3.2. Avustralya (Queensland Eyaleti)

Transkript

1 ekil. Bamsz bölümlerin 3B temsili amacyla oluturulan ara yüz (Stoter ve Oosterom, 006) 3.. Avustralya (Queensland Eyaleti) Avustralya nn Queensland eyaletindeki kadastral yap B yüzey parselinden bamsz olarak 3B parsellerin tanmlanmasn mümkün klmaktadr. Ayrca hacimsel parseller olarak tanmlanan bu mülkiyet birimlerinin nasl ölçülüp tescil edileceklerine dair kurumsal düzenlemeler de mevcuttur. Yasal olarak tanmlanabilen hacimsel parsellere ait detayl ölçü planlar tapulara eklenmektedir. Bu ölçü planlarnda hacimsel parseller aç ve mesafe deerleriyle temsil edilirler. Hacimsel parsellerin koordinat deerleri ise sadece konumsal veriler kadastro veritabanna aktarlaca zaman belirlenmektedir (Queensland Government, 007). Eyalette, 3B parseller ve irtifak haklar için çizimlerin ve tescil ilemlerinin nasl yaplacana ait açklamalarn detayl olarak örneklerle yönetmeliklerde belirtilmitir. ekil 4 ve ekil 5 de Queensland eyaletinde, kadastroda ölçü planlarnn hazrlanmasna ilikin yönetmelikte srasyla parsel ve irtifak haklar için örnek olarak hazrlanm hacimsel ölçü planlar gösterilmektedir. Bu iki ekil incelendiinde parsel ve irtifak hakk snrlarnn sadece B X ve Y deerleriyle deil ayn zamanda yükseklik deerleriyle birlikte hem koordinatlaryla hem de çizimle belirtildii görülmektedir. ekil 4. Quuensland ta parsel için yönetmelikte belirtilen örnek hacimsel ölçü plann 401

2 ekil 5. Quuensland ta irtifak hakk için yönetmelikte belirtilen örnek hacimsel ölçü plann Yönetmelikteki bu temel çizimler yannda uygulamada daha karmak nesneler için hazrlanm hacimsel ölçü planlarna rastlamak da mümkündür. Ayrca, Quuensland eyaletinde özellikle su, gaz, elektrik, iletiim gibi altyap tesisleri için tesis edilecek irtifak haklarnda altyap tesisinden dolay parsel üzerine getirilen kstlama 3B olarak ölçü plannda tanmlanabilmektedir. Bu ekilde, birçok parsele isabet eden bir nesne kendi geometrisi ile 3B ölçü planlar kullanlarak parselden bamsz olarak tescil edilebilmektedir. 3B irtifak için oluturulan ölçü plannda yükseklikler ulusal datuma göre belirlenmektedir. Ayrca ulusal koordinat sisteminde koordinat belli referans noktalar ölçü planlar üzerinde gösterilir. Parsellerin ekil ve konumunu açk ekilde temsil için aç ve mesafe deerleri ölçü plan üzerinde yazlr. Ölçü planlar, B ve izometrik çizimleri de içerecek ekilde düzenlenmektedirler sviçre sviçre 3B servislerin kadastrosunu yürütmektedir. Bu balamda, dier pek çok ülkeden farkl olarak tüm altyap servisleri kadastro snrlarn, binalar ve parsel içindeki yaplar da içerecek ekilde haritalanmaktadr (Kalantari vd., 008). sviçre kadastro modelinin bir dier önemli özellii de, kadastro 014 raporunda öngörülen yasal arazi nesnesi modelini temel alan bir yaklamla geliim göstermi olmasdr. sviçre de bu temelde gelitirilen nesne tabanl kadastro veri modeli kontrol noktalar, arazi kullanm, çizgisel nesneler, yerel isimler, mülkiyet ve idari birimler dnda arazi yükseklik modelini ve boru hatlarn da içeren toplam sekiz katmandan olumaktadr (Kaufmann vd., 00). sviçre de kadastral ölçmelerde nesnelerin üçüncü boyutunu da temsil etmek amacyla 008 ylnda bir çalma grubu kurulmutur. Bu çalma grubu Kadastral Ölçmelerin 3B Modellenmesi isimli bir dokuman hazrlayarak gelecek için stratejiyi ve baz örneklerle birlikte veri modelinin içerecei detaylar tarif etmitir. Çalma grubu, ölçme çalmalar için yeni düzenlemelerin yaplmasn ve 40

3 TMMOB 403 finansmann da 3B bilgi kullanclar aracl ile karlanmasn önererek, 3B verinin 15 0 yl gibi bir süre zarfnda sviçre kadastrosuna entegre edilmesini öngörmektedir. sviçre de kadastro çalmalar toplam 6 bamsz Kanton un sorumluluunda yürütülmektedir. Bu kantonlar kadastro çalmalarn, sonuç ürününün içeriini açk bir ekilde tanmlayan federal yasaya bal kalarak yürütmek zorundadrlar. Bununla birlikte, yerel ihtiyaçlar ve öncelikler çalmalarda dikkate alnabilmektedir. Bu balamda, Cenevre Kanton u bir adm daha ileri giderek sorumlu olduu arazi snrlar üzerinde 3B bir kadastro çalmas gerçekletirmitir. Ulam, iletiim, güvenlik, planlama ve adresleme gibi alanlarda 3B veriye olan artan ihtiyaca karlk vermek amacyla Cenevre kadastrosu bir proje balatmtr. Proje kapsamnda binalarn, tünel ve köprü gibi ulam altyapsnn, tarihi eserlerin, sinyalizasyon sisteminin ve bitki türlerine ait kadastroda mevcut olan B verilerin 3B hale getirilmesi amaçlanmaktadr. lk etapta binaya ait yükseklik bilgilerinin elde edilmesi ileminin 30 santimetrelik hassasiyeti salayacak ekilde hava fotoraflar kullanlarak 009 ylnn sonuna kadar bitirilmesi planlanmtr. Tüm veriler toplandnda, topolojik kontrolleri yaplarak Federal Toporafya Ofisi nin veritabanna eklenecektir. 4. Örnek Uygulama: Kadastro Parsellerinin Yükseklik Verisiyle Entegrasyonu Bu bölümde, B kadastro parsellerini yükseklik verisiyle bütünleik hale getirerek, parselleri 3B olarak konumlandrmak amacyla örnek bir çalma gerçekletirilmitir. Kadastro parsellerini tanmlayan snrlarnn yükseklik deerleri bir SAM üzerinden elde edilmitir. TIN (Triangulated Irregular Network) veri yapsyla tanmlanan yükseklik yüzeyiyle temsil edilen SAM ni oluturmak amacyla yükseklikleri bilinen nokta veri kümesi kullanlmtr. Noktalarn 3B koordinatlar elektronik uzaklk ölçer kullanlarak kutupsal alm tekniiyle ölçülmütür. Uygulama alannn boyutlar yaklak 1 km lik alan kaplamakta olup yükseklik yüzeyi oluturmak için kullanlan yükseklikleri bilinen nokta says 3731 dir. ekil 6 da uygulamada kullanlan veriler bir arada gösterilmektedir. Yükseklikleri bilinen noktalar Kadastro parselleri Metre ekil 6. Uygulamada kullanlan veriler B kadastro parsellerini 3B olarak tanmlamak amacyla ilk olarak yükseklikleri bilinen noktalar kullanlarak yükseklik yüzeyi oluturulmutur. Daha sonra, bu yüzey üzerinden B kadastro parsellerinin snrlarna Z koordinatlar atanmtr. Bu ilem sonucunda, kadastro parsellerini 3B olarak temsil etme yannda parsellerin yüzey alanlarn hesaplamakta mümkün olmutur. Örnek olarak seçilen bir B kadastro parselinin alan m iken ayn parselin yüzey alan m olarak hesaplanmtr. Ayrca bu parselin en düük kot deeri baz alnarak hacmi m 3 olarak hesaplanmtr. Sözü edilen tüm ilem ve hesaplamalar için ESRI 3D Analyst yazlm kullanlmtr. 5. Sonuç ve Öneriler B kadastro sistemlerinin modern dünyada ortaya çkan baz durumlar tescil ve temsil etmede yetersiz kalmas son yllarda 3B kadastro üzerindeki çalmalarn younlamasna yol açmtr. Tescil edilen hak ve kstlamalar yasal açdan 3B olmakla birlikte kadastrodaki konumsal temsil bir düzlem üzerinde B olarak gerçekletirilmektedir. Bu yazda da incelenen baz ülkelerde kadastro verilerinin 3B

4 temsilini gerçekletirmeye yönelik ölçmelerin nasl yaplacana ilikin düzenlemelerin mevcut olduu anlalmaktadr. Ülkemizde de kadastro verilerine üçüncü boyutu kazandrmaya imkân verecek teknik çalmalarn balatld görülmektedir. Teknik açdan 3B bir kadastro sistemi gelitirmedeki temel zorluk 3B ölçmelerin yaplmas ve elde edilen 3B konumsal verilerin mevcut B kadastro verileriyle bütünleik hale getirilmesidir. Günümüzde kadastro çalmalarnda elektronik uzaklk ölçerin kullanld kutupsal alm tekniiyle veya GPS ölçme teknikleriyle parsel köelerinin 3B koordinatlar yüksek dorulukta elde edilebilmektedir. Ancak bu ölçmeler tek bana 3B bir kadastrodan beklentileri karlamada teknik bakmdan yeterli deildir. Parselleri gerçek anlamda 3B olarak temsil edebilmek ve parsellerle yüzeyinin altnda veya üstündeki nesneler arasndaki konumsal ilikiyi belirleyebilmek için yükseklik yüzeylerinin oluturulmas gereklidir. Bu çalmada gerçekletirilen uygulamayla yersel ölçme tekniiyle elde edilmi yükseklikleri bilinen noktalarla uygulama alannn yükseklik yüzey modeli elde edilmitir. Bu yükseklik modeli yardmyla parseller 3B olarak konumlandrlarak parsellere ilikin yüzey alan ve hacim hesaplamalar gerçekletirilmitir. Ancak, daha geni alanlar için arazinin yükseklik modelini elde etmede fotogrametriden veya lazere tarama (LIDAR) ölçme tekniklerinden faydalanmak daha uygun olacaktr. Kadastro verileri kentsel ve krsal alanda gerçekletirilecek her türlü projenin planlanma ve uygulanmasnda temel altk görevi görmektedir. Bu bakmdan, 3B kadastro verileri parsellerin temsil ve analizinde salayaca imkânlar yannda 3B konumsal veri gerektiren farkl uygulamalarda da kullanlabilecektir. Bunlardan bazlar aadaki ekilde sralanabilir: Yeni bina ve altyap tesislerinin mevcut yap üzerindeki etkisini 3B ortamda belirlenmesi, Yaplarn hacim ve yüksekliklerine göre vergilendirilmesi, Arazi yüzeyindeki deiimlerin görsel analizi, Altyap tesislerinin bakm ve onarm, Gürültü ve hava kirlilii gibi kirlilik tiplerinin modellenmesi ve analizi, Su basknlarndan etkilenebilecek arazi ve binalarn tespiti, Mobil telefon alarnn datm istasyonlar için uygun konumlarn belirlenmesi, Doal kaynaklarn ve yeraltnn modellenmesi, Tanmaz deerlendirmeleri. Teekkür Bu çalma, Karadeniz Teknik Üniversitesi Bilimsel Aratrma Projeleri Birimi tarafndan desteklenmitir (Proje No: ). Çalmada incelenen ülkelerin kadastro kurumlar çalanlarna saladklar bilgi ve belgeler için teekkür ederiz. Ayrca, uygulama için veri salayan TKGM ve BOTA a teekkür ederiz. Kaynaklar Demir, O., Uzun, B., ve Çete M., (008). Turkish Cadastral System, Survey Review, Volume 40, January 008, pp Döner, F. ve Byk, C., (007). Üç Boyutlu Kadastro, Hkm - Jeodezi, Jeoinformasyon ve Arazi Yönetimi Dergisi, Say: 97, ISSN , s.53. HKMO, (003). Kadastro 03 Gelecein Kadastrosu, Türkiye Kadastrosuna likin Çerçeve Rapor, TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odas Yayn, ISBN: , Ankara, 34 s. Kalantari, M., Rajabifard, A., Wallace, J. ve Williamson, I., (008). Spatially referenced legal property objects, Land Use Policy, Volume 5, Issue, p Kaufmann, J., Gubler, E. ve Glatthard, T., 00. Swiss Cadastre: Cadastre 014 for Sustainability. In: Proceedings of FIG XXII International Congress, April 19 6, Washington, DC, USA. 404

5 Kaufmann, J., ve Steudler, D., (1998). Cadastre 014 A Vision for a Future Cadastral System, FIG Publication. Queensland Government, (007). Land Title Regulation, Land Title Act Reprinted as in force on 1 July 007. Stoter, J.E. ve van Oosterom, P.J.M., (006). 3D Cadastre in an international context : Legal, Organizational and Technological Aspects. Boca Raton, Taylor & Francis, CRC, p. ISBN: UN ve FIG, (1996). The Bogor Declaration, UN Interregional Meeting of Experts on the Cadastre, Bogor, Indenosia. UN ve FIG, (1999). Report of the Workshop on Land Tenure and Cadastral Infrastructures for Sustainable Development, Bathurst, Australia. URL-1, (009). Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüü Kurumsal nternet Sitesi, URL-, (008). RamseyCoGIS/ Viewer.htm, URL-3, (008) URL-4, (008) URL-5, (008). rcsurvey, URL-6, public/ characteristic/,

6 TÜRKYE KADASTROSUNDA ÜÇÜNCÜ BOYUT HTYACI.NAM 1, S. ÖZKAN 1 Selçuk Üniversitesi, Mühendislik ve Mimarlk Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Kamu Ölçmeleri Anabilim Dal, Konya, [email protected] Nevehir Kadastro Müdürlüü, Nevehir, [email protected] Özet Ülkemizde yllardan beri devam eden kadastro çalmalar tamamlanmak üzeredir. Kullanlan sistem iki boyutludur. Arazinin üstünde veya altnda bulunan objelerden mülkiyete konu olabilecek hak ve mükellefiyetler tam olarak belirlenememekte ve siciline kaydedilememektedir. Bu durum gittikçe deerlenen toprak ve hzla gelien kentsel yaamda skntlara neden olmaktadr. Bu nedenle üç boyutlu kadastro ve üç boyutlu kadastroya duyulan ihtiyac aratrmak gerekmektedir. Mevcut kadastral yap, uygulayc kurum olan Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüü, yasal mevzuat, üç boyutlu kadastro çeitleri incelenmelidir. Dünya devletlerinde de aratrlan bu konu ülkemizde de akademik olarak aratrlmaktadr. Bir corafi bilgi sistemi mant ile hareket edilerek parsel bazl olarak sistem hazrlanmal ve uygulamaya geçilmelidir. Üç boyutlu kadastronun tam olarak oluturulamamas mevcut corafi bilgi sistemlerinde üç boyutlu sonuçlar elde edilmesini engellemektedir. Hazrlanan bu çalmada, Kapadokya bölgesindeki doal yapnn getirmi olduu kayadan oyma odalar, altndan yol geçen binalar, enerji nakil hatlar, vb. objelerden hareketle üç boyutlu kadastro yaplmasna duyulan ihtiyaç belirtilmitir. Arazi üzerinde aratrma yaplarak bulunan bu objeler resimlenmi ve kadastral durumlarna ulalmtr. Oluturulan sistem tasarm ise tamamen görsel olarak hazrlanmtr. Mevcut yasal mevzuat ve uygulayc kurum da incelenmitir. Anahtar kelimeler : Kadastro, Üç Boyutlu Kadastro, Corafi Bilgi Sistemi, Kapadokya. Abstract THE 3D NEED OF CADASTRE IN TURKEY The cadastral surveys that have been in progress in our country for several years are about to be complete. The system in use is two-dimensional. For objects below or above the land, the rights and obligations subjects to proprietorship can t be clearly determined and are unable to be recorded on the registry. This situation conceives many problems with the increasing value of land and rapid development in urban life. This requires the authorities to examine three dimensional cadastre and the need for it. The currant cadastral structure, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüü which is the operating establishment, legal regulations, types of three dimensional cadastre should be analyzed. This subject is being researched academically in our country as well as other world states. It is a must to proceed with geographical information and a parsel basis system. The absence of a complete three dimensional cadastral system prevents current geographical information systems to obtain three dimensional results. In this study, the emphasize is on the need to prepare a three dimensional cadastral system through the analyze of graved rooms in the natural structure of Kapadokya area, roads that go below the buildings, energy transfer lines etc. The objects were illustrated and a cadastral condition was reached through a research of the land. The system design created was prepared in a complete visual way. The current legal regulation and the operating establishment was also studied. Keywords: Cadastre, Third Dimension in Cadastre, Cappadocia, 3D cadastre. 406

7 1. GR Ülkemizde yaplmakta olan kadastro çalmalarna esas tekil eden 5304 sayl Kanunla Deiik 340 sayl Kadastro Kanununun 1.maddesi, Bu kanunun amac, Ülke Koordinat Sistemine göre memleketin kadastral veya toporafik kadastral haritasna dayal olarak tanmaz mallarn snrlarn arazi ve harita üzerinde belirterek hukuki durumlarn tespit etmek suretiyle 471 sayl Türk Medeni Kanununun (TMK) öngördüü tapu sicilini kurmak, mekansal bilgi sisteminin alt yapsn oluturmaktr. Diyerek; kadastroyu ve amacn tanmlamaktadr. Burada kadastral ve toporafik kadastral haritas demekle, kullanlacak altl belirtmektedir. Uluslararas Kadastrocular Birlii (FIG) ise kadastroyu; Toplumsal, kültürel ve ekonomik gelimenin yerine getirilmesinde temel ilevi olan arazi ve emlak mülkiyet haklarnn anayasal güvencesini garanti eden, toprak ve yaplar hakkndaki çeitli bilgilerin korunmasn salayan, ülkesel ve yerel uygulamalarn saydamlna önemli katk salayan bilgi sistemi olarak tanmlamaktadr. Bu tanmlamalar çoaltabiliriz. Ancak tanmlamalarda dikkati çeken en önemli unsur son yllarda gereksinim duyulan bilgi sistemi yaklamdr. Ülkemizde ve dier dünya devletlerinin çounda mevcut kadastro sistemi iki boyutlu olarak düünülmütür. Böylesi kadastral ürünleri altlk olarak kullanan bilgi sistemleri de iki boyutlu olacaktr. Arazi izdüümü haritalar ve buna bal olarak oluturulan tapu sicilleri mevcut sistemi yanstmaktadr. Ancak farknda olmadan bu harita ve sicilleri olutururken üçüncü boyutu da kullanmaktayz. Özellikle, teknik altyap içerikli yeralt tesislerinde (boru hatlar, metro, depolar, tüneller, vb.) ve yer üstünde üst üste yaplm evler, çok katl apartmanlar ve enerji nakil hatlar gibi tesisleri irtifak haklar ile haritasna yani iki boyutlu modeline aktarlmaktadr. Parsel bir kii adna kayt edilirken, bir ksmnn kullanm hakkn baka bir kiiye üst hakk, alt hakk gibi haklar ile verilmektedir. Üç boyutlu kadastro düüncesi ile modellemeler yaplarak özellikle yaplamann youn olduu bölgelerde bu ihtiyaç giderilmi olacaktr. Buna benzer bir durum da Kapadokya Bölgesinde (Türkiye) mevcuttur. Bu yöreye özgü kayadan oyma evler, üst üste ve birbirlerine tüneller ile balanan kayadan oyma odalar, kiliseler, yeralt ehirleri, depolar, peri bacalar, güvercinlikler bu bölgede yaygn ekilde bulunmaktadr. Yüzyllardan beri insanoluna ev sahiplii yapan; deiik milletlerin, dinlerin, uygarlklarn izlerini tayan bu bölgede imdi çou turizm amaçl olarak koruma altna alnan ve sit/koruma bölgesi içerisinde kalan bu eserler kadastro çalmalarna konu olmutur. Tesis edildikleri zamanlarnda ve halen de günümüzde bu bölgede yaayanlar tarafndan fiilen kullanlan bu yap ve tesislerin mülkiyet hakknn tespitinde çeitli zorluklar ile karlalm; ancak geçerli yasal mevzuata uygun olarak hazrlanan ksmi çözümler ile günümüze kadar gelinmitir. Aslnda 3 boyutlu (3D) olan bir çalma, günümüze kadar boyutlu (D) olarak tasarlanm ve uygulanmtr. Bu çalmada amaç, Kadastronun mevcut durumu ile birlikte üç boyutlu kadastroyu tanmlamak ve Kapadokya Bölgesinde mevcut bulunan örneklerden hareketle, Türkiye kadastrosunda üç boyutlu çalmalara duyulan ihtiyac ortaya koymaktr.. TÜRKYE KADASTROSUNDA MEVCUT DURUM VE YASAL BOYUT.1 Türkiye de Kadastro Çalmalarnn Tarihçesi Ülkemizde Cumhuriyetin ilanndan önce ilk olarak Osmanl mparatorluunun son zamanlarna denk gelen 5 ubat 191 tarihli Emvali Gayrimenkulenin Tahdit ve Tahriri Hakknda Kanunu Muvakkat n yürürlüe girmesi ile balatlm olan kadastro çalmalarnda hedef, tanmaz mallarn snrlandrlmasn yaparak kayt altna almak, gelir ve deerlerinin kaytlarn tutmak olarak düünülmütür. Bir süre çalmalara devam edilmi, ancak I.Dünya Savann balamasyla çalmalara bir süre ara verilmitir. 13 Ekim 191 tarihinde imzalanan Moskova Antlamas gereince, tarih ve 474 sayl kanunla Cumhuriyet sonras ilk kadastro çalmalar yurdumuzun Kars, Ardahan ve Artvin illerinde balatlmtr. Uygulama, dar kapsaml olarak o günün ve bölgenin ihtiyaçlarna göre düünülmütür. Bu kanun ile tanmazlarn mülkiyetini belirlemek, ölçmek ve plana balamann yannda gelir ve deerlerini tespit etmek hedeflenmitir. 407

8 tarihinde yürürlüe giren 658 sayl Kadastro Kanunu uygulamas ile tanmazlara ait hukuki ilemlerin yaplmas ve belgelenmesi, tanmazlarn geometrik durumlar, yüzölçümleri ve mevkilerinin gösterilmesi, tanmaz vergisinin belirlenmesine yarayacak defter ve belgelerin düzenlenmesi ve korunmas amaçlanmtr. Tapu Umum Müdürlüüne kadastro birimi nin ilave edilmesi/balanmas da bu kanun ile gerçeklemitir. 658 sayl Kanunda karlalan eksiklikler ve zamanla kazanlan tecrübeler nda, 196 ylnda kabul edilen Medeni Kanun ve 1930 ylnda yürürlüe konulan Tapu Sicil Tüzüüne uygun olacak ekilde tarih ve 613 sayl Kadastro ve Tapu Tahriri Kanunu çkarlmtr. Kanunun 1. maddesinde ortaya konulan Kadastro, tanmaz mallarn hukuki ve geometrik durumlarn tespit eder ve gösterir. hükmüyle, salt vergilendirme amac dnda hzl ve ekonomik bir ekilde kadastronun tamamlanmas hedeflenmitir. 613 sayl Kanunun hzl bir ekilde ve genelde il ve ilçe merkezlerinde uygulanmas sonucunda krsal alanlarda çalmalar durma noktasna gelmi; bu eksikliin giderilmesi için de köy ve bucaklarn kadastrosunu yapmak üzere tarih ve 560 sayl Tapulama Kanunu çkarlmtr. Krsal alanlarda kadastro çalmalar eksikliinden kaynaklanan Medeni Kanuna uygun tapu sicillerinin henüz oluturulamamas büyük bir eksiklik olarak düünülmü ve ülkenin kadastrosunun hzl bir ekilde tamamlanmas bu kanun ile hedeflenmitir ylnda çkarlan kanun ile kadastro çalmalar hzl bir ekilde devam ederken oluan aksaklklar giderebilmek için, yaanlan tecrübelerin nda 1964 ylnda 509 sayl Kanun çkarlm; ancak Anayasa Mahkemesi bu kanunu ekil yönünden iptal etmitir. ptal edilen bu kanunun yerine ayn hükümleri tayan tarihinde 766 sayl Tapulama Kanunu çkartlarak uygulamaya konulmutur. Temel hedef, 560 sayl kanun ile amaçlanan hedeflerdir. Günün getirdii artlar da göz önüne alnarak ilavelerin yapld 509 sayl kanun gibi krsal kesimlerde uygulanmak suretiyle kadastronun tamamlanmas hedefine ulamak üzere, yurdun büyük bir kesiminde uygulanmtr. ehir Kadastrosu Köy Kadastrosu ikileminde yllar süren karmaa ve iki ballk tarih ve 340 sayl Kadastro Kanunu ile sona ermitir. Bu kanunun amac, memleketin kadastral toporafik haritasna dayal olarak tanmaz mallarn snrlarn arazi ve harita üzerinde belirterek hukuki durumlarn tesbit etmek ve bu suretle Türk Medeni Kanunun öngördüü tapu sicilini kurmaktr. olarak belirtilmitir ve yürürlüe girmesinden sonra tüm ülkede köy-kent ayrm yaplmadan uygulanmtr (Erkan, 1995). 001 ylnda Türk Medeni Kanununda yaplan deiiklikler, 340 sayl kanunda aksayan ya da uygulanmasnda sknt duyulan maddeler veya uygulanma imkan kalmayan bölümler ile yeni medeni kanun ile çelien baz hükümler tarih ve 5304 sayl kanunla deitirilerek, günümüz artlarna uygun bir kadastro kanunu ortaya konulmutur. Mevcut kanunun bir çok maddesinde deiiklikler yaplmasndan amaç; Ülke Koordinat Sistemine göre memleketin kadastral veya toporafik kadastral haritasna dayal olarak tanmaz mallarn snrlarn arazi ve harita üzerinde belirterek hukuki durumlarn tespit etmek suretiyle 471 sayl Türk Medeni Kanunun öngördüü tapu sicilini kurmak, mekansal bilgi siteminin alt yapsn oluturmaktr.. Türkiye Kadastrosunda Mevcut Durum 5304 sayl kanunla deiik 340 sayl Kadastro Kanunu ve bu kanun deiikliinden sonra yürürlüe konulan yönetmelikler eliinde, mevcut kurumsal yap içerisinde boyutlu olarak mekansal ve kiisel bilgilerin tutulduu bir sistem uygulanmaktadr. Ülke genelinde yaplan bu çalmalar halen de devam etmektedir. Büyük Ölçekli Haritalar Yapm Yönetmelii (BÖHYY) deitirilerek, günümüz uygulamal mühendislik teknolojilerini de içine alan ve özellikle uydu teknolojisini içeren ve elipsoidal deiiklikleri de kapsayan Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmelii (BÖHHBÜY) yürürlüe girmitir. Kadastro çalmalar uzun yllara dayandndan, bu süreçte deiik ölçü yöntemleri ve pafta altlklar kullanlmtr. Grafik yöntem ile balayan çalmalar en sonunda Global Positioning System (GPS) ile konum belirlemeye kadar gelmitir. Kat, karton, astrolon gibi paftalardan saysal paftalara geçilmitir. Standart Toporafik Haritalarda (STH) eyükselti erilerine yer verilmesi ve yüksekliklerin de yazl olmasndan dolay üçüncü boyut iki boyutlu çizgisel haritalarda gösterilmitir. 408

9 Günümüzde artk tamamen Computer Aided Design (CAD) tabanl yazlm programlar ve GPS ile elde edilmi deerlerden oluan saysal kadastro yaplmaktadr. Özellikle kentsel yaamn youn olduu bölgelerde üç boyutlu durumlar, kat mülkiyeti, kat irtifak veya üst/alt haklar olarak iki boyutlu çizimler eklinde kayt altna alnmtr ve halen de alnmaya devam etmektedir. Türkiye kadastrosunun yllardan beri devam eden çalmalar srasnda oluan problemler ve karlalan teknik yetersizlikler, bu tür sorunlar yasal olarak çözebilmek için irtifak hakk kullanlmas sonucunu dourmutur. Kullanm haklar üst hakk, alt hakk gibi haklar ile tasarruf krokilerinde gösterilmi ve paftalarnda özel iaretleri ile çizilmitir. Bu durumlar kadastro tutana ve tapu kütüü üzerinde ilgili bölümlerinde de gösterilmitir. Günümüz kadastrosu, yasal olarak bugün kullanlan iki boyutlu kayt sistemi ile üç boyutlu fiziksel nesnelerin mülkiyet hakknn kaydedilmesi nde zorlanmasna ramen yeterli olmaktadr. Bu balamda, kadastronun amac sadece zemin durumunu almak olarak düünüldüü için üçüncü boyut göz ard edilmitir..3 Kadastroda Hedefler Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüünce 004 ylnda hazrlanan eylem plan gereince, kadastronun 007 yl sonu itibari ile tamamlanmas hedeflenmi ancak bu hedefe ulalamamtr. Özellikle orman arazileri ve terör nedeni ile yapm sürekli ertelenen bölgelerde skntlar devam etmektedir. Avrupa Birlii (AB) destekli Tarm Reformu Uygulama Projesi (Agricultural Reform Implementation Project-ARIP) ve kurumsal öz kaynaklar ile destekli Kamu hale Kurumu (KK) ihaleleri ile özel sektörden hizmet satn alnmak yolu ile çalmalar devam etmektedir. Son kalan birimlerde kadastro çalmalar özel sektör desteinde boyutlu olarak devam etmektedir. Sekizinci Be Yllk Kalknma Plan ( ) Çiftçi Kayt Sisteminin, Tapu ve Kadastro Bilgi Sisteminin (TAKBS), Corafi Bilgi Sisteminin (CBS) ve Çiftçi Muhasebe Veri Ann gelitirilmesinden söz etmektedir. Planda Harita-Tapu-Kadastro sektörü daha fazla ele alnarak, 1/5000 ölçekli Standart Topografik Harita (STH) yapmnda kullanc gereksinimlerinin salanmas için saysal sisteme geçilmemi olmas, Kadastro sisteminde önemli darboazlar ve yetersizlikler görüldüü, ilk yllarda yaplan kadastro paftalarnn bugünkü gereksinimleri karlamaktan uzak bulunduu, Kadastro yapmnda sistemli bir ekilde otomasyona geçilebilmesi için Tapu Kadastro Bilgi Sistemi (TAKBS) Projesinin balatlmas çalmasnn sürdüü, Kullanm alan giderek artan ve snrsz uygulamalar olan CBS teknolojisi alannda yaplan tüm çalmalarn birbirinden bamsz bir organizasyon içerisinde sürdürülmekte olduu, saptanarak; Güncelliini koruyan hazineye ait gayrimenkullerin belirlenmesi, gayrimenkullere dayal vergi, resim ve harç gelirlerinin tespiti ve tahsili, belediyelerce oluturulmaya çallan Arazi Bilgi Sistemleri (ABS) ve Kent Bilgi Sistemleri (KBS) ile gayrimenkule dayal bilgilerin yarg hizmetlerinde kullanlmak üzere adli birimlere zamannda ve güvenilir bir ekilde iletilmesi, arazi toplulatrmas gibi önemli konularda yürütülmek istenen politikalarn gerçekletirilmesi, bu hizmetleri yürütmekle görevli kurulularnda harita, tapu ve kadastro bilgi sisteminin oluturulmas ile mümkün olacaktr, denilip; Tesis kadastrosunun tamamlanmas ve saysal olmayan kadastro paftalarnn saysallatrlmas, amaçlanp; CBS nin ülke çapnda oluturulmas ve yaygnlatrlmas amac ile kamu kurulularna bal tüm merkez, bölge ve tara tekilatlarnn, üniversitelerin ve özel sektörün koordineli bir ibölümü çerçevesinde çalmasnn salanmas, mevcut veriler ve kullanc gereksinimlerinin doru bir ekilde belirlenerek bu bilgilerin Ulusal Corafi Bilgi Sistemi (UCBS) ile entegrasyonunun gerçekletirilmesi, hedeflenmitir. Dokuzuncu Be Yllk Kalknma Plan ( ) nda,.. ormanlarn sürdürülebilir yönetimi çalmalarnda kaydedilen gelimelere ramen sektörde kadastro çalmalar ve yol altyapsnn tamamlanamamas, sorunu belirtilmi; Tarm sektöründe toprak piyasalarnn ilemesini salayan 409

10 tarm politikalarnn idare ve kontrolüne altyap oluturan kadastro bilgilerinin tamamlanarak saysallatrma çalmalar bitirilecektir. Kamu hizmet sunumunda temel bilgi altyaplarnn oluturulmas salanacak, bu kapsamda gerçek kiilerde olduu gibi tüzel kiiler için de tek numaraya dayal bilgi sistemi ile adres ve gayrimenkul bilgi sistemleri gelitirilecektir Gerçek ve tüzel kiilere ait temel bilgilerin ortak veri tabanlarndan, belirli yetki ve sorumluluk ilkeleri çerçevesinde, ilgili kamu kurulular arasnda elektronik ortamda etkin paylam salanacaktr denmitir. Bu kalknma plannda Harita-Tapu-Kadastro sektörüne ilikin hedefler belirtilmemi, sadece tarm ve orman sektöründe kadastro altyapsnn tamamlanamamasndan doan sorunlar ve bunlarn giderilmesi hedef olarak gösterilmitir. Bunun nedeni olarak da, Dokuzuncu Be Yllk Kalknma Plannn hazrlanmasnda oluumu tekil eden 57 adet özel ihtisas komisyon (ÖK) raporlar arasnda Sekizinci Be Yllk Kalknma Plannda olduu gibi Harita-Tapu- Kadastro sektörü özel ihtisas komisyon raporunun olmayn gösterebiliriz. Devlet Planlama Tekilat (DPT) verilerine göre ülkemizde kadastrosu yaplacak toplam alan km dir. Bu alann km lik ksm kentsel alanda km lik ksm da krsal alandadr. Ekim-008 dönemi deerlerini de içeren kadastro çalmalarndaki son durum Çizelge.1 de verilmitir. Çizelge 1. Birim bazda mahalle ve köy kadastrosu. Toplam Mahalle ve Köy Says Toplam Biten Mahalle ve Köy Says Devam Eden Mahalle ve Köy Says 4 8 Kalan Mahalle ve Köy Says Gerçekleme Oran % Yasal Boyut Türkiye Cumhuriyeti Anayasasnn 35.maddesi Herkes, mülkiyet ve miras haklarna sahiptir.bu haklar, ancak kamu yarar amacyla, kanunla snrlanabilir.mülkiyet hakknn kullanlmas toplum yararna aykr olamaz. demektedir.anayasadan hareketle, tanmaz mal mülkiyetinin edinilmesinde birbirine bal olarak iki temel kanun vardr. Bunlar; 471 sayl Türk Medeni Kanunu ve 340 sayl Kadastro Kanunudur. Mülkiyet ve mülkiyet hakkna ilikin olarak her iki kanun uyarnca çalmalar yaplmtr..4.1 Türk Medeni Kanunu 471 sayl Türk Medeni Kanununda konumuzu ilgilendiren mülkiyet / kullanm hakkna dair çok sayda madde bulunmaktadr. Bunlardan bazlar; Madde 683 : Bir eye malik olan kimse, hukuk düzeni snrlar içinde, o ey üzerinde diledii gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir. Malik, maln haksz olarak elinde bulunduran kimseye kar istihkak davas açabilecei gibi, her türlü haksz el atmann önlenmesini de dava edebilir. Madde 684 : Bir eye malik olan kimse, o eyin bütünleyici parçalarna da malik olur. Bütünleyici parça, yerel adetlere göre asl eyin temel unsuru olan ve o ey yok edilmedikçe, zarara uratlmadkça veya yaps deitirilmedikçe ondan ayrlmasna olanak bulunmayan parçadr. Madde 704: Tanmaz mülkiyetinin konusu unlardr: Arazi; tapu kütüünde ayr sayfaya kaydedilen bamsz ve sürekli haller; kat mülkiyeti kütüüne kaytl bamsz bölümler. Madde 718: Arazi üzerindeki mülkiyet, kullanlmasnda yarar olduu ölçüde, üstündeki hava ve altndaki arz katmanlarn kapsar. Madde 76: Bir üst irtifakna dayal olarak bakasna ait bir arazinin altnda veya üstünde sürekli kalmak üzere ina edilen yaplarn mülkiyeti, irtifak hakk sahibine ait olur. Bir binann 410

11 bal bana kullanlmaya elverili bamsz bölümleri üzerinde kat mülkiyeti veya kat irtifak kurulmas, Kat Mülkiyeti Kanununa tabidir. Bamsz bölümler üzerinde ayrca üst hakk kurulamaz. Madde 77: Su, gaz, elektrik ve benzerlerinin mecralar, iletmenin bulunduu tanmazn dnda olsalar bile, aksine bir düzenleme olmadkça o iletmenin eklentisi ve iletme malikinin mal saylr. Komuluk hukukunun gerektirdii haller dnda bir tanmazn böyle bir mecra ile ayni hak olarak yüklenmesi, ancak bir irtifak hakk kurulmas suretiyle olabilir. rtifak hakk, mecra dardan görülmüyorsa tapu kütüüne tesciliyle, dardan görülüyorsa noterce düzenlenecek sözlemeye dayanlarak mecrann yaplmasyla doar. Madde 744: Her tanmaz maliki, urayaca zararn tamamnn önceden ödenmesi kouluyla, su yolu, kurutma kanal, gaz ve benzerlerine ait borularn, elektrik hat ve kablolarnn, baka yerden geçirilmesi olanaksz veya ar ölçüde masrafl olduu takdirde, kendi arazisinin altndan veya üstünden geçirilmesine katlanmakla yükümlüdür. Mecra geçirilmesinin kamulatrma kurallarna bal olmas halinde, bu Kanunun mecralara ilikin komuluk hükümleri uygulanmaz. Mecray geçirme hakk, hak sahibinin istemi üzerine ve giderleri ödemesi kouluyla tapu kütüüne tescil edilir. Madde 745: Yükümlü tanmaz maliki, kendi menfaatinin hakkaniyete uygun bir biçimde gözetilmesini isteyebilir. Arazinin üzerinden geçecek mecralarda olaanüstü durumlar varsa malik, bu mecralarn üzerinden geçirilecei arazi parçasnn uygun bir ksmnn, zararn tam olarak karlayacak bir bedelle satn alnmasn isteyebilir. Madde 746: Durum deiirse, yükümlü tanmaz maliki, mecrann kendi yararna olarak baka bir yere nakledilmesini isteyebilir. Yer deitirme giderleri, kural olarak mecra hakk sahibine aittir. Özel durumlar hakl gösterdii takdirde, tanmaz maliki de giderlerin uygun bir ksmna katlmakla yükümlü tutulabilir. Madde 748: Tanmaz malikinin tanmazn iletme veya iyiletirme ya da tanmaz üzerinde yap yapma amacyla komu tanmaza geçici olarak girme hakk ile tarla yolu, hayvan sulama yolu, k geçidi, tomruk kaydrma yolu ve oluu ve bunlara benzer dier geçitler özel kanun hükümlerine tabidir. Özel kanun hükmü yoksa yerel adet uygulanr. Dorudan doruya kanundan kaynaklanan geçit haklar, tapu kütüüne tescil edilmeksizin doar. Ancak, bunlardan sürekli nitelikte olanlar beyanlar sütununda gösterilir. Madde 756: Kaynaklar, arazinin bütünleyici parças olup, bunlarn mülkiyeti ancak kaynadklar arazinin mülkiyeti ile birlikte kazanlabilir. Bakasnn arazisinde bulunan kaynaklar üzerindeki bir hak, bir irtifak hakk olarak tapu kütüüne tescil ile kurulur. Yeralt sular, kamu yararna ait sulardr. Arza malik olmak, onun altndaki yer alt sularna da malik olmak sonucunu dourmaz. Arazi maliklerinin yeralt sularndan yararlanma biçimi ve ölçüsüne ilikin özel kanun hükümleri sakldr. Madde 973: Bir eyin üzerinde fiili hakimiyeti bulunan kimse onun zilyedidir. Tanmaz üzerindeki irtifak haklarnda ve tanmaz yüklerinde hakkn fiilen kullanlmas zilyetlik saylr. Görülecei üzere, Türk Medeni Kanununda konuyu ilgilendiren mülkiyet ve edinimleri hakknda çok sayda madde vardr. Kiinin tanmaz mal üzerindeki mülkiyeti kullanma kstlama getiren haklardan en önemlisi ve eskisi irtifak hakk dr. rtifak hakk, tanmaz mal üzerine veya sahibi üzerine kurulabilir. Burada bir tanmaz mal veya kiinin lehine olurken dier bir tanmazn veya kiinin aleyhine olmaktadr. rtifak hakknn tapu kütüüne tescil edilebilmesi için malikin bizzat talebi, mahkeme karar veya kamulatrma karar gerekmektedir..4. Kadastro Kanunu 5304 sayl kanun ile deiik 340 sayl Kadastro Kanunu, Madde 1: Bu kanunun amac, memleketin kadastral toporafik haritasna dayal olarak tanmaz mallarn snrlarn arazi ve harita üzerinde belirterek hukuki durumlarn tespit etmek ve bu suretle Türk Medeni Kanununun öngördüü tapu sicilini kurmaktr. Madde 19: Tapuda kaytl tanmaz maln zilyet lehine tespitinde, mevcut ve her türlü takyid ile snrl ayni haklar sakl tutulur. Eski tapu kaytlarndaki bu tür hak ve mükellefiyetler, 411

12 kadastro tutananda belirtilerek yeni kütüklere aynen geçilir. Tanmaz mal üzerinde malikinden baka bir kimseye veya paydalarndan birine ait muhdesat mevcut ise bunun sahibi, cinsi, ihdas tarihi ve iktisap sebebi belirtilerek tutanan ve kütüün beyanlar hanesinde gösterilir. Taraflarn muvaffakat halinde kadastro teknisyenleri veya kadastro komisyonu ikili kullanmay anlamalar çerçevesinde tek mülkiyete dönütürebilir. hükümleriyle, Türk Medeni Kanunu ile dorudan ilintili olarak kadastroda üçüncü boyuta olan ihtiyac ortaya koymutur. 3. ÜÇ BOYUTLU KADASTRO Üç Boyutlu Kadastroyu, malikleri ve snrl haklar iki boyutlu parseller ile birlikte kaydeden, toporafik yüzeyin altnda ve üstünde mevcut olan nesnelerin, yasal ve gerçek durumunun daha iyi anlalmasn salayan bir sistem olarak tanmlayabiliriz (Stoter ve Salzmann, 003). Bu anlay ile arazinin üzerinde, yukarsnda ve altndaki mevcut kadastroda tam olarak anlalmayan, mekana bal üç boyutlu corafi nesneler olarak tanmlanan yaplar aracl ile üçüncü boyut elde edilebilir. Bu corafi nesneler, günlük hayatmza artk iyice yerleen metro, boru hatt, yer alt kablo sistemleri, depolar, yer alt alveri ve ticaret merkezleri, yer üstünde çok katl apartmanlar, bütünü veya bir ksm ile birbiri üzerine yaplm yaplar, yer üstü hatlar gibi yap ve tesislerdir (Resim 1, ve 3). Resim 1. Altndan yol geçen bir yap ve buna ilikin pafta kesiti. Resim. Kayadan oyma ticari amaçl depolar ve buna ilikin pafta kesiti. 41

13 Resim 3. Enerji iletim hatlar ve buna ilikin pafta kesiti. Bu fiziksel üç boyutlu nesneler (objeler) mevcut olan kadastro paftasnda tam olarak gösterilemezler. Sadece çizgisel olarak harita üzerinde varlndan haberdar olabiliriz. Detaylar için ayrca projesini görmemiz ve dosyasn incelememiz gerekir. Bu detaylar alt ve üst haklar olarak kaydedilmilerdir. Yüzeyin altndaki ve üzerindeki objelerin nerede olduunun belirlenmesinde bu durum yasal zorunluluk haline getirildiinde, tanmlama daha da rahat yaplabilecektir. Yer alt tesislerinde iki boyutlu parseller yerine üç boyutlu uzayn bölünmesi ile elde edilen üç boyutlu parseller kullanlacaktr. Görülecei üzere kentsel yaamn getirmi olduu younluk, metropollerde tanmazlarn hukuki durumlarn belirlemede mevcut iki boyutlu mülkiyet belirleme sisteminin yetersiz kaldn göstermektedir (Bilen ve Zlatonova, 001). Bugünkü iki boyutlu kayt sistemi yasalara uygundur ve ancak bugünün ihtiyaçlar için tasarlanmtr. Yukarda sralanan durumlar, üçüncü boyutun, tanmazlarn hukuki durumlarn belirlemede önemli bir yeri olduunu göstermektedir. Bu durumda, üçüncü boyutu da içeren ve yasalar ile uyumlu olan çalmalar yaplmaldr. Türkiye kadastrosunun mevcut hukuksal boyutu yukarda izah edildii üzere iki boyut üzerine hazrlanmtr. Mevcut bir kadastro parselinde olmas gereken teknik durum, hukuki durum, haklar ve alacaklar açkça belirtilmektedir. Üç boyutlu sisteme sahip bir tasarmda, üçüncü boyuta konu olan kadastroda nesnelerin konumlarn detayl bir ekilde açklayabilmek için mevcut nesnelerin boyutlar, hacimleri ve aralarndaki ilikilerin aratrlmas gerekmektedir. Mevcut Corafi Bilgi Sistemleri, Kent Bilgi Sistemleri gibi mekansal verilere ihtiyaç duyan sistemler genellikle iki boyut üzerine kurgulanmlardr. Altlk olarak iki boyutlu kadastro parselini kullanan sistemlerde mecburen böyle bir sonuç elde edilmektedir. Üç boyutlu bir corafi bilgi sisteminin etkin olabilmesi için farkl tiplerdeki gerçek nesneler arasndaki analizi iyi yapabilmeli ve grafik bilgiler ile tanmsal bilgilerin birlikte kullanlmasn salamaldr. Bunun için de üç boyutlu kadastro parsellerine ihtiyaç vardr ( Bilen ve Zlatonova, 001). Arazi bilgi sistemlerinde en temel birim, snrlaryla arazide ölçülmü ve malikleri adna tanmlanarak tapu sicilinde kayt altna alnm olan parseldir. Tanmaz kadastrosunun temel eleman olan parsel, tanmaz kadastrosunda kapal bir snr olan ve kendisine bir numara verilmi alansal yeryüzü nesnesidir. Bu nedenle bilgi sistemleri için büyük önem tamaktadr (Stoter ve Salzmann, 003). Mevcut kadastro kaytlar, temelde mülkiyet ilikilerine dayanmaktadr. zdüüm düzleminde bulunan bir parsel üzerinde hak sahibi ve bu parselden yararlanma (mülkiyet) hakk olanlar bulunmaktadr. Burada birkaç farkl durum söz konusu olabilir: a) Parsel kullancs tanmazn tamamna sahiptir. b) Parsel kullancs tanmazn çplak mülkiyetine sahiptir. Dier hak sahipleri bu parsel üzerinde üst hakk, kiralama hakk ve benzeri irtifak hakkna sahip olabilir. c) Parsel kullancs tanmazn sahibi deildir; ancak bu tanmaz üzerinde üst hakk gibi snrl bir hakka sahiptir. lk örnek dnda dierlerinin kaydnda üçüncü boyuta ihtiyaç vardr. Zira, üç boyutlu objelerin ölçüleri yannda hak ve borçlarnn da kaydedilmesi gerekir (Stoter, 003). FIG tarafndan 001 ylndan bu güne yaplan çeitli organizasyonlarda, üç boyutlu kadastronun çeitli yönlerden aratrlmas için komisyonlar kurulmu ve çalmalar yaplmtr. Ülkemizde üç 413

14 boyutlu kadastro çalmalar üniversiteler bünyesinde halen akademik düzeyde ele alnmakta; çalma konusu edilmektedir. Ancak bu konuda devlet politikas olarak yürütülen bir çalma da yoktur. Akademik çalmalar, yurtdnda yaplan benzer çalmalarn paralelinde ve ortak/etkileimli projeler halinde yürütülmektedir. Çözüm Önerileri Mevcut bulunan kaytlardan ve ülke artlarn da göz önüne alarak üç muhtemel çözüm yolu önerilebilir. Bunlar; tam üç boyutlu kadastro, karma yöntem; bugünkü mevcut iki boyutlu kadastro üzerine yaplacak üç boyutlu etiketlemeler (ilaveler), eklinde olabilir (Stoter ve Salzmann, 003). Öneri alternatiflerinin deerlendirilmesinde, bunlarn hukuki ve teknik durumlarnn ayrca incelenmesi gerekir. Tam üç boyutlu kadastro Üç boyutlu uzayn hacimlere (üç boyutlu parsellere) bölümlenmi halidir. Bölümlenme tam olmal, binme veya boluk kalmamaldr. Hazrlanacak yasalar, üç boyutlu kadastro tesisini ve deiikliklerini desteklemesi salanmaldr. ki boyutlu mevcut haritalar, üçüncü boyutla ilgili herhangi bir hak ve kstlamay içermeyecei için, kat mülkiyetine konu olan bamsz bölümler, tanmlanan bir üçüncü boyutta tanmaz nesneleri olabilmelidir. Aksi bir durumda bamsz bölümler üzerinde ayni haklara sahip olunamayacaktr. Mülkiyet haklar üç boyutlu uzayda ortaya konulmaldr. (Stoter, 004) Kadastral yönden bakldnda bu yöntem, çok youn yaplamann olduu yerlerde faydal olabilir; krsal alanda ise mevcut iki boyutlu sistem iimizi görmeye devam edecektir. Teknik yönden bakldnda, üç boyutlu uzayn üç boyutlu parsellere ayrlmas, haklarn ve dier bilgilerin mekansal kaytlarnn da üç boyutlu olarak yaplmasn gerektirir. Bu çok kapsaml ve karmak bir çalmadr. Ayrca gerekli olan veritaban sistemleri ve yazlmlar bu durumu desteklemelidir. Uygulamada altyapnn hazrlamas, uzun bir zaman ve çaba gerektirebilir. Karma çözüm ki boyutlu kadastronun korunup, üç boyutlu obje ve nesnelerin iki boyutlu kadastronun üzerine üç boyutlu olarak kaydedilmesidir. ki boyutlu parseller ile üç boyutlu nesneler arasndaki iliki korunduundan, karma bir yöntem olacaktr. Üçüncü boyuttaki kaytlarn yasal bir geçerlilii olmayp, sadece fikir verecektir. Çünkü iki boyutlu kadastro ile yasal boyut güvence altna alnmtr. Yeni yaplacak ilemlerde alc ve satclar hacmin tanm üzerinde anlamak zorundadr. Bu durumda yasal kayt (iki boyutlu parseller) ile gerçek kayt( üç boyutlu objeler) birletirilir. Böylece üç boyutlu mülkiyet haklar meydana çkarlabilir (Stoter, 004). Kadastral yönden bakldnda; üç boyutlu objelerin iki boyutlu kadastroda sakland bu yöntem, kullanma uygun olduu gibi verilere eriebilmek yönünden de avantajldr. Ancak kullanm srasnda iki boyutlu olan mevcut veri modelleri ile üç boyutlu nesnelerin kaytlar arasndaki ilikilere dikkat edilmelidir. Teknik yönden bakldnda; mevcut iki boyutlu kadastroyu altyapda kullanarak üç boyutlu objeleri üzerine kaydetmesiyle pratik bir yöntem gibi görünmektedir. Elimizde iki boyutlu veriler mevcuttur. Üç boyutlu nesneleri tam olarak sisteme aktarabilecek teknikler daha tam olarak hazr deildir. Bu yöntemler yeni gelimeler üzerine kurulmutur. Uzayn tam olarak bölünmesini gerektirmediinden snrl uygulamalarda kullanlp örtüme salanabilir. Türkiye artlarnda ileride kullanm yaygnlaacak yöntem alternatifi olup; daha gerçekçi bir yaklam düüncesini uyandrmaktadr (ekil. 1, Çizelge.). 414

15 ekil 1. Karma çözüme örnek bir çalma. Çizelge. Çizim standartlarn gösteren tablo. Kadastral Çizgi Çizgi Durum Rengi Kalnl Çizgi Türü Tarama Kadastro parseli Siyah 0.15 Düz Yok Yer üstü obje Mavi 0.10 Düz Yok Yer alt obje Krmz 0.10 Düz Yok Üç boyutlu etiketlemeler (iaretlemeler) Mevcut iki boyutlu kadastro sisteminin devam ederek, gerekli olan yerlerde üç boyutlu nesnelerin yerleri iaretlenerek belirlenir. Kullanc ayrntl bilgiye ulamak için bu nesnelerin dijital kaytlarna bakacaktr. ki boyutlu haritalar üzerinde nerelerde üç boyutlu bilgi olduu, yaptrlan bilgi notlar sayesinde örenilecek ve detay için bununla ilgili bilgilere ulalacaktr. Üç boyutlu fiziksel nesnenin iz düürülmü ana hatlar iki boyutlu kadastro haritalarna ilenir. Mevcut CAD programlar ile dijital formda bu veriler saklanabilir (Stoter, 004) Kadastral yönden bakldnda; üç boyutlu durumlarn veritabannda dier iki boyutlu bilgiler ile birlikte saklanmad bu yöntemde üç boyutlu veriler kat veya dijital ortamda bulunmaktadrlar. Bir çok ülkede mevcut kullanlan sistem bu olup, kat mülkiyeti ilemlerinde detay haritas ve inaat projesi dosyasnda bulunmaktadr. Haritasna iaretlenen bilgilerin detay dosyalar ayrdr. Bu sistem, dier sistemlerin balangç noktas olabilir ama uzun vadede kullanlmas uygun deildir. Teknik yönden bakldnda; gelecek için uygun/sürdürülebilir bir yöntem olmad görülecektir. Kullanlan veritaban, üç boyutlu fiziksel nesneleri iki boyutlu sistemde üç boyutlu olarak bütünletirmek yerine ayr yerlerde kat çizimlerde veya dijital ortamlarda saklamaktadr. Uygulamada, kayt sorgulama ilemlerinde sorunlara yol açt söylenebilir. 415

16 Yöntemlerin Deerlendirilmesi Ksaca yukardaki çözüm yöntemlerini özetleyecek olursak; mevcut kadastro kaytlar üzerine iaretlemeler seçenei etkin, kullanlabilir ve gelecekte kullanlabilecek bir kayt sistemi için uygun veri altyapsn oluturmamaktadr. Dier yöntem olan tam üç boyutlu kadastro seçenei çok geni kapsaml olup, ksa vadeli programlarda uygulanmas tavsiye edilmeyen ancak uzun vadeli düünülmesi gereken bir yöntemdir. Bu durumda, ksa vadede sonuç alnabilecek ve mevcut veritabannn da aktif olarak uygulanabilecei yöntem, iki boyutlu kadastro ile balayarak üç boyutlu kadastro bilgilerini ileyen karma yöntem dir (Stoter ve Salzmann 003). Bu yöntemler için veri modelleri oluturulmal, yönetimsel ve mekansal bilgiler bu veritabanlarna ilenmelidir. stenilen hassasiyet ve kullanm kolayl olutuunda üç boyutlu kadastroya geçilmelidir. Bunun için öncelikle altyapda kullanlacak olan iki boyutlu kadastro bilgilerinin doru, güvenilir ve hassas olmas gerekir. 4. SONUÇ ve ÖNERLER Çoaltlamayan ve yeniden üretilemeyen toprak, yllar geçtikçe kötü yönetimler ve uygulamalar sonucu hep kaybedilmitir. Bu kaybetmeye paralel olarak da hep deer kazanmtr. nsanolu artk topra daha verimli kullanabilmek için altn ve üstünü olabildiince verimli kullanmak istemektedir. Yeraltna depolar, metrolar, alveri merkezleri, tüneller ve hatlar/kablolar yaparak kullanma alann geniletirken; çok katl apartman daireleri, bir biri üzerine yaplan binalar gibi objeler ile yer üstünde de gökyüzüne doru çkmaktadr. Dikey mülkiyet uygulamalar söz konusudur ve dünya ülkeleri bu konuda çalmalarn hzlandrmaktadr. Birçok ülkede üç boyutlu kadastro çalmalarnn güncel hayata uyguland bilinmektedir. Ancak dikey mülkiyet uygulamalarnn iki boyutlu kadastro haritalarnda tam ve doru olarak ifade edilmesi çok zordur. fade edilse bile mükerrer kullanmlar ve hatal uygulamalar yüzünden mülkiyet karmaas ortaya çkacaktr. Günün artlar gerei, kurumsal ara çözümler bulunarak gün kurtarlmtr. Özellikle yeraltnda galeriler eklinde yaplan tesislerin hem turizm hem de bölgenin corafi deerlerinin korunmas açsndan gereklidir. Üçüncü boyutun ifade edilmesi sorunu artk bilim adamlar ve hukukçular arasnda tartlmakta; ülkemizde olduu gibi devlet güvencesi altnda olan mülkiyet hakkn, hukuk ve kadastro açsndan üçüncü boyutta uygulanabilir hale getirmeye çallmaktadr. Günümüzde kat mülkiyeti kurulmu binalarda hatal satlarn gerçekletii, bamsz bölüm numaralar ile satlan daireler arasnda farkllklar olduu bilinmektedir. Alc, harita üzerinde ald daireyi göremediinden bu problemler ile karlalmaktadr. Son yaynlanan Tapu Planlar Tüzüü ile bamsz bölüm plan kelimesi mevzuata girmi bulunmaktadr. Tanmazlar üç boyutlu ekilde ekonomiye daha çok katklar olacaktr. Kullanm ekli ve miktar kesin olarak belirleneceinden vergisi ve deeri tam olarak tespit ve tahsil edilecektir. Örnein, tarla vasfl bir tanmazn altna yaplan deponun sat bedeli mevzuata göre tarla üzerinden hesaplanacandan; hatal uygulamalar ve satlarn da önüne geçilecektir. Yasal ve güvenilir bir kadastro için gerekli çalmalar yaplmaldr. Teknik gelimelere ve bilgisayar teknolojisine bal olarak oluturulacak modellere ve veritabanlarna göre uygulanabilirlii en uygun olarak kabul edilen ve karma çözüm ad verilen iki boyutlu kadastro haritalar üzerine üç boyutlu objelerin yerletirilerek kullanld sistem ile bir an önce üç boyutlu kadastroya geçilmelidir. Ancak bunun yasal altyapsn oluturmak üzere Türk Medeni Kanunundaki üç boyutlu mülkiyet kavramlarna uygun ekilde, dier kanunlarda gerekli yasal düzenlemeler öncelikle yaplmaldr. Üç boyutlu kadastro, daha sonra yaplacak olan arazi planlama, kent planlama, çevre koruma, kriz ve afet yönetimi vb. kadastro haricindeki çalmalarda gerekli alt yapy ve teknik destei salayacaktr. Üç boyutlu kadastro çalmalarna müteakip oluturulacak corafi bilgi sistemleri de her türlü ihtiyaca cevap verebilecek nitelikte olacaktr. Bu nedenle üç boyutlu kadastro, corafi bilgi sistemleri ile birlikte düünülmelidir. Sonuç olarak, bilgi teknolojilerindeki gelimelere paralel olarak, mülkiyet bilgilerinin çada anlamda kullanlmas için üç boyutlu kadastro kavram çok daha etkin olarak gündeme gelmitir. 416

