: İSTANBUL ÖRNEĞİ
Erbay ARIKBOĞA Tarkan OKTAY Nail YILMAZ Yeniden Yapılanma Sonrasında Belediye Meclisleri m m İstanbul Örneği Beta
Yayın No Hukuk Dizisi ^804 227 1 3ası - Eylül 2007 - İSTANBUL ISBN 978-975 - 295-698 - 8 Copyright 8u kitabın bu basısı için Türkiye deki yayın hakları BETA Basım Yayım Dağıtım A Ş. ye aittir. Her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz, dağıtılamaz. Normal ölçüyü aşan iktibaslar yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi Baskı - Cilt Kapak Tasarım : Beta Basım A.Ş. : Kahraman Ofset Bağcılar/İstanbul (0-212)629 00 01 : Evren Kayhan Beta BASIM YAYIM DAĞITIM A.Ş. Himaye-i Etfal Sokak Talaş Han No. 13-15 Cağaloğlu - İSTANBUL Tel : (0-212) 511 54 32-519 01 77 Fax: (0-212) 513 87 05-511 36 50 e-mail: betakitap@ betakitap.com www.betakitap.com
Erbay ARIKBOĞA earikboga@marmara.edu.tr 1975 yılında Bolu-Göynük te doğdu. 1996 yılında İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinden mezun oldu. Mastır (1998) ve doktora (2004) derecesini Marmara Üniversitesi, Mahalli İdareler ve Yerinden Yönetim bilim dalında aldı. 1999 yılında Marmara Üniversitesinde araştırma görevlisi olarak çalışmaya başladı. Aynı üniversitede 2006 yılında yardımcı doçent oldu. Evli ve bir çocuk babasıdır. Başlıca ilgi alanları yerel yönetimler, büyükşehir yönetim sistemi, yeni kamu yönetimi, yönetişim ve mahalle muhtarlığıdır.
Tarkan OKTAY toktay@marmara.edu.tr 1973 de Yalova da doğdu. 1995 de İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümü nü bitirdi. Yüksek lisans (1998) ve doktora (2005) çalışmasını Marmara Üniversitesi Mahalli İdareler ve Yerinden Yönetim Bilim Dalında tamamladı. Aynı bölümde, 1996-2005 yıllan arasında araştırma görevlisi olarak çalıştı. 2005 yılında Marmara Üniversitesi SBMYO. Yerel Yönetimler Programı nda yardımcı doçent olarak göreve başladı. Halen aynı kurumda bu görevi sürdürmektedir. Evli ve iki çocuk babasıdır. Başlıca ilgi alanları; yerel yönetimler, yerel yönetimler tarihi ve yerel yönetimlerin karar organlarıdır.
Nail YILMAZ yilmaznail@hotmail.com 1969 yılında Tokat-Reşadiye de doğdu. 1992 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi ni bitirdi. Yüksek lisansını İstanbul Üniversitesi, Sosyal Yapı ve Sosyal Değişme Bilim Dalında (1995), Doktorasını Marmara üniversitesi, Siyaset ve Sosyal Bilimler Bilim Dalında (2003) tamamladı. 1994 yılında Marmara Üniversitesinde araştırma görevlisi olarak çalışmaya başladı. Aynı üniversitede 2005 yılında yardımcı doçent oldu. Başlıca ilgi alanları göç, yerel siyaset, kentsel gruplar ve kentsel dönüşümdür.
ÖNSÖZ Yerel yönetimler, gerek çeşitli kamu hizmetlerinin daha etkin biçimde sunulmasında, gerekse demokratikleşme bağlamında önemli bir kurum olarak kabul edile gelmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında Belediye Yasası çıkarıldığında (1930), çeşitli çevrelerin, bu yasadan büyük beklentilerinin olduğu görülmektedir. Örneğin yan resmi bir niteliğe haiz olan İdare dergisinin o döneme ilişkin sayılarında, belediyelere ve belde halkına yönelik önemli beklentiler dile getirilmektedir. Ancak yerel yönetimlerin ve belediyelerin geliştirilmesine yönelik arayışlar sürekli devam etmiştir. Özellikle 1960 lı yıllardan itibaren bu çabaların hız kazandığı söylenebilir. Kentleşmenin giderek artması, bu çabalara, pragmatik bir dayanak da oluşturmuştur. Türkiye de yerel yönetim denildiğinde akla gelen kurum belediyeler olmaktadır. Zira il özel idarelerinin çeşitli fonksiyonları 1940 lı yıllardan itibaren merkezi yönetim tarafından üstlenilmeye başlayınca, bu kurumlann etkinlikleri azalmaya başlamıştır. Bu durum, bu gün de değişmemiştir. Son yerel yönetim reformunun il özel idarelerini diriltme çabasının, henüz meyvelerini verdiği söylenemez. Bu çalışma, yerel yönetim reformu bağlamında, belediye meclisleri üzerine bir araştırmadır. Belediyelerle ilgili çeşitli konular hakkında belediye meclisi üyelerinin değerlendirmelerine başvurulmaktadır. Bu bağlamda üyelerin kuruma, temsile ve katılıma yönelik değerlendirmelerinden, karar alma sürecinin analizine ve