17 KAYNAKLAR Akçn,H.,Yüceer.K., (005). Kent Geliiminde ve Kent Bilgi Sistemlerinin oluumunda 3 boyutlu mülkiyet.10.türkiye Harita ve Bilimsel Teknik Kurultay. Bildiriler Kitab. 8 Mart-1 Nisan 005, Ankara. Anbar, Ö. A., (005). Tapu ve Kadastro Bilgilerinin Önemi ve Kadastro Çalmalarnn Deerlendirilmesi, HKMO Mühendislik Ölçmeleri STB Komisyonu,. Mühendislik Ölçmeleri Sempozyumu, TÜ stanbul. Ayazl,.E., (007). Üç Boyutlu Kadastro. Yüksek Lisans Tezi. YTÜ. Fen Bilimleri Enstitüsü, stanbul Bilen, R., Zlatonova, S., 001 3D Spatial Relationships Model: A Useful Concept for 3D Cadastre? Çay, T., Özkan, S., (007). Registration Problems In Cappadocia/Turkey. FIG Working Week 007. Hong Kong SAR, China, May 007. Erkan, H., (1995). Kadastro Teknii, HKMO yaynlar, Ankara. Kaufmann, J., Steudler,D., (1998). Cadastre 014-A Vision for a Future Cadastral System, FIG Publication. Kumdakç. S., Kadastral Amaçl Bilgi Sistemlerinde 3 Boyutlu Modelleme ve Görselletirme Tekniklerinin Kullanlmas Konusunda Bir Aratrma, Yüksek Lisans Tezi YTÜ. Fen Bilimleri Enstitüsü, stanbul. Larsson, G., (1991). Land Registration and Cadastral Systems. Stoter, J.E.,Salzmann, M.A. (003). Towards a 3D Cadastre: Where do cadastral needs and tecnical possibilities meet? Stoter,J.E., (004). 3D Cadastre, Publication on Godesy 57, Delft. entüfekçi.f., (005). Mülkiyetin Üçüncü Boyutu, Dikey Mülkiyet ya da Gökyüzü. 10.Türkiye Harita ve Bilimsel Teknik Kurultay. Bildiriler Kitab. 8 Mart-1 Nisan 005, Ankara sayl kanun ile deiik 340 sayl Kadastro Kanunu. 471 sayl Türk Medeni Kanunu. TKGM Merkez Tapu Komisyonunun 11/07/1970 tarih ve 1989 sayl yazs ve ekleri. TKGM Merkez Tapu Komisyonunun 11/08/1975 tarih ve 115 sayl karar ve ekleri. Kültür ve Turizm Bakanl Yaynlar, 005. URL 1 URL URL 3 URL 4 URL 5 URL 6 URL 7 URL

18 ARAZ TOPLULATIRMASI PROJELERNDE MÜLAKAT VE BLOK ÖNCELK ESASLI DAITIM MODELLERNN KARILATIRILMASI Özet T. ÇAY 1, F. CAN 1, T. AYTEN 1 Selçuk Üniversitesi, Mühendislik Mimarlk Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Kamu Ölçmeleri Anabilim Dal, Konya,[email protected], [email protected] Selçuk Üniversitesi, Kadnhan Faik çil Meslek Yüksek Okulu, Harita ve Kadastro Program, Konya, [email protected] Arazi düzenleme projelerinin en önemli admlarndan biri datm çalmalardr. Türkiye de arazi toplulatrma projelerinde datm ilemleri çiftçi tercihlerine (mülakat) göre yaplmaktadr. Ayrca, mülakata dayal datm modelinin yannda birçok bilimsel aratrmalarda datm ilemi için matematik modellere dayal optimizasyon çalmalar da yaplmtr. Ancak, datm ilemi için kesin bir matematiksel model bulunmad için çok farkl çözümler önerilmitir. Bu çalmada; arazi toplulatrmasnda yeni parsel datm plannn belirlenmesi amacyla gelitirilmi blok öncelik esasl datm modeli tantlm ve arazi datmn iletmelere ait en büyük ve en büyük ikinci parselleri dikkate alarak yapan blok öncelik esasl datm modelinin sonuçlar elde edilmitir. Blok öncelik esasl datm modellerinden elde edilen sonuçlar mülakat esasl datm modelinden elde edilen sonuçlarla karlatrlmtr. Ayrca, çiftçilerle anket yaplarak farkl datm modelinden hangisini tercih ettikleri ortaya konulmaya çallmtr. Anket sonuçlarna göre, anket yaplan iletmelerin % 64.1 i blok öncelik esasl datmdan % 50 si ise mülakat esasl datmdan memnun olduklar tespit edilmitir. Anahtar kelimeler: Arazi düzenlemesi, datm, iletme, mülakat, blok öncelik esasl datm COMPARISON OF INTERVIEW AND BLOCK PRIORITY BASED LAND REALLOCATION MODELS IN LAND CONSOLIDATION Abstract One of the most significant steps of land consolidation projects is the reallocation studies. In Turkey, the reallocation processes for land consolidation projects were made according to farmer preferences (interview). Additionally, besides the interview-based land reallocation model, some optimization studies based on mathematical models were performed for land reallocation processes in many scientific researches. However, many different solutions were proposed because of not having any certain mathematical model for the land reallocation process. In this study, block priority-based land reallocation model, which is used in determining of reallocation plan in land consolidation, have been presented and the results of the land reallocation model based on block-priority which considers the first largest and the second largest lands were also obtained. The results of block-priority based land reallocation model were compared with the results of the interview-based land reallocation model. In addition, the model preferred by the farmers from three different land reallocation models was determined by submitting questionnaire to the farmers. According to the questionnaire results applied to the landholdings, 64.1 % of the landholdings were pleased with block priority based land reallocation model while the 50% of them were pleased with interview-based land reallocation model. Keywords: Land consolidation, land reallocation, landholding, interview, block-priority based land reallocation model 418

19 1. Giri Türkiye, son yllarda sanayileme yönünden oldukça önemli atlmlar yapmtr. Ancak bu durum tarm sektöründeki konumunu deitirmesi veya arln kaybetmesi anlamna gelmemektedir. Türkiye nin toplam nüfusu, 008 yl sonu nüfus saym sonuçlarna göre dür. Bu nüfusun % 5 i krsal alanlarda yaamaktadr. Türkiye nin % 5 inin krsal alanlarda yaad, geçimini tarmdan salad düünüldüünde tarmn önemli istihdam kayna olduu bir gerçektir. Tarm, ülke ekonomisindeki yeri ile belirleyici bir konumdadr ve ekonominin dier kesimlerine de kaynak aktarmaktadr. Bu nedenle tarmda üretim art ve verimlilii salamann, hem krsal kesim hem de ülke ekonomisi açsndan önemi vardr. Buna göre krsal alanlarda yaayan insanlarn yaam standartlarn artrmak ve kolaylatrmak devletin en önemli ödevlerindendir. Bugün dünyann en önemli sorunlarndan birisi artan nüfusa bal olarak tarmsal üretimin yeterli düzeyde arttrlamamasdr. Bilindii gibi tarm alanlarnn artrlmas olanakl olmadndan, artan nüfusun gda talebini karlayabilmek için mevcut kaynaklar daha ekonomik ve etkin kullanmak gerekmektedir. Bu nedenle birim alandan alnan verimin ve elde edilen gelirin arttrlmas gerekir. Verim art yeni teknoloji ve tarmsal uygulamalarn doru bir ekilde uygulanmas ile; gelir art ise, üretim maliyetleri düürülmek suretiyle salanabilir. Bu balamda igücü talebini kstlamas dolaysyla üretim maliyetlerini düürmesi, tarmsal uygulamalarn etkinliini arttrmas ve tarla içi gelitirme hizmetlerinin yatrm maliyetlerini büyük ölçüde azaltmas yönüyle arazi düzenlemesi (toplulatrmas) önem kazanmaktadr. Tarmsal mekânn yeniden düzenlenmesi için uygulanan arazi düzenleme çalmasnn önemli bir amac tarm veriminin artrlmasdr. Ancak, bu etkinlik yaam için temel olan arazi üzerinde yaplr ve arazi, gelecek kuaklarn da gereksinimlerini karlamak üzere sürdürülebilir biçimde kullanlmak zorundadr (Erkan, 005). Arazi düzenlemesi, krsal alan modernletirmek, ekonomik olarak yaanabilir bir mekan haline getirmek ve çevre yönetimini kolaylatrmak için gerekli bir çalmadr (Sonnenberg, 1996; Van den Brink, 1999; Van Lier, 000; Crecente v.d., 00). Bu süreç ekonomik, çevresel ve sosyal faktörlerin çok yönlü düünülmesiyle gerçekletirilebilir (Janssen ve Rietveld, 1985; Van den Noort, 1987; Van Huylenbroeck ve Martens, 199; Coelho v.d., 1996, 001; Van Huylenbroeck v.d., 1996; Gonzalez v.d., 004). Arazi düzenleme projelerinin en önemli adm datm çalmalardr. Düzenleme kapsamnda, iletmelerin çada ölçülere göre planlanmas ve bu plann uygulanmas datm admnda gerçekletirilir. Tarmsal alandaki yol ve sulama ann oluturduu bloklar içerisinde kalanlarn istekleri dorultusunda ve katlm deerlerine e yeni iletmeler yerletirilir. Baka bir deyile yeni tarm parselleri oluturulur. Arazi düzenlemesi uygulamalarnda karlalan problem, uygulamaya tabi olacak n adet kadastro parselinin m adet bloa (ada) datlmas eklinde tanmlanabilir. Bu amaçla, arazi düzenleme projelerinde datm ilemi için birçok matematik modele dayal optimizasyon çalmalar yaplmtr (Lemmen and Sonnenberg, 1986; Girgin and Kik, 1989; Kik and Sprik, 1990; Avc, 1999). Ancak, datm ilemi için kesin bir matematiksel model bulunmad için çok farkl çözümler önerilmitir. Önerilen matematik modellerin içine datm etkileyen sözel ifadeler ve insan düünce yaps yerletirilemedii için baarlarnn düük olduu belirtilmektedir. Bu çalmada; iletmelere ait en büyük ve en büyük ikinci parseller dikkate alnarak yaplan blok öncelik esasl datm modelinin uygulanabilirlii aratrlmtr. Bunun için, proje alan olarak Ilgn- Aalar arazi toplulatrma projesi seçilmitir. Mülakat esasl datm modeli dediimiz geleneksel yöntem sonuçlar ile blok öncelik esasl datm modeli sonuçlar birbirleri ile karlatrlmtr. Karlatrma kriterleri olarak; parsel ve hisse says, ortalama parsel büyüklüü, yeni parselasyon planlarnn üretim zamanlar ve maliyeti, iletme sahiplerinin yakn akrabalaryla (ei, babas, annesi, kardeleri ve tarlasn kulland dier iletmeler) olan durumlar ve mülakatlarda verdikleri isteklere ne ölçüde uyulduu seçilmitir. Ayrca, çiftçilerle anket yaplm ve hangi datm modelini tercih edecekleri belirlenmeye çallmtr. 419

20 . Mülakat ve Blok Öncelik Esasl Datm Modelleri.1. Mülakat Esasl Datm Modeli Arazi toplulatrma çalmalarnda datm ilemlerinin çiftçi tercihlerine göre yaplmas durumunda yöntemin ismi Mülakat esasl datm modeli olarak adlandrlmaktadr. Bu modelde, mülakat formlarndan yararlanlarak öncelikle iletmelerin birinci tercihlerine göre parseller bloklarn içine yerletirilir. Bloklardaki fazlalklar ve eksiklikler iletmelerin ikinci ve üçüncü tercihleri de göz önünde bulundurularak giderilir. Daha sonra blok içinde parsellerin eski yerleri göz önünde bulundurularak sralanr ve datm plan elde edilir (Cay, v.d., 006). Arazi Toplulatrma projelerinde geleneksel diyebileceimiz bu metot ile datm iki üç kez yenilenmek suretiyle çözüm üretilmektedir. Yeni parselasyon planlamas yaplrken planlamay yapan proje sorumlusunun tercihleri çözüm ekillerine dorudan etki etmektedir. Datm organize eden kiinin o günkü psikolojisi, tecrübesi, kabiliyeti, ie kar duyduu sorumluluk yeni parsellerin durumunun olumasnda etkili olmaktadr... Blok öncelik esasl datm modeli Toplulatrma sahasndaki iletmelerin soyad sral malik listelerinden yararlanlarak her iletmenin alan olarak en büyük parselleri tespit edilir. Proje alan içinde, iletmelerin en büyük parsellerinin hangi bloklarn içine girdii tespit edilir. Soyad sral malik listelerine, iletmelere tahsis edilecek bloun numaras yazlr. Blok numaralar yazldktan sonra iletmelerin sabit tesislerinin olup olmadna baklr. Sabit tesisi olan iletme yoksa, yeni parseller en büyük parselinin bulunduu bloklardan verilir. Eer iletmelerin sabit tesisi varsa, yeni parsel sabit tesisin bulunduu bloktan verilir. Bu yöntemin birinci admn oluturur. lk datm yaplr ve bloklarn doluluk oranlar incelenir. Bloklarda fazlalk ve eksiklikler çkar. Bu farkllklar giderebilmek için ikinci adma geçilir. kinci admda, iletmelerin en büyük parseli iki bloa da giriyorsa alan olarak en büyük ksmnn girdii bloklar tespit edilir. Blok dengelemeleri bu iletmeler üzerinde yaplmaya çallr. Bu çalmaya ramen bloklarn bazlarnda tam bir dengeleme salanamaz ise, fazlalk olan bloklardaki kadastro parselleri tekrar incelenir. Blou dengeleyecek miktardaki iletmeler tespit edilir ve 3. adma geçilir. Üçüncü admda ise iletmelerin en büyük ikinci alanl parselleri tespit edilir. Bu iletmeler o bloktan alnarak ikinci en büyük parselinin olduu bloa tahsis edilir. Bu ilemler sayesinde, bloklardaki eksik ve fazla miktarlar sfra yakn deerler haline getirilir. Bloklarn tam sfrlanmas ise blok alanlarn artrarak veya azaltarak salanr. Bloklar sfrlandktan sonra iletmelerin sahibi olduu bütün parsellerin net parsel deer say miktar toplanr. Daha sonra, verilecek bloun parsel endeksi göz önünde bulundurularak iletmelere ne kadar alan verilecei hesaplanr. Daha sonra iletmeye, eski parselinin konumuna göre hesaplanan alan kadar arazi miktar belirlenen blok içinde verilir. Böylece parselasyon ilemi bitirilir. 3. Uygulama 3.1. Uygulama alannn tantm Aratrmann temel materyalini, Konya ili Ilgn ilçesi Aalar köyü arazi düzenleme sahasna ait proje verileri oluturmaktadr. Proje alanndaki arazi düzenleme çalmalar l Özel dare Müdürlüü tarafndan Mülga 1979 Tarihli Arazi Toplulatrma Tüzüüne (ATT) göre yaplmtr. Uygulama yllar arasnda istee bal olarak yaplmtr. Yeni ATT tarihinde yürürlüe girmitir (can, 009). Karasal iklimin egemen olduu Konya ili Ilgn ilçesi Aalar köyü aratrma alan olarak seçilmitir. Aalar köyü Konya Afyon karayolu üzerinde 88 Km, Ilgn ilçe merkezine 7 km mesafede olup toplam yolun 3 km si stabilize kalan ksm asfalttr. Proje sahasnn güneyinde Bulcuk Köyü tapulama hududu, batda ve kuzeyde Orhaniye Köyü, dousunda Olukpnar Köyü ile çevrilidir. Proje sahasnn ortasndan Ilgn Aalar yolu geçmektedir. 40

21 Arazi toplulatrma sahas düz, düze yakn (% 0.1) meyilli arazilerden meydana gelmektedir. Genel meyil batdan douya dorudur. Proje sahasnn gelir kayna tarm ve hayvanclktr. Aalar Köyü 740 nüfus ve 00 hanedir. Köyde hububat, sebze ve eker fabrikasnn izin verdii oranlarda eker pancar ekimi yaplmaktadr. Arazi Toplulatrma sahasnda meyvecilik ve sebzecilik yok denecek kadar az miktarda yaplmaktadr. Köyde sulama Çavuçu Gölü nden kanal ile yln belli günlerinde gelen su ve yeralt kuyular ile salanmaktadr. Aalar Köyü arazi toplulatrmas projesinin alan 1403 hektardr hektar düzenlemeye girmektedir. Bu arazinin 989,4 hektar tarmsal alan, 88,7 hektar mera ve hektar da Devlet Su leri (DS) Genel Müdürlüü nün daha önceden yapm olduu kamulatrma alandr. Toplulatrma sahasnda 715 adet çiftçi (letme) vardr. Toplulatrma sahasnda 1536 adet kadastro parseli mevcuttur (ekil 1). Bu kadastro parsellerinden 383 adedi hisseli parseldir. Kadastro parsellerinin ortalama büyüklüü ise 6441 m² dir. ekil 1. Aalar Köyünün Kadastro Durumu 3. Hazrlk çalmalar ve datm planlarnn elde edilmesi Proje alanna ait kadastro parselleri, derecelendirme haritas ve mülakat formlar geçici evraklar l Özel dare Müdürlüünden temin edilmitir. 1/5000 ölçeindeki orijinal paftalar Ilgn Kadastro Müdürlüünden alnmtr. Projeye dâhil olan kadastro parselleri tespit edilmi ve liste haline getirilmitir. Bu listeler yardm ile Ilgn Tapu Sicil Müdürlüünden parsellerin alanlar, sahipleri ve dier haklar elde edilmitir. Elde edilen kadastro paftalar saysallatrlm, alanlar hesaplanmtr. Hesaplanan alanlar ile tapu sicilden elde edilen alanlar karlatrlmtr. Hatal parseller kadastro mevzuatna göre düzeltilmitir. Devlet su ileri bölge müdürlüü tarafndan yaplan sulama planlar temin edilmitir. Bu planlar esas alnarak kadastro paftalar üzerine sulama yol an gösteren blok(ada) planlamas ilenmitir. Blok planlamasnda 76 adet tarmsal ada oluturulmutur. Uygulama alannda 64, 70 ve 73 olmak üzere üç parsel endeksi (PE) bulunmaktadr. Derece haritalarndan yararlanarak her kadastro parsellerinin parsel endeksleri hesaplanmtr. Kadastro parsellerinin malikleri, alanlar, cinsleri, parsel endeksleri ve blok alanlar bilgisayar ortamna girilmitir. Ortak tesislere katlm pay oran % 0, olarak hesaplanmtr. Bu oran kanallarn önceden kamulatrlmas nedeniyle düük çkmtr. Aalar köyünde klasik yöntemle (mülakat esasl) yaplan datm neticesinde 76 blokta 754 adet yeni parsel oluturulmutur. (ekil.a). Mülakat esasl modele göre datm yapldktan sonra oluan parsellerin ortalama parsel büyüklüü 1895 m² olmutur. Mülakat esasl modele göre yeni parselasyon planlar oluturulurken çiftçilerle yaplan mülakatlarn incelenmesi ve iletmelerin yakn akrabalar (ei, babas, annesi, kardeleri ve tarlasn kulland dier iletmeler) nn mülakatlarnn deerlendirilmesi çok zaman almaktadr. Bu zaman proje yapmcs için çok fazla bir zamandr. Çünkü 41

22 projeci iletmelerin mülakat isteklerini yerine getirebilmek adna kendini, projeyi çok zorlamakta ve bunun sonucu da standartlarn dnda uygun olmayan parseller üretebilmektedir. Aalar köyünde blok öncelik esasl modele göre yaplan datm neticesinde 76 blokta 718 adet yeni parsel oluturulmutur (ekil.b). Datm neticesinde oluan yeni parsellerin eski kadastro parsellerine göre azalma oran %53 dür. (a) (b) ekil. Parselasyon Planlar a) Mülakat Esasl Datm Modeline Göre b) Blok Öncelik Esasl Datm Modeline Göre Blok öncelik esasl datm modelinde, 401 adet iletmenin yeni parseli en büyük parselin içinde bulunduu bloktan tahsis edilmitir. Bunun içerisinde yalnz bir parseli olan iletmeler de bulunmaktadr. letmelerin tamam en büyük parselin içinde bulunduu bloktan verilememitir. Çünkü bloklarn bazlar tam kapanmam, bazlar da ar dolmutur. 34 adet iletmenin yeni parseli, ilgili iletmenin en büyük parselinin içinde bulunduu dier bloktan ya da en büyük ikinci parselinin içinde bulunduu bloktan verilmitir. Geriye kalan 80 adet iletmenin yeni parseli ise farkl bloklardan verilmitir. letme saysna göre en büyük parselinin bulunduu bloktan verme baar oran % 56 dr. letme sahiplerinin 603 da arazisi en büyük parsellerinin içinde bulunduu bloktan verilmitir. Bu da toplam iletme arazilerinin % 6 sine tekabül etmektedir. Blok öncelik esasl modele göre datm yapldktan sonra oluan parsellerin ortalama parsel büyüklüü 1354 m² olmutur. Blok öncelik esasl modele göre yeni parselasyon planlar oluturulurken çiftçilerle yaplan mülakatlarn incelenmesi ve deerlendirilmesi söz konusu olmad için, toplam proje süresinde yaklak 3 aylk tasarruf salanmaktadr. Yaplan datm neticesinde iletmelerin yeni parselleri eski büyük kadastro parsellerine daha yakn yerlerden verildii görülmütür. Bu da neticenin çiftçi memnuniyetini arttraca anlamna gelmektedir. 4. Tartma Mülakat ve blok öncelik esasl datm modelleri parsel ve hisse says, ortalama parsel büyüklüü, yeni parselasyon planlarnn üretim zamanlar ve maliyeti, iletme sahiplerinin yakn akrabalaryla (ei, babas, annesi, kardeleri ve tarlasn kulland dier iletmeler) olan durumlar ve mülakatlarda verdikleri isteklere ne ölçüde uyulduu yönleriyle karlatrlmtr. Ayrca, çiftçilerle anket yaplm ve hangi datm modelini tercih edecekleri belirlenmeye çallmtr. 4

23 4.1 Parsel says Aratrma yaplan alanda, parsel says yönünden incelendiinde iletmelere ait parsellerin eski ve yeni durumlar Tablo 1 de gösterilmitir. Aalar köyü toplulatrma sahasnda 1536 adet eski kadastro parseli varken mülakat esasl datm modelinde parsel says 754 e dümütür. Blok öncelik esasl datm modeline göre parsel says 718 olmutur. Mülakat esasl datmda 347 adet hisseli parsel olumutur. Blok öncelik esasl datm modelinde ise 48 adet hisseli parsel olumutur. Mülakat esasl modelde parsel saylarndaki azalma oran % 51, blok öncelik esasl modelde ise % 53 tür. Bu sonuç, parsel saysnn azalmas yönünden blok öncelik esasl modelin daha tercih edilebilir bir model olduunu ortaya koymaktadr. Tablo 1. Modellerin Parsel Says Yönünden ncelenmesi Parsel büyüklüü Kadastral Durum Mülakat Esasl model Blok Öncelik Esasl Model (da) Parsel Says Parsel Says Parsel Says Toplam Toplulatrmadan önce, iletme bana düen ortalama parsel says,1 dir. Mülakat esasl modelde bu say 1,05 e düerken, blok öncelik esasl modelde ise 1 e dümütür. 4. Ortalama parsel büyüklüü Arazi toplulatrma projelerinin önemli amaçlarndan bir tanesi de iletmelere ait arazilerin tarma elverili boyutlara getirilmesi ilemidir. Türkiye de iletmelerin ortalama parsel büyüklükleri 54 da dr. Blok öncelik esasl datm modeline göre iletmelerin ortalama parsel büyüklüü 13,50 dekardr. Bu alan, Türkiye ortalamasnn oldukça altndadr. Bunun nedeni, toplulatrma sahasnda büyük arazilere sahip iletmelerin az olmasdr. Çalma alanna ait ortalama parsel büyüklükleri Tablo de görülmektedir. Tablo. Modellerin Ortalama Parsel Büyüklükleri Ortalama Parsel Büyüklüü Alan Art Yüzdesi (%) Eski Durumda 6441 m² - Mülakat Esasl Datm Modeli 1895 m² 100 Blok Öncelik Esasl Datm Modeli 1354 m² 10 Modeller ortalama parsel büyüklüü yönünden deerlendirildiinde, parsel büyüklüü mülakat esasl datm modeline göre % 100 artarken, blok öncelik esasl datm modeline göre % 10 artmtr. Parsel büyüme oranlar arasndaki fark % dir. 4.3 Datm süresi ve maliyet Mülakat esasl datm modelinde çiftçilerle görüülüp, onlarn datmla ilgili tercihlerini almak arazi toplulatrma ilerinin en zor admlarndan birisidir. Öncelikle mülakatlarn yaplaca herkesin gelebilecei bir mekân bulunmaldr. Mülakat süresi içinde mesai artlarna uymadan sürekli orada bulunmak gerekmektedir. Aalar köyünde iletmelerle mülakat yapabilmek için 35 günü toplulatrma sahasnda olmak üzere 65 gün gibi bir süre harcanmtr. Ayrca datm ilemi ve yeni parselasyon plannn oluturulmas için de 45 günlük bir zaman harcanmtr. Bu durum hem proje grubunu olumsuz etkilemi, hem de proje maliyetini artrmtr. Ayrca süreyi de uzatt için proje geç bitmitir. Ayrca, ekilecek ürünlerin gecikmesi nedeniyle de ülke ekonomisine katk salanamamtr. 43

24 Aalar köyü toplulatrma sahas için, mülakat çalmalarnn maliyeti HKMO nn 009 yl birim fiyatlaryla TL dir (1$=1.5TL). Blok öncelik esasl datm modelinde mülakat çalmas olmayacandan proje maliyeti TL daha az olacaktr. Blok öncelik esasl datm modelinde datm için gerekli verilerin hazrlanmas ve yeni parselasyon plannn oluturulmas için 45 gün harcanmas gerekirken 5 günlük bir sürede tamamlanmtr. Yapmc firmada 0 günlük bir süre kazanmtr. Bu sürede eleman ve büro giderlerinde bir tasarruf salamtr. Bu tasarrufta yaklak TL dir. Toplamda, Aalar köyü toplulatrma projesi için yaklak 3 aylk bir zaman tasarrufu salanabilecektir. 4.4 letmelerin akrabalar ile durumlarnn deerlendirilmesi Mülakat esasl datm modelinde iletmelerin yakn akrabalar ile ayn blok içerisinde olma istekleri yerine getirilebilmektedir. Blok öncelik esasl datm modelinde ise bu istekler yerine getirilememektedir. Bu durum blok öncelik esasl datm modelinin dezavantaj olarak kabul edilebilir. 4.5 Datm Modellerinin Genel Karlatrlmas Toplulatrmadan önce bir parseli olan iletmelerin oran % dr. Bu oran, toplulatrmadan sonra mülakat esasl modelde % 75.10, blok öncelik esasl modelde ise % 99.7 dir. Toplulatrma sonras iletmeler mümkün olduu ölçüde bir parselde toplanmtr. Blok öncelik esasl datm modeli, iletmelerin bir parselde toplanmas yönünden deerlendirilirse, mülakat esasl datm modeline göre daha baarl sonuçlar verdii görülmektedir. Çay ve ark.(009) Ereli Adaba köyünde yapm olduklar bir çalmada, toplulatrmadan önce bir parseli olan iletmelerin oran % 5.5 iken, bu oran toplulatrmadan sonra mülakat esasl modelde % 81.8, blok öncelik esasl modelde ise % 97 olduunu tespit etmilerdir. Mülakat esasl datm modeli ile blok öncelik esasl datm modelinin birbirlerine göre avantajl veya dezavantajl olmalar açsndan genel bir deerlendirme Tablo 3 de verilmitir. Tablo 3. Modellerin Genel Deerlendirilmesi Karlatrma Kriterleri Mülakat Esasl Model Blok Öncelik Esasl Model Parsel Says - AVANTAJLI Hisse Says - AVANTAJLI Ortalama Parsel Büyüklüü - AVANTAJLI Yeni Parselasyon Planlarnn Üretim Süreleri - AVANTAJLI letmelerin akrabalar ile durumlarnn deerlendirilmesi AVANTAJLI Datm sonuçlarnn iletme baznda incelenmesi Uygulama alannda örnek tekil edecek ekilde be tane iletme seçilmitir. Bu iletmelere ait kadastro, mülakat esasl datm ve blok öncelik esasl datm sonucu oluan parsel saylar Tablo 4 de verilmitir. Tablo 4. letme Baznda Yeni Parsel Saylar letme No Soyad Ad Kadastro Mülakat Esasl Datmda Blok Öncelik Esasl Datm 74 Ark Mustafa Ak Mustafa Aydil Tahsin Can Ahmet Durut Hasan no. lu iletmenin kadastro parsellerinin durumlar, mülakat esasl datmda yeni parselleri ve blok öncelik esasl datmda yeni parselleri ekil 3 de gösterilmitir. 44

25 (a) (b) (c) ekil no. lu letme a) Kadastro Parselleri b) Mülakat Esasl Datmda Yeni Parselleri c) Blok Öncelik Esasl Datmda Yeni Parseli Blok öncelik esasl datm sonunda, 715 iletmenin 86 adeti mülakat esasl datmla ayn bloklar içine yerletirilmitir. Yani, iletmelerin % 40 nn mülakat esasl datmla örtütüünü göstermektedir. Arazi toplulatrma projelerinde iletmelerin tümünden mülakat alnamamaktadr. Bu projede, 650 adet iletmeden mülakat alnabilmitir. Buda iletmelerin % 91 ine karlk gelmektedir. Ayrca, iletmelerden alnan mülakatlara da her zaman uyulamamaktadr. Mülakat esasl datm modelinde, yaplan 650 adet mülakattan 586 ( % 90.1) adedinin istei yerine getirilmi, 64 (% 9.9) adet iletmenin istei yerine getirilememitir. Blok öncelik esasl datm, yaplan mülakatlarla karlatrldnda ise 79 adet iletmenin istei yerine getirilmi, 371 iletmenin istei yerine getirilememitir. Bu sonuç, yaplan mülakatlara göre blok öncelik esasl datm modelinin % 4.9 luk bir oranla iletmelerin isteini karladn göstermektedir. Datm sonuçlarn daha iyi deerlendirebilmek amacyla çiftçilerle anket yaplmtr. Yaplan anket çalmasnda amaç, 3 farkl datm sonucunda hangisinden ne derecede memnun olduklarn tespit etmektir. Bu amaçla bir anket formu oluturulmutur. Aalar köyünde toplulatrma sahasndaki çiftçilerden 9 (% 13) si ile anket yaplabilmitir. Anketten elde edilen sonuçlar Tablo 5 deki gibidir. 45

26 Tablo 5. Mülakat ve Blok Öncelik Esasl Datm Modellerine Ait Anket Sonuçlar Mülakat Esasl Datm Blok Öncelik Esasl Datm Say % Say % Hiç Memnun Deilim Memnun Deilim Kararszm Memnunum Çok Memnunum Toplam Tablo 5 incelendiinde, anket yaplan iletmelerin % 50 si (46 kii) mülakat esasl datm modelindeki yerlerinden memnun olduklarn ifade etmilerdir. Blok öncelik esasl modele göre yaplan datmdan ise iletmelerin % 64.1 i (59 kii) memnun olduklarn ifade etmilerdir. Bu sonuçlara göre, blok öncelik esasl datm modelinin çiftçiler tarafndan benimsenebileceini göstermektedir. 5. Sonuç ve Öneriler Elde edilen datm sonuçlar; datm sonrasnda oluan parsel ve hisse says, iletme bana düen ortalama parsel says ve ortalama parsel büyüklüü, iletmelere verilen parsel says yönünden deerlendirildiinde blok öncelik esasl datm modelinin daha baarl sonuçlar verdii tespit edilmitir. Ancak, akrabalarn birbiri ile olan ilikileri yönünden deerlendirildiinde; mülakat esasl datm modeli, blok öncelik esasl datm modeline göre daha baarl sonuçlar vermitir. Süre ve maliyet yönünden deerlendirildiinde ise blok öncelik esasl model, mülakat esasl datm modeline göre daha az maliyetle ve daha ksa sürede tamamlanabilecei tespit edilmitir. Çiftçilerle yaplan anket sonuçlarna göre deerlendirildiinde; blok öncelik esasl datm modelinden daha çok memnun olduklar ortaya çkmtr. Arazi toplulatrma projelerinde çiftçi memnuniyetinin salanmas önemli olduu düünülürse, blok öncelik esasl datm modeli bu amac gerçekletirme açsndan baarl sonuçlar vermitir. Blok öncelik esasl datm modeli, datm ilemi srasnda iletmelerin akrabalaryla ayn blok içerisinde olma isteklerini karlama noktasnda gelitirilebilirse daha baarl sonuçlar elde edilebilecektir. Açklama: Bu çalma Dr. Fatih CAN n Arazi Düzenleme Çalmalarnda Bulank Mantk Uygulamas isimli doktora tezinden üretilmi olup, Selçuk Üniversitesi Bilimsel Aratrma Projeleri (BAP) koordinatörlüünce no lu proje ile desteklenmitir. Kaynaklar Avc, M., A New Approach Oriented to New Reallotment Model Based on Block Priority Method in Land Consolidation. Tr Journal of Agriculture and Forestry 3, Coelho, J.C, Portela, J., Pinto, P.A., A Social Approach to Land Consolidation Schemes A Potuguese Case Study: The Valence Project. Land Use Policy, 13,, April 1996, Pages , Portugal. Coelho, J.C., Pinto, P.A., Da Silva, L.M., 001. A System Approach for The Estimation of The Effect of Land Consolidation Projects (Lcps): A Model and Its Application. Agricultural Systems 68, Crecente, R., Alvarez, C., Fra, U., 00. Economic, Social and Environmental Impact Of Land Consolidation in Galicia. Land Use Policy 19, Çay, T., Ayten, T. and can, F., 006. An Investigation of Reallocation Model Based on Interview in Land Consolidation. XXIII FIG Congress Munich, Germany, October

27 Çay, T., Ayten, T. and can, F., 009. Effects of different land reallocation models on the success of land consolidation projects: Social and economic approaches. Land Use Policy, Online Published, doi: /j.landusepol Erkan, H., 005. Arazi Yönetimi- Toplulatrma likileri. Türkiye de Arazi Toplulatrmas Sempozyumu, Eylül, Konya. Girgin, I., Kik, R., Reallotment Research in The Turkish Land Consolidation Project Emirhacl Village, Proceedings of The Eleventh International Congress on Agricultural Engineering, Ed.Dodd&Grace, Dublin. Gonzalez, X.P., Alvarez, C.J., Crecente, R., 004. Evaluation of Land Distributions With Joint Regard to Plot Size and Shape. Agricultural Systems 8 (004), can F.,009. Arazi Düzenleme Çalmalarnda Bulank Mantk Uygulamas. Selçuk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Konya. Janssen, R., Rietveld, P., Multicriteria Evaluation of Land Reallotment Plans: A Case Study. Environment And Planning A 17, Kik, R. and Sprik, J.B., Application Pf GIS in Reallotment Research for Land Development Projects, Proceedings of The First Europen Conference on Geographical Information Systems, Amsterdam. Lemmen, C.H.J. and Sonnenberg, J.K.B., A model for Allocation and Adjustment of Lots in Land Consolidation, FIG XVIII. International Congress, 760.5, Toronto, Canada. Sonnenberg, J., The European Dimensions and Land Management-Policy Issues (Land Readjustment and Land Consolidation As Tools For Development). Land Management in The Process Of Transition. FIG Commission 7, Budapest. Van den Brink, A., Sustainable Development and Land Consolidation. In: Dixon-Gough, R.W. (Ed.), Land Reform and Sustainable Development. Ashgate, Aldershot, Pp Van den Noort, P.C., Land Consolidation in The Netherlands. Land Use Policy 5, Van Huylenbroeck, G., Coelho, J., Pinto, P.A., Evaluation of Land Consolidation Projects (Llcs): A Multidisciplinary Approach. Journal of Rural Studies 1 (3), Van Huylenbroeck, G., Martens, L., 199. The Average Value Ranking Multi-Criteria Method for Project Evaluation in Regional Planning. European Review of Agricultural Economics 19, Van Lier, H.N., 000. Land Use Planning and Land Consolidation in The Future in Europe. Zeitschrift Fu R Kulturtechnik Und Landentwicklung 41 (3),

28 48

29 ONUNCU OTURUM Oturum Başkanı: Doç. Dr. Yunus KALKAN Demiryolu Makaslarının Zemine Tatbiki R. Tarhan İskenderun Demir-Çelik Fabrikaları Mekanik Ve Yardımcı Atelyeler Müdürlüğünde Mühendislik Ölçmeleri N. Sağır, A. Kılıç, A. V. Bozan Bina Cephelerinin Ölçümü ve Aplikasyonu İ. Koç 49

30 430

31 DEMRYOLU MAKASLARININ ZEMNE TATBK Ramazan TARHAN 1 1 stanbul Büyükehir Belediyesi, stanbul Ulam San. Tic.A..Genel Müdürlüü Harita Bakm Mühendisi,Esenler,stanbul [email protected] ÖZET Bu bildiri, rayl sistemlerde araçlarn yol ve yön deiimlerinde kullandklar demiryolu makaslarnn(swich) projelendirilmesi ve zemine tatbiki ile ilgili örnek uygulamalar içermektedir. Demiryolu makaslar, yolcu sirkülasyonunun youn olduu bölgelerde araçlarn seferlerinin daha sk yaplmasn ve yol deiimini salayan önemli demiryolu noktalardr. Bu noktalar ayn zamanda demiryolu güzergah boyunca muhtemel teknik arzalar nedeniyle araçlarn ani manevra yapabilecekleri önemli geçi noktalardr. Depo yollarnda araçlarn park ve manevra yapabilmeleri için makaslar önemli rol oynar. Seferlerin daha az sklkta yapld gece bakm çalmalarnda da tek yol uygulamas aamasnda makaslar çok önemli ilevler görür. Zira bakm çalmalar demiryollar için vazgeçilmez rutin iler kapsamnda yer almaktadr. Demiryolu makaslar,esnek ve tanabilir bir özellie sahip olduklar için günün artlarna ve ihtiyaca göre demiryolu güzergah boyunca konumlarnn deitirilmesi mümkündür.bu zor ve zahmetli bir çalmay gerektirir.ancak zaruret oluturan durumlarda bu zor çalmalar özverili bir ekilde zemine tatbik edilebilmektedir.gerek tama esnasnda ve gerekse yerletirme esnasnda makas konumunun bozulmamasna dikkat edilir.zira makasta meydana gelebilecek yanal bir deformasyon zemine tatbiki aamasnda önemli skntlara neden olabilir.bu çalmamzda,demiryollarndaki yol ayrm araç geçilerini salayan demiryolu makaslarnn projelendirilmesi,konum deitirme ve zemine tatbiki ile ilgili uygulamalarmzdan oluan birkaç tane örnek çalma bulacaksnz. ABSTRACT In this study, designing and mounting railway turnouts which guide railway vehicle. Railway turnouts are used in heavy passenger traffic areas to minimize interval time. On the other hand these turnouts are very necessary points to switch trains to other track when technical problems occured in the track. On depot areas turnouts used for parking trains to depot tracks. At the nights when the schedule isn t busy, the maintenance department work at the track. At that situation train operation use single track by turnouts. Because track maintenance is very necessary work for railways. Transporting turnouts.according to travel demand and operation needs turnouts can be displaced. Displacement of turnouts is not easy so dismantling and mounting jobs must plan very carefully. Dismantling, transporting and mounting turnouts jobs done very carefully because turnouts can be deformed. Becasuse horizontal deformations cause big problems. This paper, scissors projects and includes examples of applications. Anahtar kelimeler: Endüstriyel Ölçmeler, Deformasyon Analizi, Kamu ölçmeleri, Rayl sistemler, Tünel ölçümleri GR Demiryolu projelerinin zemine tatbiki hassas ölçümleri gerektiren bir uygulamadr.bu tip inaatlarn harita ileri teknik artnamelerinde yatayda 0.5 cm düeyde ise 0.5 mm hassasiyet istenir.hem yeni demiryolu uygulamalarnda hem de mevcut demiryolu güzergahlarndaki slah çalmalarnda bu kriterler dikkate alnr.yeni demiryolu projelerinde makas yerleri özellikle en uygun yerlere konulur.ancak mevcut yollardaki slah çalmalarnda bazen çok zorunlu durumlarda makas konulmaya uygun olmayan ksmlarda bile araç geçilerini güvenli salayacak minimum hz limitlerinde makas tatbikleri yaplabilmektedir.örnein düey kurplarda olmamas gereken bir makas zorunlu hallerde R= aralklarnda koymanz gerekebilir.park sahalarnda veya cari hat dnda kalan yollarda bu tip makas uygulamalarmz olmutur.demiryolu hatlarndaki makaslarn zemine tatbiki ile ilgili zorunlu kriterleri,makaslarn ksaca anlatmn ve baz makas uygulamalarmz bu çalmamzda bulmanz mümkündür. 431

32 1.Demiryolu Makaslarnn Tanm Demiryolu araçlarnn bir hattan dier bir hatta tek veya dizi halinde geçilerini salayan ünitelere demiryolu makaslar denilmektedir.bu makaslardan otomatik olanlar kumanda merkezi veya aracn yön deiimi alglama sistemi aracl ile kendiliinden yol tanzimini salarlar.manuel makaslarda ise makas kolu kullanlarak yol tanzimi yaplr.makas kolunu depo yollarnda makinist,cari hatlarda ise hat veya makas nöbetçisi tanzim eder..demiryollarnda Kullanlan Makas Çeitleri.1.Basit makaslar Basit makaslar kesien iki yoldan, birinden dierine geçi yolu tanzim ederler.makasn dorusal devam eden yoluna ana yol,makasn belli bir aç ile sapan yoluna ise sapan yol ad verilir.eger bu aç saa sapyorsa makasn ad basit sa makas olur.(ekil-1,resim-1) Eer Sola sapyorsa makasn ad basit sol makas olur.makaslarn dil tarafna makas ksm,göbek tarafna ise makas sonu denir. Makasn doru yolu ekseni ile sapan yolu ekseninin kesitii yere,makas Nazari Noktas (makas nazari mihveri ),Doru yol ile sapan yol arasndaki açya Makas Açs, ve bu açnn tanjantna Makas Eimi denilmektedir. ekil-1 Resim-1..Birleik, Çift Makaslar (Muzaaf) ç içe iki basit makastan meydana gelen makaslara birleik makas ad verilir.bu makaslara Muzaaf Makas da denir. Bir yoldan üç yola geçi yaplabilir. Bir doru yolu, iki sapan yolu varr. Depo ve istasyon sahalarnda alandan tasarruf salamak için kullanlr.cari hatlar üzerinde kullanlmaz.(ekil-,resim-) Makas banda durularak göbek ksmna doru bakldnda ilk sapan yola göre; sa-sa, sa-sol, sol-sa, sol-sol ve simetrik muzaaf makas eklinde isimlendirilirler. ekil- Resim- 43

33 .3.Simetrik Makaslar Ana yol üzerinde yeterince alan bulunmamasndan dolay bazen saa ve sola açlan iki basit makasn ayn yere montaj gerekebilir.te bu tip özel makaslara da simetrik makas ad verilmektedir.simetrik makaslar ayn zamanda birleik makas da saylrlar.(ekil-3,resim-3) ekil-3 Resim-3.4.Çapraz Makaslar Demiryollarnda kullanlan iki tip çapraz makas uygulamas vardr.bunlardan basit dört makas ve bir kruazmandan oluan makas takmna basit çapraz makas ad verilir.basit Çapraz makaslar her iki yolun karlkl geçiini salamaya yarar.karlkl geçiin dört yöne saland makaslara ise ngiliz makas denilmektedir.ngiliz makaslar genelde cari hatlarda tercih edilmez.depo yollarnda karlkl geçiler için kullanlr..4.1.ngiliz Makaslar Bu makaslar kesien iki yolda karlkl geçii salad gibi basit makasa ihtiyaç duymadan yön deiimini da salarlar.3 veya 4 basit makasla salanabilecek geçii temin ettiklerinden Atölye, stasyon ve gar sahalarnda manevra sahalarn etkin kullanmak ve araziden tasarruf amac ile kullanlrlar. Genellikle iletmeye açk cari hatlar üzerinde kullanlmas uygun deildir.(ekil- 4,Resim-4) ekil-4 Resim-4 ngiliz makas kullanld yere göre; bir taraf dilleri kullanlmayarak yalnz üç yola geçi verecek ekilde de kullanlr. Bu ingiliz makaslarna yarm ingiliz makas denir..4..kruazmanl Basit Çapraz Makas Her iki yolda karlkl iki sa makas ve iki sol makastan oluan dört adet basit makasn orta ksmna yerletirilen bir kruazmandan oluan takma basit çapraz makas ad verilmektedir.bu makaslar kesien iki yolda sadece karlkl geçii salayan makaslardr.kruazman bölümünde dil ksmlar yoktur. Sadece göbeklerden meydana gelmektedir.(ekil-5,resim-5) 433

34 ekil-5 Resim-5.5.ç çe Makaslar(Hüzme Makas) Özellikle park ve depo sahalarnda atölye içini en verimli ekilde kullanmak maksadyla bazen özel üretim iç içe girmi makaslarn montaj da yaplabilmektedir.bu tip makaslara hüzme makas denir.ç içe girmi makaslar yardm ile araçlar daha yakn geçi manevras yapabilmekterdir.bu tip makaslar tek blok olarak da üretilebilmektedir.(ekil-6,resim-6) ekil-6 Resim-6.6.Makaslarn projelerde kullanlan sembolleri Demiryollarndaki makaslarn projelerde sembolize edilmesi önemlidir.bazen herhangi bir açklama olmazsa bile proje üzerinde bu sembollerden hangi makasn konumlandrld anlalabilmektedir. 434

35 Basit Sa Makas Sa-Sa Makas Sol-Sol Makas Simetrik Makas Yarm ngliz Makas Basit Sol Makas Sa-Sol Makas Sol-Sa Makas Tam giliz Makas Kruazman Demiryollarnda kullanlan makaslarn ölçekleri ve boylar farkl olmasna ramen projelerde kullanlan sembolleri ayndr.makas ad belirtilirken yanna ölçei yazlr.örnein 1/9 Sa makas.veya 1/6 Sol Makas gibi.hatlarda kullanlan en küçük makas 1 /4 makaslardr. 3.Demiryollarnda Kullanlan Makaslarn Uygulama Konumlar Demiryolu güzergahlarnda kullanlan makaslarn konumu ile ilgili,hem araç geçilerinin rahat olmas hem de yol güzergah boyunca estetik açsndan baz uygula kriterleri vardr.bu kriterler aadaki gibidir. 3.1.Yollarn Paralellik Konumu Birbirlerine paralel olan yollarda makas uygulamalar çok rahat bir ekilde yaplmaktadr.bu tip yollarda iki yol arasndaki araç gabari snrnn minimum olduu yerlerde makas uçlar bazen sapan yol olmadan bile balanabilmektedir.bu tip uygulamalar estetik açsndan da tercih edilen bir ekildir.(ekil-7, Resim-7) ekil-7 Resim-7 Yollarn paralel olmas ama iki yolun birbirlerinden uzak olmas durumunda iki makas arasnda sapan yol tesis edilir.birbirlerini karlayan eksenlerin kesitii nokta sapan yolun tam ortasdr.yollarn paralel olmamas durumunda eer iki yol arasnda yeteri kadar mesafe varsa zorunlu durumlarda sapan yola yatay kurp konularak makaslarn kesimesi salanabilir.estetik olarak tercih edilmeyen bu tip durumlar zorunlu makas uygulamalarnda kullanlabilmektedir.(ekil-8,resim-8) 435

36 ekil-8 Resim-8 3..Yatay ve Düey Geometri Konumu Özellikle makasn tam boyunun konulaca ksmda hattaki geometrinin makas konulmaya elverili olmas gerekmektedir.yatay ve düey kurplarn mevcut olduu ksmlara makas montaj yaplmaz.makas takm halinde tek blok olduu için bükülmesi ve eilmesi söz konusu deildir.çok özel durumlarda yatay kurplarda makas imalatnn yapld görülmütür.ancak bu özel bir dökümü gerektiren ve maliyeti yüksek bir durumdur.bu tip makaslar hiçbir standart makas snfna girmez.düey geometride ise yarçap yüksek olan (R= ) ksmlarda zorunlu hallerde makas konumlandrlmas yaplabilmektedir.ancak bu alanlarn depo sahas olmas ve araç hznn 10-0 km/s olmas gerekmektedir.cari hatlarda iletmenin hzl yapld yollarda bu uygulamalar yaplmaz. 3.3.Eim Konumu Makas konulacak yollarn yüksek eimli olmamas hatta mümkünse sfr eimde olmas tercih edilir.%0.1 ile %0.5 arasnda 3.1 ve 3. deki artlarn saland durumlarda zorunlu hallerde makas montaj yaplabilmektedir.eimli yollarda ray-teker sürtünmesi ve daha fazla olutuu için raylardaki anmalar daha sk olur.bu bölgelerde araçlar aa doru giderken de frenleme nedeni ile sürtünmeler sk oluur.anm raylarda makaslarn bulunmas araç dray (yoldan çkma) konumu için çok tehlikelidir.bu sebeple bu bölgelere makas konulmaz. 3.4.Kot Fark Konumu Makas konulacak yollarn ayn kotta olmas gerekir.özellikle paralel yollarda her iki makasn uc uca geldii konumlarda kot farknn sfr olmas gerekir.karlkl geçii salayan makaslar arasnda belli bir mesafe veya paralel olmayan yollarn yatay kurplar ile birbirlerine baland durumlarda düük miktardaki kot fark sapan yoldaki eime tanzim edilebilir.bu miktar 0-5 cm kadar olabilmektedir. 3.5.Viyadük ve Köprü Üstleri Konumu Yol güzergahndaki köprü ve viyadük ksmlarna da mecbur kalnmadkça makas konulmaz.zira makaslar çok ar nesnelerdir.köprü ve viyadük kirilerinin hem makas arln hem de youn yolcu tama durumunda araç arlklarnn tamama riskleri vardr.makas bölgeleri araç dray(yoldan çkma) olaylarnn en sk yaand bölgeler olduu için köprü veya viyadük ksmlarna konulan bir makasta meydana gelebilecek bir dray olay istenmeyen bir felakete de neden olabilir.bu yüzden makas uygulamalarnda köprü ve viyadükler tercih edilmez. 3.6.Makaslarn stasyonlara Yakn Olma Konumu Günün belli saatlerinde yolcu younluunun fazla olmas nedeniyle iletme tarafndan ek seferler veya belli bölgelerde seferlerin daha sk yaplmas gibi durumlarda hatlardaki makaslar çok önemli ilevler görürler.stasyon önlerine konulan makaslar seferlerin düzenli yaplmas ve aksamamasn salar.makas konumuna uymayan istasyon bölgelerinde istasyona en yakn yer seçilir.araçlar istasyon 436

37 bölgelerine yaklatklarnda hzlarn düürürler.makas bölgelerinde de araçlar düük hzla yol deitirler.makaslarn istasyona yakn olmas hz düürmeden dolay meydana gelebilecek sefer aksaklklarnn da önüne geçilmi olmaktadr. 3.7.Hemzemin Kavak Geçileri Konumu Özellikle cadde tramvay hatlarnda lastikli oto araçlarnn da geçi yapt kavaklar elverili olsa bile bu bölgelere makas konulmas sakncaldr.alternatifsiz zorunlu durumlarda bu bölgelere makas konulduu görülmütür. 4.Makaslarn Zemine Tatbik Aamalar letmeye açk hatlarda gerek cari hat üzerinde ve gerekse park yollarna konulacak makaslarn arztalep konumundan itibaren balayan süreçte aadaki aamalar takip edilir. 4.1.Makas Konulacak Yerin Ölçümü Harita Ölçümleri Aktif durumda olan demiryolu güzergahlarnda yolcu talepleri ve sefer aklar revizyonlarnda hat üzerinde baz bölgelerde makas talepleri olabilmektedir.madde-3 de belirtilen artlar çerçevesinde yeri tespit edilen makasn zemine tatbiki için Harita ölçümleri yaplr.(resim-9)tesis edilen poligon ve Rs noktalar makasn zemine tatbikinin sona ermesine kadar ciddi bir ekilde muhafaza edilir.zira bu noktalar ray kesimi ve makas aplikasyonu için hayati önem tarlar Sismik Ölçümler(Jeo Radar) Yeri tespit edilen makasn zemine tatbiki aamasnda yer altnda karlalabilecek sorunlarn olmamas için bu bölgelerde sismik ölçümlerin yaplmas da gerekebilir.özellikle kablo kanallar,yer alt boluklar,sert yaplarn olmas gibi durumlarda makas tatbikinde bölge deiimi bile yaplabilmektedir.bu yüzden sorunsuz bir tatbikat için jeo radar ölçümlerine de ihtiyaç duyulmaktadr.(resim-10-11) Resim-9 Resim-10 Resim Makas Yerinin Projelendirilmesi Jeo Radar ölçümleri sonucu alt yaps sorunsuz olan bölgede harita ölçümlerinden elde edilen veriler ile makas uygulama projesi hazrlanr.(ekil-9) Güzergaha konulacak makasn özellikleri projelendirme çalmalarnda çok önemli bir yer tutar.makasn boyu ve sapan yolun nasl ekilde karland proje aamasnda önemli bir veridir. 437

38 ekil-9 Resim Ray Kesme Noktalarnn Aplikasyonu Makaslar blok halinde hazrlanp blok halinde zemine tatbik edildikleri için mevcut yoldaki raylar kesilerek makas için alan açama ileminde ray kesme ileri yaplr.ray kesim noktalar hassas ekilde yaplmaldr.hassas yaplmayan kesimlerde ray kayna yaplacak bölgede istenmeyen ölçülerde boluklar oluabilmektedir.bu boluun 1- cm yi geçmemesi gerekir.ray kesim ilemi sadece mevcut hatlarda deil yeni yaplan hatlarda da makas montajlar için yaplan bir ilemdir.(resim-1-13) 4.3.Makasn Tanmas ve Projeye Uygun Yerletirilmesi Proje kriterlerine göre hazrlanan makas blok halinde vinç yardm ile arlk noktalarndan balanarak Tra yüklenir ve ayn ekilde ray kesimi yaplm makas alanna indirilir.(resim-14).makas montaj 3-4 günlük bir çalmay gerektirdii için ilk yerletirmeden sonra geçici önlemler alnarak cari hatlardaki seferlerin kontrollü bir ekilde devam etmesi salanr.(resim-15) Resim-14 Resim Makas Konum Kontrolleri ve in Tamamlanmas Proje verileri baz alnarak yaplan kot ve koordinat kontrolleri makasn betonlanmadan önceki en önemli çalmasdr.gerek yol aks ve gerekse kotlarda meydana gelebilecek bir aksaklk seferlerin de 438

39 aksamasna neden olur.demiryolu inaatlarnda gerek makas tatbikat ve gerekse yol tatbikatlarnda yol akslarnn koordine edilmesi ve kot kontrolleri hemen hemen tüm aamalarda defalarca tekrarlanr.projenin tam tatbiki salanncaya kadar bu ilemler devam eder.(resim-16-17) Resim-16 Resim-17 Sonuç: Demiryolu makaslarnn montaj, demiryollarndaki en önemli çalmadr.gerek yeni hatlardaki projelerde ve gerekse mevcut hatlardaki güzergahlarda montaj yaplacak olan demiryolu makaslarnn zemine tatbiki için harita çalmalar arttr.bu tip çalmalarda proje aamasndan uygulama aamasna kadar her ksmda gerek aplikasyon ve gerekse kontroller için mutlak surette hassas ölçümler yapan teknik donanma sahip bir harita ekibinin bulunmas gerekir. 439

40 SKENDERUN DEMR-ÇELK FABRKALARI MEKANK VE YARDIMCI ATELYELER MÜDÜRLÜÜNDE MÜHENDSLK ÖLÇMELER N. SAIR¹, A. KILIDz, A.V. BOZAN³ ¹Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Osmaniye Meslek Yüksekokulu, Harita Kadastro Program, Osmaniye, ²skenderun Demir ve Çelik A.. (SDEMR,) Mekanik ve Yardmc Aatelyeler Müdürlüü, naat leri Bamühendislii, skenderun. ³Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Osmaniye Meslek Yüksekokulu, Harita Kadastro Program, Osmaniye, Özet Bu çalmada, skenderun Demir ve Çelik A.. (SDEMR) Mekanik ve Yardmc Atelyeler Müdürlüü nde yaplan aplikasyon, ölçüm, kontrol ve hesap gibi mühendislik ilerinin neler olduu aratrlmtr. Harita mühendisi ve teknikerlerinin piyasada çok fazla bilinmeyen önemli çalma alanlarndan birisinin de demir-çelik fabrikalar olabilecei gösterilmitir. Anahtar kelimeler: Mühendislik Ölçmeleri, Endüstriyel Ölçmeler, Demir-Çelik Fabrikalar, SDEMR. ENGINEERING MEASUREMENT AT MECHANICAL AND AUXILIARY WORKSHOP DIRECTORATE OF IRON-STEEL FACTORIES OF SKENDERUN Abstract In this study, Iskenderun Iron and Steel Works Co. (SDEMR) on the application, measurement and accountability are what work has been investigated. Engineers and technicians in the market too much of the map unknown areas of important work in the iron and steel factory can be is highlighted. Keywords: Engineering Measurement, Industrial Measuring, Iron-Steel Factory, SDEMR. 1. Giri: Kalknmann motor gücü olan sanayi, ancak bütün dünya ile rekabet edebilecek kadar modern olduu zaman ona sahip olanlar açsndan faydaldr. Burada modern sanayiden kastedilen gelien teknolojiye paralel üretim araçlar ve yöntemleri kullanan, doaya ve insana saygl tesisler, kaliteli ve beklentileri karlayan ve gelecekte doabilecek beklentileri karlamaya yönelik üretim yapan bir sanayi olarak özetlenebilir (Çelik, 004). Harita Mühendislii formasyonu yeryüzünün geometrisini belirlemede önemli bir deneyime sahip olmakla birlikte, neredeyse yeryüzü üzerinde var olan tüm objelerin boyutlarnn belirlenmesinde ve bu objelerin birbirleriyle olan konumsal ilikilerinin kurulmasnda da önemli bir rol oynamaktadr. Ayrca üretimde kullanlan malzemelerin en optimum biçimde kullanlarak ekonomik biçimde ürüne dönütürülmesi yine boyutsal ölçmelerden geçmektedir (Çelik, 005).. sdemir Hakknda Genel Bilgiler Kuruluun Yeri: Türkiye nin güneyinde skenderun Körfezi nde bulunmaktadr. Tesisler skenderun lçesinin 17 km kuzeyinde, Yakack yöresinde sosyal tesisleri ile birlikte 16657,37 m² alan üzerine kurulmutur (ekil-1). 440

41 sdemir in Faaliyet Amac: Demir çelik sanayi, demir cevherlerinin artlmas ile, demir ve çelik üretimini ve bunlarn ekillendirilmesi ile çubuk, levha, saç, profil, boru ve tel gibi ürünlerin elde edilmesi ve bunlarn koruyucu maddelerle kaplanmas ilemlerini kapsamaktadr. ekil-1: skenderun Demir ve Çelik A.. (SDEMR) ve Sosyal Tesislerinin Genel Görünümü. sdemir Fabrikalarnn Tarihçesi: Ülkemizin kurulu tarihi itibari ile üçüncü, uzun ürün üretim kapasitesine göre en büyük entegre demir ve çelik fabrikas olan SDEMR, 008 ylnda devreye ald 3,5 milyon ton/yl scak haddeleme kapasitesi ile Türkiye nin uzun ve yass ürün üreten tek entegre tesisidir. SDEMR, 3 Ekim 1970 tarihinde Türkiye'nin güneyinde Akdeniz kysnda, skenderun a 17 km mesafede, Payas (Yakack) yöresinde kurulmutur. Kurulduu tarihte sosyal tesisleri ile birlikte toplam 16,75 milyon m alan (fabrika alan 6,8 milyon m) üzerine yerlemitir (ekil-). Kurulu çalmalarna 1966 ylnda balanan SDEMR 5 Mart 1967 Tarihinde Sovyetler Birlii ile yaplan Teknik ve Ekonomik birlii anlamas kapsamnda Tiajpromexprot firmasna projeler yaptrlm, ayn firma ile 10 Ekim 1969 tarihinde fabrika kurulu anlamas gerçekletirilmitir. 1,1 milyon ton/yl blum kapasitesinde kurulmas planlanan tesisin temeli 3 Ekim 1970 tarihinde atlmtr. naat ve montaj faaliyetlerinin tamamlanmasn müteakiben üretim üniteleri 1975 ylndan itibaren kademeli olarak iletmeye alnmtr. 1,1 milyon ton/yl kapasiteli tesislerin yapm faaliyetleri sürdürülürken, milyon ton/yl kapasiteye tevsi çalmalarna balanm ve 4 Aralk197 tarihinde Sovyetler Birlii ile ikinci dilim kredi anlamas imzalanmtr. Tevsiat sonunda tamamlanan tesisler 1985 ylndan itibaren kademeli olarak devreye alnarak kapasite, milyon ton/yl çelik bluma çkarlmtr. skenderun Demir ve Çelik Müessese Müdürlüü ünvan ile TDÇ Genel Müdürlüü'ne bal olarak faaliyetini sürdürmekte iken T.C. Babakanlk Yüksek Planlama Kurulu karar ile 14 Ekim 1994 tarihinden itibaren skenderun Demir ve Çelik A.. (SDEMR) ad altnda Türkiye Demir ve Çelik letmeleri Genel Müdürlüü'nün bal ortakl haline dönütürülmütür. Mart 1998 Tarihinde özelletirme kapsam ve programna alnarak; Özelletirme daresi Bakanl'na balanan SDEMR, 01 ubat 00 tarihinde SDEMR'de yass ürün üretimine yönelik yatrmlarn yaplmas artyla ERDEMR'e devredilmitir. ERDEMR hisse senetlerinin %46, si (Özelletirme daresi Bakanl nn sahip olduu hisselerin tamam), Özeletirme Yüksek Kurulu nun tarih ve 005/140 sayl karar dorultusunda; 7 ubat 006 tarihinde -hisselerinin tamam OYAK'a ait olan- ATAER Holding A.. ye devredilmi 441

42 olup, bahsekonu devirle beraber SDEMR, OYAK çats altnda faaliyet göstermeye balamtr. Halen SDEMR hisselerinin %9,91 i ERDEMR e, %7,09 u ise SDEMR Çalanlar Yardmlama Vakf na aittir. sdemir in Erdemir e devri ile birlikte SDEMR'de yatrm çalmalar balatlmtr. 003 yl içerisinde planlanan ve 004 yl içerisinde balayan Modernizasyon ve Dönüüm yatrmlar (MDY) tamamlandnda, milyon ton/yl olan SDEMR kurulu kapasitesi 6 milyon ton/yl seviyelerine çkarlacak ve uzun ürünün yan sra arlkl olarak yass üretimi yaplacaktr. Yaplan Modernizasyon ve Dönüüm Yatrmlar (MDY) ile uzun ürünlerin yan sra Austos 008 tarihinden itibaren yass ürün üretimine de balanmtr. sdemir in esas ürün gamnda pik, kütük, kangal, slab ve scak haddelenmi rulo bulunmaktadr. Bu ürünlerin yan sra kok kömürü, oksijen, azot, argon, amonyum sülfat, granüle cüruf, katran ve benzol gibi yan ürünler de elde edilmektedir. Yakn bir zamanda bu ürünlere ilave olarak bobinden levha da üretilecektir (Web-1). ekil-: skenderun Demir ve Çelik Fabrikalarnn Genel Görünümü 3. Mekanik ve Yardmc Atölyeler Müdürlüü sdemir, letmelerin ve piyasann ihtiyaçlar dorultusunda her türlü yedek parçann yapmn, onarmn ve dökümünü gerçekletirir. Ayrca dier fabrikalardan, kurululardan gelen çelik konstrüksiyon ve yedek parça taleplerine de cevap verir. Bu üretimini be ana atölyesinde salar. Bunlar; Makine Atelyesi: Nominal kapasitesi 8600 ton/yl olan talal imalat ksm 1400 ton/yl olan sl ilem ksm ile 350 ton/yl olan sert dolgu ksmlarndan olumaktadr. Bu atölyede; tornalar, yatay delme tezgahlar, tozalt kaynak makinalar, planya vargel, freze, dili talama ve pres tezgahlar bulunmaktadr. Ayrca hacmi /saat/yl olan montaj ve tesviye üniteleri de yer almaktadr. Isl ilem ksmnda, 400x3000 mm boyutlarndaki miller ile 50 modüle kadar dililerin endüksiyonla yüzey sertletirilmesi yaplabilmektedir. Yine 300x000 mm boyutlarndaki millerin sementesyonu ile deiik boyutlardaki malzemelerin hacimsel sertletirme ilemleri yaplmaktadr. Sert dolgu yaplacak parçann azami arl 50 ton dur. Ayrca elektrolizle krom kaplama ünitesi de vardr. Scak Dövme Atelyesi: Nominal kapasitesi 3300 ton/yl olan scak dövme atölyesinde ahmerdanlar, tav frnlar bulunmaktadr. Model Atelyesi: Yllk kapasitesi 500 m 3 olan model atölyesinde aaç planya tezgâhlar, erit testereleri, daire testereleri, kavalye tezgah, çeitli zmpara tezgahlar, kalnlk makineleri yer alr. 44

43 Dökümhaneler: Pik, çelik ve metal dökümhaneleri ile parça temizleme ksmndan oluur. Yllk üretim kapasitesi 700 ton pik döküm, 4600 ton çelik döküm, 00 ton metal dökümdür. Çelik Konstrüksiyon Atelyeleri: 4000 ton/yl kapasiteli 1 No lu Çelik Konstrüksiyon Atelyesi ile ton/yl kapasiteli No lu Çelik Konstrüksiyon Atelyesinde, iletmelerin bakm ve onarm için gerekli köprü vinçler, çelik yaplar, basnçl kaplar gibi iler yaplmakta, d piyasadan da her türlü çelik konstrüksiyon siparileri alnmaktadr Mekanik ve Yardmc Atölyeler Müdürlüünde Alet Donanm Müdürlükte bulunan haritaclk alannda kullanlan donanmlar aadaki Tablo-1 de verilmitir. Tablo-1: Müdürlükte Bulunan Baz Ölçü Cihazlar. S.N. Ölçü Cihaz Tipi Özellii 1 Leica TCR80 Ultra Total Station Aç ve Kot Ölçer, Lazerli Trimble 3603 Dr Total Station Aç ve Kot Ölçer, Lazerli 3 WILD T1 Teodolit Açölçer 4 WILD T Teodolit Açölçer 5 WILD NK- Nivo Kot ölçer. 3.. Total Station Cihazlar le Yaplan Ölçmeler sdemir in Çelikhane Ünitesi nde bulunan raylarn olmas gereken baz kodlar ölçülür. Burada nivo raylar rahat görebilen bir noktaya kurulur. Daha sonra kodu bilinen bir noktaya baklarak, raylarn bir yüzü belirli aralklarla okunur. Bütün okumalar bittikten sonra, dier rayn d yüzünü görecek ekilde nivo tekrar kurulur. Yine ayn ekilde, çk noktasna tekrar bakarak bu yüzeydeki raylarda da okumalar yaplr. Okumalar, olmas gereken baz kodlarna ulalncaya kadar devam edilir. Çelikhane 1/5 vinci teker diklii ve diyagonalliinin ölçümü yaplr ve rölevesi ekil-3 deki gibi çkartlabilir. 443

44 ekil-3: Total Station Cihazlar le Yaplan Ölçmeler. Çelikhane hurda holü CH-6 vinci diyagonalliinin ölçümü yaplr ve rölevesi ekil-4 deki gibi çkartlabilir. ekil-4: Total Station Cihazlar le Yaplan Ölçmeler. 444

45 Slab döküm SD-13 vinci diyagonalliinin ölçümü yaplr ve rölevesi ekil-5 deki gibi çkartlabilir. ekil-5: Total Station Cihazlar le Yaplan Ölçmeler. 5-6 nolu batarya söndürme kulesi yedek itici araba ray, vagon ve dablumbaz alt kotlarnn bo ve dolu iken ölçümü yaplr ve rölevesi ekil-6 deki gibi çkartlabilir. ekil-6: Total Station Cihazlar le Yaplan Ölçmeler. 4. Sonuçlar ve Öneriler Endüstriyel ölçmeler dier sanayilerde olduu gibi demir-çelik fabrikalarndaki üretimin kalitesini yükselmek ve maliyetini düürmek açsndan son derce önemlidir. Harita sektörü sahip olduu mesleki formasyonu gerei endüstriyel ölçme konularndan biri olan demir-çelik fabrikalarndaki üretime en çok katky verebilecek olan meslek disiplinidir. 445

46 Harita sektörünün geni bir mesleki faaliyet gösterme olana salayabilecek olan demir-çelik fabrikalarnda çalma potansiyelinin fark edilerek, endüstride harita mühendislerinin ve teknikerlerinin aktif rol almasna yönelik giriimler zaman geçirmeksizin balatlmaldr. Demir-çelik fabrikalar içerisinde yaplan çalmalarn tümünde ölçme çalmalarnn pay oldukça önemli bir yere sahiptir. Sistemli bir demir-çelik fabrikas iletmecilii için üretim çalmalar srasndaki büyük i makinelerinde meydana gelen yenileme ve bu deformasyonlarn giderilmesine yönelik yaplan çalmalarn tümü Harita Mühendislii ve Teknikerlii kapsamnda yer almaktadr. Projelendirme ilemlerinin ideal yaplmas ve büyük i makinelerinin periyodik kontrollerinin yaplmas için iletme bünyesinde mutlak suretle Harita Mühendisi ve Teknikerlerin bulunmas arttr. Ancak bu ekilde demir-çelik fabrikalarnn verimli ve sistemli bir biçimde çalmas salanabilir. Kaynaklar Güner, B., Çelik, R., N., (TUJK 004), Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliinde Endüstriyel Ölçmelerin Bugünü ve Gelecei, Madencilik Sektöründe ve Endüstride Jeodezik Uygulamalar Çaltay, Zonguldak. Güner, B., Çelik, R., N., (8 Mart -1 Nisan 005), Harita Ve Gemi naat Sektörünün Ortak Uzay: Endüstriyel Ölçmeler, TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odas 10. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultay, Ankara. Web-1: 446

47 BNA CEPHELERNN ÖLÇÜMÜ VE APLKASYONU. KOÇ Yldz Teknik Üniversitesi, naat Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Ölçme Teknii Anabilim Özet Bilindii gibi üç noktadan bir düzlem geçmektedir. Bu prensip çerçevesinde tanm yaplan bir düzlemin parametreleri belirlenir. Belirlenen bu parametreler ve tayin edilen bir istasyon noktasndan herhangi bir dorultudaki yatay aç ve düey aç yardm ile düzleme olan uzaklk hesaplanp aplikasyon yaplabilir. Tanmlanan saha içerisinde kalmak koulu ile her dürbün dorultusuna karlk, düzleme olmas gereken uzaklklar hesaplanabilir. Böylece bina yüzeylerinin aplikasyonu ve kontrolü daha salkl yerine getirilebilir. Gelien inaat teknolojisi ve gereksinimler nedeniyle günümüzde yüksek ve büyük binalar hzla çoalmaktadr. Bu binalarn cephelerinde yer alan pencerelerin alüminyum doramalarnn ve çerçevelerinin olabildiince en az harcama ile yerine montaj büyük önem arz etmektedir. Zira bu devasa i hacminde yanl ölçüden dolay pencere veya kap çerçevesinin yeniden yaplmas, hem zaman israf hem de ekonomiyi olumsuz yönde etkilemesi kaçnlmazdr. Bu çalmalarn en ksa zamanda, en doru ve en ekonomik ekilde yaplmas bina cephe ölçüsü ile yerine getirilebilir. Bu yazda, yukarda açklanan çalmalarn matematik temelleri üzerinde durularak gerekli formüller çkarlm ve çalma örneklerle desteklenmitir. Anahtar Kelimeler : Bina, cephe, düzlem,aplikasyon,düzlem normali MEASUREMENT AND STAKING OUT OF BUILDING FACADES Abstract As known well, three points define a plane. Under this principle, the parameters of a plane the definition of which is made are determined. With the parameters determined and from an appointed station point with the aid of horizontal and vertical angles in any direction, a distance to the plane can be calculated and a staking out can be made. Provided staying in the determined study area, distances that correspond to each binocular direction can be calculated. Hence staking out and control measurements of buildings can better be achieved. Due to the developments in construction technology and the needs, today high and large buildings are rapidly reproduced. It is important to mount the aluminum window frames with minimum expenditure in to the windows that are in the facades of a building. Because of this huge volume of business due to incorrect measurement of the window or door 447

48 frame is again a waste of time and that the economy is affected is inevitable. These efforts can be fulfilled in a short time and in the most accurate and most economical way by measuring the facades/sides of a building. In this paper, the above-described studies focus on basic math, and the necessary formulas have been work out. In addition, the study has been supported with examples. Keywords : Building, facade, plane, stake out, surface normal 1. Giri Gelien inaat teknolojisi ve gereksinimler nedeniyle günümüzde yüksek ve büyük binalar hzla çoalmaktadr. Bu binalarn cephelerinde yer alan pencerelerin alüminyum doramalarnn ve çerçevelerinin olabildiince en az harcama ile yerine montaj büyük önem arz etmektedir. Zira bu devasa i hacminde yanl ölçüden dolay pencere veya kap çerçevesinin yeniden yaplmas hem zaman israf hem de ekonomiyi olumsuz yönde etkilemesi kaçnlmazdr. Bu çalmalarn en ksa zamanda, en doru ve en ekonomik ekilde yaplmas bina cephe ölçüsü ile yerine getirilebilir. Ayrca bina cephesi bir düzlem denklemi ile ifade edilebilecei için, cephe aplikasyonu ve kontrolünde düzlem parametrelerinin kullanlmas yaplan iin kalitesini ve salamln artracaktr. Bu ölçüler için en uygun alet, reflektörsüz ölçü yapabilen elektronik takeometredir. Bina cephe ölçmeleri ile, aadaki durumlarda karlalabilir. a) Mevcut bir binann ölçümü ve kontrolü b) Yaplmakta olan bir binann aplikasyonu ve kontrolü. Mevcut Bir Binann Ölçümü Ve Kontrolü Cephe giydirmesi yaplacak bina yüzeyinin ön tarafnda cepheye hakim uygun bir S istasyon noktas seçilir. Bunun yan sra bina cephesinin düzlem kontrolünü gerçekletirmek için cephe üzerinde üç adet dayanak noktas (referans noktas) seçilir. Bu noktalardan iki tanesi (A,B) yaklak su basman seviyesinde bina cephesini içine alacak ekilde seçilir (ekil 1). A,B Noktalarna ait b yatay uzakl ve h yükseklik fark mm inceliinde belirlenir. Ölçülerin deerlendirilmesi için üç boyutlu yerel bir koordinat sistemi öngörülür. Bu amaçla A noktas orijin, A dan geçen çekül dorultusu z, AB yatay dorultusu y, y ekseni ile saat göstergesinin ters yönünde 100 g aç yapan dorultu x ekseni olacak ekilde koordinat sistemi tasarlanabilir. Hiç bir noktann koordinatlarnn (-) olmamas için A noktasnn koordinatlar ; x a =100,000m,y a =100,000m, z a = 100,000m seçilebilir. Buna göre B nin koordinatlar, x b = 100,000m, y b = 100,000+b, z b = 100,000+h olur. C noktasnn koordinatlarn elde etmek için önce S serbest istasyon noktasnn yukarda tasarlanan koordinat sisteminde üç boyutlu koordinatlarn hesaplamak gerekir. Bu ilem admlar bölüm.1 de verilmitir. Daha sonra bölüm. de açkland gibi 448

49 C noktasnn (7) eitliine göre koordinat hesaplanr. Bu hazrlk çalmalar tamamlandktan sonra cephe giydirmesi yaplacak bina yüzeyinin detay ölçümüne geçilir. Cephe üzerindeki kiri, kolon, pencere, kap, v.s. gibi elemanlarn ayrnt noktalar kodlandrlarak her bir noktaya ait, yatay aç düey aç ve eik uzaklk deerleri ölçülür. Bina yüzeyinin düzgün bir ölçü krokisi yaplr. Kroki, saysal kamera ile çekilmi cephe fotoraf ile desteklenir. Bu ölçüler daha sonra deerlendirilerek cephe plan elde edilir. Yüzey elemanlarnn gerçek boyutlar nokta koordinatlarna göre bulunur. Cephe giydirme elemanlarnn siparileri bu deerlere göre verilir..1 stasyon Noktasnn Koordinat Hesab. Cephe ölçüsüne balayabilmek için aletin kurulaca S istasyon noktasnn (x,y) deki koordinatlarnn alete girilmesi gerekmektedir. S nin (x,y) sistemindeki koordinatlarn elde etmek için, ikinci bir yerel sistem olan (X,Y) sisteminde A ve B noktalarnn koordinatlar hesaplanr. Bu sistemin orijini, S noktasdr. X ekseni aç bölüm dairesinin 0 dorultusu, Y ekseni S noktasnda X eksenine saa doru dik olan eksendir. S istasyon noktasndan A,B noktalarna eik uzaklk (s), yatay dorultu ()ve zenit açlar (z) ölçülmü olsun.( X,Y) de A ve B noktalarnn koordinatlar (1) ifadeleri ile hesaplanr. S noktas orijin olduu için Y s = 0, X s =0 olur. X s.sin Z.cos, Y s.sin Z.sin, X s.sin Z.cos, Y s.sin Z.sin (1) a a a a a a a a b b b b b b b b 449

50 Aadaki eitliklerle S nin koordinatlar kontrollü olarak bulunur (Koç,Öz.Ölç.D.N.). ( Y Y ).( y y ) ( X X ).( y y ) a ; o ( X X ) ( Y Y ) ( X X ) ( Y Y ) b a b a b a b a b a b a b a b a () y y s b ya o.( X s X a ) a.( Ys Ya ), xs xa a.( X s X a ) o.( Ys Ya ) (3) ys o.( X b X s ) a.( Yb Ys ), xb xs a.( X b X s ) o.( Yb Ys ) (4) z s ( za zb ) ( sa.cos Z a sb.cos Zb ) (5). Herhangi bir detay noktasnn konum hesab Bina yüzeyinin mevcut ölçü ve aplikasyonunun yaplmasnda en uygun alet reflektörsüz ölçü yapabilen elektronik takeometrelerdir. Esasen bina yüzeyinde reflektör tutulmas mümkün olmayan çok sayda nokta bulunur. Bu nedenle, reflektör kullanlarak bina yüzeyinin doru bir ölçüsünü yapmak mümkün olmaz. Yaplabilse bile her noktada merkez dlklarn dikkate alnmas kaçnlmaz olur. Bu ekildeki bir ölçü, zaman alc ve yorucu olur. Oysa reflektörsüz cephe almnda, bina yüzeyinin hangi noktas ölçülmek isteniyorsa dürbün o noktaya yöneltilerek i (yatay dorultu), Z i (zenit açs) ve s i (eik uzunluk) kolayca ölçülür. Ölçülerin hatasz ve kolay deerlendirilmesi için bina yüzeyinin bir krokisinin tutulmas ve dijital kamera ile fotorafnn çekilmesi yerinde olur. Bina yüzeyindeki bir detay noktasnn koordinatlar (ekil 3) dikkate alnarak (7) eitlii ile hesaplanr. Bunun için önce SA kenarnn açklk,( S) ( SA) i i a i (6) xi xs di xs cos( S)sin Zi ri y i rs si. R i y s si. e i y s si. sin( S )sinzi z i z s f i z s cos Z i i = 1,,,n (7) açs hesaplanr. Detay noktalarnn yatay dorultu gözlemleri, SA balangç dorultusuna indirgenir. ndirgenmi i açlar ve (S) açklk açlar (6) bantlar ile hesaplanr. Burada R i, s i kenarnn dorultu katsaylardr. Bu açklamalar nda elde edilen A,B ve S noktalarnn koordinatlar reflektörsüz ölçü yapabilen elektronik takeometrenin bilgi ilem ünitesine girilir ve yüzey giydirmesi 450

51 yaplacak bina cephesinin detay almna balanr. Yaplan ölçülerin deerlendirmesi ile bina yüzeyine ait bütün noktalarn koordinatlar hesaplanr. Bu deerler bilgisayara girilerek bina yüzeyi görsel hale getirilir ve cephe plan hazrlanr. Bu plan üzerinde gerekli çalmalar yaplarak ilgili boyutlar alnr ve üretici firmalara verilir. Bu çalmalar binann her yüzeyi için tekrarlamak gerekir. Eer bina yüzeyindeki noktalarn, A,B,C dayanak noktalarndan geçen düzlemden sapmalar bilinmek isteniyorsa 3. Bölümde açklanan düzlem denklemi devreye sokulmaldr. Konum Duyarl : Düzlem üzerindeki herhangi bir noktann konum duyarl tamamen aletin teknik özelliklerine ve operatöre baldr. (7) Eitliklerine hata yaylma yasas uygulanrsa; y xi m m z Si m x m, mx. m.cos ( ).. s zi Si mz yi m s m i y..sin ( ).. i si i Zi i i si zi z. m s.sin. i si i Z i mzi si m m s. m s.sin Z. m i si i Zi i i i i i i i i (8) Bulunur. (8) Eitlikleri, m m m m ifadesinde yerine konularak bir noktann konum i xi yi zi duyarl, (9) olarak elde edilir (Koç, Özel Ölç. D. N.). Burada; m i : Bir noktann konum duyarl. m si : uzunluk ölçme duyarl. m Zi : Zenit açs ölçme duyarl. m i : Y.aç ölçme ölçme duyarl: m si = ±,3mm; m Zi = ±15 cc ; m i = ±15 cc ; s i =10m ; Z i = 85 g için i noktasnn konum hatas m i = ±4,6mm olmaktadr. 3. Yaplmakta Olan Bina Yüzeyinin Aplikasyonu A,B Dayanak noktalar ile S serbest istasyon noktasnn seçimi ve hesab bölüm.,.1,. deki gibi yaplr. Üçüncü dayanak noktas C ise projeden yararlanarak tespit edilir. 451

52 Düzlemin Normal Vektörünün Hesab : Bunun için öncelikle düzlemin normal vektörünün belirlenmesi gerekir. Bir doru üzerinde olmayan üç farkl A(x a,y a,z a ), B(x b,y b,z b ) ve C(x c,y c,z c ) noktalar verilmi ve bu üç noktadan geçen düzlem denklemi elde edilmek istensin (ekil 4). Verilen bu üç noktadan bir düzlem geçer. Ancak bu üç noktann haricindeki baka noktalarn bu düzlem üzerinde olmas için, verilen üç noktaya dayal olarak elde edilen düzlem denklemini salamalar gerekir. Verilen bu üç nokta, AB ( x x ) i ( y y ) j ( z z ) k, AC ( x x ) i ( y y ) j ( z z ) k b a b a b a c a c a c a eklinde iki yer vektörünü meydana getirir. Bu iki vektörün vektörel çarpm A noktasnda bu düzleme dik baka bir vektörü verir. i AB AC n ( xb xa ) ( xc xa ) ( yb ya ) ( y y ) c j a ( z b ( z c k z z a a ) ) n vektörünün dorultu katsaylar, matris vektörü olarak aadaki ekilde elde edilir (Gruber.d.,005). n ( yb ya )( zc za ) ( zb za )( yc ya ) a ( z b za )( xc xa ) ( xb xa )( zc za ) b ( xb xa )( yc ya ) ( yb ya )( xc xa ) c (10) ve n vektörü, aadaki (11) eitlii ile ifade edilebilir. naibjck (11) Düzlem Denklemine Göre Kenar Hesab : Her hangi bir (x i,y i,z i ) noktasnn, n normal vektörü yukardaki ekilde elde edilen düzlem üzerinde olmas için, A vektörü ile n vektörlerinin skaler çarpmnn sfr olmas gerekir. Yani baka bir ifade ile noktasnn düzlem denklemini salamas gerekir. A vektörü A ( x x ) i( y y ) j( z z ) k (1) i a i a i a eitlii ile ifade edilebilir. Buna göre düzlem denklemi; 45

53 A. n( x x ). a( y y ). b( z z ). c0 i a i a i a eklinde ifade edilebilir., A, A, vektörlerine ait olan, aadaki eitlikler T ra A xai ya jzak, r i xi i y i jzk i, ra xa ya za, T A r r, r r ( x x ) ( y y ) ( z z ) i a i a i a i a i a r T x y z i i i i (13) (13) eitlii ile ifade edilen düzlem denkleminde bir araya getirilirse (14) ifadesine ulalr. T A. n r r. n0 i a (14) (14) Eitliindeki r i yerine rs si. Ri konur ve s i ye göre çözülürse, T r r. n a.( x x ) b.( y y ) c( z z ) si T R. n ad. be. c. f a s a s a s a s D i i i i i i = 1,,,n (15) olur. Bu eitliin pay, istasyon noktasna bal sabit bir deerdir. SA gözlem vektörünün transpozesi ile n normal vektör matrisinin çarpmna eittir. Bunlarn çarpmlarnn toplam D düzleme ait olan bir sabite olmaktadr. Bu, düzlem sabiti olarak ifade edilip (15) eitliinin payn tekil eder. Payda ise, R i dorultu katsaylar matrisinin transpozesi ile n normal vektör matrisinin çarpmdr. Gözlem dorultusu deitikçe bunun deeri de deiir. noktasna bal olarak deien bu i dorultu deikeni (15) eitliinin paydasdr. Böylece görülmektedir ki, binann cephe snrlar içinde kalmak koulu ile her bir dürbün pozisyonuna karlk gelen eik uzaklk, ölçü yaplmadan sadece (Si) ve Z i ve açlar kullanlarak elde edilir. Bu özellik cephe aplikasyonunda etkin bir kontrol salar. Çünkü hesapla bulunan eik uzaklk ayrca elektronik takeometre ile ölçülür. Ölçü ve hesap deeri arasndaki fark, si si si i =1,,., n (16) s i eitlii ile hesaplanr. Burada : Hesapla bulunan, s i ölçülen eik uzaklktr. Bu eitlik yardm ile,istenirse düzlemin aplikasyonu, istenirse cephe noktalarnn düzlemden ne kadar saptklar tespit edilebilir. Aplikasyonda s sfr oluncaya kadar noktann yerini deitirmek gereklidir. Bu takdirde nokta düzlem üzerine gelmi demektir. 4. Saysal Uygulama Aplikasyon elemanlarnn hesab verilenlere göre iki ekilde ele alnarak yaplmtr. Eer cephe üzerindeki noktalarn koordinatlar verildiyse koordinatlara göre çözüm, cephe üzerindeki noktalara giden dorultu açlar verildiyse dorultu deerlerine göre çözüm yaplr. Koordinat deerlerine göre aplikasyon elemanlarnn hesab: Verilenler : Tablo 1. stenen : Tabloda soru iareti ile görülenler 453

54 Çözüm : Bölüm. deki açklamalar çerçevesinde A,B ve S noktalarnn koordinatlar hesaplanr (Tablo 3. kolon,3,4). Daha sonra A noktas balant noktas olmak üzere 1,,3,4 noktalarnn aplikasyon elemanlar ( Z i, i,s i ) hesaplanr (Tablo 3.kolon 6,7,8) Tablo 1. Verilenler (Koordinat deerlerine göre) D.N B.N. Yat.Aç i (g) nd. A. i (g) Zenit A. Z i (g) Eik U. s i (m) Koordinatlar y(m) x(m) z(m) S A 7,1435 0, , ,605??? B 90, , , ,44??? C??? 100,00 100,00 11,00 1??? 100,50 100,00 111,00??? 10,50 100,00 111,00 3??? 10,50 100,00 109,50 4??? 100,50 100,00 109,50 b= 37,81m, h=0,11m Dorultu deerlerine göre aplikasyon elemanlarnn hesab : Verilenler : Tablo. stenenler : Tabloda soru iareti ile görülenler Tablo. Verilenler (Dorultu deerlerine göre) D.N B.N. Yat.Aç i (g) Zenit A. Z i (g) Eik U. s i (m) Koordinatlar y(m) x(m) z(m) S A 7, , ,605??? B 90, , ,44??? C??? 100,00 100,00 11,00 1 7, ,3684???? 30, ,0134???? 3 30, ,3155???? 4 7, ,6101???? b= 37,81m h = 0,11m Çözüm: a) Bölüm. deki açklamalar çerçevesinde A,B ve S noktalarnn koordinatlar hesaplanr (Tablo 3. kolon, 3, 4). (10) eitliine göre A,B,C noktalarndan geçen düzlemin normal vektörünün katsaylar hesaplanr. Bu noktalarn koordinatlar Tablo 3. de bulunmaktadr. n ( yb ya )( zc za ) ( zb za )( yc ya ) a 78,90100 ( z b za )( xc xa ) ( xb xa )( zc za ) b 0,00000 ( xb xa )( yc ya ) ( yb ya )( xc xa ) c 0,00000 b) (15) eitliine göre düzlem sabitesi hesaplanr. 3 Düz. sabiti D a( xa xs ) b( ya ys ) c( za zs ) 78,901.33, ,93m 454

55 c) (6) eitliine göre cephe noktalar olan 1,,3,4 noktalarna giden nlarn açklk açlar hesaplanr. (S1) = 359,4415, (S)= 361,9971, (S3)= 361,9971, (S4) = 359,4415 (Tablo 3. kolon 5) T d) (7) eitliinde ifade edilen her bir dorultunun R i = [d i e i f i ] dorultu katsaylar hesaplanr. R T 1 =(0,788058; -0,583189; 0,197117), R T =(0,809906; -0,550466; 0,0581), R T 3 =(0, ;-0,5543; 0,167045), R T 4 =(0,793148; -0,586955; 0,16481), R T a =(0,796335;-0,601331; -,06509), R T b =(0,93591; 0,346179; -0,07345), R T c =(0,7303; -0,551483; 0,403108), e) (15) Eitliindeki i dorultu deikenleri hesaplanr. 1 = 616,971m, = 634,076m, 3 = 638,404m 3, 4 = 60,956m, a = 63,451m, b = 73,40m, c =571,770m f) (15) Eitliine göre her bir cephe noktasna giden eik uzaklklar hesaplanr(tablo 3.kolon 8). s1 4, 041 m, s 40,907, s3 40, 630, s4 41, 77, sa 41, 604, sb 35, 43, sc 45, 365 g) (7) Eitliine göre bilinenler yerine konularak 1,, 3, 4 noktalarnn koordinatlar hesaplanr. (Tablo 3. kolon, 3, 4). Tabloda kenarlarla düzlem koordinatlarnn uyutuu görülmektedir. Tablo 3. Çözüm Sonuçlar N.N Koordinatlar Açk.A. Zenit A. nd..a Eik U. y x z (Si)g Z i g i (g) s i (m) S 15,018 66,869 10,713 A 100, , ,00 358,85 g 104,1543 0, ,605 B 137,81 100, ,11, , ,746 35,44 C 100,00 100,00 11,00 358,85 73,5860 0, , ,50 100,00 111,00 359, ,3684 0,6163 4,041 10,50 100,00 111,00 361, ,0134 3, , ,50 100,00 109,50 361, ,3155 3, , ,50 100,00 109,50 359, ,6101 0, ,77 5. Sonuç ve Öneriler naat teknolojisinin gelimesi, büyük, yüksek ve karmak yaplarn hzla çoalmasna neden olmutur. Bunun yan sra modern ölçme aletlerinin,, rahat, ilevsel ve daha duyarl duruma gelmesi ölçme, deerlendirme ve kontrol ilemlerinin hzl ve güvenli olmasn salamtr. naat ve ölçme disiplinlerinin e güdüm halinde çalmas ile yukarda sözü edilen karmak yaplarn ölçme ve kontrol ileri daha salkl yürümesi ve sonuç olarak ortaya çkan eserin daha salam ve estetik olmasn salayaca açktr. Bu balamda bu yaznn konusu olan cephe ölçmeleri yerine getirildii takdirde ölçme giderleri en aza inip, hzl bir ekilde yüzey elemanlarnn siparii mümkün olabilir.. Dier yandan yeni yaplacak bir binann cephesinin düey bir düzlem halinde yükselmesinde etkin bir kontrol olana salar. Eer bina mevcut ise, yüzey noktalarnn tayin edilen düzlemden olan sapmalar belirlenebilir. Bu bildiride yukarda sözü edilen ilemlerin matematik esaslar üzerinde durularak konu aydnla çkarlmaa çallm ve ilem admlar gösterilmitir. 455

56 Kaynaklar Gruber,F.J.,Joeckel,R., (005). Formelsammlung für das Vermessungswesen Koç,.,(008). Çözümlü Ölçme Teknii Problemleri Koç,., Özel Ölçmeler Ders Notlar Koç,.,(1998) Ölçme Bilgisi I 456

57 KISA SÜRELİ SUNUMLAR Trabzon, Rize ve Gümüşhane İllerinin Yağış-Heyelan İlişkilerinin Araştırılması, T. Bayrak, M. Ulukavak Samsun İlinde Heyelan Olayları ve Yağış Etkisinin Analizi, Y. Şişman, A. Şişman Uydu Görüntülerinin Sınıflandırılmasında Klasik Yöntemler İle ADABOOST ve LOGITBOOST Yöntemlerinin Karşılaştırılması, Ü. H. Atasever Genişletilmiş Kalman Filtreleme Yöntemiyle Navigasyon Amaçlı GPS/INS Entegrasyonu, A. E. Özçelik, E. Beşdok Küresel Navigasyon Uydu Sistemleri (GNSS) ve İnersiyal Ölçü Donanımlarının (IMU) Birlikte Kullanımı: GPS/INS Entegrasyonu Uygulaması, A. E. Özçelik, E. Beşdok Uyuşumsuz Ölçülerin Zaman Serileri Bileşenlerine Etkileri ve Robust Kestiriciler, H. Erdoğan Boğaziçi Köprüsü Kulelerinin Jeodezik Yöntemlerle İzlenmesi H. Erdoğan, E. Gülal Taşınmazların Değer Haritalarının CBS Entegrasyonuyla Üretimi M. K. Torun Karayollarında Proje Elemanları İle Yapım Maliyeti Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi, A. Soycan, M. Soycan 457

58 Ortometrik Yükseklik Belirleme Yöntemleri ve Doğruluklarının Karşılaştırılması, F. Başçiftçi, H. Çağla, S. Akkuş, T. Ayten, B. Yalçın, F. Uysal, E. Civcik Jeodezik Veriler Yardımıyla Heyelanların Sınıflandırılması, M. Acar, T. Ayan Demir-Çelik Fabrikaları Hammadde Tedarik Müdürlüğünde Harita Mühendisliği: İSDEMİR Örneği, N. Sağır, A. V. Bozan Değerleme Esaslı İmar Uygulama Yöntemine İlişkin Bir Model, N. E. Ülger İki Boyutlu Koordinat Dönüşümlerinin Yapay Sinir Ağları İle Hesaplanması, A. Erdi, F. Sarı Osmanlı İmparatorluğunun Son Döneminde Zonguldak Kömür Havzasındaki Mühendislik Yapılarının Güncel Sayısal Haritalar Üzerinde Konumunun Belirlenmesi ve Görselleştirilmesi, H. Akçın, Ş. H. Kutoğlu, K. S. Görmüş Elektronik Takeometrelerle Girintili Çıkıntılı Bina Köşe Noktalarının Ölçümünde Yapılan Hataların Etkilerinin İncelenmesi, H. İnce, N. Sağır Çifte Nokta Geriden Kestirmede Dar Açıdan Kaynaklanan Konum Hataları, H. İnce Taşkın Sahalarında Yol Kenarlarında Tesis Edilmiş Elektrik Direkleri Yardımıyla Taşkın İzi Noktalarının Konumlarının Belirlenmesi H. İnce, N. Sağır 458

59 Jeodezik Gözlemlerin İrdelenmesinde Varyanslarla İlgili Parametrik Homojenlik Testleri ve Davranışları, Ş. Gürses, H. Çalık, A. Dilaver Akıntı Hızı Ölçümleri, A. Çelikkıran TRAB IGS Noktasının Stabilitesinin Araştırılması M. Yalçınkaya, M. Ulukavak Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesindeki Düşey Hareketlerin Jeodezik Yöntemlerle İzlenmesi ve Analizi, S. Doğanalp, C.Ö. Yiğit, C. İnal, B. Turgut, A. Ceylan, İ. Şanlıoğlu Barajlardaki Konum Değişimlerinin Bütünleşik Analizi, S. Demirkaya DSİ Trabzon Bölge Müdürlüğünün Baraj Çalışmaları, F. Köroğlu GNSS Ölçmelerinde Precise Point Positioning (Hassas Nokta Konumlama) Tekniği, M. Soycan Uydudan Konum Belirleme Sistemi (UKBS) İle Elde Edilmiş Altyapı Bilgilerinin İSKİ Altyapı Bilgi Sistemi (İSKABİS) ne Aktarılması ve Kullanıcılara Sunulması, A. Dinçyılmaz, D. Aydın, S. Eroğlu İstanbul Boğazı ndaki Ses Hızı Değişimleri, A. Çelikkıran Uzun Dönem GPS Zaman Serilerinin Analizi ile Kampanya Tipi GPS Ölçmelerinin İyileştirilmesi, S. Dalğın, E. Tarı 459

60 460

61 TRABZON, RZE VE GÜMÜHANE LLERNN YAI-HEYELAN LKLERNN ARATIRILMASI T. BAYRAK, M. ULUKAVAK Özet Karadeniz Teknik Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Trabzon Yeryüzünde meydana gelen heyelanlarn çounu yalar tetiklemektedir. Türkiye Corafyas nda özellikle Dou Karadeniz Bölgesi nde de yalarn heyelanlarn tetiklenmesinde rolü oldukça büyüktür. Ya-Heyelan ilikisine bal olarak salam olmayan zeminlere ina edilen yaplarn dayanklln kaybetmesi ve yklmas doaldr. Bu tür hadiselerin sonucunda ise insanlar sosyoekonomik açdan etkilenerek yaam standartlarn kaybetmektedirler. Küresel iklim deiimine nedeniyle meteorolojik ve hidrolojik afetlerin saysnda önemli bir art gözlenmitir. Dünyadaki bu olaylara paralel olarak ülkemizde bilhassa Trabzon, Rize ve Gümühane illerinde de bu tür olaylarn saysnda art olmutur. Bu çalmada heyelan-ya ilikileri analiz edilerek Trabzon, Rize ve Gümühane illerinde meydana gelen heyelanlarnn aktif hale gelmesinde iddetli yalarn etkileri aratrlmtr. Anahtar kelimeler: Heyelan, ya, heyelan, sosyoekonomik etki, Trabzon, Rize, Gümühane. 1. Giri Dünya genelinde yllar arasnda doal afetlerden ölen insanlarn %90 kuvvetli meteorolojik ve hidrolojik hadiseler nedeniyle yaamn yitirmilerdir. Bu periyot süresince meteorolojik ve hidrolojik afetlerin saysnda önemli bir art gözlenmitir (Ceylan 001, Reis vd. 007). Dünyadaki bu olaylara paralel olarak ülkemizde bilhassa Dou Karadeniz Bölgesi nde de bu tür olaylarn art gerçeklemitir (ekil 1). ekil 1. Karadeniz Bölgesi ve Çalma Alan ( dan alnmtr). Özellikle yllar arasnda Dou Karadeniz Bölgesinde meteorolojik ve hidrolojik olaylarn youn olarak yaand yllar olmutur. Bölgede her geçen yl artan sayda insan bu tür doal afetlerden etkilenerek, can ve mal kayplarna uramtr. Dou Karadeniz Bölgesi, Türkiye ya potansiyelinin en fazla olduu bölgedir. Bu bölgede gerçekleen heyelan vakalar ülke gündeminde sürekli yer alr ve birinci derece afet bölgesi konumundadr. Hemen her yl gerçekleen heyelan 461

62 olaylar, bölgede çok sayda can ve mal kayplarna neden olmaktadr. Youn ya bu bölgede heyelanlarn en önemli nedenleri olarak görülmektedir. Bu çalmada Trabzon, Rize ve Gümühane lleri nde meydana gelen ya-heyelan ilikileri incelemeye alnmtr. Karadeniz Bölgesi genelinde heyelana en çok maruz kalan il sralamasnda, olumu heyelan says ve bu illerde tehlikeyle kar karya gelmi kii says Tablo 1 de gösterilmitir. Tablo 1. Heyelan tehlikesine en çok maruz kalan iller. (Afet leri Genel Müd.) Derece l Olay Says Riske Maruz Kalan Nüfus 1 Trabzon 7 16,500 Kastamonu 9 13,800 3 Zonguldak 04 1,50 4 Gümühane 18 9,300 5 Rize 151 9,100 6 Sinop 10 7,300 TOPLAM 1,389 8,300 Bu çalmann amac, ya verileri ile il baznda yaa bal olarak meydana gelen heyelanlarn analizlerini yapmak ve ya-heyelan ilikilerini ortaya koymaktr. Çalmada T.C. Çevre ve Orman Bakanl Devlet Meteoroloji leri Genel Müdürlüü Elektronik Bilgi lem Müdürlüü nün Trabzon, Rize ve Gümühane lleri için hazrlam olduu, 9 yllk ( ) iklim verileri ve Bayndrlk ve skân Bakanl, Afet leri Genel Müdürlüü, Afet Etüt ve Hasar Tespit Dairesi Bakanl, Jeolojik Etüt ve zleme ube Müdürlüü nün heyelan ve sellerden kaynaklanan hasarlarn tespiti için hazrlam olduu 4 yllk ( ) jeolojik etüt raporlar kullanlmtr.. Trabzon, Rize ve Gümühane lleri Heyelanlar On yedi ilçeye sahip olan Trabzon'un, dokuz ilçesi 114 km.lik sahil eridinde sralanmtr. Yerleim birimleri de bu sahil eridine paralel olarak gelimektedir ve ky kesiminin tamamna yakn yerleim birimi olarak kullanlmaktadr. l genelinin yamaç eimleri yüksektir ve iç kesimlere doru dalktr (T.C. Trabzon Valilii 009). Rize linin topografyas dalk ve engebelidir. Yerleim birimleri ky eridinin paralelinde uzanmaktadr ve tamamna yakn kullanlmaktadr (T.C. Rize Valilii 009). Gümühane li yeryüzü ekilleri bakmndan ele alndnda; ilin tamamen dalarla kuatlm bir vadi yerleimi olduu görülmektedir (T.C. Gümühane Valilii 009). Bayndrlk ve skân Bakanl, Afet leri Genel Müdürlüü, illerde meydana gelen afetlerle ilgili raporlar hazrlamaktadr. Heyelan vakalar için de jeolojik etüt raporlar düzenlemektedir. Etüt raporlarnda olayn gerçekletii yerin ilçesi, köyü, mahallesi, heyelan tarihi, rapor tarihi, etüdü hazrlayan teknik eleman, etüdün amac, heyelan alannn jeolojisi, heyelanla ilgili açklamalar ve heyelanl sahann genel krokisi gibi kapsaml bilgiler bulunmaktadr. Heyelan etüt raporlar incelendiinde 000 yl ve sonrasnda Trabzon ve ilçelerinin tamamnda meydana gelen heyelan olaylar ve etkilenen bina says ekil de verilmitir. Bu verilere göre; Trabzon genelinde özellikle Çaykara, Hayrat ve Of ilçelerinde heyelan olaylarnn daha fazla etkili olduu belirlenmitir. Bu kapsamda Trabzon genelinde yllk verilere dayanarak 000 ylndan bu yana178 heyelan olay kayt altna geçmitir. Heyelan olaylar sonucu birçok bina hasar görmü ve 460 bina için kullanlamaz, yani nakil karar alnmtr. Raporlarda heyelan nedeni olarak %99 ya gösterilmitir. 46

63 Heyelan says Etkilenen Bina says Heyelan says Etkilenen bina says 0 0 SÜRMENE OF MERKEZ MAÇKA KÖPRÜBAI HAYRAT DÜZKÖY DERNEKPAZARI ÇAYKARA ÇARIBAI ARAKLI AKÇAABAT ekil. Trabzon ilinde meydana gelen heyelan olaylar ve etkilenen bina says Heyelan says Etkilenen Bina says Heyelan says Etkilenen bina says 0 0 PAZAR MERKEZ KALKANDERE IYIDERE IKIZDERE HEMSIN GUNEYSU FINDIKLI DEREPAZARI CAYELI CAMLIHEMSIN ARDESEN ekil 3. Rize ilinde meydana gelen heyelan olaylar ve etkilenen bina says Heyelan etüt raporlarna göre 1964 ylndan itibaren Rize ve ilçelerinin tamamnda meydana gelen heyelan olay ve etkilenen bina saylar ekil 3 te verilmitir. Bu verilere göre; Rize genelinde özellikle Ardeen, Çamlhemin, Çayeli, Merkez ve Pazar ilçelerinde heyelan olaylarnn daha fazla etkili olduu belirlenmitir. Bu kapsamda günümüze kadar Rize genelinde toplam 431 heyelan olay kaytlara geçmitir. Heyelan olaylar sonucunda birçok bina hasar görmü ve 85 bina için kullanlamaz yani nakil karar alnmtr. Raporlarda heyelan nedeni Trabzon line ait raporlarda olduu gibi %99 ya gösterilmitir. Heyelan etüt raporlarna göre Gümühane li ve lçelerinin tamamnda meydana gelen heyelan olaylar ve etkilenen bina says ekil 4 te verilmitir. Bu verilere göre: Gümühane genelinde özellikle Merkez, Kürtün ve Torul ilçelerinde heyelan olaylarnn daha fazla etkili olduu belirlenmitir. Bu kapsamda Gümühane genelinde yllk verilere dayanarak 144 heyelan olay kayt altna geçmitir. 463

64 Heyelan olaylar sonucu birçok bina hasar görmü ve il genelinde 177 bina etkilenmitir. Raporlarda heyelan nedeni olarak %99 ya gösterilmitir. Heyelan says Etkilenen Bina says Heyelan says Etkilenen bina says 0 0 MERKEZ TORUL RAN KÜRTÜN KÖSE KELKT ekil 4. Gümühane ilinde meydana gelen heyelan olaylar ve etkilenen bina says 3. Trabzon, Rize ve Gümühane llerinin Meteorolojik Durumlar Trabzon, Rize ve Gümühane lleri iklim verileri kullanlarak oluturulmu Aylk Ortalama Scaklk grafiine bakldnda (ekil 5) Trabzon li nde yazlar serin, klar lman ve her mevsim yal bir iklim görülür. 9 yllk yaplan gözlemler sonucunda Trabzon un yllk scaklk ortalamas 15º C dir ve denizsel iklimlerin karakteristik özelliini tamaktadr. Trabzon da aylk ortalama scaklk erisi bütün yl 5º C üzerinde seyretmekte olup, sadece 4 ayn aylk scaklk ortalamas 10º C nin altndadr. Dier bütün aylarn aylk ortalama scaklklar 10º C nin üzerindedir. Scaklk ortalamas 0º C yi geçen ay says sadece 4 tür. Bu sonuçlardan ekil 5 te görüldüü üzere Trabzon un düzenli bir scaklk rejimine sahip olduu sonucunu çkarmak mümkündür. ekil 5 e göre Rize li nde yazlar serin, klar lman ve her mevsimi yal bir iklim görülür. Otuz iki yl boyunca yaplan gözlem sonuçlarna göre Rize nin yllk scaklk ortalamas 14.1 o C dir ve yllk scaklk salnm 5.8 o C dir. Rize, denizsel iklimlerin karakteristik özelliini tar. Rize de aylk ortalama scaklk erisi bütün yl 5 o C nin üzerinde seyretmekte olup, sadece 4 ayn scaklk ortalamas 10 o C nin altndadr. Dier bütün aylarn scaklk ortalamas 10 o C nin üzerindedir. Scaklk ortalamas 0 o C yi geçen ay says ise dir. ekil 5 te görüldüü üzere Rize nin istikrarl bir scaklk rejimine sahip olduu sonucunu çkarmak mümkündür. Ayn ekil incelemeye devam edildiinde Gümühane nin yazlar serin, klar souk bir iklim görülür. 9 yllk yaplan gözlemler sonucunda Gümühane nin yllk scaklk ortalamas 10º C dir. Gümühane, karasal iklimlerin karakteristik özelliini tamaktadr. Gümühane de aylk ortalama scaklk erisi bütün yl 5º C üzerinde seyretmekte olup, sadece 3 ayn aylk scaklk ortalamas 0º C nin altndadr. Dier bütün aylarn aylk ortalama scaklklar ilkbahar ve yaz mevsimi için 10º C nin üzerindedir. Scaklk ortalamas 0º C yi geçen ay says sadece dir. ekil 5 te görüldüü üzere Gümühane nin düzenli bir scaklk rejimine sahip olduu sonucunu çkarmak mümkündür (Çevre Durum Raporu 006). 464

65 LLERE AT AYLIK ORTALAMA SICAKLIKLAR SICAKLIK ( o C) AYLAR Trabzon Rize Gümühane ekil 5. llerin aylk ortalama scaklk grafii. Trabzon ve Rize lleri nin aylk ortalama scaklk grafiine bakldnda scaklk deiimlerinin ayn oranda deitii görülmektedir. Gümühane li nin aylk ortalama scaklk deiiminde dier illerden ayran farklar Aralk, Ocak ve ubat aylarnda olmaktadr. Bunun nedeni Trabzon ve Rize llerinin deniz kenarnda yer almas iken Gümühane nin iç kesimlerde karasal iklime sahip bir il olmas gösterilebilir. Trabzon un yllk toplam ya miktarnn 9 yllk ortalamas 88 mm olup yalar her mevsim dengeli olarak dalmtr. Türkiye nin en çok ya alan ili olan Rize de yllk toplam ya miktarnn 3 yllk ortalamas 39 mm olup yalar her mevsime dengeli olarak dalmtr. ekil 6. llerin yllk ortalama ya grafii. Gümühane nin yllk toplam ya miktarnn 8 yllk ortalamas 460 mm olup yalar bu ilimizde de her mevsim dengeli olarak dalmtr (ekil 6). Üç ilin için oluturulmu yllk ortalama ya grafii ekil 7 den görüldüü gibidir. Bu grafie göre Trabzon aylk ortalama scaklk grafiindeki gibi istikrarl bir ya rejimine de sahip olduu sonucuna varlr. Yine ayn grafikte Rize için oluturulmu aylk ortalama ya grafiinde görüldüü üzere Rize nin de scaklk gibi istikrarl bir ya rejimine sahip olduu sonucunu çkarmak mümkündür. Gümühane li ne baktmzda Gümühane nin istikrarl bir ya rejimine sahip olmad sonucunu çkarmak mümkündür. 465

66 LLER ÇN AYLIK ORTALAMA YAI GRAF Ortalama Ya (mm) Trabzon Rize Gümühane Ay ekil 7. llerin aylk ortalama ya grafii Trabzon da yaz aylarnda scaklk deerleri yüksek olmasna ramen sekizinci aydan itibaren yalar balar ve en yüksek seviyesine onuncu ayda varr. Rize de ise yaz aylarnda scaklk deerleri yüksek olmasna ramen altnc aydan itibaren yalar balar en yüksek seviyesine onuncu ayda varr. Gümühane linde ise yaz aylarnda scaklk deerleri yüksek olmakla beraber birinci aydan itibaren yl genelinde yalar balar. En düük seviyesi yedinci ayda, en yüksek seviyesi de dördüncü aydadr. 4. Trabzon, Rize ve Gümühane llerinde Heyelana Neden Olan Etkenler Trabzon li nde heyelanlarn olumasnn temel nedeni zeminin yapsdr. Hâkim materyaller olan lavlar ve tüfler bünyelerindeki yark ve çatlaklarndan dolay az çok su geçirme özelliine sahiptir. Yine yaygn halde bulunan tüfler büyük ölçüde gözenekler ihtiva ederler. Yörenin oldukça fazla ya almas, scak ve nemli oluu, kayaçlarn derinliklerine kadar ayrmasna sebep olurken, genel yamaç eimlerinin 5-30 nin üzerinde oluu ve yl içerisindeki belli aylarda alnan toplam yan uç deerlere yakn miktarlara ulamas da kütle hareketlerini tevik etmektedir (Trabzon Valilii). Bunlarla birlikte bilinçsiz ve izinsiz yaplan yol kazlar ve aaçlarn tahrip edilerek yerine dier tarm bitkilerinin dikilmesi de o heyelana neden olan yapay sebepler olarak söylenebilir. Rize ilinde heyelanlar ve jeolojik birimler arasnda dorudan bir iliki söz konusudur. Heyelanlar etkileyen balca faktörler arasnda, jeolojik özellikler, kayaçlarn ayrma derecesi, zemin özellikleri, morfolojik durum, ya, kaz ve akarsu oymalar, bitki örtüsü gibi sebepler gelmektedir. Oluan heyelanlar genellikle ayrma derinliine göre s heyelanlar olarak tanmlanan kaymalardr. Bunun yan sra, toporafik olarak zaten eimli olan bölgede gelii güzel yaplan kaz ve yol çalmalar da yamaçlarn stabilitesini bozmakta ve heyelanlara davetiye çkarmaktadr. Ayn ekilde, seller esnasnda meydana gelen topuk oyulmalar da heyelan oluumlarna sebep olmaktadr (YALÇIN 008, YALÇIN ve BULUT 007). Gümühane Merkezden kuzeye doru yani Giresun snrna kadar olan bölgelerde heyelan olaylarna daha sk rastlanlr. Bu bölgeler Heyelan afetleri açsndan riskli bölgelerdir. Zira bu bölgedeki kayaçlarn çok ayrm olmas ve civardaki yamaç eiminin yüksek oluu bu afetleri hzlandrmaktadr. Bölge topografyasnn da heyelan olaylarna müsait olduu bu mahalde son zamanlarda yaplan Torul-Kürtün-Tirebolu yol Güzergâhnn yapm esnasnda bu yol güzergâhnda ve civarnda son zamanlarda ksmi heyelanlar görülmütür. Yalarla birlikte kalnt killerde, seki ve yamaç molozlarnda doal su içerii artmakta, özellikle ince daneli zeminlerde klcallk olay ortadan kalkmaktadr. En çok heyelan riski saanak yalarla Mays aynda zeminlerdeki su içeriinin yükselmesi ve deiik amaçl (yol-temel) kazlarnn etkisiyle heyelanlar meydana gelmitir. 466

67 5. Trabzon, Rize ve Gümühane llerinde Heyelanlarn Sosyoekonomik Etkileri Heyelanlar birçok alanda hasara sebep olduu gibi sosyoekonomik sonuçlar da vardr. Son yllarda Trabzon bölgesinde heyelanlar sebebiyle onlarca kiinin yerleim alan tahrip olmu, birçou da yerleim yerlerinden nakledilmilerdir. Yine heyelanlar sonucunda topraklar kartndan bitki-toprak ilikisi bozulmu, toprak eski verimliliini kaybetmi, arazilerin boyut ve ekilleri deimi ve bozulmutur. Bu yüzden heyelana maruz kalan yöre halk hem göç etmek zorunda kalm hem de ekonomik yönden büyük zarar görmütür. Rize genelinde ise birçok köy ve köy yolu heyelan olaylarndan etkilenmitir. Dank yerleimin bir sonucu olarak özellikle dere yataklarnda bulunan yerleim alanlar heyelanlardan en fazla etkilenmekte, can ve mal kayplarnn artna sebebiyet vermektedir. Çok sayda köyde (%68) heyelan meydana gelmesi Rize ili genelinde heyelanlarn olumsuz etkilerinin boyutunu göstermektedir. Gümühane bölgesinde de nüfustaki arta paralel olarak daha fazla alan yerleime açlmaktadr. Gümühane jeolojik açdan bir vadi yerleimidir. Bu sebepten dolay yerleim genelde yamaçlarda olmaktadr. Yerleime açlan alanlar genelde dank bir yap sergilemekte olduu için de küçük ya da büyük heyelanlar önemli ölçüde can ve mal kayplarna sebebiyet vermektedir. Dolaysyla ortaya çkan bir afetten daha çok sayda nüfus etkilenmektedir. Ayrca heyelan nedeniyle yollar kapanarak ulam da olumsuz yönde etkilenmektedir (ekil 8). ekil 8. Ulam alanlarn tehdit eden Gümühane Kürtün de meydana gelen heyelan örnei ( dan alnmtr.). 6. Trabzon, Rize ve Gümühane llerinin iddetli Yamur Heyelan likileri Trabzon da iddetli yalar meydana gelmektedir. lde 005, 006, 007 ve 008 ylnda meydana gelen iddetli yalar heyelanlara ve sellere neden olmutur. Bu yllarda meydana gelen yalar 45 ile 100 mm/gün arasnda deimektedir. Bu yalar iddetli ya snfna (>7,5 mm/saat) girmektedir (Öztürk, 008). 467

68 Ya (mm) Günler Toplam Ya (mm) ekil 9. Yllara göre Trabzon da toplam ya ve heyelan zaman grafii iddetli yalarn yaand yllarda ilçeler meydana gelen heyelan olaylar ve heyelan sonucunda etkilenen köy says ve bina says irdelenmitir. ekil 9 da heyelan meydana gelen yllardaki ( ) toplam ya miktarn ve yl içinde heyelan olu ann gün olarak göstermektedir. 005 ylnda meydana gelen heyelan olay 1 günlük saanak yan ardndan meydana gelmitir. 005 heyelan Çaykara, Hayrat ve Of ilçelerinde etkili olduu belirlenmitir. Trabzon genelinde 1 ilçeye bal köylerde 37 heyelan vakas gözlenmi ve heyelanlar sonucu 8 bina oturulamaz hale gelmi ve terk edilmek zorunda kalmtr. 006 ylnda gerçekleen heyelan olay 1 günlük saanak yan ardndan meydana gelmitir. Bu tarihte ise yalardan en fazla etkilenen ilçe Of olmu ve en fazla Hayrat ilçesinde bina etkilenmitir. Trabzon genelinde 11 ilçeye bal köylerde 35 heyelan vakas gözlenmi 195 bina oturulamaz hale gelmi ve terk edilmek zorunda kalnmtr. 007 ylnda gerçekleen heyelan olay 1 günlük saanak yan ardndan meydana gelmitir. Trabzon genelinde 6 ilçeye bal köylerde 10 heyelan vakas gözlenmi 65 bina oturulamaz hale gelmi ve terk edilmek zorunda kalmtr. 008 tarihinde gerçekleen heyelan olay 1 günlük saanak yan ardndan meydana gelmitir. Trabzon genelinde 6 ilçeye bal 7 heyelan vakas gözlenmi 18 bina kullanlamaz hale gelmi ve bu binalarda oturan sakinler tahliye edilmek zorunda kalmlar. l genelinde yaanan iddetli yalarn her ilçe için ayn oranda heyelanlara sebep olmad da açkça görülmektedir. Yani bir anda meydana gelen ve heyelan oluumuna sebep olan yalar muhtemelen her ilçede ayn oranda gerçeklememitir. Rize ili ksa zamanda ald iddetli yalarla da sürekli gündeme gelen bir ilimizdir. lde 1995, 1996, 001, 00 ve 005 yllarnda meydana gelen iddetli yalar sel ve heyelanlara neden olmutur. Bu yllarda meydana gelen yalar 60 ile 150 mm/gün arasnda gerçeklemitir. Bu yalar, iddetli ya snfna (> 7,6 mm/saat) girmektedir (ÖZTÜRK 008). ekil 10 da heyelanlarn meydana gelen yllardaki (1995, 1996, 001, 00 ve 005) toplam ya miktarlarn ve yl içindeki heyelan olu ann gün olarak göstermektedir. 468