VIII mevcut yerel yönetim modelinin çeşitli boyutlarına ilişkin değerlendirmeleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmada bu veriler, anket tekniği kullanılarak elde edilmiştir. Anket tekniğinin kullanılmasındaki en zorlu süreçlerden birisi olan anket sorularının hazırlanması, araştırmada en çok zamanın ayrıldığı aşamayı oluşturmuştur. Bu bağlamda çeşitli araştırmalarda kullanılan sorulardan ve yapılan başka çalışmalardan da yararlanılmıştır. Anket sorularının hazırlanması sürecinde belirli bir aşamaya ulaşıldığında, Prof. Dr. Sema Erder in görüş ve değerlendirmeleri alınmıştır. Hocanın değerli yorum lan sonrasında, sorular daha da geliştirilerek ankete son hali verilmiştir. Bu bağlamda değerli hocamıza teşekkürü bir borç biliriz. Bununla birlikte anket sorulanyla ilgili her türlü eksikliğin sorumlusu, sadece araştırmayı yürütenlere aittir. Meclis üyelerine de büyük teşekkür borçluyuz. Zira onlar, uzunca sayılabilecek anket sorularına zamanlannı ayırarak görüş ve değerlendirmelerini bizlerle paylaşmışlardır. Um anz bu çalışma, gerek araştırmacılar gerekse bu tür anketler yoluyla görüş ve değerlendirmelerini paylaşanlar için, başka çalışmalann yapılması noktasında bir umut vaat eder. Araştırmanın bütün ilgilere yararlı olmasını temenni ediyoruz. Sultanahmet Erbay Arıkboğa Tarkan Oktay Nail Yılmaz
iç in d e k il e r Tablolar Listesi... XI BİRİNCİ KISIM Birinci Bölüm YEREL YÖNETİMLER VE KARAR ORGANLARI 1. Yerel Yönetim: Kavramsal ve Kurumsal B a k ış...5 a) Kavramsal B oyut...5 b) Kurumsal Boyut...10 2. Yerel Yönetimlerde Meclislerin İşlevi ve Önem i... 13 ikinci Bölüm TÜRKİYE DE YEREL YÖNETİM REFORMU VE BELEDİYE MECLİSLERİ 1. Yerel Yönetim Reformu ve Temel N itelikleri...18 2. Reformda Meclisler ve Belediye M eclisleri... 23 a) Meclislerinin Oluşumu ve Tem sil... 24 b) Belediye Meclisinin Karar Alma İşlev i... 29 c) Belediye Meclisinin Denetim İşlevi... 33 İKİNCİ KISIM Birinci Bölüm ALAN ARAŞTIRMASININ TASARIMI 1. Araştırmanın Amacı ve Kapsamı... 41 2. Araştırmanın Yöntem i... 43
X 3. Araştırma Evreni ve Ö m eklem...44 a) Belediyeler ve Örneklem... 45 b) Meclis Üyeleri ve Örneklem...48 ikinci B ölü m ARAŞTIRMA BULGULARI 1. Ankete Katılanlann Kişisel Nitelikleri... 54 1. Belediye Kurumunun Algılanm ası... 58 2. Belediye Meclisinde Temsil...71 3. Belediye Meclisinin İşleyişi...78 4. Üyelerin Meclisteki Etkinliği...84 5. Belediye Meclisinde Karar Alma S ü reci... 88 6. Meclis-Başkan İlişkisi...103 7. Büyükşehir Sistemi ve Karar Alma Sürecine Etkisi...108 SONUÇ...115 E K LE R... 121 Ek 1: İstanbul daki İlçe Belediyeleri... 121 Ek 2: İstanbul daki İlk Kademe Belediyeleri...122 Ek 3: İstanbul BŞB Meclisinde Temsil Durumu... 123 Ek 4: Anket Formu...125 KAYNAKÇA...137
TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1. Ulusal ve Yerel Seçim Sisteminin Temsil Bakımından Karşılaştırılması... 27 Tablo 2. Ömeklem Seçilen B elediyeler...47 Tablo 3. Ömeklem Seçilen Belediyelerin İktidar Partisi Açısından Dağılım ı...48 Tablo 4. İlçe Belediye Meclis Üyeleri ve Ö m eklem... 49 Tablo 5. İlk Kademe Belediye Meclis Üyeleri ve Ö m ek lem...50 Tablo 6. İstanbul BŞB Meclis Üyeleri ve Ömeklem... 51 Tablo 7. Anket Yapılan Meclis Üye S a yısı...52 Tablo 8. Ankete Katılanlann Cinsiyet, Yaş ve Eğitim Durumuna Göre Dağılımı... 54 Tablo 9. Ankete Katılanlann Bazı Temel Niteliklere Göre Dağılımı...55 Tablo 10. Ankete Katılanlann Toplumsal Niteliklerine Göre Dağılımı...57 Tablo 11. Belediyelerin Temel N iteliği...58 Tablo 12. Üyelerin Türkiye deki Belediyelere İlişkin A lgılan...59 Tablo 13. Üyelerin Belediyelere İlave Mali Kaynak Sağlamaya İlişkin Öncelikli Tercihi...61 Tablo 14. Üyelerin Yerel Yönetim Reformuna İlişkin Değerlendirmeleri...63 Tablo 15. İstanbul daki Bir Belediyenin Sahip Olması Gereken Asgari Nüfus Büyüklüğü... 66 Tablo 16. Belediyenin En Önemli Üç Sorunu...67 Tablo 17. Siyasi Konum ve Belediyeler Temelinde En Önemli Üç Sorun...68
XII Tablo 18. Meclisin Halkı Temsil Etme Derecesi... 71 Tablo 19. Belediye Meclislerinde Kadın Üye Oranı ve Kadm Üyelerin Siyasi Konuma Göre Dağılımı... 72 Tablo 20. Mecliste Kadın Üye Sayısının Yeterliliği...75 Tablo 21. Karar Alma sürecinde Halk Katılımımın Yeterliliği... 76 Tablo 22. Halk Katılımının Yetersizliğinin N edenleri...78 Tablo 23. Meclisin Toplanma Sıklığı... 79 Tablo 24. Meclisin İşleyişinin Demokratikliği...80 Tablo 25. Belediyeler Temelinde Meclisin İşleyişinin Demokratikliği...81 Tablo 26. Belediyenin Belde Sakinlerini Bilgilendirme Yeterliliği..83 Tablo 27. Üyelerin Meclis Toplantılarına Katılma D u rum u...84 Tablo 28. Üyelerin Gündem Maddesi Önerme Durum u...85 Tablo 29. Üyelerin Toplantılarda Söz Alma Durumu... 86 Tablo 30. Üyelerin Yazılı veya Sözlü Soru Sorma Durum u... 87 Tablo 31. Karar Alma Sürecini Etkilemede Belde Sakinlerinin En Fazla Kullandıkları Üç Y öntem...88 Tablo 32. Siyasi Konum ve Belediyeler Temelinde, Karar Alma Sürecini Etkilemede Belde Sakinlerinin En Fazla Kullandıkları Üç Yöntem...89 Tablo 33. Karar Alma Sürecini Etkilemede Kurum Dışı En Önemli Üç B irim... 91 Tablo 34. Siyasi Konum ve Belediyeler Temelinde, Karar Alma Sürecini Etkilemede Kurum Dışı En Önemli Üç Birim...91 Tablo 35. Karar Alma Sürecini Etkilemede Kurum İçi En Önemli Üç B irim... 93 Tablo 36. Siyasi Konum ve Belediyeler Temelinde, Karar Alma Sürecini Etkilemede Kurum İçi En Önemli Üç Birim... 93 Tablo 37. Karar Alma Sürecinde Meclis İçi Unsurların Etki Durum u...37
XIII Tablo 38. İmar Planı Tadilatıyla İlgili Kararlarda En Etkili Dört Faktör...38 Tablo 39. Temel Altyapı Yatırımlarıyla İlgili Kararlarda En Etkili Dört Faktör...97 Tablo 40. Siyasi Konum ve Belediyeler Temelinde, İmar Planı Tadilatıyla İlgili Kararlarda En Etkili Dört F ak tör... 99 Tablo 41. Siyasi Konum ve Belediyeler Temelinde Temel Altyapı Yatırımlarıyla İlgili Kararlarda En Etkili Dört Birim...100 Tablo 42. Üyelerin Komisyonları Yararlı Bulup-Bulm adığı...101 Tablo 43. Üyelerin Stratejik Plan Çalışmasına K atkıları... 102 Tablo 44. Üyelerin Belediye Başkanınm Veto Yetkisi Hakkındaki G örüşleri... 104 Tablo 45. Üyelerin, Belediye Başkanınm Meclise Başkanlık Etmesi Hakkındaki G örüşleri... 105 Tablo 46. Belediye Başkanını Denetlemede Kullanılan Yöntemlerin Etki Derecesi...107 Tablo 47. Büyükşehir Belediye Meclisinin Oluşum u...108 Tablo 48. İlk Kademe Belediyelerinin Büyükşehir Belediye Sistemi İçine A lınm ası...109 Tablo 49. İlçe/İlk Kademe Belediyelerinin İmara İlişkin Kararlarının Büyükşehir Belediye Meclisinde Görüşülm esi...110 Tablo 50. İlçe/İlk Kademe Belediyelerinin Bütçe ve İmar Dışındaki Bütün Kararlarını, Büyükşehir Belediye Başkanınm Veto Edebilm esi...111 Tablo 51. Büyükşehir Belediye Meclisi Üyelerinin Hangi Meclise Daha Çok Katkı Sağladıkları...112 Tablo 52. Büyükşehir Belediye Meclisindeki Çalışmalara, İlçe/ilk Kademe Belediye Çıkarlarının Etkisi...113