69 Ya (mm) Günler Toplam Ya (mm) ekil 10. Yllara göre Rize de toplam ya ve heyelan zaman grafii 1995 de gerçekleen heyelan olay 1 günlük saanak yan ardndan meydana gelmitir. Ayn tarihte Rize genelinde 6 ilçeye bal köylerde 0 heyelan vakas gözlenmi ve heyelanlar sonucu hiç bir bina etkilenmemitir da gerçekleen heyelan olay günlük saanak yan ardndan meydana gelmitir. Bu tarihlerde ilçelerin etkilenen köy says bakmndan en fazla Pazar ve Derepazar lçelerinde etkilenme olmutur. Yine bina says olarak bu ilçelerde hasarlar fazladr. Ayn tarihte Rize genelinde 7 ilçeye bal köylerde 33 heyelan vakas gözlenmi ve heyelanlar sonucu 56 bina oturulmaz hale gelerek, terk edilmek zorunda kalnmtr. 001 de gerçekleen heyelan olay günlük saanak yan ardndan meydana gelmitir. Bu tarihlerde Ardeen, Çayeli, Fndkl, Merkez ve Pazar ilçelerinde çok sayda köy etkilenmitir ve yine bu ilçelerdeki binalar ayn oranda etkilenmitir. Tam bu anda Rize genelinde 11 ilçeye bal köylerde 15 heyelan vakas gözlenmi ve heyelanlar sonucu 30 binada oturan sakinler tahliye edilmitir. 00 de gerçekleen heyelan olay 1 günlük saanak yan ardndan meydana gelmitir. Çayeli, Güneysu ve Merkez ilçelerinin dnda hiçbir ilçede heyelan olay görülmemitir. Rize genelinde bu 3 ilçeye bal köylerde 51 heyelan vakas gözlenmi ve heyelanlar sonucu 177 bina heyelanlardan olumsuz yönde etkilenerek terk edilmek zorunda kalnmtr. 005 tarihinde gerçekleen heyelan olay 63 gün devam eden yalarn ardndan meydana gelmitir. Fndkl ve Hemin ilçeleri dnda her ilçede heyelan olmu ve binalar hasar görmütür. Rize genelinde 10 ilçeye bal köylerde 105 heyelan vakas gözlenmi ve heyelanlar sonucu 16 bina terk edilmek zorunda kalnmtr. Ksa zaman içerisinde iddetli yalar ayn anda birçok ilçede etkili olmutur. Ancak il genelinde yaanan iddetli yalar her ilçe için ayn oranda heyelanlara sebep olmad da açkça görülmektedir. Yani bir anda meydana gelen ve heyelan oluumuna sebep olan yalar muhtemelen her ilçede ayn oranda gerçeklememitir. Gümühane il ve ilçelerinde meydana gelmi heyelan olay ve bu heyelandan ötürü hasar görmü bina saylarn tarihleri arasndaki verilere göre birlikte ekil 11 de deerlendirilmitir. iddetli yalarn yaand bu yllarda ilçeler meydana gelen heyelan olaylar ve heyelan sonucunda etkilenen köy says ve bina says irdelenmitir. Heyelandan en fazla etkilenen ilçeler Merkez, Kürtün, Torul ve Kelkit ilçeleri olarak ortaya çkmtr. 469

70 Ya (mm) Toplam Ya (mm) Günler ekil 11. Yllara göre Gümühane de toplam ya ve heyelan zaman grafii lde ksa zaman içersinde iddetli yalar ayn anda birçok ilçede etkili olmutur. Ancak il genelinde yaanan iddetli yalarn her ilçe için ayn oranda heyelanlara sebep olmad da açkça görülmektedir. 1 Ekim 000 tarihinde meydana gelen heyelan olay Kürtün ve Torul da yln 94. gününde olmutur. Ayn tarihte Gümühane li nde toplamda 3 köyde heyelan vakas gerçeklemitir. 3 Nisan 001 tarihinde meydana gelen heyelan olay yln 93. gününde olmutur. Bu tarihte Kürtün, Merkez ve Torul ilçelerinde heyelan vakalar gerçeklemi ve hiçbir bina etkilenmemitir. 6 Mart 00 tarihinde olan heyelan olay yln 85. gününde meydana gelmitir. Ayn tarihte Gümühane li nde sadece bir heyelan olay Kürtün de gerçeklemitir herhangi bir binada hasara neden olmamtr. 6 Nisan 003 tarihinde meydana gelen iddetli yata da Gümühane li civarnda sadece bir tane heyelan vakas olmutur. 8 Mays 004 tarihinde oluan heyelanlarn says 8 dir ve etkilenen köyler merkeze bal köylerdir. Bunlarn büyük bir ksm Merkez lçede meydana gelmitir ve toplamda 57 bina heyelandan etkilenmitir. Sadece bir heyelan Torul da olumutur. 31 Ekim 005 tarihinde yln 304. gününde meydana gelen saanak yata Gümühane li lçelerine bal toplam 9 köy heyelan olaylarndan etkilenmitir ve toplam 1 bina hasarl hale gelmitir. 4 Nisan 006 tarihinde gerçekleen yalarda Gümühane line bal toplam 9 köyde heyelan vakas gerçeklemitir. Bu köyler Kelkit, Merkez ve Kürtün lçelerine bal köylerdir. Yln 114. gününde meydana gelen bu olayda Merkezde 9 ve Kelkit lçesinde bir olmak üzere toplamda 30 bina hasar görmütür. 7 Kasm 007 tarihinde Gümühane linde gerçekleen heyelanlardan etkilenen köy says 7 dir. Bu heyelanlarda 5 bina hasarl hale gelmitir. Yln 311. gününde meydana gelen bu olaylarn 1 tanesi Kelkit lçesi nde, tanesi Kürtün lçesi nde ve 4 tanesi de Merkez de meydana gelmitir. 7. rdeleme Bu çalma ile Dou Karadeniz Bölgesinde yer alan Trabzon, Rize ve Gümühane llerinin heyelan ya analizi yaplmtr. Sonuçlar grafik ve tablolar ile gösterilmitir. Çalma sonuçlarndan Trabzon li nin düzenli bir ya ve scaklk rejimine sahip olduu, yalarn her mevsimde dengeli olarak dald, bununla birlikte, il genelinde yalarn Austos ayndan itibaren etkili olmaya balad ve özellikle Ekim ve Kasm aylarnda tehlikeli boyutlara ulat görülmütür. Heyelan etüt raporlarna dayanlarak yaplan analiz çalmalarndan il genelinde heyelann yala birlikte tetiklendii tespit edilmitir. Analiz sonucunda il genelinde heyelana sebep olan yalarn iddetli saanak yalar eklinde olduu görülmektedir. Yine analiz sonuçlarnda Trabzon daki köylerin %18i heyelan olayna maruz kaldklar tespit edilmitir. Buradan heyelann il genelinde çok fazla sosyoekonomik etkiye sahip olduu ortaya çkmaktadr. Dank yerleime sahip olan Trabzon küçük ya da büyük 470

71 heyelanlara maruz kalarak bölgede ne yazk ki can kaybna neden olmakta ve nüfusu az da olsa etkilemektedir. Rize için heyelan ve ya ilikileri analizi çalma sonuçlarndan ilin düzenli bir ya ve scaklk rejimine sahip olduu, yalarn her mevsime dengeli olarak dald görülmütür. Bununla birlikte, il genelinde yalarn Temmuz ayndan itibaren etkili olmaya balad ve özellikle Ekim ve Kasm aylarnda tehlikeli boyutlara ulat görülmütür. Heyelan etüt raporlarna dayanarak yaplan analiz çalmalarndan il genelinde heyelann yala birlikte tetiklendii tespit edilmitir. Analiz sonuçlarndan il genelinde heyelana sebep olan yalarn iddetli saanak yalar eklinde olduu görülmektedir. Yine analiz sonuçlarnda Rize deki köylerin %68 inin heyelan olayna maruz kaldklar da tespit edilmitir. Buradan heyelann il genelinde çok fazla sosyoekonomik etkiye sahip olduu ortaya çkmaktadr. Çünkü bu bölgedeki nüfus saysnn artna paralel olarak daha fazla alan yerleime açlmaktadr. Yerleime yeni açlan yerleim alanlar da dank bir yapda olduu için küçük ya da büyük heyelanlar önemli ölçüde can ve mal kayplarna sebep olmaktadr. Dolaysyla ortaya çkan bir afetten daha çok fazla sayda nüfus etkilenmektedir. Gümühane için heyelan ve ya ilikileri analiz edildiinde, grafik ve tablolar ilin düzenli bir ya ve scaklk rejimine sahip olmadn, yalarn mevsimlere göre farkllk gösterdii ortaya çkmaktadr. l genelinde yalarn Nisan ayndan itibaren etkili olduu görülmütür. Heyelan etüt raporlarna dayanarak yaplan analiz çalmalarndan il genelinde heyelann yala birlikte tetiklendii tespit edilmitir. Analiz sonuçlarndan il genelinde heyelana sebep olan yalarn birikimli yalarn olduu görülmektedir. Analiz sonuçlarnda Gümühane de köylerin %70 orannda heyelan olayna maruz kaldklar da tespit edilmitir. Heyelan olaynn il genelinde sosyoekonomik etkiye sahip olduu ortaya çkmaktadr; çünkü bölgede nüfus saysnn artna göre paralel olarak daha fazla alan yerleime açlmaktadr. Yerleime açlan alanlarda dank bir yapda olduu için küçük ya da büyük heyelanlar önemli ölçüde can ve mal kayplarna sebebiyet vermektedir. Dolaysyla ortaya çkan bir afetten daha çok sayda nüfus etkilenmektedir. 8. Sonuçlar Bu çalmada; Trabzon daki heyelan olaylar aratrlm, çalmada ya ve scaklk verileri analiz edilmi, il genelinde ve ilçeler baznda ya ile heyelan oluumu irdelenmitir. Ayrca youn ya kaydedilen zaman dilimlerine göre de analizler yaplmtr. Bu a analiz sonuçlarna göre, bölgedeki heyelanlarn olumasndaki en önemli parametrelerden birinin ya olduu tespit edilmitir. Nitekim heyelan raporlarnda da heyelanlarn büyük bir bölümünün ya sonucu meydana geldii görülmütür. Heyelan etüt raporlarna göre ( ) 178 heyelan olmu bunun sonucunda 14 köy 560 konut etkilenmitir. Rize ilinde gerçekleen heyelan olaylar ile ya ilikileri dikkate alnarak Rize ili ve ilçeleri için heyelan-ya analizleri yaplmtr. Çalmada ya ve scaklk verileri analiz edilmi, il genelinde ve ilçeler baznda ya ile heyelan oluumu ilikisi irdelenmitir. Ayrca youn ya kaydedilen zaman dilimlerine göre de analizler yaplmtr. Bu analiz sonuçlarna göre, bölgedeki heyelanlarn olumasndaki en önemli parametrelerden birinin ya olduu tespit edilmitir. Heyelan etüt raporlarndan Rize ilçelerinin tamamnda heyelanlarn meydana geldii görülmütür. Bu raporlara göre ( ) toplam 431 heyelan olmu, bunun sonucunda da 37 köy ve 85 bina etkilenmitir. Heyelanlarn büyük bir ksm iddetli yalarn olduu dönemlere rastlamaktadr. 1995, 1996, 001, 00 ve 005 yllarnda iddetli yalar sonucu toplam 334 heyelan olay meydana gelmitir. Buradan Rize de meydana gelen heyelanlarn %77 sinin iddetli yalardan sonra olutuu sonucu çkarlmtr. Gümühane deki heyelan olaylar aratrlm ve heyelanlarn ya ile olan ilikileri analiz edilmitir. Çalmada ya ve scaklk verileri analiz edilmi, il genelinde ve ilçeler baznda ya ile heyelan oluumu irdelenmitir. Ayrca youn ya kaydedilen zaman dilimlerine göre de analizler yaplmtr. Bu analiz sonuçlarna göre, bölgedeki heyelanlarn olumasndaki en önemli parametrelerden birinin 471

72 ya olduu tespit edilmitir. Nitekim heyelan raporlarnda da heyelanlarn büyük bir bölümünün ya sonucu meydana geldii görülmütür. Heyelan etüt raporlarna göre ( ) 144 heyelan olmu bunun sonucunda 108 köy 177 konut etkilenmitir. Kaynaklar 1. Bayrak T., Atasoy M., Demir O. Heyelanlarn Sosyoekonomik etkileri: Kutlugün Köyü (Trabzon) heyelan örnei, TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odas 11. Harita Bilimsel Teknik Kurultay -6 Nisan 007, Ankara. Ceylan A Öztürk A. Meteoroloji dersi Ders notlar, Reis S. Atasoy M. Nianc R. Yalçn A. Bayrak T. Sancak C. ve nan H. Doal Afetlere Yönelik Konumsal Veritaban Oluturulmas: Rize li Örnei, TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odas 11. Harita Bilimsel Teknik Kurultay 6 Nisan 007, Ankara. 5. T.C. Çevre Ve Orman Bakanl Trabzon Meteoroloji Bölge Müdürlüü Trabzon ili 9 yllk ( ) iklim verileri. 6. T.C. Bayndrlk ve skân Bakanl Trabzon il Müdürlüü Afet leri Genel Müdürlüü Jeolojik Etüt Raporlar 7. T.C. Çevre Ve Orman Bakanl Trabzon Meteoroloji Bölge Müdürlüü Gümühane ili 9 yllk ( ) iklim verileri 8. T.C. Bayndrlk ve skân Bakanl Gümühane l Müdürlüü Afet leri Genel Müdürlüü Jeolojik Etüt Raporlar 9. T.C. RZE VALL.: l Çevre ve Orman Müdürlüü Çevre Durum Raporu, T.C. ÇEVRE ve ORMAN BAKANLII.: Devlet Meteoroloji leri Genel Müdürlüü, Elektronik Bilgi lem Müdürlüü, Rize ili 3 yllk ( ) iklim verileri 11. T.C. BAYINDIRLIK ve SKAN BAKANLII.: Afet leri Genel Müdürlüü, Afet Etüt ve Hasar Tespit Dairesi Bakanl, Jeolojik Etüt ve zleme ube Müdürlüü, Jeolojik Etüt Raporlar. 1. T. C. Trabzon Valilii Resmi web sitesi, T. C. Rize Valilii Resmi web sitesi T.C. Gümühane Valilii Resmi web sitesi, 47

73 SAMSUN LNDE HEYELAN OLAYLARI VE YAI ETKSNN ANALZ Y. MAN 1, A MAN 1 Ondokuz Mays Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Jeodezi Anabilim Dal, Samsun, [email protected] Ondokuz Mays Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Jeodezi Anabilim Dal, Samsun, [email protected] Özet Heyelan; yer kitlesinin, yerçekimi, jeoloji ve su içerii gibi doal faktörler ile doal olmayan çeitli faktörlerin etkisi altnda eim yönünde oluan hareketi olarak tanmlanr. Doal afetler içerisinde yer alan heyelan olaylar tüm dünyada olduu gibi ülkemizde de çok ciddi can ve mal kaybna neden olmaktadr. Heyelan olaylar uzun süreli ve bol yan görüldüü nemli iklimlerde daha sklkla meydana gelmektedir. Yaplan aratrmalarda; kütle hareketlerinin en fazla görüldüü bölgenin Karadeniz ve Marmara Bölgesi olduu açklanmtr. Karadeniz Bölgesinin özellikle Dou ve Orta Karadeniz bölümü çok youn ya ald ve nemli iklime sahip olduu için heyelan olaylarnn çok olutuu kesimlerdir ve son yllarda bu bölgelerde can ve mal kaybna neden olan heyelan olay gerçeklemitir. Heyelan olaylarnn birçok nedeni vardr ve be nedenler ana ve tetikleyici olarak ikiye ayrlabilir. Su ve eim heyelann ana nedenlerindendir. Meteoroloji verilerine göre Türkiye de en fazla ya olan bölge Karadeniz bölgesidir. Karadeniz bölgesinde heyelanlarn oluma riskini bölgedeki youn ya, yer alt suyunun yüksek olmas ve toporafik eim artrmaktadr. Karadeniz Bölgesinin Orta Karadeniz ksmnda yer alan Samsun ilinde de heyelan olaylarnn sklkla görülmektedir. Bu çalmada ilk olarak Samsun Bayndrlk Müdürlüünden uzun yl heyelan olaylar alnm ve Samsun ilindeki heyelan olaylarnn nedenleri belirlenmitir Heyelan olaylarnda yan etkisini açklayabilmek için Samsun Meteoroloji Bölge Müdürlüünden uzun yl ya verileri alnmtr. Bu veriler ve heyelan olaylarnn meydana geli tarihi karlatrlarak Samsun ilinde meydana gelen heyelan olaylarnda yan etkisi aratrlmtr. Anahtar Kelimeler: Doal Afetler, Heyelan nedenleri, Ya, Samsun THE LANDSLIDE EVENTS AND THE ANALYSIS OF RAINFALL EFFECT IN SAMSUN Abstract Landslide is defined as the movement of land mass through grade, under the effect of unnatural factors and natural factors-like gravity, geology and water content. Landslide, which is included in natural disasters, causes the loss of life and property in our country, as it happens all over the World. Landslide events are seen in the regions, which have a soft climate because of long- term and intensive rainfall.in researches, it has been clarified that the mass action has been seen mostly in Black Sea Region and Marmara Region. Landslide events are seen in the Black Sea region especially the East and The middle parts, which have a soft climate because of the intensive rainfall, and in the recent years landslide events, with the loss of life and property happened in this region. Landslide events have many reasons and these reasons separate into two parts, the main and the trigger. According to the meteorological data, Black Sea Region is the rainiest region in Türkiye. Water and grade are the 473

74 main reasons of landslide. The risk in the formation of landslide in Black Sea Region has been increased by intensive rain, the highness of water ground level and topographical grade. Landslide events have been seen frequently in Samsun city, whichh is in the middle of Black Sea Region. In this study, firstly the documents of long term landslide events were taken from The Samsun Public Works Directorate and the reasons of landslide in Samsun were determined. The documents of long term rainfall data were taken from Samsun Meteorology Directorate, to explain the effect of rain on landslide events. The effect of rain in landslide events in Samsun is investigated by comparing the data and the dates of landslide events. Keywords: Natural disasters, Landslide reasons, Rainfall, Samsun. 1. Giri Doal afet, en geni anlam ile insanlara zarar veren, can ve mal kaybna yol açan doal olaylardr. Doal afetlerin ilk özellii doal olmas, ikincisi can ve mal kaybnaa neden olmas bir dierii çok ksa zamandaa meydana gelmesi ve son olarak da baladktan sonra insanlar tarafndann engellenememesidir (Wikipedia. org). Doal Afetler kökenlerine göre iki gruba ayrlrlar Jeolojik kökenliler Deprem Heyelan Yanarda patlamalar Meteorolojik kökenliler Atmosferdeki doa olaylar sonucunda meydana gelirler. Sel Ar souklar Ç Frtna Kuraklk Orman yangn klimm deiiklikleri Hortum (Wikipedia.org) Türkiye de son 70 yldr doal afetler nedeniyle hayatn kaybeden insan says , hasar gören konut says ve çeitli ekillerde depremden etkilenen konut says civarndadr. Ortalamaa olarak her yl 1000 kii depremdee hayatn kaybetmekte, 100 kiininn yaralanmakta, 7000 yap hasar görmektedir. nsanlar ve yaplar üzerinde tahribat yaratan doal afetler, ekonomik kayplar açsndann da ciddi bir tehlike oluturmaktadr. (Genç,007) Deprem; 61% Heyelan; 16% Su Baskn; 15% Kaya Dümesi; 4% Yangn; 3% Ç,Frtna vb.; 1% ekil 1. Türkiye de Doal Afet Zararlarnn Yüzde Pay (Jeoloji Mühendisleri Odas,005) 474

75 . Heyelanlar Kitle hareketleri eklinde genel olarak adlandrlan heyelanlara ait birçok aratrmac tarafndan deiik tanmlamalar yaplm olmakla beraber bu tanmlar aslnda birbirlerinden çok farkl deildir. Basit olarak düzensiz bir geometriye sahip doal evlerin (yamaç) kayma hareketine heyelan, insanlar tarafndan mühendislik amaçl yaplan ve belirli geometrisi olan yapay eimli yüzeylere de ev denilmektedir. Toprak, ta veya bunlarn karmndan oluan bir zeminin ya da çeitli kayaçlarn, bir yüzey üzerinde, aaya ve darya hissedilebilir bir ekilde hareket etmesine heyelan denir (Erguvanl, 198). Belirli bir zaman içinde yamacn ilk geometrisini gözle görülür bir ekilde kaybetmesine, üzerindeki ya da önündeki mühendislik yaplarnn güvenliinin kaybolmasna veya ilevini yitirmesine sebep olan kütle hareketidir. Bu tanmlardan yola çkarak heyelan; Doal kaya, zemin, yapay dolgu veya bunlarn bir ya da birkaçnn bileiminden oluan ev malzemesinin, yerçekimi, jeoloji, ve su içerii gibi doal faktörler ile doal olmayan çeitli faktörlerin etkisi altnda eim yönünde çounlukla dairesel ya da düzlemsel hareketiyle sonuçlanan bir sürece verilen isimdir. Hareketin hz ve büyüklüü yamaç eimi ve su miktar ile orantldr. Doal afetler içinde yaratmakta olduu olumsuz etkilerden dolay önemli bir yer tutan heyelanlar, etkin olduklar bölgede yerleim yerlerine can ve mal kayb eklinde zarar vermekle beraber ayn zamanda kara-demiryollar, bahçe veya ekili alanlar gibi ekonomik yaplar da etkilemeleri bakmndan önemlidirler. Heyelanlar veya kütle hareketleri, kaya, zemin veya her ikisinin karmdan olumu malzeme içerisinde meydana gelmekle beraber suni evler de heyelan potansiyeli yaratmalar bakmndan önemlidir. Heyelanlar tek bir hareket eklinde meydana gelebildikleri gibi küçük ölçekli birden fazla heyelan ayn anda hareket ederek büyük ölçekte bir hareket meydana getirebilmektedir. Özellikle küçük ölçekli oturmalarn meydana getirdii çatlak sistemleri yal havalarda zeminin suya doygun hale gelmesine yol açmakta, böylece geni ölçekli bir heyelan kütlesi içerisinde daha küçük ölçekli heyelanlar olumaktadr. (Ünsal, 1977) Heyelanlarda zamana bal bir art söz konusudur. Bu artn temel nedenleri, tarafndan, heyelana duyarl bölgelerdeki kentsel ve endüstriyel gelimeler, heyelana duyarl bölgelerdeki ormanlarn tahrip edilmesi ve iklim deiikliklerinden kaynaklanan bölgesel yalardaki artlar eklinde açklanmaktadr. (Gökçeolu v.d., 001) Heyelanlar nedeniyle, dünyada her yl çok sayda kiinin yaamn yitirdii bilinmektedir. Bunun yan sra, Amerika Birleik Devletleri, Japonya, Avusturya, Fransa, talya, sviçre ve Hindistan da heyelanlardan kaynaklanan yllk ekonomik kayplarn 1 ile 5 milyar dolar arasnda olduu tahmin edilmektedir. Dünya genelinde olduu gibi Türkiye de de, doal afetler nedeniyle, her yl birçok insan yaamn kaybetmekte ve önemli düzeyde ekonomik zararlar olumaktadr. (Gökçeolu vd., 005) Türkiye`de yllar arasnda 1 bin 794 heyelan olay yaanrken, 4 bin 150 yerleim yeri bu afetten zarar görmütür. 197 kiinin hayatn kaybettii heyelanlar nedeniyle 63 bin konut güvenli alanlara tanmtr. (Afet leri Genel Müdürlüü, 009) Ülkemizde özellikle Bat Karadeniz, Dou Karadeniz, Marmara bölgeleri younlukta olmak üzere birçok bölgede heyelanlar meydana gelmekte bunlardan bazlar ciddi sosyal ve ekonomik kayplara neden olmaktadr (Ünsal, 1977). Türkiye nin iklimi, jeomorfolojik ve jeolojik özellikleri, her türlü kütle hareketlerinin olumas için uygun koullara sahiptir. Ayrca yamaçlar üzerindeki bitki örtüsünün yok edilmesi veya tahribi; çeitli amaçlar için arazinin yanl kullanlmas bu türlü hareketlere hz kazandrmaktadr. 475

76 Tablo 1. Mesken hasarlarnn balca illere göre yüzdeleri ( ) (Öztürk, 00) ller % ller % ller % Zonguldak 18.1 Trabzon.5 Rize 0.6 Kahramanmara Ar 1.80 Tokat 0.51 Giresun 9.08 Bingöl 1.73 Eskiehir 0.50 Samsun 8.5 Antalya 1.50 Amasya 0.40 Yozgat 6.58 Kayseri 1.37 Ordu 0.40 Kastamonu 5.30 çel 1. Diyarbakr 0.35 Erzurum 5.10 Hakkari 1.17 Bolu 0.30 Sivas 4.84 Artvin 1.1 Sinop 0.6 Gümühane 4.18 Tunceli 1.0 Çanakkale 0.5 Mula 3.46 Adana 0.70 Malatya 0.5 Erzincan.55 Mu 0.66 Aydn 0.0 Gaziantep.39 Nide 0.66 Bursa Heyelann Nedenleri Skça yaanan doal afetlerden biri olan heyelann birçok nedeni vardr ve bu nedenleri çeitli balklar altnda snflandrlmtr. Heyelann oluumunun genel nedenleri toporafik yap (eim), ya (ani veya uzun süreli ya veya ani kar erimesi), jeolojik yap ve eski heyelan kütlelerinin varldr. Bu nedenler snflandrldnda I. grup, gerilme ve deformasyonlar artran ana, doal veya d nedenler olarak II. grup zeminin direncini azaltan, tetikleyici, beeri ya da iç nedenler olarak isimlendirilmitir. (Bayrak, 003; Öztürk, 00, Ünsal,1977). I. Grup Nedenler Yüksek Eimler: Yüksek eimli arazilerde zeminin yapsna bal olarak toprak eim yönünde akarak heyelan oluur. Heyelanla toporafik yap arasnda direk bir iliki vardr ve eimi 0 üzerindeki arazilerde heyelan olma olasl çok yüksektir. Bunun yan sra heyelan görülen arazilerin büyük bir ksmnn eimleri arasndadr. Ya ve Yeralt suyu: Heyelanlar tetikleyen en önemli faktör yamur ve buna bal olarak oluan yer alt suyudur. Heyelanla yamur arasnda dorudan bir iliki vardr. Yalardan sonra oluan heyelan says dier nedenlerden oranla çok daha yüksektir. Literatürde heyelanlar ve ya arasndaki ilikiyi gösteren birçok çalma vardr.(önalp,1991, Yalçnkaya vd., 001) Topuktan Malzeme Kayb: Heyelanlar dorudan ya da dolayl olarak tetikleyici bir faktör olan insan aktiviteleri sonucu oluabilir. Yamaç kaymas topukta yük kaybna neden olacak veya ar yükleme eklinde gerilimi arttracak ya da yüzey veya yeralt suyu ak yönünü deitirebilecek inaat aktivitelerinden ortaya çkabilir. evlerde duraanl bozan etkenlerden en önemlisi topukta beliren gerilme ylmalardr. Özellikle yol yarmalar etkisi ile arazide genelde ksa süreler sonunda giderek krlma ve kaymalar oluabilmektedir (Bayrak, 003) II. Grup Nedenler Ayrma: Fiziksel ve kimyasal ayrma kayaçlarn büyük ölçüde deiiklie uramasna taneler arasndaki ban zayflamasna ve tamamen yok olmasna neden olmaktadr. Ya rejimi nem oran ve yllk scaklk ortalamalar nedeniyle yal kayaçlarda hzl gelien ayrmalar ve ypranmalar oluur. Özellikle kireç ta içeren topraklar kolay ayrmaktadr. Ayrma sonucu da heyelanlar oluabilmektedir (Tarhan. 1996; Bulut. 1995; Önalp. 1991). Zayf Zeminler: Yaan yamur ve karlarn erimesi ile yükselen su içerii sonucu yar kat hale gelen zeminler oluan boluk suyu basnc etkisiyle kolayca kayabilecek duruma gelmekte ve dier faktörlerin de etkisiyle heyelanlar meydana gelebilmektedir. Bitki örtüsü: Genellikle zayf kaya ve ana materyalden oluan eimli ve d görünü itibariyle stabil yamaçlar bitki örtüsünün yok edilmesine kar fazlasyla duyarldr. Doal bitki 476

77 örtüsünün yok edilmesi yüzey suyunun etkilii olma orann dolays ile heyelan riskini artrr, (Bayrak, 003). Yaplan aratrmalara göre ülkemizde heyelanlar en sk olarak srasyla; mart, nisan, ocak, ubat ve mays ayalarnda görülmektedir. Heyelanlarn %64 i ilkbaharda meydana gelmitir. Bununn balca nedeni; ülkemizin genellikle ilkbaharda yal geçmesidir. Ayrca dalarda bulunan karlarn bu mevsimde erimesiylee ortaya çkan kar sularnn da heyelan oluumunu hzlandrmasdr. Heyelanlarn %5 s ise k aylarnda görülmektedir. Yaz heyelanlarn en az görüldüü mevsimdir. Çünkü bu mevsimde ülkemizin büyük bir bölümü yasz geçmektedir, (Öztürk, 00). K % 5.8 lkbahar % Sonbahar % 5.06 Yaz % 5.85 ekil.heyelanlarn mevsimlere göre dalm Ülkemizde özelliklee Karadeniz Bölgesinin hemen hemen tamam ile Marmara. Dou Anadolu ve Akdeniz Bölgelerininn geni alanlarnda sklkla gözlenenn heyelanlar neden olduklar can ve mal kayb yönüyle depremlerden sonra ikinci önemli doal afetlerdir. K.T.Ü. heyelan aratrma merkezinin verilerine göre Türkiye de yllar arasnda doal afetlerden zarar gören konutlarn says dir ve bunlarn %53 ü ( konut) depremlerden. %7 si ( konut) heyelanlardan dolay kullanlamaz hale gelmitir. Ülkemizin deiik yörelerinde deiik zamanlarda meydana gelen heyelanlar binalarn yklmasna alt yaplarn tarm ve orman alanlarnn kullanlamaz hale gelmesine çok dahaa önemlisi insanlarn hayatlarn yitirmesine neden olmaktadr, (Bayrak, 003). Ülkemizde oluma skl ve verdii zararlar açsndan heyelandan en fazla etkilenen bölgeler Marmaraa ve Karadeniz dir. Türkiye de heyelann genel nedenleri arasnda uzun süreli ve bol yan görüldüü nemli iklim ülkenin yüzölçümünün %80 nin oluturan eimli ve sarp araziler, jeolojik özellikler ve ar derecede bitki örtüsü tahribi saylabilir. Bu özelliklerin tümünün bir arada bulunduu Karadeniz bölgesininn özellikle Dou ve Orta Karadeniz bölümününn ayr bir yeri vardr. Türkiye arazi varl için düzenlenen raporda; ülkemizde kütle hareketlerininn en fazla görüldüü bölgeninn Karadeniz Bölgesi olduu belirtilmitir. Bu raporda bölgenin %89 unun heyelana duyarl yerler olduu açklanmaktadr, (Toprak Su 1978). 3. Samsun linde Heyelan Olaylar Karadeniz Bölgesi nin orta kesiminde yer alan Samsun, douda Ordu, güneydouda Tokat, güneyde Amasya, güneybatda Çorum, batda Sinop illeri, kuzeyde de Karadeniz ile çevrilidir. Yüzölçümü km dir. Samsun un; Yakakent, Alaçam, Bafra, Ondokuzmays, Merkez, Tekkeköy, Çaramba, Terme, Vezirköprü, Havza, Kavak, Ladik, Asarck, Ayvack ve Salpazar olmak üzere 15 tane ilçesi vardr. 477

78 ekil 3. Samsun un ilçeleri Ky kesiminde klar lk, ilkbahar sisli ve serin, yaz mevsimi ise genellikle kuraktr. lin iç ksmlar sahile oranla daha serindir. Samsun ilinin scaklk ortalamas 14 0 C dir (Meteoroloji Genel Müdürlüü). Tablo. Samsun ili iklim verileri Aylar Ocak ubat Mart Nisan Mays Haziran Temmuz Austos Eylül Ekim Kasm Aralk Yllk Ortalama Scaklk( 0 C) Nispi Nem Ortalamas (%) Rüzgar Hz Ortalamas (m/sec) Toplam Ya(kg) Deniz Suyu Scakl (Meteoroloji Genel Müdürlüü) Scaklk 0 Ocak ubat Mart Nisan Mays Haziran Temmuz Austos Eylül Ekim Kasm Aralk ekil 4. Samsun ilinde ortalama scaklk o C 478

79 Ülkemizdeki heyelanlarn illeree göre saysal dalmna baktmzda Samsun ilinin adet heyelanla 3. grupta yer aldn görmekteyiz. Samsun Bayndrlk ll Müdürlüünde aktif çalmalar yaplan heyelan bölgeleri ile ilgili yaplan çalmalar incelenmi ve yllar arasnda raporlanm 101 tane heyelan olay olduu tespit edilmitir. Bu heyelan olaylar için heyelann etüt tarihi, heyelan nedeni, eim, jeolojik durum, deprem durumu ve karar ana balklar altnda bir tablo oluturulmutur. Samsun ilindeki heyelan olaylar için oluturulan tablodan heyelan olaylarnn mevsimi ile ilgili bir irdelemee yaplm ve heyelan olaylarnn 33 ünün ilkbahar, 3 sininn yaz, 19 unun sonbahar, 17 sinin k görülmütür. (ekil 5) Bu durumun ülkenin geneli için verilen durumdan farkl olduu, bu farklln nedeninin de çok kar yann olmamasndan kaynaklanann iklim farkll olduu sonucuna varlmtr. K 17% lkbahar 3% Sonbahar 19% Yaz 3% ekil 5. Samsun ilinde heyelan olaylarnn mevsimsel gösterimi Samsun Heyelan verileri tablosundan heyelan nedenleri ile ilgili bir inceleme yaplm ve heyelan olaylarn 76 snn yani %80 inin I. Grup nedenlerlee olutuu görülmütür. Heyelan nedenleri ayrtrldnda 101 heyelan olayndan 37 sinin ya, 19 unun yüzey suyu, 16 sinin eim, 13 ünün jeolojik yapnn olumsuzluu nedenleriyle olutuu görülmütür. (ekil 6) Yaplan bu irdelemenin ndaa Samsun ilinde heyelan olaylar ile ya arasnda güçlü bir iliki olduu sonucuna varlmtr. Bu ilikiyi tam olarak belirleyebilmek için Samsun ili ya verilerinin elde edilmesi gereklilii ortaya çkmtr. Yüzey Sular; 19% Eim; 16% Jeolojik yapnn olumsuzluu; 13% Ya; 37% Topuktan Malzeme Kayb; 4% Drenaj sorunu; 4% Dier; 8% ekil 6. Samsun ilinde heyelan olaylarnn nedenleri 479

80 3.1. Samsun linde Ya Durumu Samsun ilinde heyelan nedeni olarak birinci srada olan ya ile heyelan arasndaki ilikiyi daha iyi tanmlayabilmek için Samsun ilinin aylk ya verilerini elde edilmitir (Samsun Meteoroloji Bölge Müdürlüü) yllar arasndaki ya verileri kullanlarak Samsun ilinin ortalama yllk ya miktarnn kg/m olduu ve Türkiye ortalamas olan 66. kg/m. nin üzerinde olduu tespit edilmitir. (ekil 7) 900,0 800,0 700,0 600,0 500,0 400,0 300, ekil 7. Samsun ilinde yllar aras yllk toplam ya verileri (kg/m ) Heyelan ve ya ilikisini belirleyebilmek için heyelan olan tarihteki ya bilgisine ihtiyaç duyulmutur. Bu nedenle Samsun Meteoroloji Bölge Müdürlüünden alnan yllarna ait aylk ya bilgileri kullanlarak her yl için ya grafikleri oluturulmutur. Bu grafiklerde heyelan tarihleri dikkate alnarak yaplan inceleme sonucunda 37 heyelan olayndan 9 unun ya yan artt dönemlerden sonra olduu, ya da -3 aylk ortalamann üstünde ya sonrasnda olutuu tespit edilmitir. Buradan %78 lik bir oranla Samsun ilinde ya ve heyelan ilikisi tespit edilmitir. Heyelan ve ya ilikisini gösteren baz grafikler aada verilmitir. (ekil 8) 1980 YILI YAI GRAF 1996 YILI YAI GRAF 10,0 100,0 80,0 60,0 40,0 0,0 0,0 Heyelan Tarihi ,0 150,0 100,0 50,0 0,0 Heyelan Tarihi OCAK UBAT MART NSAN MAYIS HAZRAN TEMMUZ AUSTOS EYLÜL EKM KASIM ARALIK OCAK UBAT MART NSAN MAYIS HAZRAN TEMMUZ AUSTOS EYLÜL EKM KASIM ARALIK 480

81 1999 YILI YAI GRAF 000 YILI YAI GRAF 90,0 80,0 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 0,0 10,0 0,0 Heyelan Tarihi ,0 10,0 100,0 80,0 60,0 40,0 0,0 0,0 Heyelan Tarihi Heyelan Tarihi OCAK UBAT MART NSAN MAYIS HAZRAN TEMMUZ AUSTOS EYLÜL EKM KASIM ARALIK OCAK UBAT MART NSAN MAYIS HAZRAN TEMMUZ AUSTOS EYLÜL EKM KASIM ARALIK 005 YILI YAI GRAF 006 YILI YAI GRAF 160,0 140,0 10,0 100,0 80,0 60,0 40,0 0,0 0,0 Heyelan Tarihi OCAK UBAT MART NSAN Heyelan Tarihi MAYIS HAZRAN TEMMUZ AUSTOS EYLÜL EKM KASIM ARALIK 140,0 10,0 100,0 80,0 60,0 40,0 0,0 0,0 OCAK UBAT Heyelan Tarihi MART NSAN MAYIS HAZRAN TEMMUZ AUSTOS EYLÜL EKM KASIM ARALIK ekil 8. Samsun ilinde heyelan-ya ilikisi 4. Sonuç ve Öneriler Bu çalmada Samsun ilindeki heyelan olaylar aratrlm ve yllar arasnda raporlanm 101 tane heyelan olay tespit edilmitir. Bu heyelan olaylarnn gerçekletii mevsimler dikkate alndnda Türkiye genelinden farkl bir durumun ortaya çkt ve heyelan olaylarnn %3 orannda yaz mevsiminde gerçekletii görülmütür. Bunun nedeninin lman iklim ve bol ya olduu sonucuna varlmtr. Samsun ilindeki 101 heyelan olaynn nedenleri aratrldnda en önemli nedenin %37 ile ya olduu görülmütür. Heyelan ve ya arasndaki ilikinin belirlenebilmesi için uzun yl ya verileri ile heyelan olaylarnn tarihleri karlatrlmtr. Bu karlatrmada ya nedeni ile oluan heyelanlarn %78 inin youn ya ya da ya art döneminde olduu görülmütür. Heyelan olaylar Samsun ilinde de ciddi kayplara neden olmaktadr. Bu kayplar azaltmak için heyelan nedenlerinin çok iyi aratrlmas ve aktif heyelan olaylarnn kontrol altnda tutulmas gerekmektedir. Bunun için heyelan alanlar daha geni bak açsyla deerlendirilmeli ve heyelan olaylar olduktan sonra heyelan nedenini aratrmak yerine heyelan olabilecek alanlarn önceden belirlenebilmesi için çalmalar yaplmaldr. 481

82 Kaynaklar Genç, F. N., (1998). Türkiye de Kentleme Ve Doal Afet Riskleri le likisi TMMOB Afet Sempozyumu, , Ankara. Erguvanl, K., (198), Mühendislik Jeolojisi, 590 syf,seç Yayn Datm, stanbul. Ünsal, N.,(1977), Heyelanlar ve Kitle Hareketleri, Gazi Üniversitesi Mühendislik.Mimarlk Fakültesi, 1 syf, Ankara. Gökçeolu, C. ve Ercanolu,M., (001), Heyelan Duyarllk Haritalarnn Hazrlanmasnda Kullanlan Parametrelere likin Belirsizlikler, Hacettepe Üniversitesi Yerbilimleri Uygulama ve Aratrma Merkezi Bülteni, 3, Gökçeolu, C., Sönmez, H., Duman, T. Y. ve Nefesliolu, H. A., (005), Kuzulu (Sivas-Koyulhisar) Heyelan, Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüü, Jeoloji Etütleri Dairesi, Deerlendirme raporu, 0syf, Ankara. Öztürk, K., (00), Heyelanlar ve Türkiye ye Etkileri, G. Ü. Gazi Eitim Fakültesi Dergisi, -, Bayrak, T., (003), Heyelanlar çin Bir Dinamik Deformasyon ve Bir Dinamik Hareket Yüzeyi Modelinin Oluturulmas, Doktora Tezi, KTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon. Önalp, A., (1991), Dou Karadeniz Bölgesi Heyelanlar-Nedenleri, Analiz ve Kontrolü, Türkiye I. Ulusal Heyelan Sempozyumu, Trabzon, Yalçnkaya, M. Ve Bayrak, T.,(001), Heyelanlarn Dinamik Deformasyon Modeli le Belirlenmesi, 8. Harita Bilimsel ve Teknik Kurultay, Ankara, Bildiriler kitab, Tarhan, F., (1996), Mühendislik Jeolojisi Prensipleri, 384 syf., KTÜ Basmevi, Trabzon Bulut, F., Boynukaln, S., Tarhan, F., Ataolu, E., (1995), Fndkl lçesi (Rize) Dou Yöresindeki Heyelanlarn Nedenleri, II. Ulusal Heyelan Sempozyumu, Adapazar, Toprak Su, (1978), Türkiye nin Arazi Varl, Toprak Su leri Genel Müdürlüü, Toprak Etüd ve Haritalama Dairesi Bakanl, Ankara

83 GENLETLM KALMAN FLTRELEME YÖNTEMYLE NAVGASYON AMAÇLI GPS/INS ENTEGRASYONU Ali Erdem ÖZÇELK 1, Erkan BEDOK 1 Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Harita Mühendislii Bölümü, Jeodezi Anabilim Dal, KAYSER, [email protected] Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Harita Mühendislii Bölümü, Fotogrametri Anabilim Dal, KAYSER, [email protected] Özet Uydu tabanl konum belirleme sistemleri hzla gelitirilmektedir. En yaygn kullanlan uydu tabanl konum belirleme sistemi GPS tir. GPS konum belirleme ve navigasyon uygulamalarnda kullancya genellikle iyi sonuçlar vermektedir. Baz konum belirleme uygulamalarnda GPS e ek donanmlar entegre edilmektedir. Bu donanmlardan bir tanesi inersiyal navigasyon sistemleri (INS) dir. INS konum belirleme sistemleri uydudan bamsz olarak çalmaktadr. Bu donanmlar ilgili objeye ait durum bilgilerini salamaktadr. Her iki donanmdan elde edilen konum ve durum bilgilerinin birletirilmesi baz kestirim algoritmalar kullanlarak gerçekletirilmektedir. En yaygn kestirim algoritmalarndan biri Kalman Filtreleme yöntemidir. Kalman Filtreleme yöntemi birçok mühendislik uygulamalarnda kullanlmaktadr. Bunun yannda ekonomi, istatistik, fizik gibi dier alanlarda da tercih edilmektedir. Kalman filtresi genellikle dorusal durum kestirimlerinde kullanlmaktadr ve kabul edilebilir sonuçlar vermektedir. Dorusal olmayan durum kestirimlerinde Geniletilmi Kalman Filtreleme yöntemi kullanlmaktadr. Bu çalmada navigasyon uygulamalarnda Geniletilmi Kalman filtrelemenin kullanm ve GPS/INS entegrasyonu üzerinde durulmaktadr. Anahtar Kelimeler: GPS, INS, Geniletilmi Kalman Filtreleme, GPS/INS Entegrasyonu THE GPS/INS INTEGRATION WITH THE EXTENDED KALMAN FILTERING FOR NAVIGATION APPLICATION Abstract Satellite based positioning systems are developed more rapidly. The most commonly used satellite based positioning system is Global Positioning System (GPS). Generally GPS provides to user accurate data on positioning and navigation applications. In some positioning applications, additional measurement units are integrated to GPS. One of these unit is called Inertial Navigation System (INS). The principle of work of this systems are self contained. INS measures the state information of body or vehicle. The positioning and state data getting from the both of GPS and INS are integrated by using state estimation algorithms. The most commonly used state estimation algorithm is Kalman Filtering method. Kalman Filtering method is used for many engineering applications. In addition to this it is also used for economy, statistic, physic and the other science applications. Generally Kalman Filtering method is used for the linear state estimation and it is provided the acceptable result. In non-linear state estimation it is used the Extended Kalman Filtering method. This study is about the GPS/INS integration and using the Extended Kalman Filtering for navigation application. Keywords: GPS, INS, Extended Kalman Filtering, GPS/INS Integration 1. Giri Uydu tabanl konum belirleme sistemleri hzla gelitirilmektedir. En yaygn kullanlan uydu tabanl konum belirleme sistemi GPS tir. GPS konum belirleme ve navigasyon uygulamalarnda kullancya genellikle iyi sonuçlar vermektedir. Baz konum belirleme uygulamalarnda GPS e ek donanmlar entegre edilmektedir. Bu donanmlardan bir tanesi inersiyal navigasyon sistemleri (INS) dir. INS 483

84 konum belirleme sistemleri uydudan bamsz olarak çalmaktadr. Bu donanmlar ilgili objeye ait durum bilgilerini salamaktadr. Her iki donanmdan elde edilen konum ve durum bilgilerinin birletirilmesi baz kestirim algoritmalar kullanlarak gerçekletirilmektedir. En yaygn kestirim algoritmalarndan biri Kalman Filtreleme yöntemidir. Kalman Filtreleme yöntemi birçok mühendislik uygulamalarnda kullanlmaktadr. Bunun yannda ekonomi, istatistik, fizik gibi dier alanlarda da tercih edilmektedir. Kalman filtresi genellikle dorusal durum kestirimlerinde kullanlmaktadr ve kabul edilebilir sonuçlar vermektedir. Dorusal olmayan durum kestirimlerinde Geniletilmi Kalman Filtreleme yöntemi kullanlmaktadr. Geniletilmi Kalman Filtreleme yöntemi dorusal olmayan anlk durum kestirim uygulamalarnda kullanlan bir yöntemdir. lgili araca ait konum ve hz kestirimlerinde ön plana çkmaktadr. Balangçta araca ait gerçek konum GPS yardmyla belirlenmektedir[1]. GPS/INS entegrasyonu navigasyon hatalarnn ve Kalman filtreleme kullanm boyunca alglayc hatalarnn kestirimini salamaktadr. Dorusal olmayan durum kestirimlerinde kullanlan Geniletilmi Kalman Filtreleme GPS/INS üzerine yaplan birçok çalmada ele alnmtr. GPS ve INS entegrasyonu, bu sistemlerin tamamlayc özellii sayesinde, INS veya GPS in bamsz kullanmlarndan kaynaklanan eksikliklerin üzerinden gelebilmektedir. Entegrasyon yaplar GPS verilerinin kullanmna göre gerçekletirilmektedir[]. Sk bal entegrasyon yöntemi ham GPS verilerini, Gevek bal entegrasyon yöntemiyse GPS hz ve konum bilgilerini kullanmaktadr [,3,4]. Sk bal entegrasyon yönteminin gevek bal entegrasyon yöntemine göre avantaj, görünür GPS uydu saysnn 4 ten az olmas durumunda dahi INS hatalarnn sürekli düzeltilmesidir [,4]. EKF bir önceki ve/veya o andaki durum kestiriminin sistem ve ölçüm eitliklerinin dorusallatrlmasn salamaktadr. Dorusallatrlan sistem daha sonra dorusal olmayan sistem fonksiyonlarnn Jacobian matrisiyle ifade edilmektedir. Dorusallatrlan sistem üzerine standart Kalman filtreleme formülleri uygulanmaktadr [].. GPS/INS Entegrasyonu GPS alclarnn düük frekansta (genellikle 1 Hz) veri çkn desteklemesi hava fotogrametrisinde gerekli olan cm düzeyinde ölçüm hassasiyetinin elde edilememesine neden olmaktadr. GPS sinyallerine eriimin olmad ya da cycle-slip hatas sonucu faz belirsizlii olutuu anlarda bu durum ciddi sorunlar oluturmaktadr. INS, GPS epoklar arasndaki hareket dinamiklerini yüksek zamansal çözünürlükte salamaktadr. Ayrca, sinyal kayplarnda ya da cycle-slip lerde oluan GPS ayrk veri bileenlerini tamamlamaktadr [4,5]. INS konum hesaplamas için sürekli olarak üç yönlü açsal hzlanmay, ivmelenmeyi ve dönüklükleri ölçen müstakil navigasyon alglaycdr. Navigasyon uygulamalarnda bamsz bir INS kullanmn en önemli avantaj, araca ait hz ve konum bilgilerinin dinamik olarak salanmas ve ivmelenme, açsal dönüklük ve yönelim verilerinin yüksek hzla güncellenerek ksa zamanl yüksek performans elde edilmesidir [4,6]. Genel olarak navigasyon amaçl alglayclarn birletirilmesi yaklam, bir referans navigasyon sistemi kullanlarak konum düzeltmeleri üzerinde odaklanmaktadr. ekil 1 de navigasyon alglayclarnn veri birleimleri yaps basitçe gösterilmektedir [4,7]. 484

85 MEMS Alglayclar GPS Alglayclar Ham Veri Ham Veri nersiyal Veri leme ilenen Veri ilenen Veri ilenen Veri Veri leme Düzeltmeler Veri leme Konum Çözümleme ekil 1. Navigasyon Sistemleri Entegrasyon Prensibi [4,7]. 3. Geniletilmi Kalman Filtresi (GKF) Hedef izleme uygulamalarn tanmlamak için kullanlan sistem ve ölçü modellerinde dorusal olmayan durumlar söz konusu olduu durumlarda Geniletilmi Kalman Filtresi kullanlmaktadr. Bilinen en önemli dezavantaj radyal yöne dik dorultudaki harekete ilikin ölçüm hatalardr. Bu hata ihmal edilemeyen dorusal olmayan etkilerden kaynaklanmaktadr. Kalman Filtrelemenin dorusal sistemlerde durum kestirimleri için optimum sonucu verdii bilinmektedir. Sistem dinamik ya da ölçüm bantlarndan biri ya da her ikisi de dorusal deilse son kestirim civarnda bant Taylor serisine açlp ikinci dereceden ve daha yüksek terimler atlarak dorusal hale getirme ilemi tamamlanr. Bu ilem Kalman Filtreleme ile birlikte tümüyle Geniletilmi Kalman Filtreleme olarak adlandrlmaktadr [4,8] Geniletilmi Kalman Filtreme (GKF) Matematik Modeli Taylor serisi kullanlarak, dorusal olmayan durumlarda kestirimlerin hesaplanmas için sistem ve ölçü model fonksiyonlarnn ksmi türevleri kullanlarak güncel kestirimlerin dorusallatrlmas yaplabilmektedir [4,9]. Bunun için, sistemin durum vektörü; (3.1) ve ölçme modeli, (3.) olarak tanmlanmaktadr. ve gürültü deerleri olmadan yaklak olarak durum ve ölçü vektörleri belirlendiinde; (3.3) (3.4) olarak ifade edilmektedir [4,9]. Burada; ve ve durum vektörü ve ölçü vektörünü yaklak durum vektörü ve ölçü vektörünü (3.5) (3.6) 485

86 k annda bir sonraki durum kestirimini ve rastgele deikenleri sistem ve ölçü gürültüsünü in e göre ksmi türevine ait Jacobian matrisi in ye göre ksmi türevine ait Jacobian matrisi n e göre ksmi türevine ait Jacobian matrisi n ye göre ksmi türevine ait Jacobian matrisi (3.7) (3.8) (3.9) (3.10) Geniletilmi Kalman Filtreleme yönteminin temel hesaplama eitlikleri dorusal kesikli Kalman Filtreleme yöntemi ile benzerlik göstermektedir. ekil. de Geniletilmi Kalman Filtreleme yönteminin tekrarl yaps gösterilmektedir [4,9]. Balangç Bilgileri FLTRE AAMASI ÖNCÜL KESTRM AAMASI 1) Öncül Kestirimin Hesab ) Öncül Kestirimin Kovaryans Matrisinin Hesab 1) Kazanç Matrisinin Hesab ) Dengeli Kestirimin Hesaplanmas 3) Dengeli Kestirimin Kovaryans Matrisinin Hesab ekil. Geniletilmi Kalman Filtreleme Yönteminin Tekrarl Yaps [4,9]. 4. GPS ve INS Verileri Simülasyonu ve Uçu Güzergah Tasarm Uygulamada Matlab Inertial Navigation System Toolbox 3.0 kullanlarak INS verileri ve uçu güzergah tasarm yaplmtr. Ardndan üretilen INS verileri Satellite Navigation Toolbox 3.0 ile üretilen GPS verileriyle Geniletilmi Kalman filtreleme yöntemiyle Navigation System Integration and Kalman Filter Toolbox yardmyla entegrasyon gerçekletirilmitir. Uçu güzergah, hz bileenleri ve dönüklük aç deerleri ekil.3 ve ekil.4 te gösterilmektedir. 486

87 0 15 kuzey (km) dou (km) ekil 3. Oluturulan uçu güzergah dou (m/s) kuzey (m/s) düey (m/s) zaman (saniye) roll açs (derece) pitch açs (derece) yaw açs (derece) zaman (saniye) (a) ekil 4. Uçu güzergahna ait hz bileenleri (a) ve dönüklük aç deerleri (b). 5. Geniletilmi Kalman Filtreleme (GKF) ile GPS/INS Entegrasyonu Navigation System Integration and Kalman Filter Toolbox kullanlarak bir önceki admda üretilen GPS ve INS verileri GKF ile entegre edilmitir. Entegrasyon sonucunda elde edilen konumsal analizler ekil.5 te gösterilmitir. hata (metre) konum karesel ortalama hata (metre) (b) x y zaman (dakika) (a) zaman (dakika) ekil 5. GKF ye ait yatay konumsal hata (a) ve konum karesel ortalama hata (b). (b) 487

88 6. Sonuç GPS/INS entegrasyonu uygulamasnda kullanlan modele göre üretilen veriler zaman uyum sorunu olmakszn kolaylkla kullanlmtr. Geniletilmi Kalman filtreleme yöntemine göre elde edilen sonuçlar deerlendirildiinde; entegrasyon yapsnda dorusal olmayan hareket eden objelerde Geniletilmi Kalman Filtrelemenin kullanm navigasyon amaçl küçük ölçekli uygulamalarda yeterli görülmütür. Yaplan bu çalmada elde edilen sonuçlar kabul edilebilir düzeyde olmutur. Kaynaklar 1. Ely,D., Use of the Extended Kalman Filter to estimate the position of a moving target, August, Li, Y., Wang, J., and Rizos C., Comparison of the Extended and Sigma-point Kalman Filters on Inertial Sensor Bias Estimation through Tight Integration of GPS and INS, University of New South Wales, Sydney 05, Australia. 3. Wang, W., Liu, Z., Xie R., Quadratic extended Kalman filter approach for GPS/INS integration, Aerospace Science and Technology 10 (006) Özçelik A. E., Kalman Filtreleme Yöntemi Kullanlarak GPS/INS Veri Entegrasyonu, Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Kocaman, S., GPS and INS Integration with Kalman Filtering for Direct Georeferencing of Airborne Imagery, Geodetic Seminar Report, ETH Hönggerberg, Zurich, Chiang K.W., INS/GPS Integration Using Neural Networks for Land Vehicular Navigation Applicatio, Ph.D. Thesis, University of Calgary, Alberta, Canada, Kubrak, D., Hybridisation of a GPS Receiver with Low-Cost Sensors for Personal Positioning in Urban Environment, Ph.D. Thesis, Telecom Paris, Lana, A., Kalman Filtresi ve Olaslksal Veri likilendirme Yöntemlerini Kullanan Çoklu Hedef zleme Algoritmalar, Yüksek Lisans Tezi, stanbul Teknik Üniversitesi, stanbul, Welch, G., Bishop, G., An Introduction to the Kalman Filter, University of North Carolina at Chapel Hill, ACM Inc. Publication, Los Angeles, GPSoft LLC, Navigation System Integration and Kalman Filter Toolbox User s Guide, GPSoft LLC, Inertial Navigation System Toolbox 3.0 User s Guide, GPSoft LLC, Satellite Navigation Toolbox 3.0 User s Guide,

89 KÜRERESEL NAVGASYON UYDU SSTEMLER (GNSS) VE NERSYAL ÖLÇÜ DONANIMLARININ (IMU) BRLKTE KULLANIMI: GPS/INS ENTEGRASYONU UYGULAMASI Ali Erdem ÖZÇELK 1, Erkan BEDOK 1 Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Harita Mühendislii Bölümü, Jeodezi Anabilim Dal, KAYSER, [email protected] Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Harita Mühendislii Bölümü, Fotogrametri Anabilim Dal, KAYSER, [email protected] Özet Küresel navigasyon uydu sistemleri (GNSS) birçok konumlama ve navigasyon uygulamalarnda kullanlmaktadr. Bu sistemlerden en çok bilineni GPS tir. GPS birçok mühendislik ölçmelerinde kullanlmaktadr. GPS in dnda bir çok konum belirleme ve alglama sistemleri mevcuttur. nersiyal Ölçüm Donanmlar (IMU) olarak adlandrlan bu sistemler bamsz çalmaktadr. nersiyal Navigasyon Sistemleri (INS) en yaygn kullanm alanna sahiptir. INS açsal hzlanma, ivmelenme ve dönüklük deerlerini ölçerek konum belirleme özelliine sahiptir. Bunun için referans bir sisteme ihtiyaç duymaktadrlar. Referans sistem genellikle GPS alnmaktadr. GNSS sistemlerin tek balarna kullanlmalar günümüzde yetersiz kalmaktadr. Bu yetersizliin giderilmesi amacyla çoklu alglama sistemleri gelitirilmektedir. Bu çalmada GNSS ve IMU sistemleri incelenmitir. Çoklu alglama sistemlerine örnek olarak GPS/INS entegrasyonu gerçekletirilmitir. Anahtar Kelimeler: GPS/GNSS, Kalman Filitresi, Navigasyon, Mikro Elektronik Ölçü Sistemleri (MEMS), nersiyal Navigasyon Sistemler(INS) USING OF THE GLOBAL NAVIGATION SATELLITE SYSTEMS (GNSS) AND INERTIAL MEASUREMENTS UNITS (IMU) TOGETHER: THE CASE STUDY ON GPS/INS INTEGRATION Abstract Global Navigation Systems (GNSS) are used for many navigation and positioning application. The most well known navigation system is GPS. It is used for many engineering applications. Many positioning and sensing systems are also available. This systems called Inertial Measurements Units (IMU) are self-contained. The most commonly used IMU is Inertial Navigation System (INS). INS measures the angular velocity, acceleration and attitude of the vehicle for its positioning. Although INS are self-contained systems it is needed any reference positioning system. Generally the reference system is GPS. Today the GNSS cannot be performed by itself. So augmentation systems are developed to perform the GNSS. In this paper it is focused on the GNSS and IMU systems. And also the case study of GPS/INS integration is well done. Keywords: GPS/GNSS, Kalman Filtering, Navigation, Micro Electronic Measurement Systems(MEMS), Inertial Navigation Systems (INS) 1. Giri Küresel navigasyon uydu sistemleri (GNSS) birçok konumlama ve navigasyon uygulamalarnda kullanlmaktadr. Bu sistemlerden en çok bilineni GPS tir. GPS birçok mühendislik ölçmelerinde kullanlmaktadr. GPS in dnda bir çok konum belirleme ve alglama sistemleri mevcuttur. nersiyal Ölçüm Donanmlar (IMU) olarak adlandrlan bu sistemler bamsz çalmaktadr. nersiyal Navigasyon Sistemleri (INS) en yaygn kullanm alanna sahiptir. INS açsal hzlanma, ivmelenme ve dönüklük deerlerini ölçerek konum belirleme özelliine sahiptir. Bunun için referans bir sisteme 489

90 ihtiyaç duymaktadrlar. Referans sistem genellikle GPS alnmaktadr. GNSS sistemlerin tek balarna kullanlmalar günümüzde yetersiz kalmaktadr. Bu yetersizliin giderilmesi amacyla çoklu alglama sistemleri gelitirilmektedir. Düük maliyetli mikro-elektro-mekanik-sistemler (MEMS) tabanl inersiyal alglayclar ölçme alannda kullanmn giderek artrmaktadr. Küçük ve arlkça hafif tasarmlar düük güç tüketimi, geni bant genilii ve düük maliyetli gibi baz avantajlara sahip olmas bu sistemleri ilgi oda yapmaktadr. Son yllarda özellikle araç navigasyonunda konumlama ve navigasyon teknolojisi hzla gelimektedir. Bu sistemlerden Global Konum Belirleme (GPS) ve nersiyal Navigasyon Sistemleri (INS) en çok kullanlanlardr [1]. Lokal konumlama Dead-Reckoning (DR) olarak da bilinmektedir. DR sistemlerde odometrik sistemler ve nersiyal Navigasyon Sistemler (INS) olmak üzere iki temel sistem yaklam mevcuttur. INS günümüzde daha çok havaclk uygulamalarnda ve açk alan robotik uygulamalarnda geni bir kullanm alanna sahiptir. Bu sistemlerin çou dönüklük oranlarn ölçen jiroskoplar ve ivmelenmeyi ölçen ivmeölçerlerden olumaktadr. INS sistemleri bu iki veriyi birlikte kullanarak ilgili araca ait konum ve dönüklük deerlerini elde etmektedir. DR sistemlerin geni kullanm alanlarna sahip olmasna ramen uzun mesafeli kullanmlarda aracn kinematik model doruluu salanamamas, alglayclardan alnan verinin gürültülü olmas gibi bir takm dezavantajlar da bulunmaktadr [].. nersiyal Alglayclar ve Küresel Navigasyon Uydu Sistemleri (GNSS) nersiyal alglayclara dayal sistemlerin ilk örnekleri 190 li yllarda jiroskop (gyroscope) pusulann uçaklarda kullanlmas ile ortaya çkmtr. II. Dünya Savas nda Alman V roket teknolojisinde kullanlan inersiyal navigasyon sistemleri (INS) ilerleyen yllarda ne kadar basaryla kullanlabileceinin sinyallerini veriyordu l yllar, elektromekanik esasl INS teknolojisinin özellikle askeri sistemlerde kullanlmasna ahitlik ediyordu. Teknolojinin gelimesi ve elektronik alannda ortaya çkan yeni gelimseler INS donanmlarnn boyutlarnn küçülmesini, maliyetlerinin azalmasn ve giderek daha çok sistemde kullanlarak yaygnlamasn salamtr [3]. nersiyal navigasyon sistemleri (INS), herhangi bir d sisteme ihtiyaç duymakszn aracn konumunu ve dönüklük verilerini hesaplayabilmektedir. Bu özellikleri sayesinde kapal alan uygulamalarnda rahatlkla çalabilmektedirler [3]. Gimballed ve strapdown INS sistemler olarak snflandrlabilen bu sistemler sahip olduklar jiroskop (gyroscope) ve ivmeölçerler sayesinde araç eksenindeki açsal ve dorusal ivmelenmeyi ölçerler [3,4]. Konum hz ve dönüklük bilgileri yüksek hzda ve dinamik ortamda elde edilir. INS donanmlar ilk konum bilgisi dnda dardan herhangi bir bilgiye ihtiyaç duymazlar. INS sistemler herhangi bir sinyal yaynlamadklar için gizlilik gerektiren uygulamalarda tercih edilmektedir [3]. nersiyal ölçüm donanmlar üç tane ivmeölçer ve üç tane jiroskoptan olumaktadr. vmeölçerler araca ait ivmelenme ve yer çekimi kuvvetini inersiyal referans düzleminde ölçmektedir. Jiroskoplar aracn yeryüzüne göre açsal hzlanma deerlerini inersiyal referans düzlemine göre belirlemektedir. Navigasyon hesaplayc inersiyal verileri alglamada ve ilemede iki fonksiyon çaltrmaktadr. lk olarak düey referans yerel yer çekim vektörü ve azimut referans yeryüzü hz vektörü kuzey bileeni kullanlp bir balangç dönüklük deeri oluturularak dorultulama yaplmaktadr. Kuzey yönüne göre bilinen bir azimuta sahip ve yerel seviyede navigasyon referans koordinat düzlemi oluturulduktan sonra navigasyon hesaplayc serbest-inersiyal navigasyon moduna geçmektedir. INS nin d kaynakl navigasyon sinyallerine gerek duymadan mekanizmann kendini dorultulamas en önemli avantajlarndandr [4,6,7]..1. nersiyal Navigasyon Sistemleri (INS) nersiyal, kuvvet ya da dönme momenti uygulanmakszn cisimlerin Newton I. hareket kanununa göre sabit bir açsal hzlanmay sürdürülebilmesi için eilim göstermesidir. nersiyal referans sistemi Newton hareket kanunlarnn geçerli olduu bir koordinat sistemidir. nersiyal referans sistemlerinde dönüklük ve ivmelenme yoktur. nersiyal alglayclar jiroskoplarla dönüklük deiimlerini ve ivmeölçerlerle ivmelenmeyi ölçerler. vmeölçerler yer çekim ivmelenmesini ölçemezler. nersiyal 490

91 alglayclarda giri ekseni ölçülen vektör bileenlerini tanmlanmasn salamaktadr. Çoklu eksen içeren alglayclarda birden fazla bileen ölçülebilmektedir [5,8]. nersiyal Navigasyon Sistemleri maliyetlerinin fazla olmas nedeniyle çounlukla askeri uygulamalarda kullanlmaktadr. IMU sistemleri uygulamalarda istenilen dorulukta sonuçlara ulamak için yüksek hassasiyet bileenlerini içermelidir. En önemli bileenlerin banda, sistemin yönelme verilerini ölçen, cayrolar gelmektedir. Yönelme verileri uygun olarak yerçekimi oluturmas açsndan önemlidir. vmeölçerlerin yerçekimi oluturmas, sistemde hareket olmad halde, sistemin bu durumu hareket varm gibi alglamasna neden olmaktadr. Ayrca ivmeölçerlerin yüksek kalitede olmas önemlidir. INS sistemlerinin çok maliyetli olmas karsnda düük maliyette bir çözüm GPS/INS entegrasyonuyla oluturabilmektedir. Bu iki sistemin entegrasyonu, INS üzerindeki hatalarn azaltlmasna ve düük maliyetli IMU sistemlerinin kullanlmasn salamaktadr. Böylece düük maliyetli ve hassas INS sistemleri, yüksek maliyette gerçekletirilmi olan birçok uygulama (uzaktan kontrollü araçlar, otonom araçlar, askeri uygulamalar vb.) için gelitirilebilmektedir [5,9]... Küresel Navigasyon Uydu Sistemleri (GNSS) Spesifik konum belirleme uygulamalarnda navigasyon sistemlerinin birbirlerinden bamsz olarak kullanlmas istenilen konum hassasiyeti için yetersiz kalmaktadr. Konum belirlemenin önemli olduu uygulamalarda, istenilen konum hassasiyetini salayan çoklu-alglayclar içeren birletirilmi navigasyon sistemleri tercih edilmektedir. Entegre sistemlerin performans snrlarn hafifleten düük maliyetli alglayclardan olumas bu sistemlerin en belirgin avantajlar arasnda yer almaktadr. Navigasyon ve konum belirleme uygulama alanlarnda entegre sistemlere yönelik oluan eilimde, GPS, Galileo olarak bilinen GNSS ve MEMS tabanl INS sistemlerindeki gelimeler gelecek açsndan önem tamaktadr. Entegre sistemlerin temel prensibini çoklu alglayc veri birletirme teknikleri oluturmaktadr. Uydu tabanl konum belirleme ve navigasyon sistemleri son yllarda baarl bir ekilde kullanlmaktadr. Bu alanda, hareketli objelerin konumunu belirlemek için Doppler Etkisini kullanan, Amerika donanma TRANSIT navigasyon uydu sistemi ilk sistem olarak bilinmektedir. Srasyla Amerika, Rusya ve Avrupa tarafndan gelitirilen GPS, GLONASS ve Galileo uydu sistemleri de navigasyon ve konum belirlemeye dayal olarak gelitirilen uydu sistemleri arasnda yer almaktadr. Günümüzde birçok navigasyon sistemleri uygulama alanlarnda GPS en çok kullanlan konum belirleme sistemi olarak bilinmektedir. GPS istenilen hassasiyette konum ve hz bilgilerini kullancya sunmaktadr. Ancak, kentsel alanlarda, ormanlk alanlarda ve köprü, bina vb. gibi yaplamalarn youn olduu yerleim alanlarnda uydu sinyallerinin kesintiye uramas GPS uygulamalarnda sorunlar oluturmaktadr. Navigasyon ve konum belirleme uygulamalarnda bu tür sorunlarn engellenmesi amacyla GNSS tabanl konum belirleme teknolojileri alannda GPS modernizasyonuna gidilmektedir. Dier taraftan, Galileo Avrupa küresel navigasyon uydu sistemi GPS ile uyumlu çalabilmektedir ve sivil kullanclar için belirlenen standartlara göre çift frekans kullanlarak metre hassasiyetinin altnda anlk konum bilgisi salayabilecektir [6,7]. 3. nersiyal Navigasyon Denklemleri ve nersiyal Koordinat Sistemleri IMU kullanlarak elde edilen, aracn ivme ve dönüklük deerleri gibi, veriler IMU sistemleri tarafndan ilenerek araca ait konum, hz ve yönelme verilerinin elde edilmesini salamaktadr. Araç gövde eksenindeki ivmelenme navigasyon eksen sistemine dönütürülür ve yer çekimi vektörü etkisi kaldrlr. Sonuçta oluturulan ivme vektörü zamana bal olarak integrali alnarak aracn hz elde edilir. Dier bir yöntem, gövde eksen sisteminde, yerçekimi etkisi kaldrlarak araç ivme vektörünün integrali alnr [6,11]. (3.1) Hz vektörünün, zamana göre integrali alndnda araç konum bilgilerine ulalr [6,11]. (3.) 491

92 Araç koordinat sisteminde, gerçek araç ivme vektörü olan IMU tarafndan ölçülen ivme deerleri deildir. IMU ivmeölçer alglayclar yer çekim vektörü, araç ivmelenmesini, merkezcil ivmelenmeyi ve baz gürültü verilerini ölçmektedir. erilik yarçap r alndnda, açsal hzlanmadan dolay oluan ivmelenme; Bu eitlik vektör formatnda yazldnda; elde edilmektedir [6,11]. (3.3) (3.4) 3.1. nersiyal Koordinat Sistemleri nersiyal ölçümler bu donanmlarda mevcut olan koordinat sistemi üzerinde gerçeklemektedir. Bu koordinat sistemler, araç koordinat sistemi, ECEF koordinat sistemi ve ECI koordinat sistemleri olarak adlandrlmaktadr Araç Koordinat Sistemi Vektör alglayc ölçümleri (ivmelenme, dönüklük açlar, manyetik alan vb.) sa el kartezyen koordinat sisteminde gerçekletirilmektedir. ekil.1 de inersiyal alglayc koordinat sistemi gösterilmektedir[10]. ekil.1 nersiyal Alglayc Koordinat Sistemi [10] ECEF, ECI Koordinat Sistemi, LTP ve LLA Sistemleri GPS ve inersiyal alglayc tabanl navigasyon uygulamalarnda konumlama amaçl küresel ve kartezyen koordinat sistemleri kullanlmaktadr. GPS uydu yörüngelerinin belirlenmesi ve ölçülmesi için yeryüzü merkezli inersiyal (ECI) koordinat sisteminin kullanlmas uygundur. ECI koordinat sisteminde orijin noktas yeryüzünün merkezi olarak, eksenler de yldzlara göre belirlenen yönlerde alnmaktadr. GPS alglaycnn konumunun hesaplanmas için yeryüzü merkezli yeryüzü sabitli (ECEF) koordinat sisteminin kullanlmas daha uygundur. ECEF koordinat sisteminde x-y düzlemi ekvator düzlemiyle çakmaktadr. ekil. de ECEF ve boylam-enlem-yükseklik (LLA) deerleriyle tanml WGS-84 elipsoidal koordinat sistemi gösterilmitir[10]. ekil. ECEF (a) ve LLA (b) Koordinat Sistemi[10]. 49

93 GPS ve IMU sistemlerin veri entegrasyonunda her iki sistem uygun olan bir koordinat sistemine dönütürülmelidir. nersiyal alglayclar ECI koordinat sisteminde ölçüm gerçekletirmektedir. Yeryüzü dönüklük orannn yeterli dorulukta ölçülemedii anlarda lokal dorusallatrlm tanjant düzlemi (LTP) kullanlmaktadr. Elipsoidal koordinat sisteminde tanml LTP düzlemi ekil 3 te gösterilmitir[10]. 4. GPS/INS Uygulamas ekil 3. Elipsoidal koordinat sisteminde tanml LTP düzlemi[10]. GPS ve INS verilerinin birletirilmesi uygulamas simülasyon tabanl olarak çallmtr. Veriler Matlab ortamnda üretilmitir. Üretilen GPS ve INS verileri Kalman Filtreleme yöntemi kullanlarak bütünletirilmitir. Tüm bu uygulamalar Navigation System Integration and Kalman Filter Toolbox, Inertial Navigation System Toolbox 3.0 ve Satellite Navigation Toolbox 3.0 kullanlarak gerçekletirilmitir Araç Güzergah Tasarm Inertial Navigation System Toolbox 3.0 ve Satellite Navigation Toolbox 3.0 kullanlarak INS ve GPS verileri üretilmitir. Üretilen verilerle oluturulan araç güzergah, hz bileenleri ve dönüklük aç deerleri ekil 4 ve ekil 5 te gösterilmitir. kuzey (km) dou (km) ekil 4. Araç güzergah 493

94 dou (m/s) kuzey (m/s) düey (m/s) zaman (saniye) roll açs (derece) pitch açs (derece) yaw açs (derece) zaman (saniye) (a) (b) ekil 5. Araç güzergahna ait hz bileenleri (a) ve dönüklük aç deerleri (b). 4.. Kalman Filtreleme ile GPS/INS Entegrasyonu Sonuç Deerleri GPS ve INS verileri Kalman Filtreleme yöntemiyle birletirilmitir. Navigation System Integration and Kalman Filter Toolbox kullanlarak GPS /INS veri entegrasyonu gerçekletirilmitir. Elde edilen konumlama analiz sonuçlar ekil 6 da gösterilmektedir. hata (metre) konumsal karesel ortalama hata (metre) x y zaman (dakika) zaman (dakika) (a) (b) ekil 6. Kalman Filtreleme yatay konumsal hata (a) ve konum karesel ortalama hata (b). 5. Sonuç Spesifik konum belirleme uygulamalarnda navigasyon sistemlerinin birbirlerinden bamsz olarak kullanlmas istenilen konum hassasiyeti için yetersiz kalmaktadr. Konum belirlemenin önemli olduu uygulamalarda, istenilen konum hassasiyetini salayan çoklualglayclar içeren birletirilmi navigasyon sistemleri tercih edilmektedir. Entegre sistemlerin performans snrlarn hafifleten düük maliyetli alglayclardan olumas bu sistemlerin en belirgin avantajlar arasnda yer almaktadr[6,7]. Kaynaklar 1. Abdel-Hamid, W., Accuracy Enhancement of Integrated MEMS-IMU/GPS Systems for LandVehicular Navigation Applications, A Thess Submtted To The Faculty Of Graduate Studes In Partal Fulflment Of The Requrements For The Degree Of Doctor Of Phlosophy, Calgary, Alberta, January,

95 . Roumeliotis, S. I., and Bekey, G. A., An Extended Kalman Filter for frequent local and infrequent global sensor data fusion, Institute for Robotics and Intelligent Systems, University of Southern California, Los Angeles, CA Eren M., Güner D. R. L., Ataletsel Navigasyon Sistemlerinin Muharip Kara Araçlarnda Kullanm ile Kazanlan Kabiliyetler, SAVTEK 006, Savunma Teknolojileri Kongresi, 9-30 Haziran 006, ODTÜ, Ankara. 4. Bedok, E., Özçelik, A.E. Kalman Filtreleme Yöntemiyle Otonom Hava Araç Navigasyonunda GPS/INS Entegrasyonu, 1. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultay, ODTÜ Kültür ve Kongre Merkezi, Mays 009, Ankara, Türkiye. 5. Bedok, E., Özçelik, A.E. nersiyal Navigasyon Sistemleri (INS),. Uzaktan Alglama ve Corafi Bilgi Sistemleri Sempozyumu, Ekim 008, Kayseri, Türkiye. 6. Özçelik A. E., Kalman Filtreleme Yöntemi Kullanlarak GPS/INS Veri Entegrasyonu, Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Chiang, K.W., INS/GPS Integration Using Neural Networks for Land Vehicular Navigation Application, Ph.D. Thesis, University of Calgary, Alberta, Canada, Kocaman S., GPS and INS Integration with Kalman Filtering for Direct Georeferencing of Airborne Imagery Geodetic Seminar Report, ETH Hönggerberg, Zürich Institute of Geodesy and Photogrammetry (003). 9. Kevin J. Walchko, Low Cost Inertial Navigation: Learning to Integrate Noise and Find Your Way A Thesis Presented to The Graduate School of The University Of Florida in Partial Fulfillment of The Requirements For The Degree of Master of Science (00). 10. MTi-G User Manual and Technical Documentation, 007, Xsens Technologies B.V., Pantheon 6a P.O. Box AN Enschede, The Netherlands. 11. Rönnbäck, S., Development of a INS/GPS Navigation Loop for an UAV, Msc. Thesis, Lulea University of Technology, GPSoft LLC, Navigation System Integration and Kalman Filter Toolbox User s Guide, GPSoft LLC, Inertial Navigation System Toolbox 3.0 User s Guide, GPSoft LLC, Satellite Navigation Toolbox 3.0 User s Guide,

96 UYUUMSUZ ÖLÇÜLERN ZAMAN SERLER BLEENLERNE ETKLER VE ROBUST KESTRCLER H. ERDOAN Aksaray Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeodezi ve Fotogrametri Mühendislii Bölümü, Jeodezi Anabilim Dal, Aksaray, Özet Zaman serilerinde bazen farkl büyüklükte ve konumda uyuumsuz ölçüler ortaya çkar. Bu ölçülerin zaman serisi bileenlerine etkisi, tespit edilmesi ve doru ölçülerin bulunmas zaman serileri analizi için önemlidir. Bu ilem admlarn gerçekletirebilmek için parametreleri bilinen trend, periyodik ve stokastik bileenlerden oluan bir zaman serisi elde edilmitir. Bu serinin orta, ilk ve son dörtte bir ölçülerine uyuumsuz ölçüler (kaba hata) ekleyerek yeni bir seri daha elde edilmitir. Bu serinin analizinde bileenlerin parametrelerinin en küçük kareler yöntemi ile belirlenmesi sonucu, uyuumsuz ölçülerin serinin bileenlerini etkiledii, kayp fonksiyon ve sonuç prediksiyon hatas deerlerinin büyüdüü tespit edilmitir. Uyuumsuz ölçülerin konumuna bal olarak, trend bileeninin sabit parametresi küçülürken eim parametresi büyümütür. Periyodik bileen analizinde ise uyuumsuz ölçülerin büyümesi ile periyodik hareketin genliinde de belirgin bir art tespit edilmitir. Stokastik bileen analizinde de uyuumsuz bir ölçü otoregresif modelin derecesi kadar doru ölçüleri kirletmitir. Ayrca, uyuumsuz ölçünün büyüklüü ne olursa olsun, sonuçlarn deerlendirilmesi açsndan bileenlere etkisinin benzer olduu tespit edilmitir. Bu durumda, elde edilen sonuçlar incelenen sistemin davrannn olmas gerektiinden farkl tanmlanmasna ve yorumlanmasna neden olmaktadr. Bu nedenle, bileenleri etkileyen uyuumsuz ölçüler Andrews, Bisquare, Cauchy, Huber ve Welsch robust kestiricilerle trend bileeni analizinde tespit edilmitir. Analiz sonucu, trend bileeni parametreleri uyuumsuz ölçülerden etkilenmemitir. Dier yandan, uyuumsuz ölçülerin deerleri büyüdükçe robust kestiricilerin uyuumsuz ölçüleri tahmin etmedeki baars da artmtr. Anahtar kelimeler: Zaman Serileri Analizi, Uyuumsuz Ölçüler, En Küçük Kareler Metodu, Robust Kestiriciler. THE AFFECTS OF ADDITIVE OUTLIERS TO TIME SERIES COMPONENTS AND ROBUST ESTIMATORS Abstract Sometimes outliers with different sizes and location are seen in time series. The effects of these measurements on time series components, their detection and finding correct measurements is very important in time series analysis. In order to achieve these steps, a time series with known parameters consisting of trend, periodic and stochastic components was obtained. The time series was split into 4 parts and a new time series with outlier was created by adding outlier in the middle, the first and the last parts of series, respectively. As a result of determining the parameters of components in the analysis of the series using last squares method, it was seen that outlier measurements affect the components of the series, and the value of loss function (LF) and Final Prediction Errors (FPE) increased. The a parameters of trend component was increased while the a 1 parameter was decreased, which is related with the location of outlier measurements. On the other hand, a significant increase was seen in the amplitude of periodic movement with the increase of outlier measurement in periodic component analysis. Besides, the correct measurements were contaminated by an outlier as much as the degree of autoregressive model in stochastic component analysis. Furthermore, in terms of evaluating the results, it was determined that the effects of outliers on the components are the same 496

97 no matter what their size is. The outliers affecting the components were determined by Andrews, Bisquare, Cauchy, Huber and Welsch robust estimators in trend component analysis. The results show that the parameters of trend components were affected by outliers. On the other hand, the success of robust estimators in estimating the outliers was increased with the increase of the size of outliers. Keywords: Time Series Analysis, Outlier Measurements, Least Squares Methods, Robust Estimators. 1. Giri Zaman serileri, bir dönemden dierine deikenlerin deerlerinin ardk bir ekilde ölçüldüü saysal büyüklüklerdir. Ölçülerin zaman içinde ardk bir biçimde gerçeklemesi verilerin geliimini görme ve analizi açsndan çok önemlidir. Zaman serileri analizi, ardk olarak belli aralklarla ölçülen sistemin zaman serisindeki; trend, periyodik ve düzensiz hareketleri ayrtrarak, sistemin özelliklerini ortaya koymakta, sistemi tanmlamakta ve özellikle parametrik olmayan durumlarda skça uygulanmaktadr. Zaman serileri analizi ile tek bir seriye ait ölçülerin dinamik veya zamana bal yapsn anlamak mümkün olmaktadr. Dinamik yapnn sunduu bilgi, serilerin temsil ettii sistemi kontrol etmek ve gelecee ilikin doru tahminlerin yaplmasn salamas açsndan önemli olmaktadr. Ancak, zaman serilerinde bazen anlk ve çounlukla tekrarlanmayan uyuumsuz ölçüler ortaya çkmaktadr. Uyuumsuz ölçüler seride var olan ölçü deerlerinden ortalama olarak ya çok küçüktür ya da çok büyüktür. Dolaysyla bunlar ne geçmiin ne de gelecein kalbn temsil ederler. Zaman serilerinde uyuumsuz ölçülerin tespit edilmesi ile ilgili olarak ilk Fox tarafndan 197 ylnda çallmtr. Fox uyuumsuz ölçü içeren seriler için toplamsal 1. tip uyuumsuz ölçü (Additive Outlier; AO) ve deiimsel. tip uyuumsuz ölçü (Innovational Outlier; IO) olarak snflandrma yapmtr. Toplamsal uyuumsuz ölçüler, genellikle hatal veri girii nedeniyle ortaya çkar ve tek bir ölçü etkilenir. Beklenenden oldukça büyük ya da küçük deere sahip olan bu ölçülerden sonra seri normal seyrine geri döner. Deiimsel uyuumsuz ölçüler ise sadece sapmann (genel terminolojiye göre de okun ) olduu dönemi deil izleyen dönemleri de etkiler. Sapmann zaman serisi üzerindeki kalc etkisiyle ortaya çkar. Uyuumsuz ölçülerle ilgili yaplan dier çalmalarda seviye kaymas ( Level Shift; LS) ve geçici deiim (Temporary Change: TC) etkilerinden de söz edilmi ve snflamaya dahil edilmitir. Seviye Kaymas seriyi belli bir dönemde etkileyen ve sonrasnda kalc bir etki brakan gözlem(ler)dir. Toplamsal ve deiimsel uyuumsuz ölçülerden farkl bir yap izler. Bir anlamda yapsal bir deiimdir; serinin ortalamasn deitirir (Giordani vd., 007; Ekici ve Yorulmaz, 008). Geçici deiimin karakteristii ise, bir dönemde meydana gelen olayn etkisi, zamanla üstel azalarak kaybolur. Bu etki bir süre sonra azalarak ortadan kalkar. Bu konu ile ilgili yaplan dier çalmalar; Abraham ve Box (1979), Martin (1980), Tiao (1985), Tsay (1986), Chang vd. (1988), Abraham ve Chuang (1989), Lee ve Choi (199), Cho vd. (1993) ve Ljung (1993). Bu çalma da ise zaman serisi analizinde seride bulunan (toplamsal) uyuumsuz ölçülerin serideki trend, periyodik ve stokastik bileenlere etkisi aratrlmtr. Bileenlerin parametrelerinin en küçük kareler yöntemi ile kestirilmesi sonucu, serinin bütün bileenlerinin uyuumsuz ölçülerden etkilendii tespit edildi. Serideki uyuumsuz ölçüler trend bileeni analizinde farkl robust kestiricilerle belirlenmitir. Elde edilen robust sonuçlarn uyuumsuz ölçü içermeyen ölçülerden hesaplanan bileen parametreleri ile uyuumlu olduu tespit edilmitir. Ayrca, stokastik bileenin otoregresif modellerle tanmlanmasnda model derecesi kadar doru ölçü uyuumsuz ölçü tarafndan kirletildii tespit edilmitir.. Zaman Serileri Analizi 497

98 Köprü, baraj, kule gibi mühendislik yaplarnn t i (i 1,,3,..., N) zamanlarnda ölçülmesi ile elde edilen Y(t i ) zaman serileri genel olarak üç bileene ayrlabilir (Erdoan and Gülal, 009). Y( t q p b s cos( f sti ) cs sin( f s ti ) jy( ti j ) v( t i m k 1 i ) akti ) k 1 s1 j1 hatalar Trend bileseni Periyodik bilesen ( 3 )( Stokastik bilesen (1) Burada, a k k (1,,..., m) trend bileeni parametreleri, b s, c periyodik bileen parametreleri, f s s (s 1,,...,q) frekanslar, AR(p) modelinin (stokastik bileen) parametreleri ( j=1,,,p) ve v(t j i ) ortalamas sfr, varyans olan rastlantsal hatalardr.. Y(t i ) serisinin baz ölçüleri uyuumsuz ölçülerle kirletilmi ise bu durumda yeni seri X ( t i ) ile ifade edilebilir. X( t ) AO( t ) Y( t ) () i i i Burada, AO(t i ) t i zamanndaki toplamsal (additive) uyuumsuz ölçülerdir. Zaman serilerinin analizinde her bir bileenin parametresi en küçük kareler yöntemi ile tahmin edilmektedir. Bu yöntem, serilerde uyuumsuz ölçülerin bulunmamas durumunda parametre tahmininde oldukça kullanl ve etkin bir yöntemdir. Ancak, uyuumsuz ölçü(ler) içeren zaman serisi bileenlerinin parametrelerini kestirmede en küçük kareler yöntemi yetersiz kalmaktadr. Bu yöntem ile uyuumsuz ölçülerin düzeltmelerinin kareleri toplamn minimum yapabilmek için yaplan kestirim, gözlemlerin çounluu tarafndan verilen bilgiye ters dümektedir. Bütün düzeltmelerin kareleri toplamn minimum yapmak, gözlemlerin çounluunu oluturan ve gerçek bilgiyi içeren gözlemlerin düzeltme miktarn gerçek d artrmaktadr. Bu nedenle ölçülerdeki uyuumsuz ölçülerin varl uyuumsuz ölçülere duyarsz robust kestiriciler ile aratrlmaktadr. Bu yöntemin amac, model hatalar için varsaylan dalmlarn yanl olmas ve/veya uyuumsuz ölçülerin bulunmas durumunda güvenilir sonuçlar verebilmektir. Burada kullanlan M robust kestiriciler ve arlk fonksiyonlar aada verilmitir. Bu yöntem artklarn kareleri toplamn minimum yapmaktan çok artklarn fonksiyonunu minimum yapar. teratif olarak yeniden arlklandrlm en küçük kareler yöntemi ile gerekli hesaplamalar gerçekletirilir (ayrntl bilgi için baknz,, Abraham ve Box (1979), Martin (1980), Tiao (1985), Tsay (1986), Chang vd. (1988), Abraham ve Chuang (1989), Lee ve Choi (199), Cho vd. (1993), Ljung (1993), Hekimolu ve Erenolu (004), Janne Heikkil). Tablo 1. Robust kestiriciler ve arlk fonksiyonlar M-kestiriciler Arlk fonksiyonu Ayar (Tuning) sabiti Andrews w = ( r <) sin(r)/ r Bisquare w = ( r <1)(1 - r ) Cauchy w = 1/ (1 + r ).385 Huber w = 1/ max(1, r ) Welsch ( ( r )) w = e

99 3. Uygulama Bu çalmada, zaman serilerinde uyuumsuz ölçülerin bulunmas durumunda, uyuumsuz ölçülerin serinin trend, periyodik ve stokastik bileenlerine etkisi aratrlmtr. Bu amaçla, 0.1 zaman aralkl 100 ölçü içeren bir zaman serisi Y(t i ) elde edildi. Bu seri üç bileenden oluan Eitlik (1) deki fonksiyondan yararlanarak oluturulmutur. Bu zaman serisi, lineer bir trend bileeni, açsal bir frekans (=f) 3.0 rad/sn ve genlii A 0 =0.55 olan bir periyodik bileeni ve model derecesi 4 olan otoregressif {AR(4)} bir modelin oluturduu stokastik bileeni içermektedir. v(t i ) ortalamas sfr ve varyans =0.1, {N(0, 0.1)} olan rastlantsal hatalardr. Zaman serisine ait bileenler ve bu bileenlerin parametreleri aada verilmitir. Ayrca zaman serisi grafii de ekil 1 de görülmektedir. v(t i ) deerleri için kayp fonksiyon (Loss Function; LF) ve sonuç prediksiyon hatas (Final Prediction Error; FPE) 0.01 dir. Y( ti ) [ t ] [0.40 cos( 3.0t ) sin( 3.0t )] i ( 1 )Lineertrend bileseni i i ( )Periyodik bilesen [ 0.91Y( t 1) 0.165Y( t ) 0.30Y( t 3 ) 0.054Y( t 4 )] v( t ) i i i i ( 3 )Stokastik bilesen AR( 4 ) i Hatalar Data Y(ti) Trend Component Periodical Component Trend+Periodical+Stochastic Components Data Y(ti) Time(sec) ekil 1. Lineer trend, periyodik, stokastik bileenler ve hatalar v(t i ) den oluan zaman serisi (DataY(t i )) Bu serinin bileenlerinin parametreleri en küçük kareler yöntemi ile doru olarak kestirilebilir. Ancak, seride uyuumsuz ölçülerin olmas durumunda bu yöntem serinin parametrelerini kestirmede yetersiz kalmaktadr. Bu etkiyi gösterebilmek için, serinin ¼ (t i =5 ve 85) ve ortasndaki (t i =55) ölçülere kaba hata niteliindeki uyuumsuz (additive outlier; AO, bundan sonra bu ekilde kullanlacaktr) ölçü(ler) eklenmitir (Data X(t i )). Böylece AO ölçülerin serinin orta, balangç (¼) ve bitie yakn (¼) bölümlerde bulunmas durumlarnda, bu ölçülerin serinin bileenlerine etkisi de incelenmitir. Zaman serisi, tek AO (5, 55 ve 85), iki AO ölçü (5 ve 55, 5 ve 85, 55 ve 85) ve üç AO (5, 55 ve 85) bulunmas durumlarnda ele alnmtr. Bu zamanlardaki ölçülere eklenen AO büyüklüü ise 1, ve 3 birimdir (örnein; ölçüler cm biriminde alnrsa AO birimi de cm dir) ve ayn yöndedir (hepsi de (+) yöndedir). Her bir uyuumsuz ölçü için serinin bileenlerinin parametrelerinin en küçük kareler yöntemi ile kestiriminden elde edilen parametreler, kayp fonksiyon ve FPE Tablo., 3 ve 4 de verilmitir. Ayrca üç AO olmas durumunda seri ekil ve 3 de gösterilmitir. Periyodik bileen analizinde ise açsal frekans w=3.0 rad/sn bilinen olarak ele alnmtr. Yani frekans da AO etkisi yoktur. Seride bir, iki ve üç AO bulunmas durumunda (AO=1) serideki bileenlerin parametreleri, LF ve FPE deerleri Tablo de görülmektedir. AO ölçüler serinin trend bileeninin her iki parametresini de AO konumuna bal olarak deitirmitir. a parametresi (eim parametresi) AO serinin balangç ve orta bölümlerde yer almas durumunda azalmakta, ortadan sonuna doru bölümlerde yer almas durumunda da artmaktadr. a 1 parametresi (sabit parametre) ise AO serinin ilk ¼ de (balangç bölümü) olmas durumlarnda artmaktadr. AO serinin son ¼ de (biti bölümü) olmas durumunda ise azalmaktadr. Genel olarak ifade etmek gerekirse, AO ölçülerin serinin balangcnda, ortasnda ve sonlarna doru bulunmas, trend bileeninde a 1 parametresinin balangçta artmasna, orta ve sonlara doruda azalmasna neden olmaktadr. a parametresinin deiimi ise bu durumun tersidir. Üç AO olmas 499

100 durumunda ise a 1 ve a parametreleri artmaktadr. AO üçünün de ayn yönde olmas ve serinin ¼ ve ortasnda yer almas trend bileeninin parametrelerinin artmasna neden olmutur. Tablo. Seride AO bulunmas(ao=1) ve bulunmamas (AO=0) durumlarnda zaman serisi bileenlerinin parametreleri, kayp fonksiyon ve FPE AO=0 ve AO= 1 Zaman(ti) Trend Bileeni Periyodik Bileen Stokastik Bileen LF FPE a1 a b1 c1 A AO= Data X(ti) Trend Component Periodical Component Trend+Periodical+Stochastic Components Data X(ti) Time(sec) ekil. t i =5, 55 ve 85 ölçülerinde AO bulunmas durumunda ölçüler ve zaman serisi bileenleri (AO=1) Periodik bileen parametreleri b 1 ve c 1 de AO ölçülerden etkilenmi ve bu etki periyodik hareketin genlii A 0 ( A0 b1 c ) dikkate alnarak açklanmtr. Tek AO serinin ilk ve son ¼ de bulunmas 1 periyodik hareketin genliini artrmtr. AO ölçülerin serinin ortasnda bulunmas durumunda ise genlik azalmtr. kili AO ise serinin ilk ve son ¼ de AO bulunmas genlii artrmakta, dierlerinde ise [¼-orta (t i =5 ve 55), orta-¼ (t i =55 ve 85)] azaltmaktadr. (hatta uyuumsuz ölçü içermeyen serinin periyodik bileeninin genliine yakn deerler elde edilmektedir). Üçlü AO olmas durumunda ise genlik belirgin bir ekilde artmaktadr. Ayrca, AO serinin ilk-orta, orta-son bölümlerde yer almas durumunda periyodik hareketin genlikleri de ayndr. Stokastik bileenin parametreleri de AO ölçülerden etkilenmitir. Stokastik bileen dördüncü dereceden AR(4) modeli ile tanmlanmt. Tek bir AO, AR(4) modelin 4 doru ölçüsünü kirletmektedir. Örnein, AO t i =5 de ise; t i =6 ölçüsü ti=5, 4, 3 ve ölçülerinden, t i =7 ölçüsü t i =6, 5, 4 ve 3 ölçülerinden, t i =8 ölçüsü t i =7, 6, 5 ve 4 ölçülerinden, t i =9 ölçüsü ti=8, 7, 6 ve 5 ölçülerinden kestirilmektedir. Ayrca, t i =5 ölçüsü AO ölçü içermeyen ölçülerden kestirilmektedir (t i =4, 3, ve 1). Ancak hata v(5) AO ve AO içermeyen ölçülerden hesaplanmaktadr. Böylece AO analizi hatalardan (düzeltmeler) yararlanlarak yapldndan t i =5 ölçüsü de AO ölçü olarak tespit edilecektir. (zaten AO ölçü idi). Bu durumda tek bir AO, AO hariç stokastik bileenin model derecesi kadar ölçüleri kirletmektedir. AO ölçülerin zaman serilerine etkisi en belirgin olarak LF ve FPE da ortaya çkmtr. AO saysnn artmas serinin LF ve FPE deerlerinin artmasna neden olmutur. Bilindii gibi ölçüler parametreleri bilinen zaman serisi bileenlerinden (hatalarn ortalama ve standart sapmas da biliniyor) elde edilmiti. Seriye AO ölçüler eklendikten sonraki analizlerde serideki bileenler ayn dereceden fonksiyonlarla yeniden elde edilmitir. (lineer trend, tek bir periyodik hareket, stokastik kesim AR(4)). 500

101 Bu durumda AO ölçüler serinin hatalarnn artmasna neden olmutur. Eer AO sahip gerçek bir serinin (fonksiyon dereceleri bilinmiyor) zaman serileri analizi ile bileenleri belirlenseydi, bileenlerin fonksiyonlar AO nedeniyle farkl derecelerde olacakt. Örnein stokastik bileen AR(4) deilde AR(6) olacakt. Çünkü, AR(4) model elde edildikten sonra geriye kalan hatalarda bir miktar korelasyon ortaya çkacaktr. Bu korelasyonu gidermek içinde model derecesinin artrlmas gerekmektedir. ekil de ise AO ölçülerden etkilenmi bileenlerden hesaplanan serinin AO yönünde kayd da görülmektedir. AO büyük olduu durumlarda bu durum açkça görülmektedir (ekil 3). AO büyüklüünün (AO=) olduu durumlarda serideki deiimler de Tablo 3 ve 4 de görülmektedir. Elde edilen sonuçlar AO=1 durumundan elde edilen sonuçlarla uyumaktadr. Bu durumda AO ölçülerin büyüklüü ne olursa olsun (ayn zaman noktalarnda olmak artyla), serinin her bir bileeni kendi içinde benzer davranmaktadr (farkl AO büyüklüü için trend bileenlerinin ayn davran göstermesi gibi, periyodik ve stokastik bileenler içinde durum böyledir). Sadece AO ölçülerin büyüklüüne bal olarak parametrelerin deerleri deimitir. Tablo 3. AO= olmas durumunda zaman serisi bileenlerinin parametreleri, LF ve FPE AO= Zaman(ti) Trend Bileeni Periyodik Bileen Stokastik Bileen LF FPE a1 a b1 c1 A Tablo 4. AO=3 olmas durumunda zaman serisi bileenlerinin parametreleri, LF ve FPE AO= 3 Zaman(ti) Trend Bileeni Periyodik Bileen Stokastik Bileen LF FPE a1 a b1 c1 A AO ölçüler içeren zaman serisi bileenlerinin parametrelerinin en küçük kareler yöntemi ile kestirimi ile bileen parametreleri AO etkilenmektedir. Çünkü en küçük kareler yöntemi AO ölçülere duyarldr. Bu durumda, elde edilen sonuçlar incelenen sistemin davrannn olmas gerektiinden farkl tanmlanmasna ve yorumlanmasna neden olmaktadr. Bu nedenle zaman serisi bileenlerinin parametrelerinin AO ölçülere duyarsz olan robust kestiricilerle kestirilmesi gerekmektedir. Robust kestiricilerle hem serinin bileenlerinin parametreleri doru kestirilmekte hem de AO ölçünün konumu belirlenmektedir. Bu çalmada AO ölçüler serinin trend bileeni analizinde tespit edilmitir. Tablo 5 de verilen arlk fonksiyonlar kullanlm ve AO ölçünün konum ve büyüklüüne bal olarak en uygun robust kestirici de belirlenmitir. Daha sonra ise, AO içermeyen serinin periyodik ve stokastik bileenlerinin parametreleri ise en küçük kareler yöntemi ile kestirilebilir. Ayrca, AO ölçüler içermeyen serinin bileenlerinin parametrelerinin robust kestiricilerle kestirilmesi istenmez. Çünkü seride AO olmamas durumunda robust kestiriciler doru ölçüyü AO olarak kestirebilmektedir. Bu nedenle seride AO olmamas durumunda parametrelerinin kestiriminde en küçük kareler yöntemi en uygun yöntemdir. Tablo 5, 6 ve 7 de trend bileeni parametreleri be farkl robust kestirici ile hesaplanmtr. AO serinin ilk ve son ¼ ve orta kesimlerinde yer almtr. AO büyüklüü de 1, ve 3 tür. Analiz sonucu robust 501

102 kestiricilerin arlk fonksiyonlar AO için sfr ve sfra yakn deerlerdir. Örnein, seride AO=1,,3 ve 3 tane AO bulunmas durumunda trend bileeni parametreleri Bisquare Arlk fonksiyonu kullanarak kestirilmi ve arlk fonksiyonunun ald deerler ekil 3 de gösterilmitir. ekil 3 de AO= ve 3 olmas durumunda arlk fonksiyonu AO için sfrdr. Yani, AO ölçü yeterince büyükse (kaba hata) robust kestiriciler AO belirlemede fazlasyla etkilidir. AO=1 de ise serinin ¼ bölümlerinde sfra yakn ( ve ), orta bölümlerinde ise dir. Dier arlk fonksiyonlar içinde benzer sonuçlar elde edilmitir. Bu durumda robust kestiricilerin arlk fonksiyonlar AO büyüklüüne ve konumuna bal olarak deimitir. AO ölçülerin küçük ve serinin orta kesimlerinde olmas durumunda arlk fonksiyonlar sfr deerinden uzaklamaktadr. Bu da, AO ölçülerin doru (kirletilmemi) ölçüler olarak yorumlanmasna neden olabilmektedir. Özellikle AO ölçünün küçük deerler almas robust kestiricilerin AO ölçüyü belirlemedeki baarsn düürmektedir. 1 AO=1 1 AO= 1 AO=3 Weights for Bisquare X: 5 Y: X: 55 Y: X: 85 Y: Number of Data Weights for Bisquare X: 5 X: 55 X: 85 Y: 0 Y: 0 Y: Number of Data X: 5 X: 55 X: 85 Y: 0 Y: 0 Y: Number of Data ekil 3. Zaman serisinde 3 tane AO ölçü bulunmas ve AO=1,,3 olmas durumlarnda trend bileeni parametrelerinin Bisquare Arlk fonksiyonu kullanarak kestirilmesi sonucu arlk fonksiyonunun ald deerler Tablo 5. AO=1 için trend bileeni parametrelerinin farkl robust kestiricilerle kestirilmesi (AO içermeyen serinin trend bileeni parametreleri: a 1 =3.549 ve a =0.053) Weights for Bisquare AO= 1 Robust ti =5 ti =55 ti =85 ti =5-55 ti =5-85 ti =55-85 ti = Kestirici a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a Andrews Bisquare Cauchy Huber Welsch Table 5, 6 ve 7 de robust kestiricilerin AO ölçülerden etkilenmedii ve trend bileeni parametrelerini olmas gereken deerlere a 1 =3.549 ve a =0.053 çok yakn deerler olarak kestirdii tespit edilmitir. AO ölçü içeren ölçünün trend bileeni parametresi a 1 robust kestiricilerle (maksimum.) ve 3.541(minimum) arasnda deerler almtr. a 1 =3.549 parametresinden sapmalar ±0.008dir. Bu kabul edilebilir bir farktr. Özellikle a =0.053 parametresi (AO içermeyen ölçünün eim parametresi) robust kestiricilerle 0.053, ve deerleri olarak kestirilmitir. Bu da robust kestiricilerin AO ölçü içeren serilerdeki trend bileeninin a parametresini belirlemede çok etkili olduunu göstermitir. Sonuç olarak, robust kestiricilerle AO ölçü içeren serilerden elde edilen sonuçlar AO içermeyen trend bileeni parametrelerinin deerlerini vermitir. Ayrca, bu çalmada kullanlan robust kestiricilerin bütünü de AO ölçüyü tespit etmede baarl olmulardr. Tablo 6. AO= için trend bileeni parametrelerinin farkl robust kestiricilerle kestirilmesi (AO içermeyen serinin trend bileeni parametreleri: a 1 =3.549 ve a =0.053) AO= Robust ti =5 ti =55 ti =85 ti =5-55 ti =5-85 ti =55-85 ti = Kestirici a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a Andrews

103 Bisquare Cauchy Huber Welsch Tablo 7. AO=3 için trend bileeni parametrelerinin farkl robust kestiricilerle kestirilmesi (AO içermeyen serinin trend bileeni parametreleri: a 1 =3.549 ve a =0.053) AO= 3 Robust ti =5 ti =55 ti =85 ti =5-55 ti =5-85 ti =55-85 ti = Kestirici a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a a1 a Andrews Bisquare Cauchy Huber Welsch Sonuçlar ve Öneriler Parametreleri bilinen bileenlerden elde edilen zaman serisine ilk ve son ¼ ve ortadaki ölçülerine AO ölçüler eklenmitir. AO ölçülerin konumuna ve saysna bal olarak elde edilen sonuçlar aada verilmitir. Zaman serisi bileenlerinin parametrelerinin en küçük kareler yöntemi ile kestirilmesi sonucu bileenlerin bütün parametreleri deimektedir. Bu yöntem AO ölçülere duyarldr. AO ölçülerin serinin balangcnda, ortasnda ve sonlarnda olmas, trend bileeninde a 1 parametresinin balangçta büyümesine, orta ve sonlara doruda da azalmasna neden olmutur. a parametresinin deiimi ise bu durumun tersidir. Periyodik hareketin genliindeki A 0 deiimler ise belirgin olarak ortaya çkmtr. AO ölçü serinin ilk ve son ¼ kesimlerinde bulunmas periyodik hareketin genliini artrmaktadr. AO ölçü serinin orta kesimlerinde bulunmas durumunda ise genlik azalmaktadr. Üç tane AO ölçülerin olmas durumunda da genlik belirgin bir ekilde artmaktadr. Ayrca, AO ölçülerin serinin ilk-orta, orta-son aralklarnda yer almas durumunda periyodik hareketin genlikleri ayndr. Stokastik bileenin parametreleri de AO ölçülerden etkilenmi ve AR(4) modelin model derecesine bal olarak AO ölçüler AO içermeyen AO ölçüleri kirletmitir. (smearing effect). AO ölçüler serinin LF ve FPE deerlerini de artrmtr. Bu deerleri minimum yapabilmek için de stokastik bileenin model derecesinin artrlmas gerekmektedir. AO ölçülerin büyüklüü ne olursa olsun AO ölçülerin bileenlere etkisi sonuçlarn deerlendirilmesi açsndan ayndr. AO ölçüler Andrews, Bisquare, Cauchy, Huber and Welsch robust M kestiricilerle trend bileeni analizinde tespit edilmitir. Robust yöntemler AO ölçülere duyarszdr. Trend bileeni parametreleri AO içermeyen ölçülerin trend bileeni parametreleri ile uyuumludur. Ayrca, AO ölçülerin küçük olmas durumunda robust kestiricilerin arlk fonksiyonlarnn sfrdan uzaklat tespit edilmitir. Büyük AO ölçülerin olmas durumunda ise arlk fonksiyonlar sfr ve sfra yakn deer almtr. Bu da büyük AO ölçüleri tespit etmede robust kestiricilerin baarl olduunu göstermitir. Kaynaklar Abraham, B. ve Box, G.E.P., (1979), Bayesian Analysis of Some Outlier Problems In Time Series, Biometrica, (66):9-36. Abraham, B. ve Chuang, A., (1989), Outlier Detection and Time Series Modeling, Technmetrics, (31):

104 Chang, I., Tiao, G.C., Chen, C. Estimation of Time Series Parameters In The Presence of Outliers, Technometrics, 1988, Cho, S., Ryu, G., Park, B. ve Lee, J., (1993), Outlier Detection Diagnostic Based On Interpolation Method In Autoregressive Models, Journal Korean Statistical Society, (): Ekici, O. ve Yorulmaz, Ö., Sapan Gözlem le Yapsal Krlma Noktas likisi ve Bunun Bayesyen Otoregresif Süreçle Tespiti, Dou Üniversitesi Dergisi, 9 () 008, Erdoan, H., Gülal, V. The Application of Time Series Analysis to Describe the Dynamic Movements of Suspension Bridges, Nonlinear Analysis:Real World Applications, 009, 10, Fox, A.J. Outliers In Time Series, Journal of the Royal Statistical Society B, 197, 34, Giordani, P., Kohn, R. ve Dick Van Dijk, (007), A Unified Approach To Nonlinearity, Structural Change, And Outliers, Journal of Econometrics, Vol:137, No: 1, Hekimolu,. ve Erenolu, R.C., 004, Nivelman Alarnda Medyan Yöntemiyle Kaba Hatalarn Belirlenmesi, TUJK Çaltay, Zonguldak. Janne Heikkil, Robust Regression, Graduate Course on Advanced Statistical Signal Processing, Information processing laboratory, Department of Electrical Engineering University of Oulu Lee, J. ve Choi, K., (199), Outlier Detection and Time Series Modeling In Stationary Time Series, Journal Korean Statistical Society, (5): Ljung, G.M., (1993). On Outlier Detection In Time Series, Journal of Royal Statistical Society (Series B), (55): Martin, R.D., (1980), Robust Estimation of Autoregressive Models, In: Brillenger, D.R., Tiao, G.C., Directions In Time Series Institute of Mathematical Statistics, Hagwod, CA, Tiao, G.C., (1985), Autoregressive Moving Average Models, Intervention Problems and Outlier Detection In Time Series Analysis, Handbook of Statistics, 5, Tsay, R.S., (1986), Time series Model Specification In The Presence Of Outliers, Journal of the American Statistical Association, 81, No:393,

105 BOAZÇ KÖPRÜSÜ KULELERNN JEODEZK YÖNTEMLERLE ZLENMES H. ERDOAN 1, E. GÜLAL 1 Aksaray Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeodezi ve Fotogrametri Mühendislii Bölümü, Jeodezi Anabilim Dal, Aksaray, [email protected] Yldz Teknik Üniversitesi, naat Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Ölçme Teknii Anabilim Dal, stanbul, [email protected] Özet Bu çalmada, Boaziçi Köprüsü nün Avrupa (Ortaköy) tarafndaki kulesinin yanal (Y) ve boylamasna (X) hareketleri zaman ve frekans alannda belirlenmitir. Bu amaçla, kulenin ayak, orta (orta kiri; tabliyenin alt) ve en üst ksmlar otomatik hedefleme yapabilen motorize total station ile 10 dakika örnekleme periyodu ile 10 saat ölçülmütür. Kulenin tepkileri zaman serileri analizinin periyodik bileen analizinde açklanmtr. Periyodik bileen analizinde kulenin periyodik hareketleri Fourier spektrumlarndan yararlanlarak tespit edilmitir. Analiz sonucu, kulenin en üst ksmnn açklk dorultusunda belirgin bir hareketi gözlenmitir. Yanal yönde de hareket olmasna karn düeyde herhangi bir hareket ortaya çkmamtr. Kulenin orta ksmnda ise üst ksma göre daha küçük bir hareket, ayak ksmnda ise yok denecek kadar çok daha küçük bir hareket gözlenmitir. Kule ayandaki bu küçük hareketlerinde rastlantsal hatalardan kaynakland düünülürse, kule ayann sabit olduu, herhangi hareketin olmad ifade edilebilir. Bu durum, kule hareketlerinin büyüklüünün kule yüksekliine bal olarak (aadan yukarya) arttn gösterir. Anahtar Sözcükler: Boaziçi Köprüsü, Kule, Hzl Fourier Dönüümü, Güç Spektrumu, Frekans. MONITORING OF BOSPORUS BRIDGE TOWERS BY GEODETIC METHODS Abstract In this study, lateral and longitudinal movements of the tower in the European side of Bosporus Bridge were determined in time and frequency domain. For this purpose, base, middle and upper parts of tower were measured with 10 minutes intervals for 10 hours by motorized total station that could perform automatic targeting. Responses of tower were explained in the periodical component analysis of time series analysis. In the periodical component analysis, periodical movements of tower were determined to make use of Fourier spectrums. In result of analysis, in span direction of upper part of tower was observed a clear movement. Also, in lateral direction movement was observed but in vertical direction there was not whatever a movement. In the middle of tower there is little movement than upper of tower part and there is not movement in the base of tower. Base of tower is fixed. This situation shows that tower movements are increased depending on tower high. Keywords: Bosporus Bridge, Tower, Fast Fourier Transform, Power Spectrum, Frequency 1. Giri Gerçek sistemlerin davranlarnn aratrld sistem analizinde sisteme etkiyen büyüklükler giri büyüklüü olarak adlandrlmaktadr ve ölçü teknikleri ile belirlenebilmektedir. Bu giri büyüklüklerine karlk sistemin tepkimesi de çk büyüklüü olarak ifade edilmektedir. Jeodezik ölçümlerin sürekli ölçü yöntemleri ile yaplmas durumunda giri ve çk büyüklükleri arasndaki iliki zaman serileri analizi yardmyla belirlenebilmektedir. Zaman serilerinin analizinde, zaman ve 505

106 frekans alannda analizler yaplmaktadr. Zaman alannda yaplan analiz çalmasnda, iki seri (gözlemler) ayn kümeye ait ise bu fonksiyon özkorelasyon fonksiyonu, farkl kümelere ait ise çapraz korelasyon fonksiyonu olarak adlandrlmaktadr. Spektral Analiz ise serilerin frekans özelliklerini incelemede önemli bir araç olup, frekans alannda yaplan bir analizdir. Baka bir ifade ile, spektral analiz temel olarak Fourier analizinin bir deiimidir. Kontrol mühendislinin balca çalma alanlar arasnda yer alan sistem tanmla, dier disiplinlerde de uygulama alan bulmaktadr. naat mühendisliinde köprü, kule gibi mühendislik yaplar sistem olarak ele alnmakta ve bu yaplarnn bütünlüü, stabilitesi ve güvenirlii ile ilgili bilgiler bu yaplarn sürekli ya da belirlenen aralklarda izlenmesi ile elde edilmektedir. Asma köprüler, kuleler ve yüksek binalar narin yaplardr. Bu yaplar deprem, rüzgar, scaklk ve yük deiimleri gibi etkiler altnda titreim ve deplasman hareketleri yapabilmektedirler. Bu hareketleri belirlemek için deiik ölçüm ve analiz yöntemleri benimsenmitir. Mühendislik yaplarnn izlenmesinde elde edilen zaman serilerinin analizi ile sistemin farkl yük etkileri altnda gösterdii davran biçimi (lineer, periyodik) açklanabilmektedir. Özellikle mühendislik yaplarnn zaman serileri analizi ile tanmlamasnda, serideki trend bileeni, yapnn çok daha uzun zamanl periyodik hareketinin ksa süreli gözlemlerde trend eklinde ortaya çkmasna neden olmaktadr. Bu nedenle seride var olan trend bileeninin neden kaynaklandnn tespit edilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde yapy tanmlamada kullanlacak model ve frekans deerleri beklenen deerlerden farkllk gösterecektir. Mühendislik yaplarndan asma köprülerde GPS ve örnekleme frekans çok daha yüksek ivmeölçer gibi aletlerle izlenmesi, zaman ve frekans alannda tanmlanmas üzerine pek çok çalma yaplmtr. Bunlardan bazlar; Lovse, Teskey vd., (1995), Roberts, Dodson, Ashkenozi, Brown ve Karuna (1999), Roberts, Meng ve Dodson (000), Roberts, Meng ve Dodson (001), Wieser ve Brunner (00), Cheng, John ve Zheng (00) ve Erdoan (006) dr. Bu çalmada ise, Boaziçi Köprüsü nün Avrupa (Ortaköy) tarafndaki kulesinin ayak, orta (tabliyenin alt) ve en üst ksmlarnn yanal (Y) ve boylamasna (X) hareketleri zaman ve frekans alannda belirlenmitir. Analiz sonucu, kule hareketlerinin büyüklüünün aadan yukarya doru kule yüksekliine bal olarak artt görülmütür.. Boaziçi Köprüsü Avrupa ve Asya ktalarn ayran Boaz dan kardan karya kolayca geçebilme fikri yüzyllar boyunca çekiciliini korumutur. Bilinen en eski boaz geçii M.Ö. 511 ylnda gerçekletirilmitir. 0. yüzyln ikinci yarsnda stanbul un hzla gelimesi ve Asya-Avrupa arasndaki trafiin artmas Boaz a köprü yaplmasn zorunlu hale getirmitir. Boaziçi Köprüsü nün yapmna 1970 ylnda balanm ve 1973 ylnda da tamamlanarak hizmete açlmtr. Boaziçi Köprüsü, 1074 m ana açklkl, srasyla Avrupa ve Asya yakalarnda olmak üzere 31 m ve 55 m kenar açklkl, içi bo kapal kutu kesit tabliyeli, narin kuleli ve eik askl modern bir asma köprüdür. Boaziçi Köprüsü kuleleri çelik kutu kesitli olup 165 m yüksekliindedir. Her bir kule iki çelik kutu kesitten yaplm olup, bu kesitler belirli noktalarda birbirlerine balanmtr. Kulelerdeki her kutu kesit alan tabanda 7mx5.m, tepede ise 7mx3m boyutundadr. Plaka kalnlklar 0 mm dir. Her bir kulenin zemin yüzeyindeki temelleri su yüzeyinden yaklak olarak 3 m yukardadr. Temeller beton olarak yaplm olup sert kaya zemine kadar inmektedir. Temel derinlikleri Ortaköy yakasnda 17m-4m arasnda, beylerbeyi yakasnda ise 5m-10m arasnda deimektedir. Boaziçi Köprüsü nün proje esaslar ise; Köprü 6 eritli bir karayolu trafiini tayacak ekilde projelendirilmi olup iki tarafta yaya yolu düzenlenmitir. Trafik yükü olarak ilgili ngiliz yük standardnn verdii deerler %10 artrlarak alnm ve 180 tonluk özel tat yükü de gözetilmitir. Rüzgar yükü için maksimum rüzgar hz 45 m/sn alnmtr. Ayrca stanbul un deprem bölgesinde 506

107 olduu düünülerek köprü, temel zemin ivmesi yatayda 0.1 g lik ivmesine dayanacak ekilde hesaplanmtr. Düey için ise 0.05 g olarak hesaplanmtr (ekil 1). 3. Aratrma Bulgular ve Tartma Zaman serisi özelliindeki tepki büyüklüklerinden yararlanarak parametrik olmayan yöntemlerle dinamik bir sistem olan Boaziçi Köprüsü nün davranlar ölçülmü ve tanmlanmtr. Bu amaçla belirgin hareketlerin beklendii köprünün tabliye, kule ve ankraj bloklarna obje noktalar tesis edilmi ve bu noktalarda ölçümler yaplmtr. Bu çalma da ise, köprünün Avrupa tarafndaki (Ortaköy taraf) kulesinin yanal (Y) ve boylamasna (X) hareketleri ele alnmtr. Kulelerin en üst, orta ve ayak ksmlarna tesis edilen 1, 13 ve 14 nolu obje noktalar otomatik hedefleme yapabilen motorize totalstation ile 10 dakika örnekleme periyodunda 10 saat ölçülmütür. Bu ölçüler deerlendirilmi, analiz edilmi ve köprü kulesinin hareketleri yorumlanmtr. Obje noktalarnn izlenmesi için de 6 tane tesis edilen referans noktalarndan 6 nolu referans noktas kule hareketlerinin ölçülmesi için kullanlmtr (ekil:1). Burada, 18 nolu obje noktas ile ilgili herhangi bir deerlendirme, analiz ve yorumlama yaplmamtr. ekil 1. Boaziçi Köprüsü nün Ortaköy tarafndaki (Avrupa taraf) kulesinde tesis edilen obje noktalarnn konumlar 80 Kule Ayagi (1) Kule Orta Kirisi (13) Kule Üstü (14) 60 Yanal Hareket (mm) Zaman(dakika) ekil. Kulenin yanal hareketleri 507

108 5 Kule Ayagi (1) Kule Orta Kirisi (13) Kule Üstü (14) Boylamasýna Hareket (mm) Zaman(dakika) ekil 3. Kulenin boylamasna hareketleri Kulenin ölçülen yanal ve boylamasna hareketleri ekil ve 3 de verilmitir. Grafiklerde görülen hareketler tüm ölçülerden ilk ölçünün çkarlmas ile elde edilmitir. Böylece, köprü hareketlerinin daha iyi yorumlanmas amaçlanmtr. Ayrca, kulenin ölçülen yanal ve boylamasna maksimum hareketleri de aadaki çizelgede verilmitir. Kulenin düey hareketlerinde belirgin ve anlaml deiimler elde edilemediinden burada verilmemitir. Grafiklerde ve çizelgede de görüldüü gibi, kulenin en alt ksmnn (kule aya) hem yanal (0.1mm) hem de boylamasna (1.70mm) hareketleri çok küçüktür. TCA003 ün uzaklk ölçme doruluu 1 mm + 1ppm dir. Referans noktas 6 ile 1 nolu obje noktas aras yaklak 1.5km olduuna göre TCA003 ün uzaklk ölçme doruluu.5mm dir. Bu durumda kule aya hareketlerine ait 0.1mm ve 1.70mm deerlerinin rastlantsal hatalardan kaynakland ve kule ayann hareketsiz olduu ifade edilebilir. Tablo 1. Kulenin yanal ve boylamasna yönlerindeki maksimum hareketleri NOKTA NO Hareketin Yönü Y X Y X Y X Maksimum Hareket (mm) Kulenin orta ve üst ksmlarnn hareketleri ise cm seviyesinde ve anlaml olduu görülmektedir. Ancak, kulenin orta ksm hareketleri en üst ksm hareketlerine göre daha küçüktür. Bu durumda kulenin yanal ve boylamasna hareketlerindeki art, kule ayaklar sabit olmak üzere kule yüksekliine bal olarak artmaktadr. Kulenin yanal ve boylamasna hareketlerini frekans alannda tanmlayabilmek için zaman serilerinin periyodik bileen analizinden yararlanlmtr. Periyodik bileen analizi için ilk olarak serilerde var olan trend bileeni serilerden giderilmitir. Daha sonra da serilerdeki periyodik hareketleri belirleyebilmek için serilere üçüncü dereceden yumuatma ilemi (alçak-filtreleme) yaplmtr. Bu ilem ile serilerde var olan gürültünün bir ksm da elemine edilmitir. Bu ilemden sonra seriler Hzl Fourier Dönüümü ile zaman alanndan frekans alanna dönütürülmütür. Böylece kulenin yanal ve boylamasna hareketleri frekans alannda frekans deerleri ile tanmlanmtr. Kulenin ayak, orta ve üst ksmlarnn hareketlerinin yanal ve boylamasna frekanslar ekil 4 de verilmitir. ekil 4 de kulenin ayak ksmnn yanal ve boylamasna hareketleri, orta ksmnn boylamasna hareketleri ve üst ksm yanal ve boylamasna hareketlerinin frekanslar ayndr. Baka bir ifade ile kulenin bu ksmlarnn hareketlerinin periyodik süresi saattir. Bu ksmlarda baka bir periyodik hareket bulunmamaktadr. Kulenin üst ksm boylamasna hareketi ise üç tane periyodik hareket içermektedir. lk periyodik hareket daha önce ifade edilen (10.66 saat) periyodik hareket ile ayndr. kinci ve üçüncü hareketin periyodik zamanlar ise sras ile.13 saat ve dakikadr. Kulenin orta 508

109 ksmnn yanal hareketlerinin periyotlar, üçüncü periyot hariç, kulenin dier ksmlarnn hareketlerinin periyotlarndan farkl elde edilmitir. Üçüncü periyodik hareket kulenin en üst ksmnn boylamasna hareketinin üçüncü periyodu ile uyumaktadr. Bu ksmlarn periyodik süreleri ise, 5.33 saat, 1.5 saat ve dakikadr. Fourier Spektrum x 10-7 Yanal Hareket-Obje No:1 f=.604e-005hz Fourier Spektrum 4 x 10-5 Boylamasýna Hareket-Obje No:1 3 f=.604e-005hz 1 Fourier Spektrum Fourier Spektrum Frekans(Hertz) x x 10-3 Yanal Hareket-Obje No:13 f=5.083e-005hz 1.5 X: Y: X: Y: X: Y: Frekans(Hertz) x 10-3 Yanal Hareket-Obje No: f=.604e-005hz Fourier Spektrum Fourier Spektrum Frekans(Hertz) x x 10-3 Boylamasýna Hareket-Obje No:13 f=.604e-005hz Frekans(Hertz) x x 10-4 Boylamasýna Hareket-Obje No:14 f=.604e-005hz 6 4 X: Y: X: Y: Frekans(Hertz) x Frekans(Hertz) x 10-3 ekil 4. Kulenin ayak-orta ve üst ksmlarnn yanal ve boylamasna frekanslar Kulenin üç bölümü için elde edilen frekanslarn periyodik süreleri maksimum saat elde edilmitir (orta ksmn yanal hareketi hariç). Kulenin ayak, orta ve üst ksmlarnn periyodik sürelerinin bu süreden fazla olmas beklenmektedir. Örnein, kulenin en üst ksm için beklenen maksimum periyodik hareketin süresi 4 saattir. Bunun nedeni ölçü süresinin kulenin tam bir periyodik hareketini ortaya koyacak sürede olmamasdr. Elde edilen periyodik hareketler yaklak olarak kulenin en üst ksmnn yarm periyodik hareketidir. Kule ayaklar (sabit olduunu kabul edilmez ise) ve kule orta ksm için ise maksimum periyodik hareketin süresi çok daha fazla olabilir. 4. Sonuçlar Boaziçi Köprüsü kulelerinden Avrupa tarafndaki kulenin genel davran, kulenin ayak, orta ve en üst ksmlarna tesis edilen obje noktalarnn ölçülmesi ile belirlenmitir. Yaplan analizlerde elde edilen sonuçlar aada verilmitir. Kulenin yanal ve boylamasna hareketlerinin, kule ayaklar sabit olmak üzere kule yüksekliine bal olarak artt görülmütür. Kule ayaklarnn hareketleri ise total station uzaklk ölçme doruluundan küçük olduundan, kule ayaklarnda herhangi bir hareketin olmad sonucuna varlmtr. Kulenin üç bölümü için elde edilen frekanslarn periyodik süreleri ise, orta ksmn yanal hareketi hariç, maksimum saat elde edilmitir. 509

110 Elde edilen periyodik hareketler yaklak olarak kulenin en üst ksmnn yarm periyodik hareketidir. Kule ayaklar (sabit olduunu kabul edilmez ise) ve kule orta ksm için ise maksimum periyodik hareketin süresi çok daha fazla olabilir. Bu nedenle, bu tür yaplarda yaplan ölçmelerin artlar elverdii sürece çok daha uzun sürede yaplmas önerilir. Teekkür stanbul Boaziçi Köprüsünde yaplan bu çalma YTUBAPK numaral, Asma Köprülerin ç ve D Yükler Altnda Davranlarnn Sürekli Ölçü Yöntemleri ile zlenmesi konulu proje kapsamnda yaplmtr. Bu projeye destek veren Yldz Teknik Üniversitesi Bilimsel Aratrma Projeleri Koordinatörlüü ne ve çalmalar srasnda desteklerini esirgemeyen Karayollar 17. Bölge Müdürlüü ne teekkür ederiz. Kaynaklar Cheng, P., John, W., Zheng, W., (00). Large Structure Health Dynamic Monitoring Using GPS Technology, FIG XXII International Congress, Washington, D.C. USA. Erdoan, H., (006). Mühendislik Yaplarndaki Dinamik Davranlarn Jeodezik Ölçmelerle Belirlenmesi, Doktora Tezi, FBE, YTÜ, stanbul. Lovse, J. W., Teskey, W. F., (1995). Dynamic Deformation Monitoring of Tall Structure Using GPS Technology, Journal of Surveying Engineering, Vo. 11(1), 16-. Roberts, G. W., Dodson, A.H., Ashkenozi, V. Brown, C. V, Karuna, R., (1999). Comparison of GPS Measurements and Finite Element Modelling for the Deformation Measurements of the Humber Bridge, Proc ION GPS, Nashville, USA. Roberts, G. W., Meng, X., Dodson, A., (000). Structural Dynamic and Deflection Monitoring Using Integrated GPS and Triaxial Accelerometer, The 13 th International technical Meeting of the satellite Division of the Institute of Navigation, USA. Roberts, G. W., Meng, X., Dodson, A. H., (001). The Use of Kinematic GPS and Triaxial Accelerometers to Monitor the Deflections of Large Bridges, 10 th International Symposium on Deformation Measurements, California, USA. Wieser, A., Brunner, F. K., (00). Analysis of Bridges Deformations Using Continuous GPS measurements, INGEO00, nd Conference Surveying, Bratislava, pp

111 TAINMAZ DEER HARTALARININ CBS ENTEGRASYONUYLA ÜRETM M. K.TORUN 1, M. YANALAK, D.Z. EKER 3 1 Devlet Su leri 14.Bölge Müdürlüü, Emlak ve Kamulatrma ube Müdürlüü, K.Çamlca, stanbul, [email protected] stanbul Teknik Üniversitesi, naat Fakültesi, Geomatik Mühendislii Bölümü, Ölçme Teknii Anabilim Dal, stanbul, [email protected] 3 stanbul Teknik Üniversitesi, naat Fakültesi, Geomatik Mühendislii Bölümü, Fotogrametri Anabilim Dal, stanbul, [email protected] Özet Son yllarda ülkemizde tanmazlar üzerine yaplan uygulamalarn belirli bir modele oturtulamamas neticesinde vergilendirme, kamulatrma, özelletirme, arazi ve arsa düzenlemeleri gibi uygulamalarda tanmazlarn deerinin objektif olarak tespit edilemedii görülmektedir. Rayiç deerin en uygun bir ekilde belirlenmesi için tanmaz deerine etki eden faktörlerin, tanmaz deerini etkiledikleri Çoklu Karar Verme Analizi ile bu çalmada incelenmitir. Bu çalmada ülkemizdeki tanmaz deerlemesinin kanundaki yerine ve tanmaz deerleme yöntemlerine deinilmitir. Ayrca tanmaz deerine etki eden faktörler ve arlklar hakknda bilgi verilmi olup bu faktörler ile CBS nin hz, zaman ve ekonomi yönünden getirdii kolaylklar beraber ele alnp tanmazlarn deeri ilikilendirilerek örnek bir alan üzerinde tanmaz deer haritas üretilmitir. Anahtar kelimeler: Corafi Bilgi Sistemi, Tanmaz hukuku, Veri tabanlar, Tanmaz Deerlemesi, Çoklu Karar Verme Analizi PRODUCING REAL ESTATE EVALUATION MAPS ENTEGRATION WITH GIS Abstract In the recent years in our country the applications over real estate s does not settled a certain model and as a result of it taxing, nationalizing, privatization, plot and land organizing etc. applications, it has been seen that real estate s value is not determined objectively. For purpose of determining Normal trade value optimally, factors that affect real estates value and they also effect Multi Criteria Decision Analysis are examined in this study. In this study it is pointed out that in our country s real estate s place in law and real estate evaluation methods. Additionally, it is informed about social and environmental factors and their weights affect on real estate s value, these factors deal with nowadays popular information systems GIS which has easiness in speed, time and economic ways, real estate s value associated with a model area and its real estate s value map is produced. Keywords: Geographical Information Systems, Real Estate Law, Database, Real Estate s Evaluation, Multi Criteria Decision Analysis 511

112 1. Giri Tanmaz piyasalarnn effaflatrlmas ve güven ortamnn tesis edilmesi, tanmazlarn doru bir ekilde vergilendirilmesi, tanmaz fiyat deiimlerinin istatistikî olarak gözlenerek; hem tanmaz arz edenler, hem de tanmaz talep edenler açsndan karar verme sürecinde oldukça büyük önem arz eden tanmaz deerlemesi kavram, gerek vergilendirme uygulamalar ve tanmaz piyasasnn oluturulabilmesi gibi ülkenin genel ekonomik politikalar açsndan gerekse, imar planlarnn hazrlanmas ve uygulanmas, konut politikalarnn gelitirilmesi, kamulatrma ilemleri gibi konularda oldukça önemli bir yer tekil etmektedir. Konuma baml mekânsal analiz yaplabilmesi dorultusunda corafi bilgi sistemi tekniinden yararlanlarak hazrlanan bu çalmada; model olarak belirlenen alanda, tanmazlarn üzerinde var olan, medeni kanundan kaynaklanan haklar, tanmazn öznitelik bilgileri (imarl olup olmamas, cinsi vs.), imarl ise imar özellikleri, tanmazn konumsal özellikleri (yerleim yerine ya da kent merkezine uzakl gibi) daha birçok parametre dikkate alnarak bir yaklam gelitirilmitir (Çaatay ve Tecim, 006). Tanmazlarn deerlemesi ve bu deerlerin vergiye yanstlmas gelimi toplumlarn en önemli ekonomik dayanaklarndan bir tanesidir. Ülkemizde henüz salkl bir yapya oturtulmam tanmaz deerlendirilmesi, ancak Hazine tanmaz mallarnn ekonomiye kazandrlarak kaynak oluturulmas, Mortgage Yasa tasars, haksz rant paylamlar, özelletirme, emlak vergi sistemindeki adaletsiz dalm ve benzeri konular ile gündeme gelmektedir (Utkucu, 007).. Tanmaz Deerlemesi Tanmaz deerlemesi, sosyal ve çevresel faktörlerin beraber ele alnp incelenmesidir. Tanmaz deerlemesi bugün tamamyla, arsa veya arazi düzenlemesi, ehir planlamas, yap iyiletirmesi, toprak düzenlemesi çerçevelerine oturtulabilir (Torun, 009)..1. Tanmaz Deerlemesi Kavram Genel anlamda tanmaz deerlemesi; bir tanmazn, tanmaz projesinin ya da tanmaza bal hak ve faydalarn deerleme günündeki olas deerinin, bamsz, tarafsz ve objektif ölçütlere dayanarak kestirimidir. Tanmaz deerlemesinin yaplabilmesi için tanmazlarla ilgili deer kavramlarnn iyi bilinmesi, farkllklarnn ortaya konulmas gerekir. Deer sözlük anlamyla; bir eyin önemini belirtmeye yarayan soyut ölçü, karlk, kymet, eklinde tanmlanmaktadr. Bu soyut ölçü, genel olarak bir maln alm ya da satm srasndaki para karl ederi, pahas anlamna gelen fiyatla ölçülür. Fiyat, bir maln pazarda gerçeklemi para karl, biçilen deer; bu mala uzman tarafndan deerleme ilke ve yöntemleri uyarlanarak bulunan para karldr. Özetle, fiyat belirli bir gerçek iken, biçilen deer kuramsal bir incelemenin saysal sonucudur (Açlar ve Çada, 00)... Tanmaz Deerlemesinin Önemi Bireyler, içinde yaamn sürdürdükleri yerlere ve bu yerler arasndaki ilikilere, gereksinimlere, zamann teknik, ekonomik ve sosyal koullarna göre ekil ve yön vermek isterler. Kentlerin evrimi incelenirse, kurulular, gelimeleri ve asrlar içinde yepyeni biçimlere dönümeleri pek çok sosyoekonomik nedenlere dayanr. Çünkü gelien endüstri, toplumda sosyo-ekonomik ve kültürel deiiklikler göstererek, yeni gereksinmelere yol açmaktadr. Planlama ve planlarn uygulanmas yardmyla, kentlerin biçimlenmelerine ekil ve yön verme olanakldr. Plan uygulamalarnn amac, birey topluluklar arasnda toplu yarar ve çkarlar en yüksek düzeye ulatrmaktr. Bu, yaplmazsa kentsel alanlardaki ar younluk, doadan kopma, hava kirlilii, gürültü gibi etmenler bireyleri fizyolojik, psikolojik bozukluklara iterler. Böyle düzensiz, plandan yoksun ortamlar ülkemizde son yllarda pek çok örnei görüldüü gibi; toplumsal ya da bireysel çatmalara, salgn ve sinir hastalklarna, metabolizma bozukluklarna, gençler arasnda suçluluk orannn artmasna ve pek çok sosyal düzensizliklere neden olurlar. Bu gibi eylerden kaçnmak için 51

113 krsal ve kentsel yerlemelerdeki tanmazlarn ve toplumsal yaamn bir takm ilkelere göre düzenlenmesi gerekir. Bu ise planl ehirlemenin gelitirilmesi ve yürütülmesi ile salanr. Planl ehirlemenin yürütülebilmesi, imar planlarnn ekonomik olarak deerlendirilebilmeleriyle olabilir. Dier taraftan kamu yatrmlar sonucu ortaya çkan tanmaz deer artlarnn yine kamuya döndürülmesi, bu artlardan yararlanan tanmazlarn objektif deerlemeleriyle gerçekletirilebilir. Ayrca yeni yerleme bölgelerinin seçimi, seçenekler arasnda iç ve d balant giderlerinin karlanmas, youn kentsel yerlemelerdeki çok ufalanm parsellerlin toplulatrlmas (birletirilip plana uygun düzenlenmesi), tanmaz piyasalarnn açklk ve güvene kavuturulmas, böyle bölgelerdeki fiyat deiimlerinin istatistiksel olarak izlenmesi, tanmaz alc, satc, varislerine ve tanmazlar üzerinde hak tesislerinde taraflara yol gösterilmesi yönlerinden de tanmaz deerlemesi çok büyük bir anlam tar. Son yllardaki iskân alanndaki böyle bir gelimeyi programl bir ekilde yürütebilmek (planlamak, finanse, koordine ve realize etmek), yap alannda ve ehirsel altyapnn bir bölümünün oluturduu bayndrma tesis ve donatlar teknii alannda dorua ulam, ekonomisi güçlü devletlere bile zor gelir. En büyük üç kent halknn çounluunun gecekondularda yaad altyaps tam hiçbir ehri olmayan, olanlarn ar yüklenme sonucu ilevini yerine getiremedii ülkemizde ise kentlemenin oluturduu ve oluturaca sorunlar becerikli bir ekilde çözme umudu, gün geçtikçe personel ihtiyaçlarn karlayamayan belediyeler, alnmayan planlama önlemleri, ehirlere sahip çkmayan ehirliler gibi nedenlerle yitirilmektedir. Bu ana sorunlarn banda yeterince bayndrma tesis ve donats olan konut üretmek ve yatrm yapmak gelir. Yurdumuzun deiik bölgelerinde ortaya çkan konut üretimi ve yant ilerinin yürümesi için uygun deerle arsa salamak bata gelen bir sorundur. Arsa deerlerinin konut fiyatlarnn nerdeyse katna ulat günümüzde herkes tarafndan bilinmektedir. Bu konu düzenli konut yapmn etkilemekte, kiralarn, gecekondularn artmas sonucunu dourmakta ve ülke ekonomisini bask altnda tutmaktadr. Öncelikle yerleme, yatrm bölgelerinde, çevrelerindeki tanmaz deerlerinin sürekli saptanmas, bu erekler için yaplacak kamulatrmalara altlk oluturacak, hz, kolaylk ve tasarruf salayacaktr. Çünkü Keban baraj sahas, stanbul Boaz Köprüsü ayaklar, çevre ve balant yollar geçki alanlar ve yaknndaki kamulatrma örneklerinde olduu gibi ülkemizde kamulatrmalar çok pahalya mal olmakta, bu ise yatrmlara ayrlmas gereken fonlarn büyük bir ksmnn kamulatrmaya harcanmasna, ksacas arazi spekülatörlerine büyük kaynaklarn aktlmasna neden olmaktadr. Salkl bir sosyal güvenlik sisteminden yoksun olan bireylerin tanmazlar bir güvence ve enflasyondan korunmak için iyi bir yatrm arac olarak görmesi, tanmazlar üzerinden alnan vergilerin düüklüü ile konut ve arsa üretiminin yetersizlii, tanmazlara yaplan yatrmlar artran temel etkenlerdir. Bu etkenlerden dolay yatrmclar çou kez gereinden fazla tanmaz satn almakta, anamaln büyük bir ksmn bu yolda harcamakta ve enflasyonun birkaç katna ulaan tanmaz deerleri artm ile yatrmlarn güvence altna almay amaçlamaktadr. Son yllarda enflasyonun vadeli hesaplar faiz yüzdesinin birkaç katna ulamas da pek çok küçük tasarruf sahibini tanmaz almna, rant gelirine yöneltmektedir. Bu durum tanmazlara istemi artrmakta ve fiyat patlamalarn dourmakta, anamaln ulusal ekonomiye hiç yarar olmayan kullanmn ortaya çkarmaktadr. Oysaki gerçekçi ve toplu tanmaz deerlerini saptama, bu deerlere göre tanmazlar vergileme, tanmazlara istemi dengeleyecek ve yatrmlarn üretime akmasn salayacaktr (Açlar ve Çada, 00). 3. Tanmaz Mal Deerlemesi Yöntemleri Tanmaz deerlerini belirlemek için kullanlan yöntemler; Karlatrma, Gelir, Maliyet ve Puanlama Yöntemleridir. Tanmaz deerlemesi için seçilecek en uygun yöntem tanmazn konumuna göre belirlenir. 513

114 4. Tanmaz Deer Haritas çin CBS Tabanl Örnek Uygulama Puanlama yöntemi, CBS teknolojisi entegrasyonu ve çok kriterli karar verme analizi ile yapsz parsellerde tanmaz deer haritas oluturmak için örnek bir mahalle seçilir. Örnek olarak Ankara li, Yenimahalle lçesi, nönü Mahallesindeki 01 adet yapsz parselin, tanmaz deer haritas, Puanlama Yöntemi ile belirlenmek istenmektedir. Parsellerin CBS ile entegrasyonu, ESRI nin ArcMap yazlm ve Spatial Analysis Modülü ile salanmtr. Öncelikli olarak bu parsellere ait güncel ve doru, güvenilir mekânsal ve mekânsal olmayan veriler toplanmtr. Bu veriler vektör ve raster formatlarndadr. Grafik ve grafik olmayan veriler birbirleri ile bütünleik olarak sorgulanmtr. Veriler arasnda Feature to raster dönüümleri yaplmtr. Corafi Bilgi Sisteminde depolanan veriler üzerinde konuma dayal kararlar verebilmek için corafi verinin sorgulanmas, görüntülenmesi analizler ile yaplmtr. Konumsal analiz ilemlerinde, toplanan verilerden yararlanlarak yeni bilgi kümeleri elde edilmitir. Parsel deerine etki eden faktörlerin piksel deerlerine, Puanlama Yöntemi ile deer verilmi olup, belirlenen faktörlerin arlklaryla overlay (bindirme analizi) ile raster tanmaz deer haritas oluturulmutur Yapsz parseller için deerleme Kentsel alanlarda yapsz parsellerin deerlemesi, tanmaz deerlemesinin en güç problemlerinden biridir. Çünkü çok deiik amaçlar için kullanlan tanmazlarn ayn nitelikli olanlarnn ayn yöntem ve ölçütlerle deerlemesi yaplsa da büyük farklar gösterebilirler. Çünkü tanmazlar deiik amaçlar için sata çkarlmaktadr. Buna göre objektif bir deerleme için sata çkarlmaktadr. Buna göre objektif bir deerleme için tanmaz piyasas köklü bir ekilde incelenmelidir (Açlar, 1977). 4.. CBS entegrasyonu ile tanmaz deer haritas üretilen yapsz parsellere etkiyen faktörler, arlklar ve analizleri Yapsz parsellere etkiyen faktörleri aadaki gibi sralayabiliriz: 1) Eim ve toporafik yap TIN (Düzensiz Üçgenler A), boyut ve oranlar deikenlik gösteren üst üste çakmayan üçgenler kümesinden oluur. TIN verisinden DEM e (Saysal Yükseklik Modeli) dönüüm yaplr ve parsellerin eim faktörüyle deer haritas çkarlmtr. (ekil 4.1). Eim ve toporafik yap Faktör Arl: 0.79 olarak alnmtr. ekil 4.1: Yeniden snflandrma edildikten sonra Puanlama Yöntemine göre Eim faktörünün deer harita 514

115 ) Parsel ekli ve Büyüklüü Parsel Alanlarnn Büyüklüklerine göre olas yaplamada en büyük imar alann kaplayacak parsel, bu analizde en yüksek deere sahip parsel olarak kabul edilmitir. Parsellerin alanlarnn toplam ve toplam parsel saysna bölünmesiyle ortalama belirlenmi olup, puan deerleri arasna normal dalmla aralklara ayrlmtr. Deer haritas ekil 4, teki gibi olumutur. Parselin ekli ve büyüklüünün faktör arl 0.90 olarak alnmtr. ekil 4.: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre parsel ekil ve Büyüklük faktörünün deer haritas. 3) Cephe Kullanm Parsel Cephe Uzunluklar, kenar uzunluklarna göre olas yaplamada yola cephesi en uzun parsel, bu analizde en yüksek deere sahip parsel olarak kabul edilmitir. Parsellerin cephe uzunluklar toplam ve toplam parsel saysna bölünmesiyle ortalamalar belirlenmi olup, puan deerleri arasna normal dalmla aralklara ayrlm ve deer haritas ekil 4,3 teki gibi gösterilmitir. Cephe kullanm Faktörünün Arl 0.88 olarak alnmtr. ekil 4.3: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre cephe kullanm faktörünün deer haritas. 515

116 4) Eitim Merkezlerine, Salk Servislerine, Alveri Merkezlerine, Ulam Sistemine (Yola) Olan Uzaklk Eitim merkezi, Salk merkezleri ve Ulam sistemine olan uzaklk Faktörünün Arl 0.90 olarak alnmtr ekil 4.4: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre yola olan uzaklk faktörünün deer haritas. 5) Kamu Hizmetlerinden ve Altyap Tesislerinden Yararlanma Çizelge 4.1: Altyap hizmetlerinden yararlanma bilgisi Yok Hizmet Var (100) Elektrik 100 Su 100 Kanalizasyon 100 Doalgaz 100 Telefon 100 V 500 (0) Kamu Hizmetlerinden ve Altyap Tesislerinden Yararlanma kriteri Çizelge 4.1 te, bütün parseller için eit olarak kabul edilmitir. Kamu hizmetlerinden ve Altyap Tesislerinden Yararlanma Faktörü 0.96 olarak alnmtr. ekil 4.5: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre kamu hizmetlerinden yararlanma faktörünün deer haritas 516

117 6) Gürültü Gürültü faktöründe, yola yaknlk ile ters orantl puanlama yaplmtr. Gürültü Faktör Arl: 0.90 olarak alnmtr. ekil 4.6: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre gürültü faktörünün deer haritas 7) Jeoloji Zemin Durumu Parsellerin zemin durumlar aada Çizelge 4. de tanmlanm ve puanlanmtr. Jeoloji zemin durumu Faktör Arl: 1.00 olarak alnmtr. ekil 4.7 de jeoloji zemin durumunun deer haritas oluturulmutur. Çizelge 4.3: Zemin grubu puan tablosu 517

118 ekil 4.7: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre jeoloji zemin faktörünün deer haritas 8) Manzara ve Bak Parsellerin Güney cepheye bakmalar 100 puan kabul edilmi olup, yönlere göre puan tablosu Çizelge 4.4 oluturulmutur. TIN verisinden de Manzara bak analizi yaplmtr. Manzara ve bak Faktör Arl: 0.96 olarak alnmtr. ekil 4. de manzara bak durumunun deer haritas oluturulmutur. ekil 4.8: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre manzara bak faktörünün deer haritas Çizelge 4.4: Zemin grubu puan tablosu Yönler Puan Güney 100 Güneydou 75 Güneybat 75 Bat 50 Dou 50 Kuzeydou 5 Kuzeybat 5 Kuzey 5 518

119 9) mar Plan Örnek olarak ele alnan deerlemesi yaplan mahalledeki yapsz parsellerin imar durumu konut alan olarak belirlenmi ve tüm parsellerin eit imar yaplarnda olduu kabul edilerek 100 puan verilmitir. mar plan faktör haritas ekil 4,9 daki gibi oluturulmutur. ekil 4.9: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre imar plan faktörünün deer haritas. Belirtilen puanlama kriterleri sonucunda model alnan mahalle için çkan toplam deerler 5 e ayrlmtr. Buradaki renkler, belirlenen deer aralna tekabül etmektedir. Veritabanna aktarlan veriler sonucunda yaplan CBS analizleri neticesinde örnek bölgede bulunan 01 adet parselin tanmaz deer haritas ekil 4.10 daki gibi olumutur: ekil 4.10: Yeniden snflandrma edildikten sonra puanlama yöntemine göre faktör arlklaryla oluturulan tanmaz deer haritas Parsel deeri = ( Eim Puan x Parselin ekli ve Büyüklüü Puan x Kamu Hizmetlerinden ve Altyap Tesislerinden Yararlanma Puan x Cephe Kullanm Puan x Toprak Puan x Jeoloji Durumu Puan x Gürültü Kirlilii x Manzara Bak Puan x Mevcut mar Plan x Eitim Merkezlerine, Salk Servislerine, Alveri Merkezine, Otopark Alanlarna, Ulam Sistemine Olan Uzaklk Puan x 0.75 ) / 10 Bants ile parsellerin sahip olduklar deer puanlar 100 üzerinden hesaplanmtr. (4.1) 519

120 5. Sonuç ve Öneriler Bu çalmada puanlama yöntemi ile örnek bir mahallede Çok Amaçl Karar Verme Analizi ve çevresel, sosyal faktörler ile yapsz parsellerde raster tanmaz deer haritas oluturulmutur. Puanlama Yöntemi ile yaplamam parsellerin gelecekte oluaca varsaylan yaplama artlar göz önünde bulundurularak çevresel ve sosyal faktörlere göre puanlama yaplm olup, toplam puan o parselin tanmaz deerini birim cinsten yanstmaktadr. Bu sistem ile parsellerin öznitelikleri sorgulanabilir, analiz edilebilir ve böylece sistem deikenlere göre hzlca deitirilebilir. Kaynaklar Açlar, A., Kentsel Alanlarda Tanmaz Deerlerinin Saptanmas ve Stokastik Yöntemlerin Uygulanmasna likin Bir Aratrma, Doçentlik Tezi, stanbul Devlet Mimarlk Mühendislik Akademisi, stanbul. Açlar, A. ve Çada, V., 00. Tanmaz (Gayrimenkul) Deerlemesi, Birinci Bask, TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odas, Ankara. Çaatay U., Tecim, V., 006. Corafi Bilgi Sistemi Tabanl Tanmaz Deerleme Çalmalar Vastasyla Tanmaz Deer Haritalarnn Oluturulmas çin Model Bir Çalma, 4. C.B.S Biliim Günleri,13-16 Eylül 006, stanbul. Torun, M.K., 009. Tanmaz Deer Haritalarnn CBS ile Üretimi, Yüksek Lisans Tezi, TÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, stanbul. Utkucu, T., 007.Gayrimenkul Deerlemesinin Önemi ve Gayrimenkul Deerini Oluturan Unsurlar. Vergi Dünyas Dergisi Say: 305.1p. 50

121 KARAYOLLARINDA PROJE ELEMANLARI LE YAPIM MALYET ARASINDAK LKLERN NCELENMES A. SOYCAN 1, M. SOYCAN 1 Yldz Teknik Üniversitesi, naat Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Ölçme Teknii Anabilim Dal, stanbul, [email protected] Yldz Teknik Üniversitesi, naat Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Ölçme Teknii Anabilim Dal, stanbul, [email protected] Özet Ulam hayatmzn vazgeçilemez bir parçasdr. Bu sebeple ulamn temelini oluturan yollar çok önemlidir. Bir karayolunun planlanmasnda; yol snfnn belirlenmesi, yol yatay ve düey eksen tasarmlar ile birlikte yol geometrik standartlarn salayan proje elemanlarnn seçimi dikkat edilmesi gereken hususlardr. Bir karayolu projesi yaplrken en büyük problem yeterli kaynan temin edilmesidir. Yatrm imkanlarnn çok kstl olmas sebebiyle, karayollarnn yapmnda en ekonomik projeler tercih edilmektedir. Ülkemizde, karayolunun ekonomik kaynaklar ve dier etkenler göz önüne alndnda özellikle ilk yapm maliyeti önemli bir unsur olarak karmza çkmaktadr. Bu sebeple ekonomik projeler özellikle ilk yapm maliyetlerine bal olarak belirlenmektedir. Bir projenin yapm maliyetini etkileyen unsurlarn en önemlisi proje elemanlardr. Bu sebeple çalmada, bir karayolunun en ekonomik ekilde yaplabilmesinde proje elemanlarnn etkisi aratrlmtr. Burada, 11.5 km lik düz toporafyaya sahip bir arazide proje elemanlarnn karayolu yapm maliyetine etkilerinin incelenebilmesi için bir uygulama yaplm ve elde edilen sonuçlar deerlendirilmitir. kinci snf bir karayolu için proje hz 80km/s alnarak, düz arazi yapsna göre, R yatay kurp yarçap, A klotoid parametresi, L düey kurp uzunluu ve m boyuna eim proje elemanlarnn minimum deerleri belirlenmi ve bu proje elemanlarnn deerleri belirli oranlarda arttrlarak, proje elemanlarndaki deiimlerin kümülatif hacmi dolays ile yapm maliyetini nasl etkiledikleri aratrlmtr. Elde edilen sonuçlar ayrntl olarak açklanm ve proje elmanlarnn kümülatif hacme ve dolays ile yapm maliyetine olan etkileri grafiklerle ifade edilmitir. Anahtar sözcükler: Karayolu, proje elemanlar, karayolu yapm maliyeti. EXAMINATION OF RELATION BETWEEN HIGHWAY PROJECT ELEMENTS AND CONSTRACTION COST Abstract Transportation is an important section of our life. This reason, the highway, which based of transportation, is very important. Recently, new projects that taken consideration vehicle numbers are prepared and applied. However, while opportunity of investment is limited, the economic projects are preferred. The economic projects are determined especially depending on preliminary construction cost. The most important parameter of construction cost is elements of project. For this reason in this study, while the construction of highway economically, the effects of project elements are researched. As depending on, for second class highway, speed of project is determined as 80km/h and also minimum value of project elements are determined. The minimum elements of project are increased with definite rate up to maximum value of elements of projects. To determine for second class highway, how cost of investment are affected from variation. Therefore, for second class highway, optimum elements of project are determined and then the effects of element on investment cost are determined. Key words: Highways, project elements, highway investment cost. 51

122 1. Giri TMMOB Karayolunun görevi, canllarn ve eyalarn bir yerden baka bir yere hzl, güvenli, konforlu ve ekonomik bir ekilde ulamalarn salamaktr. Bu hedefi gerçekletirirken, gerekli karayolu standartlar salanmal, toplum ve kent yaamna, çevreye olumsuz etkileri olmamal ya da bu olumsuz etkiler en aza indirgenmelidir. Bir karayolunun planlanmasnda yol snfnn belirlenmesi, yol yatay ve düey eksen tasarmlar ile birlikte, yol geometrik standartlarn salayan proje elemanlarnn seçimi dikkat edilmesi gereken hususlardr. htiyaç duyulan yeni bir karayolu projesi yaplrken en büyük problem, yeterli kaynan temin edilmesidir. Yatrm imkanlarnn çok kstl olmas sebebiyle, gerekli yollar yaplamam, yapmna balanan yollar yarm kalm ya da çok yava bir ekilde yapmlar devam etmitir. Bu sebeple karayollarnn özellikle yapm maliyetleri önemli bir konuma gelmitir. (Açlar, 1997) Bir karayolu projesinde, balangçta bir yatrm maliyeti vardr. Daha sonra bu projenin hizmet ömrü boyunca bakm-onarm ve iletme maliyeti gibi giderleri olacaktr. Karayolu projesinin gerçekletirilmesiyle de hizmet süresi boyunca çeitli faydalar salanacaktr. Böylece gerçekletirilecek bir karayolu projesinde amaç; en ekonomik maliyete sahip olmas, en fazla fayday getirmesi ve yolun hizmet süresi boyunca salamas istenilen hizmet düzeyini ve bu hizmet düzeyinin sahip olduu kapasiteyi koruyabilmesidir.(sonuç, 1983; Umar ve Yayla, 1994) Ülkemizde, karayolunun ekonomik kaynaklar ve dier etkenler göz önüne alndnda özellikle ilk yapm maliyeti önemli bir unsur olarak karmza çkmaktadr. lk yapm maliyeti içerisinde yer alan en önemli kalemlerden birisi kukusuz topografik yapnn projede planland gibi bir karayoluna dönütürülmesidir. Karayolu yapm projesinin ilk ve en önemli admlarndan biri olan bu aamada, en uygun karayolu geçkisinin belirlenmesi, karayolu geometrisinin ve bu geometriye altlk oluturacak karayolu proje elemanlarnn seçimi karayolunun yapm, iletme ve bakm maliyeti açsndan çok önemli rol oynamaktadr. Bu çalmada amaç, proje elemanlarnn yapm maliyetine olan etkilerinin incelenmesidir. Bu amaçtan yola çkarak, 11.5 km lik düz topografyaya sahip bir arazide söz konusu ölçütlerin yol yapm maliyetine etkilerinin incelenebilmesi için bir uygulama yaplm ve elde edilen sonuçlar deerlendirilmitir. Uygulamada, daha önce belirlenmi yol standartlarna uygun olacak ekilde mümkün olan tüm yol geometrik standartlar kullanlarak yapm maliyetini minimum yapan karayolu proje elemanlar belirlenmitir. Bu minimum proje elemanlar belirli oranlarda arttrlarak, proje elemanlarndaki deiimlerin yolun yapm maliyetine etkileri incelenmitir. Elde edilen sonuçlar ayrntl olarak açklanm ve proje elemanlarndaki (R yatay kurp yarçap, A klotoid parametresi, L düey kurp uzunluu, m boyuna eim) deiimlerin kümülatif hacme dolays ile yapm maliyetine olan etkileri grafiklerle ifade edilmitir. Son bölümde ise yaplan uygulama sonuçlar ayrntl olarak sunulmutur.. Karayolu proje elemanlar Proje elemanlar, karayolu geçkisinin belirlenmesinde en etkili rolü oynamaktadr ve bu elemanlarn deerleri, Karayolu Geometrik Standartlarna bal olarak belirlenmektedir. Bu elemanlarn, ekonomik koullara bal olarak, güvenli, konforlu ve sürekli trafik akn salayacak ekilde belirlenmeleri önemlidir. Balangçta bu parametrelerin yeterli büyüklükte ve uygun olarak belirlenmesi projenin sonraki aamalarnda uygulanmasn kolaylatrmaktadr. Proje elemanlarnda, geometrik standartlara bal olarak yapm maliyetini azaltmak amacyla yerel ayrcalklar yaplabilmektedir. Tüm dünyada ve ülkemizde, karayolu tasarm yaplrken, bu standartlara uyulmaktadr. Bu çerçevede; bir karayolu projesinde her bir yol proje elemannn, irdelenmesinde ve karayolu maliyetine etkisinin belirlenmesinde büyük fayda vardr.(ünver, 1971) Karayollar Genel Müdürlüü (KGM) ne ait Karayolu Geometrik Standartlar incelendiinde, dier proje elemanlarnn standartlarnn belirlenmesinde etkili olan üç proje eleman; trafik miktar, arazi toporafyas ve proje hzdr. Karayolu snf; trafik miktar, trafik cinsi ve arazi yapsna bal olarak belirlenir. Ayrca, iklim, zemin, estetik ve ekonomi de önemli faktörlerdir. 5

123 Karayolu projelerinde uygun proje hznn seçilmesi çok önemlidir. Çünkü karayolu proje elemanlar, proje hzna, proje hz; trafik hacmine, arazi artlarna ve bütçe olanaklarna bal olarak belirlenmektedir. Proje hznn belirlenmesi, yolun yapm ve bakm maliyetinde önemli bir etkendir. (Umar ve Yayla, 1994, Kiper, 00).1 Minimum Yatay Kurp Yarçap (R) Karayolu projelerinde, yol geçkisi aliyman, yatay kurp ve geçi erilerinden olumaktadr. Yatay kurplar güvenlik, konfor ve kapasite açsndan karayolunun önemli ksmlardr ve iyi bir projelendirme ile karayolundan beklenen verim salanabilmektedir. Genellikle basit daire yaylarndan oluan yatay kurplarn projelendirilmesinde, kurp yarçap önemli bir faktördür. Farkl proje hzlar için uygun minimum kurp yarçap, maksimum dever ve tekerlekler ile kaplama arasnda ortaya çkan yanal sürtünmeye bal olarak belirlenmektedir. Proje hz ve maksimum devere bal olarak minimum kurp yarçap; V R (1) 17.4( e f ) eitlii ile ifade edilmektedir. Burada; R: Kurp yarçap(m), V: Tat hz(km/saat), f: Yanal sürtünme katsays, e: Maksimum dever(m/m), olarak tanmlanabilir.. Minimum Klotoid Parametresi (A) Karayollarnda uzun aliymanlar yerine, büyük yarçapl kurplarla birletirilmi ksa aliymanlardan oluan yol ggeçkileri tercih edilmektedir. Ancak kullanlan yatay kurplarn yarçap düük olduu zaman, tat kurba girdiinde, tat kurbun dna doru devirmeye ve kaydrmaya çalan bir merkezkaç kuvveti olumakta ve bu kuvvet tat stabilitesini bozarak yolcular rahatsz etmektedir. Bu sebeple, aliyman ve dairesel kurplar arasna geçi erileri yerletirilmektedir. Geçi erileri, yolun doru ksmndan dairesel ksmna hzl, güvenli ve konforlu bir geçi salamaktadr. Karayollarnda genellikle geçi erisi olarak klotoid kullanlmaktadr. Klotoid erisi üzerinde herhangi bir noktadaki yarçap R ve bu noktadan balangç noktasna kadar olan uzaklk L S ile gösterilirse R ve L S arasnda; A R. L S () bants vardr. Buradaki A deeri klotoidin parametresini gösterir. Dinamik, optik ve dever koullarna göre aratrlan klotoid parametrelerinde en büyük parametreyi veren koul seçime esas alnr..3 Maksimum boyuna eim (m) Maksimum eim, yatay ekseni ve yol iletimini denetleyerek, ar tatlarn hzlarn azaltmadan yollarna devam edebilmelerini salamak için projede kritik eim boyunun da dikkate alnmasn, bunun salanamamas durumunda ilave erit yaplmas gibi önlemlere bavurulmasn salamakta ve karayollar geometrik standartlar tablosuna göre belirlenmektedir. 53

124 .4 Açk ve Kapal Düey Kurplarda Kurp Uzunluu (L) Bir karayolu projesinde düey kurplar, emniyeti, konforu, yeterli drenaj ve ekonomiye bal olarak daha uzun görü uzakln salamak zorundadr. Kapal düey kurplarda parabolik kurp uzunluunun, minimum duru veya minimum geçi uzakln salayacak miktarda olmas gerekmektedir. Açk düey kurplarda, minimum duru ve geçi uzakln salayacak, parabolik kurp uzunluu far klarna göre belirlenmektedir. Açk düey kurplarda, kapal düey kurplara göre, görü daha açk, daha az tehlikeli ve kurp boyunun uzatlmas normal artlarda maliyeti daha az etkilemektedir. KGM tarafndan kapal ve açk düey kurplarda, proje hzlarna ve eim farklarna bal olarak parabolik kurp uzunluklar sunulmutur. Düey kurp uzunluunun seçimi, sürücü, tat, yol özellikleri ve görü mesafesine bal olarak deimektedir. 3. Etüt Amaçl Karayolu Yapm Maliyetlerinin Belirlenmesi Bir karayolunun maliyeti; - Yapm maliyeti, - Bakm maliyeti, - letme maliyeti, - dari ve genel giderler toplamndan olumaktadr. Burada, bakm maliyeti, iletme maliyeti, idari ve genel giderler karayolu tamamlanp iletmeye açldktan sonra oluan giderlerdir. Yüksek maliyete sahip karayolu projelerinin gerçekletirilebilmesi için, fayda/maliyet oran yöntemiyle farkl geçki seçenekleri arasndan en uygun yani, maliyeti en düük ama salayaca fayda en büyük olan geçkinin seçilmesi amaçlanmaktadr. Burada fayda da, karayolu yaplp iletmeye açldktan sonra elde edilmektedir. Ancak maliyet, yukarda belirttiimiz 4 çeit maliyetten ilki olan yapm maliyeti olup, karayolu yaplmadan önce belirlenebilmektedir ve bu maliyeti etkileyen ve bu çalmann da konusunu oluturan en önemli etkenler, standartlara bal olarak belirlenen proje elemanlardr. Eer bu proje elemanlar, uygun ekilde belirlenirse, minimum maliyeti veren güzergah elde edilebilir. Karayolunun konumunu, uzunluunu, toprak iini etkileyen proje elemanlarnn, karayolu yapm maliyetini ne ekilde etkiledii belirlenebilmektedir.(ünver, 1971, Süta ve Özta, 1983) Uygulamada toplam yapm maliyetleri (TYM) hesaplanrken toprak ileri, sanat yaplar, etüd- planproje maliyetleri ve kamulatrma maliyetlerinden oluan toplam altyap maliyetleri (TAM) ile alt temel, temel, bitümlü temel, binder ve anma tabakalarndan oluan toplam üst yap (TÜM) maliyetlerinin toplam alnmtr. Yapm maliyetleri, platform, kaplama ve banket genilikleri ile arazi tipi (düz, dalgal, dalk), zemin durumu (toprak, küskülük, kayalk), temel kalnlklar, yol uzunluklar, üst tabaka özgül arlklar ve birim maliyetler dikkate alnarak hesaplanmtr (KGM, 1993, 003, 004). TYM TAM TÜM (3) 4. Uygulama Çalmas Bir karayolu projelendirmesinde hedef iki noktay birbirine balayan ve standartlar daha önceden tanmlanm bir geçkinin minimum maliyetle oluturulmasdr. Bu çalmada, karayolu proje elemanlarnn yol yapm maliyetine etkilerinin incelenmesi için, karayolu geometrik standartlarna göre, bir yol geçkisi oluturularak, yatay kurp yarçap, klotoid parametresi, düey kurp uzunluu ve boyuna eim deerlerinden oluan proje elemanlarndaki deiimlerin kümülatif hacmi dolays ile toplam yol yapm maliyetini nasl etkilediinin belirlenmesi amaçlanmtr. Bu sebeple; seçilen (11.5km) boyutlarnda bir test bölgesinin yükseklik erili haritas oluturulmu, geçirilen sfr 54

125 poligonunu oluturan nokta kümesi spline fonksiyonu ile tanmlanp optimuma yakn boykesit verisi elde edilmi, daha sonra Karayolu Geometrik Standartlar tablosundan ikinci snf, düz arazi modeli ve 80km/sa lik proje hz seçilerek bir çalma yaplmtr. Bu çalmada iki sabit nokta tek some noktal bir geçki ile birletirilerek, bu güzergah üzerinde, yarçap, yol uzunluu, boyuna eim, düey kurp uzunluu, klotoid parametresi gibi parametrelerin kümülatif hacmi ve yol yapm maliyetini nasl etkiledii incelenmi ve elde edilen bulgular grafiklerle gösterilmitir. Proje elemanlarndaki deiimlerin, karayolu yapm maliyetine olan etkileri incelenirken, kurp yarçap; R, boyuna eim;m, düey kurp uzunluu; L, klotoid parametresi; A, platform genilii; PG, kamulatrma genilii; KG, dikkate alnmtr. Ancak, bu belirtilen proje elemanlar incelenirken bunlarn yan sra dier proje elemanlar da dikkate alnmtr. Örnein, düey kurp uzunluunun etkisi incelenirken, emniyetli duru uzakl salanm, minimum ve maksimum boyuna eim deerleri arasndaki deerler kullanlm, platform geniliinde erit ve banket genilikleri enkesitler oluturulurken dikkate alnm ve dever deerleri salanmtr. Geçkilerde, proje standartlarna bal olarak yatay kurp yarçap, klotoid parametresi ve minimum açk (Ka) ve kapal (Kk) düey kurp katsaylarna bal olarak belirlenen düey kurp uzunluunun minimum deerleri belirlenip, bu proje elemanlarnn minimum deerlerinden balayarak, belirli oranlarda arttrlmalaryla bu parametrelerin, toplam yarma, toplam dolgu, kümülatif hacim, yol uzunluu ve bunlara bal olarak karayolu yapm maliyetini ne ekilde etkiledii belirlenmeye çallmtr. Yol yapm maliyetinin belirlenmesi amacyla oluturulan geçki seçeneklerinde, maksimum eim, minimum eim, minimum dever deeri, maksimum dever deeri, platform, erit ve banket genilikleri gibi dier parametrelerde dikkate alnmtr. Bu uygulamada, kullanlan proje hzna bal olarak proje elemanlarnn minimum ve maksimum standart deerleri aada çizelge 1 de verilmitir. Çizelge 1: Oluturulan geçkilerde kullanlan proje standartlar Proje hz(km/s) 80 Max. aliyman uzunluu(m) 1600 Min. kurp yarçap(m) 50 Min. Klotoid parametresi 130 Maksimum eim(%) 5 Minimum eim(%) 0.5 Min. Kapal düey kurp katsays 44 Min. Açk düey kurp katsays 0 Minimum Dever % Maksimum Dever %8 Emniyetli duru uzakl (m) 110 Emniyetli geçi uzakl (m) 550 Platform genilii(m) erit genilii(m) 3.50 Banket genilii(m) 1.50 Kamulatrma genilii(m) Proje hz 80 km/s olan 1 yatay - 1 düey kurplu geçki için, minimum yatay kurp yarçap 50m, minimum klotoid parametresi deeri; 130, minimum açk ve kapal düey kurp uzunluu; 140m alnm, dier proje elemanlar için çizelge 1 deki deerler kullanlmtr. Enkesitler oluturulurken, Karayolu Geometrik Standartlarna bal olarak, erit genilii; 3.5m, banket genilii; 1.5m olmak üzere toplam platform genilii; 10.00m olarak alnmtr. Enkesit noktalarnn arazi kotlarna ve balangca olan uzaklklarna bal olarak çizilen boykesit üzerinde, düey kurbun some noktas yatay kurpla çaktrlarak bir düey kurplu düey yol geçkisi oluturulmutur. Oluturulan yol geçkisinde yatay kurp yarçapnn, klotoid parametresinin, düey kurp uzunluunun ve boyuna eim deerlerinin yapm maliyetine olan etkileri belirlenmeye çallmtr. Yatay kurp yarçapnn yapm maliyetine 55

126 etkisi belirlenirken, klotoid parametresi, düey kurp uzunluu ve boyuna eim sabit alnm, yatay kurp yarçap minimum deerinden maksimum deerine kadar belirli oranlarda arttrlarak yapm maliyetine etkisi incelenmitir. Boyuna eimin yapm maliyetine etkisini belirlerken, yatay kurp yarçap, klotoid parametresi ve düey kurp uzunluu sabit alnm, boyuna eim, minimum deerinden maksimum deerine kadar belirli oranlarda artrlarak yapm maliyetine etkisi incelenmitir. Düey kurp uzunluunun yapm maliyetine etkisi belirlenirken, klotoid parametresi, yatay kurp yarçap ve boyuna eim sabit alnp, düey kurp uzunluu minimum deerinden balayp belirli oranlarda arttrlarak yapm maliyetine etkisi incelenmitir. Klotoid parametresinin yapm maliyetine etkisi belirlenirken; yatay kurp yarçap, düey kurp uzunluu ve boyuna eim sabit alnm, klotoid parametresi, minimum deerinden balayp belirli oranlarda arttrlarak yapm maliyetine etkisi incelenmitir. Minimum ve maksimum deerler çizelge 1 e göre belirlenmitir. Geçkilere ait yapm maliyetinin belirlenmesi için, maliyet hesaplar yaplmtr. Yapm maliyeti, toprak ileri, sanat yaplar, etüd-plan-proje ve kamulatrma maliyetlerinden oluan altyap maliyeti ile, alttemel, temel, binder ve anma tabakalar maliyetlerinden oluan üstyap maliyetleri toplam olarak alnmtr. Buradaki uygulamada arazi yaps, %50 toprak, %40 küskülük, %10 kayalk olarak, alttemel kalnl 0.30m, temel kalnl 0.15m, binder tabakasnn kalnl, 0.08m ve anma tabakas kalnl 0.05m alnm ve toplam üst yap kalnl 0.58m alnarak toplam yapm maliyetleri hesaplanmtr. Bu maliyet deerleri hesaplanrken, KGM tarafndan hazrlanm, 1993, 00 ve 004 yllarna ait ekonomik analiz çizelgeleri kullanlmtr. Maliyet deerleri, enflasyon oranlar ve merkez bankas verileri kullanlarak Ocak 007 yl verilerine dönütürülmü, YTL (Yeni Türk Liras) olarak karlklar belirlenmitir ekil 1: Test bölgesinin ve 3 boyutlu arazi modeli ekil : Tek some noktal uygulama geçkisi 56

127 4.1 Yatay Kurp Yarçapnn ncelenmesi ekil 3: Uygulama geçkisinin boykesiti kinci snf, düz arazi, V=80km/sa hz için minimum kurp yarçap 50m den balamaktadr. Yarçap için R=350m minimum deeri seçilip, yarçap arttrlarak bunun yol uzunluunu (YU), kümülatif hacim (V) ve toplam yapm maliyetini (TYM) nasl etkiledii aratrlmtr. Yatay kurp yarçap, kümülatif hacim, yol uzunluu ve toplam yapm maliyetine ait deerler tablo dedir. Tablo : Yarçap, hacim, yol uzunluu ve toplam yapm maliyeti deerleri R(m) YU(m) V(m 3 ) TYM(YTL) TYM(YTL) R-TYM Yatay kurp yarçap(r) ekil 4: Yatay kurp yarçap- toplam yapm maliyeti ilikisi 4. Boyuna Eimin ncelenmesi Boyuna eim parametresi ile yol yapm maliyeti ilikisini incelemek için yine ikinci snf düz arazi için V=80km/sa, R=500m yarçapn salayan proje elemanlar sabit alnarak boyuna eim deeri deiken olarak seçilip incelemeler yaplmtr. Boykesitte balangç ve son noktalar m 1 ve m eimleri arasna bir açk kurp yerletirilerek birletirilmitir. Açk kurbun some kotu her uygulama için.00m arttrlarak yeni krmz çizgiler oluturulmutur. Bu uygulama sonucu krmz çizgi kollarnn eimlerine bal olarak aadaki kümülatif hacim ve toplam yapm deerleri elde edilmitir. Tablo 3: Boyuna eimler, kümülatif hacim ve toplam yapm maliyeti deerleri m 1 m Kot (S) V (m 3 ) TYM (YTL)

128 m1-tym m-tym TYM(YTL) TYM(YTL) m1 eimi ekil 5: m 1 eimi- toplam yapm maliyeti ilikisi m eimi ekil 6: m eimi- toplam yapm maliyeti ilikisi kinci snf karayolu geometrik standartlarna bal olarak maksimum boyuna eim %4.5, minimum boyuna eim %0.65 olarak alnmtr. 4.3 Düey Kurp Uzunluunun ncelenmesi Düey kurp uzunluunun yapm maliyetine olan etkisi incelenirken yine ikinci snf düz arazi modeli için V=80km/sa, R=500m, m 1 eimi=-3,549 ve m eimi=+1,846 alnmtr. Bu standartlar seçildiinde boykesitte oluan açk kurbun uzunluu minimum m olmaldr. Bu uygulama için düey kurp uzunluunun arttrlmasyla kümülatif hacmin ve yapm maliyetinin nasl etkilendii aadaki sonuçlardan görülebilir. Tablo 4: Düey kurp uzunluu, kümülatif hacim ve toplam yapm maliyeti deerleri L-TYM Ka L min. L V (m 3 ) TYM (YTL) Ka: Açk kurp katsays, L min. : Minimum kurp uz TYM(YTL) L Düey Kurp Uzunluu(m) ekil 7: Düey kurp uzunluu-toplam yapm maliyeti ilikisi 4.4 Klotoid Parametresinin ncelenmesi kinci snf, düz arazi modeli, V=80km/sa, R=500m için klotoid parametresinin deiiminin yapm maliyeti üzerindeki etkisi incelenmitir. Klotoid parametresinin arttrlmasyla yol uzunluu, kümülatif hacim ve toplam yol yapm maliyetinin nasl deitii aadaki çizelge 5 ve ekil 8 de gösterilmitir. 58

129 Çizelge 5: Klotoid parametresi, yol uzunluu, kümülatif hacim ve toplam yapm maliyeti deerleri A-TYM A YU (m) V (m 3 ) TYM(YTL) TYM(YTL) A Klotoid Parametresi ekil 8: Klotoid parametresi-toplam yapm maliyeti ilikisi 5. Sonuç ve Öneriler lk yatrm giderlerini etkileyen en önemli etkenler, karayolu geçkilerini oluturan ve karayolu geometrik standartlarna göre belirlenen proje elemanlardr. Bu sebeple yaplan bu çalmada yol geçkilerini oluturan karayolu proje elemanlarnn ilk yatrm giderlerinde nasl etkili olduklar incelenmitir. Proje elemanlar, ikinci snf yollar için 80km/s proje hzna bal olarak Karayolu Geometrik Standartlar tablosundan minimum deerleri seçilerek belirlenmitir. Proje standartlarna bal olarak, yatay kurp yarçap, klotoid parametresi ve minimum açk düey kurp katsaylarna bal olarak belirlenen düey kurp uzunluunun minimum deerlerden balayp, bu proje elemanlarnn alabilecei deerlerin belirli oranlarda arttrlmalaryla bunlarn; toplam yarma, toplam dolgu, kümülatif hacim, yol uzunluu ve bunlara bal olarak karayolu yapm maliyetlerini nasl etkiledii incelenmitir. Yapm maliyetinin belirlenmesi amacyla oluturulan geçki seçeneklerinde, maksimum eim, minimum eim, maksimum dever, minimum dever, platform, erit ve banket genilikleri gibi proje elemanlar da dikkate alnmtr. Yapm maliyeti olarak; toprak ileri, sanat yaplar, etüt-planproje ve kamulatrma maliyetlerinden oluan altyap maliyetleriyle, alttemel, temel, binder ve anma tabakalar maliyetlerinden oluan üstyap maliyetleri toplam alnmtr. Proje elemanlar ile yapm maliyeti arasndaki ilikiler incelendiinde u sonuçlar elde edilmitir: R yatay kurp yarçapnn minimum deeri olan 350m de maksimum deeri olan 1400m ye kadar arttrlmasnn kümülatif hacmi ve buna bal olarak yapm maliyetini artrc yönde bir etkisi olduu görülmütür. m boyuna eim deerlerinin belirlenen maksimum ve minimum deerleri arasndaki deiimi incelendii zaman, eim deeri yataya yaklatkça kümülatif hacmin ve de yapm maliyetinin dütüü görülmektedir. L düey kurp uzunluunun artrlmasnn kümülatif hacmi, dolays ile yapm maliyetini azaltc yönde bir etkisi söz konusudur. A klotoid parametresinin arttrlmasnn kümülatif hacmi ve yol yapm maliyetini artrc yönde bir etkisi olduu görülmütür. R yatay kurp yarçap ve A klotoid parametrelerinin arttrlmasnn yol uzunluu üzerinde azaltc yönde etkisi olmasna ramen yapm maliyeti yinede artmaktadr. Bu çalma bölgesi için kümülatif hacmin, karayolu yapm maliyetinde yol uzunluundan daha etkili olduu sonucu çkmaktadr. Bu çalmada görülmütür ki, mevcut arazide incelemi olduumuz karayolu proje elemanlar içerisinde yapm maliyeti üzerinde en etkili olan; boyuna eimdir. Daha sonra srasyla yatay kurp yarçap, düey kurp uzunluu ve klotoid parametresi yapm maliyeti üzerinde etkili elemanlardr. 59

130 Kaynaklar Açlar, A., Teknik Altyap Planlamas, Yüksek LisansDers Notlar, YTÜ, stanbul, Gipps, P.G., Gu, K.Q., Held, A. ve Barnett, G., (001), New Technologies for transport route selection, Transportation Research, PartC: 9. Hall, R.W. ve Çalkan, C., (1999), Design and Evaluation of an Automated Highway System with Optimized Lane Assignment, Transportation Research, Part C:1-15. Hassan, Y., Gibreel, G. Ve Easa, S.M., (000), Evaluation of Highway Consistency and Safety: Practical Application, Journal of Transportation Engineering: Heggie, I.G., Transport Engineering Economics, McGraw-Hill, England,197. KGM, Karayolu Ekonomik Analiz Çizelgeleri KGM, Planlama ubesi Müdürlüü, Ekonomik Analiz eflii Yayn Ankara, KGM, Karayolu Projelerinin Ekonomik Analizi ve 00 Yl Ekonomik Etüt Tablolar, Planlama ubesi Müdürlüü, Ekonomik Analiz eflii Yayn Ankara, 003. KGM, Karayollar Tasarm Rehberi, 004. Kiper, T., Karayolu Projesi Temel Bilgileri, Karayollar Genel Müdürlüü Matbaas, Ankara, 00. Lee, Y. Ve Cheng, J.F., Optimizing Highway Grades to Minimize Cost and Maintain Traffic Speed, Journal of Transportation Engineering:61-71, 001. Özen, S., Koldemir, B., Bak, O.A. ve Paksoy, A., (001), Ulatrma Sektörünün Politika Belirleme, Planlama Sorunlar ve Genel Yönetimi, 5. Ulatrma Kongresi, stanbul, Mays-1 Haziran 001. Sonuç, T., Karayolu Teknii, Cilt 1, Soycan, A., Karayolu Proje Elemanlarnn Yapm Maliyetine Etkilerinin ncelenmesi, Doktora Tezi, Yldz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 006. Soycan, A., Soycan, M., An Iterative Solution for Geometrical design of Highways to Minimizing the Earthwork, Fifth International Symposium Turkish-German Joint Geodetic Days, Technical University, Berlin, 8-31 March 006. Süta,. ve Özta, G., Karayolu naatnda Uygulama ve Projelendirme, TÜ, stanbul, Umar, F. ve Yayla, N., Yol naat, TÜ naat Fakültesi, stanbul, Ünver, M., Trafik Hacimleri le Bantl Olarak Karayolu Yatrmlarnn Optimum Aratrmas, zmir, Winfrey, R. ve Dale, C., Karayolu Mühendislii Ekonomisi, KGM Matbaas, Ankara,

131 DEMR-ÇELK FABRKALARI HAMMADDE TEDARK MÜDÜRLÜÜNDE HARTA MÜHENDSL: SDEMR ÖRNE N. SAIR¹, A. V. BOZAN² ¹Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Osmaniye Meslek Yüksekokulu, Harita Kadastro Program, Osmaniye, ²Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Osmaniye Meslek Yüksekokulu, Harita Kadastro Program, Osmaniye, Özet Bu çalmada, insan hayatnn vazgeçilmez gereksinimlerinden olan demir ve çeliin üretilmesi için kurulan fabrikalarda çalan Harita Mühendislerinin bu üretim faaliyetlerindeki yeri ve önemi ele alnmtr. Hammadde tedariki, ölçüm ve üretimi artrma çalmalarnda bu mühendislik dalnn katklar nelerdir? Tüm ilem admlar incelendiinde Harita Mühendisliinin arl yeterince görülmekte midir? Bu fabrikalardaki mühendislik ölçmeleri hangi yöntem ve cihazlarla yaplmaktadr? Sorularna cevap aranmtr. Bu balamda skenderun Demir ve Çelik A.. (SDEMR) de yaplan aplikasyon, ölçüm ve hesap ilerinin neler olduu aratrlmtr. Harita mühendisi ve teknikerlerinin piyasada çok fazla bilinmeyen önemli çalma alanlarndan birisinin de demir-çelik fabrikalar olabilecei vurgulanmtr. Anahtar kelimeler: Mühendislik Ölçmeleri, Madencilik Ölçmeleri, Endüstriyel Ölçmeler, Demir-Çelik Fabrikalar, SDEMR. MAP ENGINEERING AT RAWMATERIAL SUPPLY DIRECTORATE OF IRON- STEEL FACTORIES: THE REFERENCE OF SDEMR Abstract In this study, human life is one of the indispensable requirements for the production of iron and steel factories working in the Map Engineers availability and importance of these production activities are discussed. Raw material supply, measurement and production work to increase the contribution of these branches of engineering do? All process steps are examined; the Map Engineering weight is enough to see? In these factories method and apparatus with which the engineering is done to measure? Search for answer for these questions. In this context, Iskenderun Iron and Steel Works Co. (SDEMR) on the application, measurement and accountability are what work has been investigated. Engineers and technicians in the market too much of the map unknown areas of important work in the iron and steel factory can be is highlighted. Keywords: Engineering Measurement, Measurement of Mining, Industrial Measuring, Iron-Steel Factory, SDEMR. 1. Giri: Kalknmann motor gücü olan sanayi, ancak bütün dünya ile rekabet edebilecek kadar modern olduu zaman ona sahip olanlar açsndan faydaldr. Burada modern sanayiden kastedilen gelien teknolojiye paralel üretim araçlar ve yöntemleri kullanan, doaya ve insana saygl tesisler, kaliteli ve beklentileri karlayan ve gelecekte doabilecek beklentileri karlamaya yönelik üretim yapan bir sanayi olarak özetlenebilir (Çelik, 004). 531

132 Harita sektörü, temel mühendislik dallarndan biri olmas nedeniyle birçok farkl mühendislik disipliniyle arakesit oluturmakta hiç zorlanmamaktadr. Bu, bir meslek için oldukça önemli bir özelliktir. Harita Mühendislii formasyonu yeryüzünün geometrisini belirlemede önemli bir deneyime sahip olmakla birlikte, neredeyse yeryüzü üzerinde var olan tüm objelerin boyutlarnn belirlenmesinde ve bu objelerin birbirleriyle olan konumsal ilikilerinin kurulmasnda da önemli bir rol oynamaktadr. Ayrca üretimde kullanlan malzemelerin en optimum biçimde kullanlarak ekonomik biçimde ürüne dönütürülmesi yine boyutsal ölçmelerden geçmektedir (Çelik, 005). Endüstriyel ölçmeler dier sanayilerde olduu gibi demir-çelik fabrikalarndaki üretimin kalitesini yükselmek ve maliyetini düürmek açsndan son derce önemlidir. Harita sektörü sahip olduu mesleki formasyonu gerei endüstriyel ölçme konularndan biri olan demir-çelik fabrikalarndaki üretime en çok katky verebilecek olan meslek disiplinidir.. sdemir Hakknda Genel Bilgiler Kuruluun Yeri: Türkiye nin güneyinde skenderun Körfezi nde bulunmaktadr. Tesisler skenderun lçesinin 17 km kuzeyinde, Yakack yöresinde sosyal tesisleri ile birlikte 16657,37 m² alan üzerine kurulmutur. sdemir in Faaliyet Amac: Demir çelik sanayi, demir cevherlerinin artlmas ile, demir ve çelik üretimini ve bunlarn ekillendirilmesi ile çubuk, levha, saç, profil, boru ve tel gibi ürünlerin elde edilmesi ve bunlarn koruyucu maddelerle kaplanmas ilemlerini kapsamaktadr. sdemir Fabrikalarnn Tarihçesi: skenderun Demir ve Çelik Fabrikalar; Türkiye Demir ve Çelik letmeleri Genel Müdürlüü (TDÇ) bünyesinde kurulan ikinci, Türkiye de ise üçüncü sray alan, uzun ürün üretim kapasitesine göre de en büyük entegre demir ve çelik fabrikasdr. Tesisler Güney Anadolu Sanayi Bölgesinin merkezi yerinde, karayolu, demiryolu ve denizyolu ulam imkânlarnn hepsine ayn anda sahip bir yer olan skenderun un 17 km. kuzeyinde Yakack yöresinde kurulmutur. Kurulduu tarihte sosyal tesisleri ile birlikte toplam 16,75 milyon m alan (fabrika alan 6,8 milyon m alan) üzerine yerlemitir. 5 Mart 1967 Tarihinde Sovyetler Birlii ile yaplan Kredi ve Teknik birlii anlamas kapsamnda Sovyet Tiajpromexprot firmasna projeler yaptrlm, ayn firma ile 1.1 milyon ton/yl blum kapasitesindeki tesisler için kurulu anlamas gerçekletirilmi ve tesisin kurulmas çalmalarna fiilen 3 Ekim 1970 tarihinde balanlmtr. skenderun Demir ve Çelik Müessese Müdürlüü ünvan ile TDÇ Genel Müdürlüü ne bal olarak faaliyetini sürdürmekte iken Yüksek Planlama Kurulu karar ile 14 Ekim 1994 tarihinden itibaren skenderun Demir ve Çelik A.. (SDEMR) ad altnda Türkiye Demir ve Çelik letmeleri Genel Müdürlüü nün bal ortakl haline dönütürülmütür. SDEMR Mart 1998 tarihinde özelletirme kapsam ve programna alnarak özelletirme idaresi bakanlna (ÖB) balanmtr. Bu safhada SDEMR e ait olan bir ksm araziler kamunun kullanm durumu dikkate alnarak kamu kurum ve kurulularna devredilmi olup, mevcut durumda liman, cüruf sahas ve sosyal tesisler ile birlikte yaklak 10 milyon m² alan kullanlmaktadr (Web-1). 3. Hammadde Tedarik Müdürlüünün Görevleri Hammadde Tedarik Müdürlüü; yurt içi ve yurt dndan temini gereken demir cevheri, maden kömürü, metalurjik kok, manganez, demirli manganez, fluorit, kuvarsit, dolomit, kireçta, silis kumu, ferro alya jlar iletmenin ihtiyaç duyaca dier ana hammadde ve yardmc hammadde almlar ile bunlarn deniz yolu, demiryolu, kara yolu, hava yolu nakliyat, gönderme, gümrük ilemleri ve maden iletme bölgelerinde müteahhitlere ihale edilecek maden iletme faaliyetleriyle ilgili anlamalar yapar. Bunun için; program ve planlama, yurt içi ve yurt dndan hammadde temini ile yurt dndan 53

133 hammaddelerin tattrlmas için ihalelerin yaplmas, ihaleleri kazanan firmalarla hazrlanan sözlemelerin yaplmas ve sözlemelerin takibi, yurt dndan alnan hammaddelerin gümrük ilemlerinin yürütülmesi, hammadde hak edi raporlarnn hazrlanmas, maden sahalarnn topografik ölçümünün yaplmas ve haritalarnn hazrlanmas, sdemir stok sahalarndaki hammadde stoklarnn miktarlarn belirlemek amacyla topografik ölçümlerinin yaplmas, ruhsatlar sdemir e ait olan yardmc hammadde sahalarnn Maden Kanunu çerçevesinde müteahhitler marifetiyle iletilmesinin salanmas ve bu sahalarn kontrollük hizmetlerinin yaplmas, iletmelerin ihtiyacna yönelik maden aramalarnn yaplmas ve ruhsatlarnn alnmas çalmalarn yapmaktadr. Fabrikaya gelen ve kullanlan hammadde miktarlar hazrlanan Günlük Hammadde Raporlarnda belirtilerek hammadde stok seviyeleri günü gününe izlenmektedir. Her ayn sonunda hazrlanan, Aylk Hammadde Analiz Tablolar ile gelen hammaddelerin miktar ve nitelikleri sürekli izlenmektedir Hammadde Tedarik Müdürlüünde Alet Donanm Müdürlükte bulunan haritaclk alannda kullanlan donanmlar ve yazlmlar unlardr; 5 adet Pentium uyumlu PC, 1 adet Zeiss marka total station, 5 adet prizmal jalon (Ayakl), 6 adet telsiz, Netcad harita çizim program, Autocad genel çizim program, Surpac Madencilik program, Aletten PC ye aktarm programlar, GPS donanmlar; 1 adet harici/dâhili Jeodezik GPS anteni, 3 adet harici/dâhili gezici anteni, 4 adet Çift frekansl GPS alcs, Adet ahap sehpa, 4 Adet düzeçli jalon ve jalon sehpas, 4 Adet radyo anteni, 4 Adet Gezici GPS kontrol ünitesi ve arazi uygulama yazlm, 1 Adet GPS deerlendirme yazlm. 3.. Total Station Cihaz le Yaplan Ölçmeler SDEMR A.. de kullanlmak üzere deniz, kara ve demir yoluyla gelen hammaddeler (Kömür, Dolomit, Kireçta, Silis kumu, Palet, vs...) haritaclk tekniiyle ölçülüp hacmi hesaplanmaktadr. Ölçme ekibi, 1 harita mühendisi, 1 harita teknikeri, topograf ve iki jaloncudan olumaktadr. sdemir snrlar içerisinde hammadde stoklarnn hacmini bulmaya yönelik topografik stok ölçümleri yapmak için saha çalmasna balandnda öncelikle stokun taban kenarnn ölçümü yaplr. Daha sonra basamak eklindeki stokun ev alt ve ev üstünün alm yaplr. En iyi ekilde modellemenin yaplabilmesi için gerekli yerlerde sklatrmak için fazladan nokta almlar yaplmas gerekir. Çalma srasnda köelerin almn yaplp yaplmadna dikkat edilir. Stok hacminin hesaplanmas için taban kotunun belirlenmesi gereklidir. Bunun için taban olarak düünülen yerlerden en az 3 nokta alnr ve ortalama kot, o stoka ait taban kotu olarak kabul edilir. Daha önceden koordinatlar belli olan poligon noktalar kullanarak ilerden kestirme yöntemi ile arazideki ölçülmesi istenen malzeme stoklarnn almnn yaplabilmesi için yardmc poligon noktalar atlr. Poligon tesisi srasnda bir önceki poligon ya da poligonlara görüün açk olmasna dikkat edilir. sdemir sahas içerisinde baz stoklarn üzeri kapal olduundan topografik alm ilemini GPS ile yapmak mümkün deildir. Böyle alanlarn alm için GPS ile geçici poligon noktalar atlr. Ölçüm sonucunda stoklarn hacmini hesaplayabilmek için ilk önce stoklarn yataydaki konumunu belirlemek amacyla stok snrlarnn alm tamamlanr (ekil-1). Stok üzerindeki evlerin taramalar gösterilir. Stoklar farkl yerlerde olmalar dolaysyla her bir stoku kendi içinde bamsz bir proje olarak kabuk etmemiz gerekir. 533

134 3.3. GPS Cihazlar le Yaplan Ölçmeler ekil-1: Hammadde Stoklarnn Ölçümü. Sabit GPS Kurulumu: Genel Müdürlük binas üzerinde koordinatlar belli pilye bulunmaktadr. Genellikle GPS ile ölçme srasnda sabitte braklan ölçü aleti bu pilye üzerine yerletirilir (ekil-). Çalma srasnda bataryann bitme ihtimali göz önüne bulundurularak elektrik balants salanr. Sabit GPS e anten ve modem yerletirilerek kurulum tamamlanm olur. Gezici GPS Kurulumu: Boyu m. olan jalonun üzerine modem ve antenle birlikte GPS alclar yerletirilir. Bu gezici GPS alcs ile FCT 000 model klavye arasnda bluetooth balants salanr. Böylece cihazlar ölçüme hazr hale getirilir. lk aama olarak stok taban snrlarnn alm yaplr. kinci aamada ise stok üst basamaklarnn alm yaplr. Özellilikle ev üstü ve ev alt olarak nitelendirilen kenarlarn alm yaplr. Geni olan yerlerde ise orta okuma ile sklatrma yaplr. Buradaki amaç; stokun doru ve gerçee en yakn ekilde modellenmesidir. Son olarak da; kübaj hesab yaplabilmesi için stok civarndan, taban kodu kabul edilecek noktalar tespit edildir. Bu noktalarn ortalamasndan çkacak yükseklik miktarna göre, bu kotun üstünde kalan ksm stok miktar olarak kabul görecektir. Ölçüm srasnda köeleri kaçrmamaya, düz hatlarda ise 10 m de bir alm yapmaya özen gösterilir. Bu çalma haritaclkta plankote denilen çalmayla edeerdir. Alnan veriler düzenli olarak krokiye aktarlr. Kroki tutarken yaklak olarak kuzeye yönlendirmeye özen gösterilir ve evleri krokide belirtilir. GPS veya Total Station kullanarak yaplan ölçümlerin karlatrlmas aadaki Tablo-1 de verilmitir. 534

135 ekil-: Sabit GPS Alicisinin Genel Müdürlük Binas Üzerine Kurulumu. Tablo-1: GPS veya Total Station kullanarak yaplan ölçümlerin karlatrlmas (web-). Total Station Cihaz ile ; GPS Sistemi ile; 1 Envanter Ölçüm süresi ortalama 0-5 gündür. Envanter Ölçüm süresi ortalama 1- gündür. Yamur ve ar rüzgârda ölçüm yaplamaz. Yamur ve rüzgarda ölçüm yaplabilir. 3 Stok hareketlerinden dolay hata miktar göz ard edilir. Zamann deerlendirilmesi ile stok hareketlerine ait hata minimize edilir. 4 Aaçlk ve üzeri kapal bölgelerde ölçüm yaplabilir. Kapal bölgelerde ölçüm yaplamaz. 5 Alet kapasitesi 1000 nokta olduundan snrl alm yaplmaktadr nokta kapasitesi ve arttrlabilir bellek olana var. 6 Fabrikada tozlu ortamda çalamaz. Her türlü d etkene kar dayankldr. 7 Kullandmz aletin üretiminin yaplamamas Sat sonras destek garantisi tüm firmalar nedeniyle servis desteinin yetersizlii mevcuttur. tarafndan verilmektedir. 8 Engebelerden dolay sabit noktalarn skça atlmas ile aletin sk yer deitirmesinden kaynaklanan zaman kayb olmaktadr. Tek kurulum ile km.lik çaptaki alan ölçme imkân salanabilmektedir. 9 Ölçüm hassasiyeti: mm + 0. ppm Ölçüm hassasiyeti: 1 mm ppm 4. Araziden Alnan Datalarn Bilgisayar Ortamnda Deerlendirilmesi Total station ölçü aletine kaydedilen arazi datalar özel bir aktarm program yardmyla bilgisayara aktarlmaktadr. GPS ekipmanlar içerisindeki FCT 000 model Windows iletim sistemine (CE) sahip el ünitesine tüm arazi çalmalar kaydedilmektedir. Normal PC ile balants bluetooth ile olabildii gibi USB balants ile de balant salanabilmektedir. Her gün yaplan ölçümler USB balants ile TOPSURV adl aktarm programn kullanarak topografik alm yaplan stoklarla ilgili her tür koordinat bilgileri bilgisayara aktarlr. Modern haritaclk tekniiyle yaplan bu ilem, insandan kaynaklanan kaba hatalarn ortadan kaldrlmas açsndan çok önemlidir. Bilgisayarda direkt olarak netcad ortamnda noktalar numaralaryla görünür hale gelir. Eldeki krokiler yardmyla nokta numaralar birbirleriyle hat tabakasnda balanr. Bu ilem sonucunda stoklarn, raylarn, yollarn vs... X,Y düzlemindeki yerleri ve ekilleri görünür hale gelir. lgili tabakalar kullanlarak ev dorultular çizilir. Karkla sebep vermemek amacyla gördüümüz stoklarn 535

136 yanna veya içine numaralar verilerek açklama tabakasnda stokun cinsi yazlr. Bu ilemler sonucunda data, saysal olarak bilgisayar ortamnda hazr hale getirilmi olur Hacim Hesab çin Üçgenleme lemi Stok sahalarnn ölçülüp miktarlarnn ton olarak tespit edilmesi gerekmektedir. Hacim hesab için öncelikle üçgenleme ilemi yaplmas gerekir (ekil-3). Netcad harita çizim programna baz modüller eklenerek bu ilemin yaplr. Üçgenlemenin temeli olan enterpolasyon yöntemi kullanlr. En yakn noktalar kullanlarak üçgenler oluturulur. Üçgenleme srasnda geni açl üçgen kullanlmamas, üçgen kenarlarnn ar uzun olmamas, kenarlarn dier kenarlar kesmemesi, noktalarn oluan üçgenlerin içinde mümkün olduunca kalmamas kurallarna uyulur. Fakat program yorum yapamayaca için üçgenlenen datann kontrolünün yaplmas gerekir (web-3). ekil-3: Hammadde Stoklarnn Hacim Hesab çin Netcad Ortamnda Yaplan Üçgenleme Örnei. Enterpolasyon yöntemi ile üçgenleme ilemi bitirildikten sonra stokun hacim hesabnn yaplmas gerekir. Ölçülen stok belli bir düzlem üzerine stoklandndan, dolgu ve yarma miktar o düzleme ait Z deeri ile belirlenecektir. Taban kotunu bu yüzden belirlemek için arazide en az 3 farkl yerlerden taban kotu için alm yapmak gerekir. Bu noktalarn uygunluu göz önüne alndktan sonra aritmetik ortalamas alnarak taban kotu (Z deeri) belirlenmi olur. Netcad programndaki harita menüsünde belirlediimiz taban kotunu girdikten sonra hacmi hesaplanacak maden stokunun kapal alan iaretlenir. Bu ilem her bir kra ait noktalar iaretleyerek ya da kapal alann içinin iaretlenmesiyle gerçekleir. 536

137 4.. Excel Programnda Yaplan Düzenlemeler Excel programnda; hesaplanan hacimlerin tona çevrilmesi, ölçüm tarihleri, maden cinsi ve miktarna ait dökümler yaplabilir (Tablo-). Ölçümün tamamlanmasndan sonra bir hacim miktar hesaplanr. Daha sonra ilgili ünitenin gelen-kullanlan bilgileri tutularak stok miktar hesaplanr. Bu iki miktar arasndaki sapma iletmenin düzeltmesi gereken deerdir. Tablo-: Excel Programnda Hacim Hesab Örnei Saha Tetkik Dosyasnn Hazrlanmas sdemir için gerekli olan cevherlerin temini için, dardan baz firmalar sdemir e ruhsat ve baz gerekli dokümanlarla bavuruda bulunurlar. Bu ruhsatlarn köe koordinatlar netcad ortamnda 1/5000 ölçekli A4 boyutunda krokisi çizilir. Bu kroki ve gerekli evraklarla birlikte cevherin bulunduu sahaya gidilir ve el GPS alcs ile kroki koordinatlar kontrol edilir. Doruluu anlaldktan sonra sahadan numuneler alnr ve bu numunelerin analiz sonuçlarna göre firma ile ilemler devam ettirilir. 5. Hammadde Tedarik Müdürlüü Ölçme Ekibinin Dier Çalmalar 5.1. Kireçta Maden Ocaklarnn Ölçümü Kireçta (CaCO 3 ): Demir Çelik Sanayinin en önemli yardmc hammaddelerinden biri olan kireçta direkt olarak (karbonat halinde) Yüksek Frn ve Sintere arj edilir. Ayrca kireç frnlarnda dekompoze edilerek yanm kirece dönütürülerek çelik yapmnda cüruf yapc olarak kullanlr. Kireçtanda SiO gibi empuritelerin miktar az olmaldr. Ayrca Dolomit, Dunit, Kuvarsit, Silis Kumu gibi madenler kullanlmaktadr. Kireçta maden oca için yeni sondaj noktalarnn belirlenmesi amacyla açlan yollarn topografik almlarnn yaplmas gerekir. Alm yaparken GPS kullanlmas daha uygun olur. 5.. Çelikhane 1 Nolu Mikser Ray Kotu Ölçümü sdemir in Çelikhane Ünitesi nde bulunan raylarn olmas gereken baz kodlar ölçülür. Burada nivo raylar rahat görebilen bir noktaya kurulur. Daha sonra kodu bilinen bir noktaya baklarak, raylarn bir yüzü belirli aralklarla okunur. Bütün okumalar bittikten sonra, dier rayn d yüzünü görecek ekilde nivo tekrar kurulur. Yine ayn ekilde, çk noktasna tekrar bakarak bu yüzeydeki raylarda da okumalar yaplr. Okumalar, olmas gereken baz kodlarna ulalncaya kadar devam edilir. Nivo bu 537

138 kez iki rayn iç yüzeyini görecek ekilde kurulur ve çk noktasna tekrar balanarak raylarn iç yüzeyinde de yukarda belirtilen ekilde okumalar yaplr ve ölçüm ii tamamlanr. Radyan dökümün daha salkl olabilmesi için, bakm öncesi kontrolde bozukluk olup olmadna baklr. Bu bakmda, projede gösterilen aks ve kot deerleri baz alnr. Burada bakm yaplmas istenilen yere en yakn röper noktasnn kotundan yararlanlr Enerji Tesisleri. Süzer Makinesi Kotu Ölçümü Enerji Tesisleri Müdürlüü, letmedeki Süzer Makinesi nin sarsntl çalmasndan dolay temel betonunda zamanla çatlama ve çökme meydana geldiinden dolay ölçme ekibi tarafndan kontrol edilmesi istenir. Makinenin 4 köesinin de ayn kotta olmaldr. Oluabilecek bir arzay önleyebilmek için makinenin köe noktalarnda kot okumalar yaplmas gerekmektedir. Ayrca, bu makine dakikada 1400 devirle çalan hassas bir makine olduundan ölçümler mm. hassasiyetinde olmaldr Sehim Kontrolü (Arlk Testi) Haddehanelerde tavandaki raylar üzerinde çalan ve ar yük tama ilerinde kullanlan çok sayda vinçler mevcuttur. Bu vinçlerde tadklar yüklerin etkisi ile zamanla genlemeler olmaktadr. Bu durum hem raylar üzerinde ilerlemeyi zorlatrmakta hem de tehlike arz etmektedir. Olas genlemelerin miktarn belirlemek için belirli periyotlarda Sehim kontrolleri (Arlk testleri) yaplmaktadr. Kontrolü yaplacak vincin ilerledii rayn bulunduu tavana çklarak uygun bir yere nivo ölçü aleti kurulur. Vinç, yük kaldrmam durumda iken, ortalara yakn yere mira tutularak mm. hassasiyetinde okuma yaplr. Sonra; vincin maksimum kaldrabilecei arlk miktar olan ve önceden getirilen deney yükü, halatlar balanp bir miktar yukarya kaldrlm durumda, ilk okumann yapld noktada ve ayn hassasiyette bir okuma daha yaplr. Yük braklp vinç serbest durumda iken tekrar bir okuma daha yaplr. Bu ölçüm sonuçlar deerlendirme yaplmak üzere ilgili müdürlüe gönderilmektedir. Okumalar arasndaki fark vincin özelliine göre tolerans dâhilinde deilse o vince bakm yaplmaldr Cüruf Sahasnn Hâlihazr Haritasnn Alm ve 1/500 Ölçekli Çizimi Yüksek Frnlardan demiryolu ile potalar vastasyla Cüruf Sahasna götürülen atk cüruflar, sv halde boaltldktan sonra zamanla souyarak kat hale gelir. Bu malzeme büyük stoklar halinde toplanr. Fabrikann hurda demir ihtiyacn karlamak amacyla cüruf stoklarnn elenmesi ve hurdalarn teslimi için bir ihale düzenlenir. haleyi kazanan firmann çalma yapaca sahann snrlar gösterildikten sonra, kaz ilerine balanmadan Topograf ekibince ilgili sahann hâlihazr haritas yaplr. Firma çalmaya baladktan sonra her ay ölçüm yaplarak kübaj hesab ile ilerin ilerleme durumu kontrol edilir. 5.6 Sinter Üniversal Vincin Ray Üstü Kot Rölevesi Sinter Stok Sahasnda bulunana 3 no lu Üniversal Vincin hareketinin sarsntl olmas nedeni ile ray üstü kotlarnn kontrol edilmesi gerekir. 1 numaradan balamak üzere Nivo kurup kotu bilinen bir noktaya geri okuma yaplr. 3 m. aralklarla mira okumalar gerçekletirilir. Gerektii yerlerde aletin yerini deitirerek okumalara devam edilir. Okumalar bitikten sonra dier bir referans noktasna ileri okuma yapp nivelman ilemi tamamlanr. Büroda bu mira okumalar Nivelman Hesab ile kotlandrlr. Raylarn proje kot deeri olan 1300 kotuna göre fark deerleri (+/-) bulunur. Vincin bakmn yapacak birime gönderilmek üzere bu deerlerin röleveleri hazrlanr. 538

139 5.7. Cüruf Stok Sahasndaki Granüle Cüruf Stokunun Hacim (Kübaj) Hesab Alet, bütün alan rahatlkla görebilmesi için en yüksek cüruf stokunun üzerine itibari olarak belirlenen bir poligon noktasna (P.1) kurulur. Yatay aç sfra (0.0000) ayarlanp yine itibari olarak bir baka noktaya (P.0) balanr. Alet yükseklii metre ile ölçerek Reflektör bu deerle ayn olacak ekilde ayarlanr. Krokideki ev üstü ve ev alt noktalar belirtilerek okumalar yaplr. Arazide ölçüm ii tamamlandktan sonra büroda okunan bütün noktalarn kot ve koordinatlar hesaplanr. Bu i için, kullandmz poligonlara itibari kot ve koordinat deerleri verilerek, alm yaplan noktalarn Y, X, Z deerleri bilgisayar yardm ile belirlenir. Hacim hesab için harita üzerinde stoklardaki ev çizgisi istikametine dik olacak ekilde bir ölçü baz çizgisi çizilir. Stokun ilk balama noktasn baza dik ekilde ayarladktan sonra balangç kesit çizgisi bu noktadan balatlr. Her 10 m. de bir kesit çizgileri oluturulur. Bu kesit çizgileri üzerinde arazi eiminin deitii notalar belirlenerek mesafe ve kot okumalar yaplr. Her kesit için okunan X ve Y deerleri ile Cross Yöntemi kullanarak alanlar hesaplanr. Daha sonra kübaj hesabna geçilir Cüruf Sahasnn Alan ve Hacmi lk olarak ölçümü yaplacak arazide kullanlabilecek poligonlar bürodaki paftalardan aranr ve bu araziye yakn olan poligonlar bulunur. Burada hacim hesab yaplacandan ev üstü ve ev diplerine ve arazinin eimli yerlerine reflektör tutularak aç, mesafe ve kot farklar okumalar yaplr. Bu deerler bilgisayara yüklenerek alan hesab ve ortalama yükseklikler bulunarak hacim hesab yaplr. Alt ve üst yükseklik farklar mümkün olduunca fazla sayda okuma yaplarak bulunur ve her yn için bir ortalama yükseklik hesaplanr. Bu deer daha önceden hesaplanan her ynn alan ile çarplarak hacimler bulundur ve bu hacimler toplanarak toplam deere ulalr. 6. Sonuçlar ve Öneriler Endüstriyel ölçme konusu, özellikle Harita Mühendislii açsndan önemli ve büyük hacimli bir i potansiyelidir. Ayrca endüstride Harita Mühendislerinin görev almas üretimin kalitesinin artmas ve maliyetlerinin düürülmesi çok büyük yararlar salayacaktr. Harita sektörü için önemli bir i potansiyeli olan endüstriyel ölçmeler sektöründe Harita Mühendislerinin aktif rol almas ayn zamanda ülke kalknmas açsndan da büyük önem tamaktadr. SDEMR fabrikalar içerisinde yaplan çalmalarn tümünde harita çalmalarnn pay oldukça önemli bir yere sahiptir. Sistemli bir demir-çelik fabrikas iletmecilii için hammadde tedariki ve üretim çalmalar srasndaki büyük i makinelerinde meydana gelen deformasyonlar, yenileme ve bu deformasyonlarn giderilmesine yönelik yaplan çalmalarn tümü harita çalmalar kapsamnda yer almaktadr. Ölçümlerin hassas olmas, projelendirme ilemlerinin ideal yaplmas ve büyük i makinelerinin periyodik kontrollerinin yaplmas için iletme bünyesinde mutlak suretle Harita Mühendisi ve Teknikerlerin bulunmas arttr. Ancak bu ekilde modern demir-çelik fabrikalarnn verimli ve sistemli bir biçimde çalmas salanabilir. 539

140 Kaynaklar Güner, B., Çelik, R., N., (TUJK 004), Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliinde Endüstriyel Ölçmelerin Bugünü ve Gelecei, Madencilik Sektöründe ve Endüstride Jeodezik Uygulamalar Çaltay, Zonguldak. Güner, B., Çelik, R., N., (8 Mart -1 Nisan 005), Harita Ve Gemi naat Sektörünün Ortak Uzay: Endüstriyel Ölçmeler, TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odas 10. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultay, Ankara. Web-1: Web-: Web-3: 540

141 DEERLEME ESASLI MAR UYGULAMA YÖNTEMNE LKN BR MODEL N. E. ÜLGER 1, C. ÜLGER 1 Okan Üniversitesi, Mühendislik Mimarlk Fakültesi, Geomatik Mühendislii Bölümü, stanbul, [email protected] Lisansl Deerleme Uzman, Harita Mühendisi, [email protected] Özet mar tüzemizin karmakl; ekonomik sistemimizin deikenlii, iç ve d birçok etkenden etkilenmesi; mülkiyeti düzenleyen hukuk sistemimizin günün koullarna göre yeniden düzenlenmesi gerei; bütüncül, ülke genelinde bir arsa ve arazi/toprak politikasnn olmamas, yanl ve imara aykr yaplamann yüksek oluu; tanmaz mal pazarn düzenleyen yasalarn yetersizlii; tanmaz deerleme konusunda imar uygulamalarna dönük bir anlayn ve düüncenin henüz olmamas; kamu ve birey çkarlarnn toplum ve birey yararna dengeli düzenlenememesi vb. konularn varl formüllerle anlatlabilecek bir model sunmay zorlatrmaktadr. Aratrmamzda hem bu sorunlarn çözümüne ilikin hem de uygulama ile ilgili hukuksal ve meruiyet temelinde yöntem ve önermeler gelitirilmeye çallmtr. mar ve mülkiyete ilikin sorunlar giderildikçe önerilen model de yeniden düzenlenecektir. Anahtar Kelimeler: Deerleme, Deer Deikeni, Deer Düzeltme Katsays, Deer Çarpan THE MODEL RELATED TO VALUATION BASED APPLICATION METHOD Abstract The presence of issues such as the complexity of our building code; instability of our economic system, that it is influenced by lots of internal and external factors; the requirement of rearrangement of our legal system that is regulating property in accordance with current conditions; absence of a land policy throughout the country, high rate of inaccurate and illegal settlement; insufficiency of laws regulating land market; nonexistence of a conception and idea towards building applications in land valuation yet; inefficiency of arranging public and individual interest on the favor of the society and individual hardens the introduction of a model that will illustrate by formulas. In our research, we try to develop methods and propositions regarding both the solution of the problems and the application in the base of law and legitimacy. As the issues regarding development and property are removed, the proposed model will be rearranged. Keywords: Valuation, Value Variable, Value Correction Coefficient, Value Factor 1. DEER ESASLI YÖNTEME GÖRE YAPILACAK MAR- KENTSEL DÖNÜÜM UYGULAMALARINDA KATILIM VE DAITIM DEERNN BELRLENMESNE LKN YEN BR MODEL MODEL ÜZERNE mar tüzemizin karmakl; ekonomik sistemimizin deikenlii, iç ve d birçok etkenden etkilenmesi; mülkiyeti düzenleyen hukuk sistemimizin günün koullarna göre yeniden düzenlenmesi gerei; bütüncül, ülke genelinde bir arsa ve arazi/toprak politikasnn olmamas, yanl ve imara aykr yaplamann yüksek oluu; tanmaz mal pazarn düzenleyen yasalarn yetersizlii (Mainz, 007); tanmaz deerleme konusunda imar uygulamalarna dönük bir anlayn ve düüncenin henüz olmamas; kamu ve birey çkarlarnn toplum ve birey yararna dengeli düzenlenememesi vb. 1 Bu modelin ad ULGER modelidir. 541

142 konularn varl formüllerle anlatlabilecek bir model sunmay zorlatrmaktadr. Çalmalarmz srasnda stanbul genelinde çok farkl ve karmak mülkiyet ve imar sorunlar ile karlalmtr. Aratrmamzda hem bu sorunlarn çözümüne ilikin hem de uygulama ile ilgili hukuksal ve meruiyet temelinde yöntem ve önermeler gelitirilmeye çallmtr. mar ve mülkiyete ilikin sorunlar giderildikçe önerilen model de yeniden düzenlenecektir. Deer esasl yönteme göre yaplacak tüm imar uygulamalarnda; bir anlamda test edilmi, snanm bu modelin, u andaki ülkenin hukuksal, ekonomik ve zihinsel algsna uygun bir uygulama örnei olacana inanlmaktadr. Bu yeni modelin uygulanmas; aada belirtilen alanlar için ayr ayr gelitirilmitir: mar planlar (1/5.000, 1/1.000) olan yaplam kentsel dönüüm yaplacak alanlarn katlm deerinin belirlenmesi, Yaplamam arsalarn (1/5.000, 1/1.000) katlm deerlerinin bulunmas, mar uygulamalarnda ( 18. Madde ) katlm deerinin belirlenmesi, mar planlar olan alanlarda, kentsel dönüüm ya da 18. Madde uygulamalarnda, datm deerinin (proje deerlemesi) belirlenmesi, Kat mülkiyeti kanununa göre arsa paylarnn deere göre belirlenmesi, Bildiride bunlardan örnek olarak mar planlar (1/5.000, 1/1.000) olan yaplam kentsel dönüüm yaplacak alanlarn katlm deerinin, mar planlar olan alanlarda, kentsel dönüüm ya da 18. madde uygulamalarnda, datm deerinin (proje deerlemesi) ile Kat mülkiyeti kanununa göre arsa paylarnn deere göre belirlenmesi anlatlacaktr. Modelin anlalabilmesi için baz kavramlar açklamakta yarar vardr. Bunlar; Deer Çarpan, Deer Düzeltme Etkeni, her deer düzeltme etkenine ilikin, Deer Düzeltme Deikenleri ve her deer düzeltme deikenine karlk belirlenen Deer Düzeltme Katsaylar kavramlardr Deer Çarpan(DÇ)/m Birim Fiyat Deer Çarpan (DÇ)/m Birim Fiyat; genel anlamda o günkü piyasa koullarnda (gerçek tanmaz mal pazarnda), örneklemeye bal olarak benzer tanmaz mallarn gerçek alm-satm deerlerinden elde edilen ortalama bir deerdir. Bundan sonraki kentsel dönüüm proje ve imar uygulamalarnda katlm ve datm deerinin belirlenmesinde önce tanmaz mal pazar/piyasasnda emsal verilerden elde edilen m² birim fiyat/(ham) deer çarpan bulunacaktr. Sonra her bamsz birimin/bölümün ham m² birim fiyat/deer çarpan; deere etki eden her deer düzeltme etkeni ve deer düzeltme etkenlerine ait deer düzeltme deikenlerine karlk gelen deer düzeltme katsaylar ile çarplarak, art ya da eksi yönde düzeltmeler getirilecektir. Elde edilen bu deer, net m birim fiyat/deer çarpan olarak kabul edilecektir. Bu çarpann gerçek alanlarla çarplmas ile katlm ve datm deerleri bulunacaktr. Bu çarpan, katlm ve datm deeri için ilerleyen bölümlerde çok küçük farklarla yeniden anlatlacaktr. Örnein ortalama brüt m birim fiyat gibi. Ama hepsinde de anlatlmak istenen düzeltilen ya da düzeltilmi olan deer çarpanndan söz edilmektedir. Model bu ana düünceye dayanmaktadr Deer Düzeltme Etkeni Nesnel olarak deil, ancak öznel ölçütlerle belirlenebilen bamsz birimin katlm ve datm deeri; kentsel dönüüm projelerinin uygulama yöntemi olan deer esasl yöntemin temelidir. Mülkiyetin yerine geçecek, hak sahipliinin karl olarak tapuya kayt düülecek ve ona karlk bir belge verilecek katlm deerinin belirlenmesi ve katlmclar tarafndan kabul edilmesi çok önemlidir. Bir kentsel dönüüm projesinin baarl olmas için katlm deerinin belirlenmesi ve bu deerin proje bölgesindeki katlmclar_ hak sahipleri tarafndan hukuk ve meruiyet çerçevesinde kabul edilmesi gerekmektedir. Ancak daha sonra kentsel tasarm ve uygulama imar plan hazrlama aamasna 54

143 geçilebilir. Bu kadar önemli olan katlm deeri, birçok etkenden ve etkenler içindeki deikenlerden olumlu ya da olumsuz yönden etkilenmektedir. Bir imar projesinin verilerine göre belirlenen datm deeri de çok önemlidir. Düzenlemeye katld katlm deerini bilen hak sahibi, buna karlk alabilecei uygun, anlaabilecei bir datm deerini para/alan olarak bilmek isteyecektir. Katlm ve datm deeri; Bamsz birimin alan ile m² birim fiyat/deer çarpan nn çarplmas ile bulunmaktadr. Bamsz birimin alan deimeyeceine göre (yani somut sabit bir veri olduuna göre) sorun bu deimez ile çarplacak ve katlm deerinin belirlenmesine salayacak m² birim fiyat/deer çarpan nn belirlenmesidir. Tek ve anlaml m² birim fiyat/deer çarpan ise ham m² birim fiyatnn; her düzeltme etkenleri içindeki deer düzeltme deikenine karlk gelen deer düzeltme katsaylar ile çarplarak düzeltilmesinden sonra belirlenir. te tek ve anlaml m² birim fiyat/deer çarpannn belirlenmesi için yaplacak düzeltme etkenlerine deer düzeltme etkenleri denir Deer Düzeltme Deikeni Deer düzeltme etkenleri içinde, o etkene özgü olan deeri etkileyen farkl durumlara, deer düzeltme deikeni denir. Deer düzeltme etkeni genel bir kavramdr. Bu kavramn çok sayda ve farkl durumlar vardr. Bamsz birimin deerini olumlu ya da olumsuz yönde dorudan etkileyecek bu deiik durumlarn her birine, deer düzeltme deikeni denmektedir. Bunlar, Deer düzeltme etkenleri tablolarndaki ilk satrlarda gösterilmilerdir. Bir örnek aadaki mülkiyet durumu tablosunda gösterilmitir: MÜLKYET DURUMU DEER DÜZELTME DEKENLER ÇOK HSSEL ELBRL MÜLKYET VAR TEK HSSEL DER Deer Düzeltme Katsays Deer düzeltme katsays; deer düzeltme etkenlerinin deiik durumlarn anlatan her deer düzeltme deikenine karlk; olas etki oran ve miktar aratrlarak, snanarak kabul edilmi saysal bir çarpandr. Deer düzeltme katsays her proje bölgesi için deere etki eden nedenlerden dolay deerleme uzmanlarnca kabul edilen bir çarpandr. Proje bölgesi deitikçe katsaylarda deiebilir. Bu katsaylar her kent veya kentin içindeki her bölge için deiebilir oranlardr. leride bu alanda farkl projeler yapldkça çkan sonuçlardan elde edilen verilerden yararlanlarak bu oranlar o bölge için sabit haline getirilebilir. Sonra da Türkiye için hazrlanacak bir deerleme yönetmeliinde tablolar halinde düzenlenebilir. Proje bölgesinde yaplan analiz ve elde edilen veriler sonucunda, ada içinde her parsel ve parsel içinde her bamsz birim deer açsndan farkllk gösterebilir. Bu tanmaz maln sosyal donatlrlarla etkileimi, imar koullar, mülkiyet durumu, bamsz birimlerin binadaki konumlar, binalarn ypranma durumlar, iç dekorasyon farkllklar, ulam koullar, çevresel etkiler v.b. gibi verilerin deere yanstlmas anlamna gelir. Yaplacak düzeltmeler, deer düzeltme katsaylar ile ham m² birim fiyatnn çarplmas ile yaplr. Böylelikle ham m² birim fiyat (ham deer çarpan) düzeltmeler getirilerek net m² birim fiyat (net deer çarpan) bulunmu olur. Yasal alan ilgilendiren katsaylarn yasal alan ile çarplmasndan elde edilen sonucun, varsa imara aykrl ilgilendiren katsaylarn imara aykr alanla çarplmasndan çkan sonucun toplam ile o bamsz birimin proje katlm deeri bulunmu olur. Bazen katsay ile ifade edilemeyecek veriler vardr. Bunlar deerleme uzman tarafndan açklamas yaplarak deer düzeltmesi yaplacaktr. Basit ve tamamen kaçak olan yaplarda gündeme gelebilecek moloz deerinin bulunmas bir katsay ile deil, deerleme uzmannca yerel idarenin düünceleri alnarak bir esasa dayandrlarak bulunacaktr. Gayrimenkulün takyidatlar incelendiinde ipotekli ya 543

144 da hacizli olmas, üst haklar veya kstllk gibi durumlarda da o bamsz birim için takyidat bilgileri ayrntl ekilde gözetilerek düzeltmeler yaplacaktr. Deer düzeltme katsays olarak etkisiz elaman, 1.00 seçilmitir ile çarplan ham m² birim fiyat ayn kalmaktadr. Deer düzeltme katsaysnda hareket noktamz 1.00 olduu için, 1.00 n altna düen her düzeltme deer katsays tanmazn ham m² birim fiyatn saysal olarak küçültürken, 1.00 n üstüne çkan her düzeltme deer katsays tanmazn ham m² birim fiyatn saysal olarak büyütür. En küçük düzeltme deer katsays 0.01 olarak kabul edilmitir. Çünkü 0.00 katsays deeri 0 (sfr) a eitleyen bir çarpandr. Bu yüzden hiçbir durumda düzeltme deer katsays 0.00 olmaz. En büyük düzeltme deer katsays ise 1.99 kabul edilmitir. Baz durumlarda en büyük düzeltme deer katsays 1.99 rakamnn üstüne çkabilir bu durumlarda katsay gözden geçirilir. Deer düzeltme katsaylar, deer düzeltme etkenleri tablolarnn ikinci satrlarnda verilmitir. Bir örnek aadaki mülkiyet durumu tablosunda gösterilmitir. DEER DÜZELTME DEKENLER DEER DÜZELTME KATSAYILARI ÇOK HSSEL MÜLKYET DURUMU ELBRL MÜLKYET VAR TEK HSSEL DER Düzeltme deer katsays duyarll için yüzdelik basamak kullanlmtr. Yani virgülden sonra iki basamak yeterlidir. Düzeltme duyarllnn virgülden sonra iki basamak olmas kentsel dönüüm projeleri için yeterli olduu düünülmektedir. Duyarlln yüzdelik basamakla gösterilmesi gereinden fazla ayrntya girildii düüncesi yaratabilir. Fakat bir bamsz birim için ilerde anlatlan deerleme etkenlerindeki deer deikenleri incelenirse bu duyarlln anlaml olduu anlalr. Ayn koullara sahip ,00 TL deerindeki altl üstlü iki konutun sadece boyasnn dahi birbirinden farkl kalitede olmas arada 1.000,00 TL (% 0.01) farkllk yaratabilir. Hak sahiplerinin ikna edilmesinde ve aradaki küçük deer farkllklarnn (deikenlerinin) katlm deerine yanstldn ve adil bir çalma yapldn anlatabilmemiz için duyarlln yüzdelik basamakla ifade edilmesi uygundur. Duyarllk gerek duyulduunda artrlabilir. 1.. MAR (1/5.000, 1/1.000) PLANLARI OLAN KENTSEL DÖNÜÜM YAPILACAK YAPILAMI ALANLARIN KATILIM DEERNN BELRLENMES Bamsz birimin yerinde ölçülerek hesaplanan alan, mevcut alandr. Mevcut alann varsa projesine uygunluu incelenir. Yaplan inceleme sonucunda bamsz birimin varsa imara aykr alan tespit edilir. Mevcut alandan imara aykr alann çkarlmas elde edilen alan, yasal alan tarif eder. mara aykrlk yoksa mevcut alann tamam yasal alandr. mara aykr alann deerini etkileyen imara aykrlk nedenlerinin (deer düzeltme deikenleri) gösterildii tek bir deer düzeltme etkeni oluturulmutur. Bu etkenin dndaki tüm deer düzeltme etkenleri sadece yasal alan ilgilendirir. Her dönüüm projesi için farkllklar gösterme olaslna sahip bu deer etkenlerin genelde çok iyi belirlenmesi gerekmektedir. Yaplan dönüüm projeleri incelendiinde aadaki deer düzeltme etkenleri belirlenmitir: Tapu- Proje Deer Düzeltmesi, Yasallk Deer Düzetmesi, mara Aykrlk Deer Düzeltmesi Tapu Takyidat Durumuna likin Deer Düzeltme, Mülkiyet Yapsna likin Deer Düzeltme, Jeolojik Yapya likin Deer Düzetme, Binann Yana likin Deer Düzeltme, 544

145 Binann Deprem Hasarna likin Deer Düzeltme, Binann Tayc Sistem Yap Kalitesine likin Deer Düzeltme, Binann Yap Cinsine likin Deer Düzeltme, Binann Donanmna likin Deer Düzeltme, Binann D Cephesine likin Deer Düzeltme, Bamsz Birimin ç Dekorasyonuna likin Deer Düzeltme, Bamsz Birimin Bina çindeki Konumuna likin Deer Düzeltme, Binann Sokak çindeki Konumuna likin Deer Düzeltme, Bamsz Birimin Manzarasna likin Deer Düzeltme, Binann Çevresel Sosyal Donatlarla likisine Dair Deer Düzeltme, olmak üzere 17 düzeltme etkeni belirlenmitir. Bildiride bunlardan sadece birkaç tanesi örnek olarak verilmitir. Bu say arttrlabilir. Deer düzeltme etkenleri ve bunlara ilikin iki deiken; deer düzeltme deikeni ve deer düzeltme katsaylar tablolar halinde düzenlenmitir Ham m² Birim Fiyatnn [Ham Deer Çarpan (DÇ)] Bulunmas Deeri tespit edilecek tanmaz mallarn ham m² birim fiyat, ham deer çarpan olarak tanmlanmaktadr. Ham Deer çarpan binalarn yalarna (bu ksmda sadece eski ya da yeni oluuna göre) ve bulunduu kata göre ayr bir snflandrmaya tabi tutulur. Ham Deer çarpanlar, proje bölgesi ve çevresinde toplanan Emsal Veri Tablosu nda sunulan emsal verilerinden yararlanlarak bulunur. Genel yapya uygun olmayan aykr baz emsaller uygunlatrma yaplarak veri olarak kullanlmaz. Ham Deer çarpanlar oluturulurken, binann eski veya yeni oluu ve bulunduu kat dikkate alnr. Ayn kat ve benzer yataki emsal deerlerin aritmetik ortalamas alnr. Bu ortalama deer, Konut Ham Deer Çarpanlar Tablosundaki ham m² birim fiyat olarak kabul edilir. Tablodaki kira birim ham m² birim fiyat da yukardaki ayn ilemler yaplarak bulunur. Emsal No Tablo 1. Emsal Veri Tablosu ( örnek olduu için emsal veri says az alnmtr) Emsalin Emsalin Emsalin Konumu Nitelii Ya Emsalin Bulunduu Mevcut Kat Ham m² Birim Fiyat (HDÇ) TL TL 1 1 sokak Konut Eski Zemin 1 400, sokak Konut Eski Zemin 1 500, sokak Konut Eski Zemin 1 350, sokak Konut Eski Bodrum 850, sokak Konut Eski Bodrum 800, sokak Konut Eski Bodrum 750, sokak Konut Yeni 1. Kat 1 000, sokak Konut Yeni 1. Kat 1 050, sokak Konut Yeni 1. Kat 1 150, sokak Konut Yeni 1. Kat 900,00 Ham m² Kira Birim Fiyat Konut Ham Deer Çarpanlar (HDÇ) Tablosundaki Birim Fiyatlarn Bulunuuna likin Örnek Eski zemin kat konut sadece 1 ve 13 no lu sokakta toplananlardan olutuu düünülürse, emsallerden zemin kat eski konutlarn ortalama deeri veri olarak toplanan 3 emsal deerden bulunur;(1.400, , ,00 ) / 3 = 1.416,00 TL. Bulunan bu rakam ham m² birim fiyatdr. Ayn yöntemle kira deerleri de; ( 9+8+7) /3 = 8.00 TL bulunur. Bulunan bu rakam ham m² kira birim fiyatdr. 545

146 Tablo. Konut Ham Deer Çarpanlar Tablosu Eski Konut HDÇ Katlar Ham m² Birim Kira HDÇ Deerleri Bodrum veya Çat.. Zemin Asma... Normal KONUT VE YERLER ÇN DEER DÜZELTMES Konunun iyi anlalmas için 17 deer düzeltme etkeninden 4 tanesine ilikin veri ve bilgiler örnek olmas amacyla Tablo 3, 4, 5 ve 6 da verilmitir Tapu-Proje Deer Düzeltmesi Katlm deeri bulunacak bamsz birimin yer ald parsele ait imar ve tapu bilgileri incelenir. Tapusu yok ise; sadece tespit edilen bamsz birimin moloz deeri bulunur ve katlm deeri olarak kabul edilir. Bundan sonraki düzeltme tablolar artk bu tipteki gayrimenkulleri ilgilendirmez. Tapulu fakat projesiz ise; o bamsz birimin moloz deeri ile parseldeki hissesi orannda arsa deerinden gelecek payn toplam katlm deeri olarak ilenir. Bundan sonraki düzeltme tablolar artk bu tipteki gayrimenkullerin yap ksmn ilgilendirmez. Fakat arsa deeri, arsalar için yaplan deer düzeltmesi etkenlerine göre düzenlenir. Arsa deer düzeltmeleri arsalar ile ilgili modelde anlatlmaktadr ancak makalede yer almamtr. Tapulu ve projeli ise; bu özellie sahip gayrimenkuller tablo 4 ve sonrasndaki düzeltmelere tabi tutulaca için tablo 3 de etkisiz katsay 1.00 ile çarplr. Sonra düzeltmeler için tablo 4 e geçilir. Tablo 3: Tapu- Proje Deer Düzeltmesi TAPU-PROJE DEER DÜZELTME DEKENLER TAPULU-PROJEL TAPULU-PROJESZ TAPUSUZ-KAMU GAL ARAZS TAPUSUZ ÖZEL MÜLKYET GAL DEER DÜZELTME KATSAYILARI 1.00 HSSES ORANINDA ARSA DEER + MOLOZ DEER MOLOZ DEER MOLOZ DEER (deeri daha düük tutulabilir) 1... Yasallk Deer Düzeltmesi Deer çarpan yasalla etki eden o parsele ait bilgilerden yararlanlarak aadaki tabloda gösterilen düzeltme deer katsays kullanlarak düzeltme yaplr. Tablo 4.Yasallk deer düzeltmesi DEER DÜZELTME DEKENLER PROJEDEK YER LE FL YER ÖRTÜMÜYOR ONAYLI PROJES VAR DEER DÜZELTME KATSAYILARI ,01 PROJEYE AYKIRI YAPILMI ALAN VAR KAT IRTFAKI KURULMU YASAL ALAN DEER DÜZELTLMES SKAN ALMI KAT MÜLKYETNE GEÇLMEM KAT MÜLKYET VAR YAPI TADL TUTANAI VAR, ENCÜMEN KARARI VE YIKIM KARARI YOK YAPI TADL TUTANAI VAR, ENCÜMEN KARARI VE YIKIM KARARI VAR (ÇARPANINI TABLO 5 DEN ALACAKTIR) ,01 1,01 1, KISM YAPI TADL TUTANAI VAR, ENCÜMEN KARARI VE BNANIN TAMAMI ÇN YIKIM KARARI VAR ARSA DEER+ MOLOZ DEER MAR HAKKI TAMAMI KULLANILMAMI ARSA DEER + ÜST YAPI MALYET DER 546

147 Yasal Alan Ve mara Aykr Alan ilgilendiren Deer Düzeltmelerine Dair Açklama Tablo 3 anlatld gibi gayrimenkul tapulu ve projeli ise; onayl proje kat planlar incelenerek yasal alan miktar, bamz birimin yerinde ölçüleri (rölöve) alnarak bunlardan mevcut alan miktarlar hesaplanr. Mevcut alan dan yasal alan çkarlarak bulunan ksm imara aykr alan ifade eder. Bamsz birimin emsal verilerinden elde edilen ham m² birim fiyat hem yasal alan hem de imara aykr alan için ayn ham deer çarpan anlamna gelir. Yasal alan ham deer çarpan ve varsa imara aykr alan ham deer çarpan ayr ayr düzeltmelere tabi tutulur. mara aykrlk nedenleri, kulanm alannn yasad büyümesini ifade eder. mara aykr alan deer düzeltmesi sadece tablo 5 te belirtilen düzeltme etkeni tabi tutulur. Bunun dndaki dier tüm düzeltme etkenleri sadece yasal alan deer düzeltmesini ilgilendirir mara Aykrlk Deer Düzeltmesi mara Aykrlk Deer Düzeltmeleri genel olarak aadakiler gibidir: Bina boyutunda büyüme. Dier parsellere tecavüz ederek büyüme. Tam kata dönütürme. Yol veya kamu arazisine taan büyüme lave kat (kaçak kat). Teras ya da çat alanndan büyüme. Ortak alanlara doru büyüme. Dier bamsz birime doru büyüme. Arka bahçeye doru büyüme. mar haklar snrlar içinde fakat fiilen projeye aykr ina edilmi, yani proje tadilat eksik. mar haklar snrlar içinde fakat ruhsatsz ina edilmi kat veya eklentiler. Dier. Söz konusu bamsz birim, tespit edilen imara aykrlk nedeni olan düzeltme deikenlerinden bir veya birkaçn kapsyor olabilir. Bazen yerinde tespit etmek zor olsa da, mara aykr alan bu anlamda analiz edilerek ayrtrlmaldr. Örnein; hem konturda büyüme hem de ortak alanlara doru büyüme var ise imara aykr alann ne kadarnn konturda büyüme ne kadarnn ortak alanlara büyüme olduu tespit edilerek ayrtrlr. Ayrtrlan her alan kendini ilgilendiren deikenin düzeltme katsays ile çarplarak net m² birim fiyatlar bulunur. Sonrada her deiken denk düen alan ile çarplarak imara aykr alandan gelen katlm deeri bulunur. Tablo 5. mara Aykrlk Deer Düzeltmesi DEER DÜZELTME DEKENL ER BNA BOYUTUN DA BÜYÜME DER PARSELLE RE TECAVÜZ EDEREK BÜYÜME TAM KATA DÖNÜ TÜ RME DEER DÜZELTME KATSAYILA RI MARA AYKIRI ALAN DEER ÇARPANI DÜZELTMES YOL VEYA KAMU ARAZSN E TAAN BÜYÜME LAVE KAT (KAÇAK KAT) TERAS YADA ÇATI ALANIN DAN BÜYÜM E ORTAK ALANL ARA DORU BÜYÜM E DER BAIM SIZ BRME DORU BÜYÜ ME ARKA BAHÇE YE DORU BÜYÜ ME MAR HAKLARI SINIRLARI ÇNDE FAKAT FLEN PROJEYE AYKIRI NAA EDLM PROJE TADLATI GEREKT. MAR HAKLARI SINIRLAARIÇ NDE FAKAT RUHSATSIZ NAA EDLM KAT VEYA EKLENTLER 0.0 (MOLOZ DEER ) D ER 547

148 Binann Donanmna Ve Bamsz Birime Ait Eklentilere likin Deer Düzeltmesi Binann donanm özelliklerine ve bamsz birime ait eklentilere göre aadaki tabloda ilgili katsaylar kullanlarak düzeltmeler yaplr. Bamsz birime ait eklentiler varsa ve tabloda gösterilen katsay ile ifade edilemeyecek kadar deeri fazlasyla arttran özel durumlar olduunda, bu eklentiler tablodaki katsay kullanlmadan deerleme uzmanlarnca ayrca deerlemeye alnp bamsz birimin katlm deerine yanstlacaktr. Tablo 6. Binann donanmna ilikin deer düzeltmesi DEER DÜZELTME DEKENLE R DAALGA Z VAR STE ÇND E KAPALI OTOPAR K VAR BNA DONANIMI VE BAIMSIZ BRME AT EKLENTLER AÇIK OTOPAR K VAR SPOR TESS VEYA SOSYA L TESS VAR ÖZEL GÜVENL K SSTEM VAR JENERATÖ R VAR ASANSÖ R VAR YANGIN MERDVE N VAR SIINA K VAR BAIMSI Z BRMN DEERN ARTTIRA N EKLENT VAR BNA GR VE MERDVEN KOVASI GB ORTAK ALANLAR KULLANIL I VE BAKIMLI DEER DÜZELTME KATSAYILAR I 1, ,03 1,0 1,05 1,0 1,0 1,0 1, , DEER DÜZELTME DEKENLE R STE ÇND E DEL KAPALI OTOPAR K YOK AÇIK OTOPAR K YOK SPOR TESS VEYA SOSYA L TESS YOK ÖZEL GÜVENL K SSTEM YOK YANGIN MERDVE N YOK BAIMSI Z BRMN DEERN ARTTIRA N EKLENT YOK BNA GR VE MERDVEN KOVASI GB ORTAK ALANLAR KULLANIS DAALGA JENERATÖ ASANSÖ SIINA IZ VE Z YOK R YOK R YOK K YOK BAKIMSIZ DEER DÜZELTME KATSAYILAR I 0, ,97 0,98 0,95 0,98 0,98 0,98 0,98 0, , DER OLUMLU DONANI M VAR DER OLUM LU DONANI M YOK Bamsz Birimin Net Deer Düzeltme Katsaysnn Bulunmas Hangi bamsz birimin deeri bulunacaksa yukardaki tablolarda gösterilen söz konusu bamsz birimi ilgilendiren deer düzeltme katsaylar aadaki ilemlere tabi tutularak net deer düzeltme katsays bulunur. Bu ilemin saysal ortamda otomatik olarak yaplaca varsaylmtr. Örnek; 13 no lu sokaktaki zemin kat konut için deer çarpann etkileyen nedenler ve deer düzeltme katsaylar aadaki gibi olduu düünülürse, 548

149 Tablo 7. Bamsz Birime Ait Yasal Alan Toplam Deer Düzeltme Deikenleri ve Deer Düzeltme Katsaylarn Gösteren Tablo DOALGA Z VAR STE ÇNDE DEL KAPALI OTOPARK YOK AÇIK OTOPARK VAR SPOR TESS VEYA SOSYAL TESS YOK ÖZEL GÜVENLK SSTEM YOK GÖMME DOLAP VAR JENERATÖR YOK ASANSÖR VAR YANGIN MERDV EN YOK SIINA K VAR 1, , , PARK - YEL ALAN SABT PAZAR PENCERE ORTA SS. MUTFAK SS. Y BANYO SS. ORTA KAPI ORTA SS. DUVAR KAPLAM ASI Y ZEMN KAPLAMASI Y ISINMA SS. Y ARMATÜ RLER ORTA TAVA N KAPLA MA ORTA 1,10 1, KÖE KNC DERECE RSKL DEPREM BÖLGES BETONARME BNA YAI 5-8 ARASI TEK HSSEL ONAYLI PROJES VAR SKAN ALMI TAPULU- PROJEL ISI YALITIMI YOK (MANTOLA MA v.b.) BNA DI CEPHES BAKIMLI SOKAK KÖES 1, , ,10 1,01 1, ,10 LK VE ORTA DERECEL OKULA ORTA RAYLI SSTEM ULAIM MKANLARIN A YAKIN EHR MERKEZLERN E ORTA HAVALANIN A ORTA DENZ YOLUNA ORTA TCARET MERKEZNE ORTA ÖNEML KARAYO LU BALAN TILARIN A ORTA KÜLTÜR- SANAT-SPOR TESSLERN E ORTA DEMR PARMAKLIK VEYA BENZER KORUMA VAR ,05 Ham m birim fiyatnn bulunmasnda kullanlan her emsal veri, gayrimenkulü etkileyen o proje bölgesi için söz konusu olabilecek tüm deer deikenlerinden birkaçn veya tamamn içeriyor olabilir. Bu deer deikenlerinin tamam o tanmaz mal için deer art salayan 1.00 den büyük deer düzeltme katsaylarna denk düebilecei gibi, deer düüü salayan 1.00 den küçük deer düzeltme katsaylarna da denk gelebilir. Ham m birim fiyatn hesaplanmasnda kullanlan emsal verilerin genelde, art salayan ya da düü salayan her iki tip deer düzeltme deikenlerini kapsayabilecei düünülür. Her proje bölgesi için deer düzeltme katsaylar; herhangi bir tanmaz maln çplak deerini, ne kadar artraca, ya da ne kadar düürecei sorusuna yant olabilecek matematiksel orandr. Her düzeltme deikeninden dolay gelecek deer düzeltme katsays ile ana tanmaz maln ham m birim fiyat ya düecek ya da artacaktr. Eer deer düzeltme katsaylar yan yana çarplarak toplamda, Deer Düzeltmesi yaplm net m birim fiyat bulunmaya çallrsa, düzeltmeninde düzeltmesi yaplm olur. Tamam art getiren ya da tamam düü salayan deer düzeltme deikenleri ile karlaldnda, gereinden fazla art ya da düü salayan, bileik etki yapan toplam deer düzeltme katsay oran ile karlaabiliriz. O nedenle öyle bir yol izlenir. kinci yol ise; 1 den büyük katsaylardaki virgülden sonra gelen yüzdelik bölümün (1.05 için kabul edilmesi gibi) pozitif, 1 den küçük katsaylardaki virgülden önce gelen yüzdelik bölümün (0.95 için kabul edilmesi gibi) negatif, 1.00 olan katsaylarn ise (1.00 için 0.00 kabul edilmesi) yansz olduu düünülerek formülletirilen, yüzdelik bölümlerin toplanmasndan çkan pozitif veya negatif sonucun 1.00 e eklenmesi ya da çkarlmas ile (pozitif ise eklenmesi, negatif ise çkarlmas) bulunan sonuç, düzeltilmi toplam deer katsays olarak kabul edilir. Bundan sonra bulunacak olan toplam deer düzeltme katsaylar için ikinci yol izlenecektir. Bu yönteme göre yasal alan net deer düzeltme katsaysnn (YANDDK) bulunmas aadaki biçimde yaplr: Yasal alan deer düzeltme katsaylar toplam = YADDKT = Yasal Alan Toplam Deer Düzeltme Katsay Adedi: YATDDKA 549

150 Yasal alan net deer düzeltme katsays (YANDDK) = Yasal alan deer düzeltme katsaylar toplam (Yasal alan toplam deer düzeltme katsay adedi -1) YATDDKA = 4 adet YADDKT = 4.73 YANDDK = YADDKT (YATDDKA 1) (1) YANDDK = 4.73 (4 1) = 1.73 mara aykr alan deer düzeltme katsaylarnn gösterilmesi: mara aykr alan deer düzeltme deikenleri; Bina konturunda büyüme ve ortak alandan büyüme var. Bina konturunda büyüme deer düzeltme katsays = 0.65 Ortak alana doru büyüme deer düzeltme katsays = Bamsz Birimin Yasal ve Varsa mara Aykr Alan Deerinin Bulunmas Bamsz birim olarak tanmlanan her birim için mevcutta ölçümü yaplarak bulunan alan miktar (m²) o bamsz birimin mevcut alandr. Onayl projelerinde kat planlar incelenerek bulunan alan miktar (m²) o bamsz birimin yasal alandr. Yasal alan ile mevcut alan arasndaki fark imara aykr alandr. mara aykr alan yok ise bamsz birimin deeri sadece yasal alan üzerinden hesaplanr. mara Aykr Alan = Mevcut ( Mevcut ) Alan Yasal Alan Toplam mara Aykr Alan Deeri (TADD) = [mara Aykr Alan Deer Düzeltme Katsays(AADDK) 1 X Ham m² birim fiyat / Ham Deer Çarpan (HDÇ) X mara Aykr Alan(AA) 1 ]+ (mara Aykr Alan Deer Düzeltme Katsays X HDÇ X mara Aykr Alan ) + + (mara Aykr Alan Deer Düzeltme Katsays n X HDÇ X mara Aykr Alan n ) n TAAD = AADDK i AA i HDÇ i1 () mara aykr alan deer düzeltme deikenlerine denk gelen alan miktarlar, ilgili deer düzeltme katsaylar ve Ham m² birim fiyat ile çarplarak bulunan imara aykr alan deerlerinin toplanmas sonucunda imara aykr alan deeri bulunur. Yasal Alan Deeri = Yasal Alan Net Deer Düzeltme Katsays X HDÇ X Yasal Alan Proje Katlm Deeri = Yasal Alan Deeri + mara Aykr Alan Deeri (varsa) Bunlara ilikin veriler Tablo 8 te verilmitir. mara aykrlk, konturda büyüme ve ortak alana büyüme olarak belirlenen tablo 8 teki bamsz birime ilikin bir hesaplama örnei aadaki biçimde gösterilebilir; mara Aykrlk Deer Deikeni: Konturda Büyüme, mara Aykr Alan: 18, Deer Düzeltme Katsays: 0.65, HDÇ:1 416,00 TL ise deer düzeltmesi yaplm net m birim fiyat: 90,40 TL olur. Konturda büyümeye karlk gelen alan ile düzeltmesi yaplm NDÇ çarplrsa, deer ise, ,0 TL olarak hesaplanr. 550

151 Tablo 8. Bamsz birim proje katlm deeri tablosu 10 Ada- 1 Parsel 13 No.lu Sokakta Konut Olarak Kullanlan bamsz birim Yasal Alan Deer Düzeltmesi Yaplm Kira Net m Birim Alan Miktar HDÇ Ham m Birim Kira Net Deer Düzeltme Deer Düzeltmesi Deer (TL) (m ) (TL) Fiyat (TL) Katsays Yaplm NDÇ Fiyat A B C D E=B x D F=C x D G= E x A H=F x A - - Kira Deeri Yuvarlatlmt r (Aylk- TL) , , ,96 - Mevcut Alan ,80 mara Aykr Toplam Alan 3,00 mara Aykrlk Deer Deikeni Konturda Büyüme 18 Ortak Alana Doru Büyüme 5 Toplam Proje Katlm Deeri=Yasal Deer+mara Aykr Deer 1.416, , , , , , ,16 - Yukardaki tabloda bulunan bamsz birimin katlm net deeri aada bahsedilen durumlarda baz uygunlatrmalar yaplabilir. Baz bamsz birimlerde alanlarn çok küçük veya çok büyük olmasnda sattaki perakende etkisi gözetilerek deerde uygunlatrmalar yaplabilir MAR PLANLARI OLAN ALANLARDA, KENTSEL DÖNÜÜM YA DA 18. MADDE UYGULAMALARINDA, DAITIM DEERNN (PROJE DEERLEMES) BELRLENMES GENEL Kentsel dönüüm projelerinde katlm deerinin bulunmasnda olduu gibi datm deerinin belirlenmesinde de tek, güvenilir ve anlaml sonuçlar almak için benzer bir matematik model gelitirilmitir 3. Katlm deerinin bulunmasnda bahsedilen bamsz birim kavram burada bamsz bölüm olarak deitirilmitir. Çünkü datmda, imara aykrln artk olmad, tüm tanmazlarda kat mülkiyetinin kurulduu gerçeinden yola çkarak 634 sayl kat mülkiyeti kanuna göre bamsz bölüm kullanmak gerekmektedir. Katlm deeri hesaplanrken mevcut yaplarda yasal ve varsa imara aykr alanlar ayr deerlemeye tabi tutulur sonra ikisinin toplamndan tek bir deer bulunmutu. Datm deerinde ise ina edilen yapnn tamam yasal olduu için bamsz bölümün brüt inaat alan deerlemeye esas alan kabul edilmitir. Datm deerinin bulunmasnda ister kentsel dönüüm isterse 18. madde uygulamalarnda olsun yeni imar plan ve mimari proje esastr yani yaplam, onanm imar uygulama plan verilerinin deerlemesi yaplmaldr. O nedenle bu bölümde anlatlan sistematiin, hem kentsel dönüüm hem de 18. madde uygulamalarnda geçerli olaca düünülmütür. Datma esas deerlerinin bulunmasnda, yeni projeye göre tasarlanm bamsz bölümlerin; yaplm ve bitmi varsaym ile kabul edilecek sat m² birim brüt fiyatlarndan harekete edilir. Bayrampaa projesinin fizibilite çalmas ve datm deeri hesaplamasnda anlatlan sürece uygun admlar izlenir. Burada anlatlan deerleme uzmanlarnca öngörülen brüt m² birim sat fiyat, benzer tipteki bamsz bölümlerin ortalama brüt m² birim sat fiyatdr. Bu datm deeri için ham m² birim sat fiyat (deeri) anlamn tar. Yani katlm deerinin bulunmasnda kullanlan ham deer çarpannn yerini, datm deerinde, ortalama brüt m² birim sat fiyat/ DÇ alr. Kiralanan alan,mecvut ya da yasal olsun yasal alan kabul edilmitir. Bu nedenle Kira deerinin hesaplanmas sarsnda, kira net deer düzeltme katsays olarak, yasal alan net deer düzeltme katsays kabul edilmitir. lerde bu konu yeniden deerlendirilebilir. 3 Ulger Modeli 551

152 Dönüüm alannda datma esas tasarlanan proje fonksiyon alanlarnn sat deeri hesaplanrken bölgenin gelimilik durumu, yaam düzeyi, ekonomik koullar, dünyada ve Türkiye de yaanan küresel ekonomik hareketlerin gayrimenkul sektörüne etkisi, yatrm stratejilerinin yönü aratrlr. Sonra il ve proje bölgesinin bulunduu ilçedeki Gayrimenkul piyasasnn durumu benzer yatrmlardaki sat rakamlar gibi birçok bilgi göz önüne alnarak ortalama m² birim brüt sat fiyatna (ham m² birim sat fiyat/deer Çarpan) ulalr. Katlm deeri hesaplanrken emsallerden yararlanlarak bulunan ham deer çarpan deer düzeltme deikenlerine denk gelen deer düzeltme katsaylar ile çarplarak net katlm deerine ulalmaktayd. Datm deerinin bulunmasnda ise ortalama brüt m² birim sat fiyat, yeni projeye uygun deer düzeltme deikenlerine karlk gelen deer düzeltme katsaylar ile çarplarak net datm deeri bulunur. Her bamsz bölümün ortalama brüt m² birim sat fiyat hesaplanrken; tasarlanan mimari projedeki tip modellerin alan, manzara, kat, konum, nitelik gibi verilerinden yararlanlr. Katlm deerinin bulunmasnda anlatlan deer düzeltme etkenleri ile deer düzeltme deikenlerinin bir ksm datm deerinin bulunmasnda bir anlam ifade etmediinden datm deeri için deer düzeltme etkenleri, deer düzeltme deikenleri ve buna bal deer düzeltme katsaylar yeniden belirlenir. Benzer tipteki her bamsz bölümün ortalama brüt m² birim sat fiyat; deere etki ettii belirlenen her deer düzeltme etkenindeki, deer düzeltme deikenlerine karlk gelen deer düzeltme katsaylar ile çarplarak, art ya da eksi yönde düzeltme getirilir. Katlm deerinin belirlenmesi süreci anlatlrken bu kavramlara ilikin ayrntl bilgiler verildiinden yeniden üzerlerinde durulmayacaktr. Dorudan ilgili açklamalar yaplacaktr Deer Düzeltme Etkeni Tek ve anlaml brüt m² birim sat fiyatnn belirlenmesi için yaplacak düzeltme etkenlerine deer düzeltme etkenleri denir. Dönüüm projesi için hazrlanan her yeni mimar tasarm ve plan için farkllklar gösterme olaslna sahip bu deer düzeltme etkenlerinin genelde çok iyi belirlenmesi gerekmektedir. Mimari tasarm ve planlar incelendiinde aadaki deer düzeltme etkenleri belirlenmitir: Binann Donanmna likin Deer Düzeltme, Bamsz Bölümün Bina çindeki Konumuna likin Deer Düzeltme, Binann Sokak çindeki Konumuna likin Deer Düzeltme, Bamsz Bölümün Manzarasna likin Deer Düzeltme, Bamsz Bölümün Olumsuz Çevresel Etkenlerine likin Deer Düzeltmesi Binann Çevresel Sosyal Donatlarla likisine Dair Deer Düzeltme, 6 düzeltme etkeni belirlenmitir. Bu say arttrlabilir. Bildiride bunlardan sadece birkaç tanesi örnek olarak gösterilmitir. Deer düzeltme etkenleri ve bunlara ilikin iki deiken; deer düzeltme deikeni ve deer düzeltme katsaylar tablolar halinde düzenlenmitir Deer Düzeltme Deikeni Deer düzeltme etkenleri içinde, o etkene özgü olan deeri etkileyen farkl nedenlere deer düzeltme deikeni dendii daha önce tanmlanmt. Bu kavramn çok sayda ve farkl durumlar vardr. Bamsz bölümün deerini olumlu ya da olumsuz yönde dorudan etkileyecek bu deiik durumlarn her birine, deer düzeltme deikeni denmektedir. Bir örnek aadaki bamsz bölümün bina ya da blok içindeki konumu tablosunda gösterilmitir. 55

153 Tablo 9. Deer Düzeltme Deikeni Örnei BAGIMSIZ BÖLÜMÜN BNA YADA BLOK ÇNDEK KONUMU DEER DÜZELTME DEKENLER ARA KÖE TEK CEPHEL 4 CEPHEL DER Deer Düzeltme Katsays Deer düzeltme katsays; deer düzeltme etkenlerinin deiik durumlarn anlatan her deer düzeltme deikenine karlk; olas etki oran ve miktar aratrlarak, snanarak kabul edilmi saysal bir çarpan olduu daha önceki bölümlerde çokça söz edilmitir. Proje bölgesinde yaplan analiz ve elde edilen veriler sonucunda, ada içinde her parsel ve parsel içinde her bamsz bölümün deer açsndan farkllk gösterebilir. Bu tanmaz maln sosyal donatlrlarla etkileimi, bamsz bölümün binadaki konumlar, ulam koullar, tüm çevresel etkiler v.b. gibi verilerin deere yanstlmas anlamna gelir. Yaplacak düzeltmeler, deer düzeltme katsaylar ile ortalama brüt m² birim sat fiyatnn çarplmas ile yaplr. Böylelikle ham brüt m² birim sat fiyat (ortalama brüt m² birim sat fiyat) düzeltmeler getirilerek net deer çarpan bulunmu olur. Bu çarpan ile tanmaz maln brüt alan çarplarak o tanmaz maln net datm deeri bulunmu olur. Deer düzeltme katsaylar, deer düzeltme etkenleri tablolarnn ikinci satrlarnda verilmitir. Bir örnek aadaki bamsz bölümün sokak içindeki konumu tablosunda gösterilmitir. Tablo 10. Deer düzeltme katsays örnei BAIMISZ BRMN SOKAK ÇNDEK KONUMU BULVAR ANA YOL SOKAK ÇIKMAZ SOKAK DEER DÜZELTME DEKENLER ARA KÖE ARA KÖE ARA KÖE ARA KÖE DEER DÜZELTME KATSAYILARI 1, Her yeni tasarm ve plan için konut ve iyeri için düzeltme nedeni olarak kabul edilen düzeltme deer Etkeni belirlenir. Bu çalmada konut ve iyerleri için 6 adet deer düzeltme Etkeni ve bunlara ilikin deer düzeltme deikeni ile deer düzeltme katsaylar kabul edilmitir. Bu say arttrlabilir ORTALAMA BRÜT m² BRM SATI FYATININ (HAM BRÜT m² BRM SATI FYATI/HDÇ) BULUNMASI Yeni projenin, tasarm ve imar planna uygun ina edildiinde karmza çkan bamsz bölüm tiplerinin, deerleme uzmanlarnca belirlenen brüt m² birim sat fiyat, benzer tipteki bamsz bölümlerin ortalama brüt m² birim sat fiyatdr. Bu, datm deeri için ham brüt m birim sat deeri anlamn tar. Benzer tip tanmn açarsak; dönüüm alannda Bayndrlk Bakanl tanmlarna göre farkl yap snflarna denk düen konut, iyeri, otel v.b. gibi yaplar olabilir. Lüks konutlar, toplu konut amaçl daha uygun maliyetli konutlar da olabilir. Fizibilite çalmalarnn yapld NA tablolarnda, maliyet ve sat projeksiyonlar ksmnda belirtildii gibi bu farkllklar gözetilerek ortalama brüt m² birim sat fiyatlar bulunur. Dönüüm alannda datma esas tasarlanan proje fonksiyon alanlarnn sat deeri hesaplanrken bölgenin gelimilik durumu, yaam düzeyi, ekonomik koullar, dünyada ve Türkiye de yaanan küresel ekonomik hareketlerin gayrimenkul sektörüne etkisi, yatrm stratejilerinin yönü aratrlr. Sonra il ve proje bölgesinin bulunduu ilçedeki Gayrimenkul piyasasnn durumu benzer yatrmlardaki sat rakamlar gibi birçok bilgi göz önüne alnarak ortalama brüt m² birim sat fiyat (ham brüt m² birim sat fiyat) hesaplanr. Datm deeri bulunur iken emsaller; yeni proje snrlar geni bir alan kapsad için tek tek bamsz bölümler ölçü alnarak deil, benzer fonksiyon alanlar ve tipteki bamsz bölümler 553

154 baznda ele alnr. Çünkü mimari tasarm konsepti projenin uygulanaca mahalleler çevresindeki birçok iyeri yada konuta göre, emsal olamayacak kadar hem tip-görünüm ve kalite, hemde fiyat açsndan farkllklar gösterir. Bu yüzden proje deerlemesinde yalnzca proje çevresindeki tek tek konut veya iyeri emsalleri baz alnmaz. stanbulda ilçe veya bölge olarak benzer özelliklere sahip yerlerde, geni oturum alanlarn kapsayan çok sayda farkl fonksiyon alanlarn ve bamsz bölümleri içeren benzer tipteki projelerin sat rakamlar incelenir. Tanmaz mal satlarna ilikin Pazar aratrmas çok önemlidir. O nedenle bu konuda, ülke genelinde güvenilir, sürdürülebilir ve izlenebilir kurumsal ve hukuksal bir yapya, düzenlemeye gerek vardr (Mainz, 007). Bu veriler, projemiz için seçtiimiz deerleme yöntemlerinden emsal yöntemine esas veri olarak düünülür. Proje bölgemizdeki her fonksiyon alanna ait tip tasarmlar için, ortalama bürüt m² birim sat fiyat, datm deeri için ham m² birim sat fiyat gibi düünülür ve datm deerini ilgilendiren deer düzeltmeleri ve katsaylar yardm ile net bürüt m² birim sat deeri hesaplanr. Tablo 13 de verilen örnek konut için ham m² birim sat fiyat 1.616,00 TL olarak bulunduu kabul edilir KONUT /YERLER ÇN DEER DÜZELTMES Binann Sokak çindeki Konumuna likin Deer Düzeltmesi Konu ile ilgili deer düzeltmelerine örnek olarak; binann sokak içerisindeki konumuna ilikin deer düzeltme ve deer düzeltme katsaylar Tablo 11 de verilmitir. Tablo 11. Binann sokak içindeki konumuna ilikin deer düzeltmesi BAIMISIZ BRMN SOKAK ÇNDEK KONUMU BULVAR ANA YOL SOKAK ÇIKMAZ SOKAK DEER DÜZELTME DEKENLER ARA KÖE ARA KÖE ARA KÖE ARA KÖE DEER DÜZELTME KATSAYILARI 1, Bamsz Bölümün Net Deer Düzeltme Katsaysnn Bulunmas Hangi bamsz bölümün deeri bulunacaksa yukardaki tablolarda gösterilen söz konusu bamsz bölümü ilgilendiren toplam düzeltme katsays aadaki ilemlere tabi tutularak bulunur. Bu ilemin saysal ortamda otomatik olarak yaplaca varsaylmtr. Örnek; yeni tasarm ve planda A1 ada 1 parsel 11 no.lu sokaktaki zemin kat konut için deer çarpann etkileyen nedenler ve deer düzeltme katsaylar Tablo 1 deki gibi düzenlenir. Tablo 1. Örnek bir bamsz bölüme ait toplam deer düzeltme deikenleri ve deer düzeltme katsaylar STE ÇNDE DEL KAPALI OTOPARK YOK SPOR TESS VEYA SOSYAL TESS YOK ÖZEL GÜVENLK SSTEM YOK JENERATÖR YOK PARK - YEL ALANA YAKIN ,05 1,10 RAYLI SSTEM SABT PAZAR KÖE SOKAK KÖES LK VE ORTA DERECEL OKULA ORTA ULAIM MKANLARINA YAKIN EHR MERKEZLERNE ORTA 1,05 1,05 1, HAVALANINA ORTA DENZ YOLUNA ORTA TCARET MERKEZNE ORTA ÖNEML KARAYOLU BALANTILARINA ORTA KÜLTÜR-SANAT- SPOR TESSLERNE ORTA Bu deerlere göre yasal alan net deer düzeltme katsaysnn (YANDDK) bulunmas aadaki biçimde yaplr: 554

155 Yasal Alan Deer Düzeltme Katsaylar Toplam (YADDKT) = =17.9 Yasal Alan Toplam Deer Düzeltme Katsay Adedi: YATDDKA YATDDKA = 17 adet YADDKT = 17.9 YANDDK = YADDKT (YATDDKA -1) (3) YANDDK = 17.9 (17-1) = Bamsz Bölümün Brüt Datm Deerinin Bulunmas Bamsz bölüm olarak tanmlanan her tip konut ve iyeri için mimari projelerinde belirtilen alanlardan brüt alan miktar dikkate alnr. Brüt Alan Deeri = Net Deer Düzeltme Katsays X Ham m² birim sat fiyat (ortalama brüt m² birim sat fiyat) X Brüt Alan Miktar Tablo 13. Bamsz bölüm proje datm deeri tablosu A1 ada 1 parsel 11 no.lu sokaktaki Konut Olarak Kullanlan Bamsz Bölüm Brüt Alan Miktar (m) Ham m Birim sat Fiyat (TL) Net Deer düzeltme katsays Deer Düzeltmesi yaplm net m Birim Sat Fiyat Datm Deeri (TL) 1 3 4=x 3 5= 4 x 1 Brüt Alan çin Datm Deeri , , ,08 Proje Datm Deeri , MAR UYGULAMALARINDA KATILIM DEERNN BELRLENMES ÇN GELTRLEN YEN MODEL MODEL ÜZERNE Arsa ve arazi uygulamalarnda; 3194 sayl imar kanununun 18. maddesindeki eit oranl toprak kesintisi üzerine kurulmu imar uygulama yönteminin yan sra, deer esasl imar uygulama yönteminin de kullanlabilecei önerilmektedir. Bu model araziden alnan emsal piyasa deerleri (alm-satm) üzerine temellendirilmektedir. Emsal deerler; eer deer haritalar olsa idi deer haritalarndaki m² birim deerlerinden/deer Çarpanlarndan yararlanlacakt. Yoksa ki bugün bunlar mevcut deil, deer çarpanlarnn bulunmas için arazide tespit edilen emsal piyasa alm -satm deerlerinden yararlanlacaktr. Emsal piyasa alm -satm deeri yok ise, kira ya da tarmsal gelir verileri ve toprak endeks deerleri kullanlarak ham m² birim fiyatlar bulunacaktr. Arsa ve arazi düzenlemelerinde deer esasl yöntemin kullanlmas; genelde deerli kentsel alanlarda, imar planlaryla ortaya çkan ar imar deerlerinin, kamu-toplum yararna düzenleyebilmek, toplumsal adaletin salanabilmesi amacyla yararldr. Arsa ve arazi deerlerinin çok düük olduu yerlerde imdi kullanlan 18.maddeye göre uygulamalar yaplabilir. Ancak gittikçe deerlenen, 555

156 pahallaan ve azalan kentsel-krsal topraklarn daha uygun ve yararl kullanlmasnn salanabilmesi, mutlak mülkiyet hakknn kullanmnn kamu-toplum yararna denetlenebilmesi için, deer esasledeerlik yönteminin imar uygulamalarnda esas seçenek olmas zorunlu olmaldr. Ham m² birim fiyat (deer çarpan) düzeltmeleri için, 1/ lik arazi kullanm planlar ile buna dayanan 1/5.000 lik ölçekli plan kararlar ölçü alnmtr. Yani bu model 1/ ve 1/5.000 lik planlarn var olduu kabulü ile yaplmaktadr. 1/5.000 lik ve 1/1.000 lik imar planlarnn üst ölçekli planlara (1/ ve 1/5 000) dayandrlmas gerçeine göre model düzenlenmitir 4. Katlm deeri; kadastro parselinin alan ile m² birim fiyat (DÇ) çarplmas ile bulunmaktadr. Kadastro parselinin alan deimeyeceine göre sorun bu deimez ile çarplacak ve katlm deerinin belirlenmesine salayacak m² birim fiyat (deer çarpan nn) belirlenmesidir. Tek ve anlaml m² birim fiyat (DÇ) ise ham m² birim fiyatnn; her düzeltme etkenleri ve onun içindeki deer düzeltme deikenine karlk gelen deer düzeltme katsaylar ile çarplarak düzeltilmesinden sonra belirlenir. Her imar uygulamas için farkllklar gösterme olaslna sahip bu deer etkenlerin genelde çok iyi belirlenmesi gerekmektedir. Yaplan uygulamalar incelendiinde 14 adet deer düzeltme Etkenleri belirlenmitir. Bildiride bunlardan sadece birkaç tanesi örnek olarak gösterilmitir. Arazinin yaplama fonksiyonlarna likin Deer Düzeltmesi, Ulam Kararlarna likin Deer düzeltmesi, Arazinin Üst Planlardaki Etaplarna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Bulunduu Bölgenin Koruma Durumuna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Risk Etkenine likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Tapu Takyidat Durumuna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Mülkiyet Yapsna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Jeolojik Yapsna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Teknik Altyapsna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Toporafik Yapsna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Hâkim Rüzgâr Yönüne likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Eim Yönüne likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Kadastral Yola Olan Cephe Uzunluuna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin ekline likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Manzarasna likin Deer Düzeltmesi, Arazinin Çevresel Sosyal Donatlarla lgili Deer Düzeltmesi, Bu say deiebilir. Deer düzeltme Etkenleri ve bunlara ilikin iki deiken; deer düzeltme deikeni ve deer düzeltme katsaylar oluturulmutur. Deer esasl yönteme göre 18. Madde uygulamalar yaplacaksa, katlm deerinin belirlenmesi, 1/5.000 ve 1/1.000 lik planlarn, kamuoyuna duyurulmasndan önce, daha önceki bölümlerde anlatld gibi imar uygulama plannn uygulanabilir, yaplabilir ve edilebilir olduu anlaldktan sonra kamuoyu ile paylalmaldr. Bu, deerleme esasl yönteme göre imar uygulamas yapabilmenin en önemli aamasdr. Kamuoyu duyduktan sonra tanmaz fiyatlar ar derecede artacaktr. Bu ise açktan deer artmalarna yol açacandan istenmeyen durumdur ve deer esasl imar uygulamasnn yaplmasnn önündeki en büyük engeldir ARAZLER ÇN HAM DEER ÇARPANI (HDÇ) ( HAM m² BRM FYATI ) BULUNMASI Uyguluma bölgesinde yaplan analiz ve elde edilen veriler sonucunda, kadastro adalar içinde her ada ve ada içinde her parsel birim fiyat açsndan farkllk gösterebilir. Bu tanmaz maln sosyal 4 Katlm deerinin belirlenmesinde stanbul Büyükehir Belediyesi, stanbul Metropol Planlama tarafndan üretilmi 1: ve 1:5 000 planlara ilikin bilgilerden yararlanlmtr. 556

157 donatlrlarla etkileimi, üst plandaki imar koullar, mülkiyet durumu, jeolojik yap, ulam koullar, tüm çevresel etkiler v.b. gibi verilerin deere yanstlmas anlamna gelir. Yaplacak düzeltmeler, deer düzeltme katsaylar ile ham m² birim fiyatnn çarplmas ile yaplr. Böylelikle deer çarpan (ham m² birim fiyat) düzeltmeler getirilerek net deer çarpan bulunmu olur. Düzeltme deer katsays her uygulama bölgesi için deere etki eden nedenlerden dolay deerleme uzmanlarnca tespit edilen bir çarpandr. Baka bir ifadeyle uzmann bilgi ve kanaatidir. Düzenleme bölgesi deitikçe katsaylarda deiebilir. Deeri tespit edilecek tanmaz mallarn ham m² birim fiyat, ham deer çarpan olarak tanmlanmtr. HDÇ, imar uygulamas yaplacak bölge ve çevresinde toplanan Tablo 14, Emsal Veri Tablosu nda sunulan emsal verilerinden yararlanlarak bulunduuna ilikin bilgiler önceki bölümlerde verilmiti. Tablo 14. Arazi emsal veri tablosu Emsal No Emsalin Konumu Emsalin Nitelii Emsalin Tarma Elverililii HDÇ (TL) 1 Çobandede köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Çobandede köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Çobandede köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Adal köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Deil Adal köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Deil Yargc köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Deil Yargc köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Deil Rüzgârl köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Deil Rüzgârl köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Deil Rüzgârl köyü mevki Arazi Ekonomik Tarma Elverili Deil Ham deer çarpanlar tarmsal arazilerin deerlemesi ile de bulunabilir. Burada tarmsal amaçl kullanma dönük veriler kullanlarak deerleme yaplr: Topran eimi, verimlilii, ürün çeitlilii, sulanabilirlii, taban suyu durumu, parselin geometrisi, merkeze uzakl vb. Ancak amaç arsa ve arazi düzenlemesi olunca, HDÇ nin belirlenmesinde gerçek alm satm deerlerinden yararlanmak daha inandrc olacaktr. Bu emsal veriler krsal karakterli tanmazlarn normal alm-satm fiyatlarndan veya varsa, istenirse tarmsal alanlarn deerlemesi (endeks yöntemi) ile bulunan fiyatlardan elde edilirler. Yeri gelmiken yinelemekte yarar vardr: Genel anlamda üzerinde toprak/tanmaz deerlerinin gösterildii haritalarnn yaplmas gerek ve arttr. Benzer tipteki emsal deerlerin aritmetik ortalamas alnr. Bu ortalama deer, Tablo 15 Arazi Ham Deer Çarpanlar Tablosundaki ham m² birim fiyat olarak kabul edilir. Emsaller aratrlrken toprak verimliliini baz alan iki temel ayrm yaplarak tablolar oluturulur: Ekonomik tarma elverili olanlar, ve ekonomik tarma elverisiz olanlar. Bu konuda daha ayrntl çalmalar da yaplabilir. Arazi Ham Deer Çarpanlar Tablosundaki Birim Fiyatlarn Bulunuuna likin Örnek; Ekonomik tarma elverili bölgedeki arazi emsallerinin sadece tablo 14 deki Çobandede köyü mevkiindeki verilere ilikin olduu düünülürse, emsallerin ortalama deeri veri olarak toplanan 3 emsal deerden bulunur; ( ) / 3 = TL. Bulunan bu rakam ham m² birim fiyatdr. Tablo 15. Arazi ham deer çarpanlar tablosu Ekonomik Tarma Elverili Arazi Ham Deer Çarpanlar Ham m² Birim Fiyat Ekonomik Tarma Elverisiz Arazi.. Ekonomik Tarma Elverili Arazi ARAZ DEER DÜZELTMELER Arazinin Yaplama Fonksiyonlarna likin Deer Düzeltmesi 1: ve 1:5 000 lik üst planlarda yaplama fonksiyonlar genel anlamda aadaki biçimde sralanmtr: 557

158 Sanayi Alanlar Ticaret Ve Hizmet Alanlar Turizm Kültür Alanlar Konut Nitelikli Yerleim Alanlar Lojistik Alanlar Kentsel Donat Hizmet Ve Altyap Alanlar Sürdürülebilirlik Çerçevesinde Koruma Alanlar Özel Proje Alanlar Dier Bu her bir yaplama fonksiyonlarnn deer düzeltme etkeni kabul edilecek deer düzeltme deikenleri ve onlara ilikin katsaylar tablolar halinde düzenlenmitir. Belirtilen yaplama fonksiyonlarndaki her deer düzeltme deikeni bal bana bir deer düzeltme etkeni olarak ele alnr. Uygulamaya giren arazi hangi yaplama fonksiyonu içinde kalyorsa yalnzca ona ilikin deer düzeltme etkeni için düzenlenen tabloyla iliki kurulur. Daha önce bulunan ham deer çarpan ilgili tablodaki katsaylar yardm ile çarplarak düzeltmeler yaplr. Yukardaki yaplama fonksiyonlarna ilikin deer düzeltme örnei Tablo 16 ve 17 de verilmitir. Tablo 16. Özel proje alanlarna ilikin deer düzeltmesi ÖZEL PROJE ALANLARI TOPLUMSAL AMAÇLI ÖZEL PROJE ALANLARI ÇEVRESEL SÜRDÜRÜLEB LRLK AMAÇLI ÖZEL PROJE ALANLARI KONUT YENLEME VE DÖNÜÜM ALANLARI EKONOMK AMAÇLI ÖZEL PROJE ALANLARI DER DEER DÜZELTME DEKENLE R DEER DÜZELTME KATSAYILAR I YAAM ALNALARI OLUTURMAK AMAÇLI ÖPA DONATI ALANLARI YÜKSELTME AMAÇLI ÖPA KÜLTÜR REKREASYON TURZM AMAÇLI ÖPA TARH KORUMA AMAÇLI ÖPA BU BÖLÜM AAIDA AYRI BR TABLODA GÖSTERCEKTR BU BÖLÜM AAIDA AYRI BR TABLODA GÖSTERCEKTR TEKNOPARK VE ÜNVERSTE ALANLARI OLUTURMAK AMAÇLI ÖPA LMAN VE LOJSTK ALAN YENLEME VE GELTRME AMAÇLI ÖPA MEVCUT MERKEZLER YENLEME AMAÇLI ÖPA YEN ALT MERKEZ GELME ÖPA LMANDAN MERKEZE DÖNÜÜM AMAÇLI ÖPA SANAYDEN MERKEZE DÖNÜÜM ÖPA Tablo 17. Konut yenileme ve dönüüm proje alanlarna ilikin deer düzeltmesi KONUT YENLEME VE DÖNÜÜM ALANLARI DEPREMSELLK DOAL EKLER ÜZERNDEK YAPILAMI ALANLAR ( ÇEVRESEL SÜRDÜRÜLEBLRLK) YAAM KALTES KENTSEL YAAM STANDARTLARININ DÜÜK OLDUU ALANLAR ( ÇÖKÜNTÜ ALANLARI) DER DEER DÜZELTME DEKENLER ZEMN YÖNÜNDEN SAKINCALI ALANLAR ÜST YAPI AÇISINDAN SAKINCALI ALANLAR HAVZA VE DERE KORUMA SINIRLARI ÇDEK YAPILAMI ALANLAR ORMAN ALANLARI ÜZERNDE YAPILAMI ALANLAR B ALANLARI ÜZERNDE YAPILAMI ALANLAR TARIM ALANLARI ÜZERNDE YAPILAMI ALANLAR TEKNK ALTYAPI VE SOSYAL DONATILAR AÇISINDAN YETERSZ ALANLAR DÜZENSZ GELM ALANLAR KENTSEL KULLANIM RSKLER ÇEREN ALANLAR DEER DÜZELTME KATSAYILARI BNALARIN FZK DURUMU VE YAI TBARIYLA KÖHNELEM ALANLAR 558

159 Uygulamaya Giren Kadastro Parselinin Toplam Deer Düzeltme Katsaysnn Bulunmas Hangi kadastro parselinin deeri bulunacaksa deer düzeltme tablolarnda gösterilen söz konusu parseli ilgilendiren toplam düzeltme katsaylar aadaki ilemlere tabi tutularak bulunur. Bu ilemin saysal ortamda otomatik olarak yaplaca varsaylmtr. Örnek; Çobandede mevkiindeki arazi için deer çarpann etkileyen nedenler ve deer düzeltme katsaylar aadaki gibi olduu düünülürse, Tablo 18. Toplam deer düzeltme deikenleri ve deer düzeltme katsaylarn gösteren tablo DOALGAZ HATTI VAR ELEKTRK HATTI VAR ÇME SUYU HATTI YOK LETM HATTI YOK KANALZASYON BALANTISI YOK ÜÇÜNCÜ DERECE RSKL DEPREM BÖLGES 1, , TEK HSSEL YÜKSEK GERLM HATTINA YAKIN KRLLK YERLEM ALANLARINA YAKIN DENZ YOLUNA ORTA UZAK YAPILMASI PLANLANAN ÖNEML ULAIM HATLARI 1, ORGANZE SANAY STES ÖNEML KARAYOLU BALANTI LARINA ORTA KENTSEL DONATI HZMET VE ALTYAPI MERKEZLERNE YAKIN HAVALANINA ORTA UZAK HAVALANINA ORTA UZAK Bu yönteme göre yasal alan net deer düzeltme katsaysnn (YANDDK) bulunmas aadaki biçimde yaplr: Yasal alan deer düzeltme katsaylar toplam (YADDKT) = =17.33 Yasal alan toplam deer düzeltme katsay adedi: YATDDKA YATDDKA = 17 adet YADDKT = YANDDK = YADDKT (YATDDKA -1) (4) YANDDK = (17-1) = Bamsz Birimin Yasal Alan Deerinin Bulunmas Bamsz birim olarak tanmlanan her birim için tapuda görünen alan miktar (m²) o bamsz birimin yasal alandr. Bamsz birimin deeri sadece yasal alan üzerinden hesaplanr. Projeye Katlm Deeri = Net Deer Düzeltme Katsays X Deer Çarpan (Ham m² Birim Fiyat) X Yasal Alan Miktar (8) Tablo 19. Bamsz birim proje katlm deeri tablosu 10 Ada - 1 Parsel Çobandede Mevkiindeki Arazi Olarak Bulunan Bamsz Birim Yasal Alan Miktar (m²) Ham m² Birim Fiyat (TL) Net Deer Düzeltme Katsays Deer Düzeltmesi yaplm net m² Birim Fiyat A B C D = B x C E = D x A Deer (TL) Proje Katlm Net Deeri ,00 559

160 Yukardaki tabloda bulunan bamsz birimin katlm deeri aada bahsedilen durumlarda baz uygunlatrmalar yaplabilir. Baz bamsz birimlerde alanlarn çok küçük veya çok büyük olmasnda sattaki perakende etkisi gözetilerek deerde uygunlatrmalar yaplabilir KAT MÜLKYET KANUNUNA GÖRE ARSA PAYLARININ DEER ESASLI YÖNTEME GÖRE BELRLENMES GENEL Model, net brüt m² birim sat fiyat nn belirlenmesi üzerine kurulmutur. Önceki bölümlerde konu ile ilgili bilgiler verilmitir. Her bamsz bölümün net brüt m² birim sat fiyat (deer çarpan) hesaplanrken, tasarlanan mimari projedeki tip modellerin alan, manzara, kat, konum, nitelik gibi verilerinden yararlanlr. Benzer tipteki her bamsz bölümün ortalama m² birim brüt sat fiyatna; deere etki ettii belirlenen her deer düzeltme etkeni içindeki deer düzeltme deikenlerine karlk gelen deer düzeltme katsaylar ile çarplarak, art ya da eksi yönde düzeltme getirilecektir. Kat mülkiyeti kanununda arsa pay oranlarn belirlerken önemli olan bamsz bölümler arasndaki deer oranlardr. Deerlerin saysal olarak büyüklüü ya da küçüklüü bu oran deitirmez. Bu nedenle; Kat mülkiyetinde arsa pay orann belirlenmesinde, bamsz bölümlerin binann kendi içindeki deerini farkllatran deer düzeltme etkenleri incelenmelidir. Bu mantkla bamsz bölümlerin normal piyasa ya da ipotek deerini etkileyen dsal deer düzeltme faktörleri (birkaç tanesi dnda örnein, bamsz bölümler arasndaki manzara farkll gibi), arsa pay orann etkileyecek bir etkiye sahip deildir. Amaç bamsz bölümlerin piyasa sat deerini bulmak olsayd, içsel veya dsal (çevresel) tüm deer düzeltme faktörleri gözetilmeli ve uluslararas tanmaz deerleme yöntemlerine göre çalma yaplmas gerekirdi. Yani daha önceleri de anlatld gibi arsa ve arazi düzenlemesi amaçl deerleme yaplmas gerekirdi. Yap Projesine uygun ina edildiinde karmza çkan bamsz bölüm tiplerinin, bugün yaplm ve bitmi hali ile ne kadar fiyata sat yaplabilirdi sorusuna karlk gelen sat m² birim fiyatlar belirlenir. Bunlar yalnzca bina içindeki bamsz bölümleri birbiri ile deer açsndan karlatrmamza yardmc olan kaba, genel ve ortalama bir deerdir Deer Düzeltme Etkeni Projeler incelendiinde kat mülkiyetine esas arsa pay oranlarn etkileyen deer düzeltme etkenleri aadaki biçimde sralanabilir. Bamsz bölümün; Nitelik deer düzeltmesi, Kat planlarnda yer ald konuma göre (ara, köe daire gibi) deer düzeltmesi, Cephe yönüne göre deer düzeltmesi, Bulunduu kata göre deer düzeltmesi, Brüt alana göre deer düzeltmesi, Söz konusu bamsz bölümün dier bamsz bölümlerden farkl olarak deerini arttran ya da azaltan manzara deer düzeltmesi, Eklentiler (mütemilatlar) deer düzeltmesi, Bamsz bölüme ait deeri arttrc iç dekorasyon farkllklar deer düzeltmesi, Site tarz yaplarda özel fonksiyon alanlarna göre (bahçesinin olmas, havuzunun olmas gibi) deer düzeltmesi 560

161 olmak üzere 9 düzeltme etkeni belirlenmitir. Bu say arttrlabilir. Bildiride bunlardan sadece birkaç tanesi örnek olarak gösterilmitir. Deer düzeltme etkenleri ve bunlara ilikin iki deiken; deer düzeltme deikeni ve deer düzeltme katsaylar tablolar halinde düzenlenmitir Deer Düzeltme Deikeni Deer düzeltme etkenleri içindeki, Bamsz bölümün deerini olumlu ya da olumsuz yönde dorudan etkileyecek bu deiik durumlarn her birine, deer düzeltme deikeni denmektedir. Bunlar Deer düzeltme etkeni tablolarndaki ilk satrlarda gösterilmilerdir. Bir örnek aadaki bamsz bölümün bina ya da blok içindeki konumu tablosunda gösterilmitir. Tablo 0. Deer düzeltme deikeni BAGIMSIZ BÖLÜMÜN BNA YADA BLOK ÇNDEK KONUMU DEER DÜZELTME DEKENLER ARA KÖE TEK CEPHEL 4 CEPHEL DER Deer Düzeltme Katsays Deer düzeltme katsays; deer düzeltme faktörlerinin deiik durumlarn anlatan her deer düzeltme deikenine karlk; olas etki oran ve miktar aratrlarak, snanarak kabul edilmi saysal bir çarpandr. Düzeltme deer katsays her bina ya da binalardan oluan blok ya da sitelerde deere etki eden nedenlerden dolay deerleme uzmanlarnca kabul edilen bir çarpandr. Tasarlanan proje ve plan deitikçe katsaylarda deiebilir. Yaplacak düzeltmeler, deer düzeltme katsaylar ile ham m² birim brüt sat fiyatnn çarplmas ile yaplr. Böylelikle ham m² birim sat fiyat (ortalama m² birim brüt sat fiyat) düzeltmeler getirilerek net deer katsays bulunmu olur. Bu çarpan ile tanmaz maln brüt alan çarplarak o tanmaz maln net deeri bulunmu olur. Deer düzeltme katsaylar, deer düzeltme faktörleri tablolarnn ikinci satrlarnda verilmitir. Bir örnek aadaki bamsz bölümün sokak içindeki konumu tablosunda gösterilmitir. Tablo 1. Deer Düzeltme Katsays DEER DÜZELTME DEKENLER KONUTLAR ÇN DEER DÜZELTME KATSAYILARI YERLER ÇN DEER DÜZELTME KATSAYILARI BAGIMSIZ BÖLÜMÜN BNA YADA BLOK ÇNDE BULUNDUU KATI BODRUM KAT ZEMN KAT 1. KAT ARA KATLAR SON KAT - ÇATI KATI -ASMA KATI BRÜT HAM m² BRM SATI FYATININ BULUNMASI Kat mülkiyetine konu olan bina ya da binalarn bulunduu bölge ve çevresinde toplanan emsal verilerinden yararlanlarak ham m² birim fiyat bulunur. Genel yapya uygun olmayan aykr baz emsaller uygunlatrma yaplarak veri olarak kullanlmaz. Ham m² birim fiyat oluturulurken, binann eski veya yeni oluu ve bulunduu kat dikkate alnr. Ayn kat ve benzer yataki emsal deerlerin aritmetik ortalamas alnr. Bu ortalama deer, Konut/iyeri brüt Ham m² Birim Fiyat Tablosundaki deerler olarak kabul edilir. 561

162 Kat mülkiyeti kurulacak bina yeni inaat bitmi olduu düünülürse emsallerde de yeni bitmi ya da yeni saylabilecek yataki binalardan emsal verileri alnr. Yeni bina emsalleri yok ise birbirine benzer yataki daha eski emsaller alnabilir. Amaç ilerde arsa pay oranlarmz bulmaya yarayan gerçee en uygun ortalama bir deer bulmaktr. Tablo. Emsal veri tablosu Emsal No Emsalin Konumu Emsalin Nitelii Emsalin Ya Emsalin Bulunduu Kat 1 1 sokak Konut Yeni Zemin 900,00 13 sokak Konut Yeni Zemin 1000, sokak Konut Yeni Zemin 1 050, sokak yeri Yeni Zemin 1 550, sokak yeri Yeni Zemin 1 450, sokak yeri Yeni Zemin 1 500, sokak Konut Yeni. Kat 1 000, sokak Konut Yeni. Kat 950, sokak Konut Yeni. Kat 1 150, sokak Konut Yeni. Kat 950,00 Brüt Ham m² Birim Fiyat (TL) Konut /iyeri Brüt Ham m² Birim Fiyatlarn Bulunuuna likin Örnek; Konutlar için; Yeni konut emsallerinin sadece 1, 11, 9, 115 ve 13 no lu sokakta toplananlardan olutuu düünülürse, emsallerden konutlarn ortalama deeri veri olarak toplanan 7 emsal deerden bulunur. (900, , , , , , ,00 ) / 7 = 1.000,00 TL. Bulunan bu rakam konut brüt ham m² birim fiyatdr. yerleri için; Yeni yerleri emsallerinin sadece 1, 17 ve 18 no lu sokakta toplananlardan olutuu düünülürse, emsallerden iyerlerinin ortalama deeri veri olarak toplanan 3 emsal deerden bulunur. (1.550, , ,00) / 3 = 1.500,00 TL. Bulunan bu rakam iyerleri brüt ham m² birim fiyatdr. Tablo 3. Brüt ham m² birim fiyat tablosu Yeni Konut/iyeri Brüt Ham M² Birim Fiyat Nitelik Brüt Ham m² Birim Fiyat Konutlar 1 000,00 yerleri 1 500, KONUT VE YERLER ÇN DEER DÜZELTME DEKENLER VE KATSAYILARI Buna ilikin bir örnek ve ona ilikin katsaylar Tablo 4 de verilmitir. Bamsz bölümün bina ya da blok içindeki bulunduu kata göre aadaki tabloda ilgili katsaylar kullanlarak düzeltmeler yaplr. Tablo 4. Bamsz bölümün bina ya da blok içindeki bulunduu kata ilikin deer düzeltmesi DEER DÜZELTME DEKENLER BAGIMSIZ BÖLÜMÜN BNA YADA BLOK ÇNDE BULUNDUU KATI BODRUM KAT ZEMN KAT 1. KAT ARA KATLAR SON KAT - ÇATI KATI -ASMA KATI KONUTLAR ÇN DEER DÜZELTME KATSAYILARI YERLER ÇN DEER DÜZELTME KATSAYILARI

163 PROJE ANALZ Bina Kat Plan; Bodrum kat + Zemin kat + 4 normal kat + çat piyesi Bamsz bölüm nitelik ve âdeti; Binada 1 adet iyeri, 8 adet konuttan oluan toplam 9 adet bamsz bölüm Bamsz bölüm brüt alanlar ve eklentilerinin alan; 1 no.lu bamsz bölüm: Zemin katta 44,14 m² + bodrum katta m² eklenti no.lu bamsz bölüm: 1. katta 138,93 m² 3 no.lu bamsz bölüm: 1. katta 19,98 m² 4 no.lu bamsz bölüm:. katta 138,93 m² 5 no.lu bamsz bölüm:. katta 19,98 m² 6 no.lu bamsz bölüm: 3. katta 138,93 m² 7 no.lu bamsz bölüm: 3. katta 19,98 m² 8 no.lu bamsz bölüm: 4. katta 138,68 m² + çat katnda m² eklenti 9 no.lu bamsz bölüm: 4. katta 19,68 m² + çat katnda m² eklenti Alan hesaplamalarnda emsale giren satlabilir veya kiralanabilir alanlar miktar içinde belirtiler. Kalan dier alanlar (ortak alanlar gibi ) arsa payn etkileyecek bir etkiye sahip deildir DEER HESAPLAMALARI Bamsz Bölümün Net Deer Düzeltme Katsaysnn Bulunmas Hangi bamsz bölümün deeri bulunacaksa yukardaki tablolarda gösterilen söz konusu bamsz bölümü ilgilendiren düzeltme katsaylar aadaki ilemlere tabi tutularak bulunur. Örnek;. no.lu bamsz bölümün deerini etkileyen deer düzeltme deikenleri ve deer düzeltme katsaylar aadaki gibi olduu düünülürse, Tablo 5. no.lu bamsz bölüme ait deer düzeltme deikenleri ve deer düzeltme katsaylarn gösteren tablo 3 CEPHEL 1. KAT MANZARASI GÜZEL Ç DEKORASYONU ORTA KALTE Bu yönteme göre net deer düzeltme katsaysnn (NDDK) bulunmas aadaki biçimde yaplr: Deer düzeltme katsaylar toplam (DDKT) = =4.10 Toplam deer düzeltme katsay adedi: TDDKA Bamsz bölüm net deer düzeltme katsays (NDDK) = Deer düzeltme katsaylar toplam (toplam deer düzeltme katsay adedi -1) TDDKA = 4 adet DDKT = 4.10 NDDK = DDKT (TDDKA -1) (5) NDDK = 4.10 (4-1) =

164 Bamsz Bölümün Brüt Alan Deerinin Bulunmas Bamsz bölüm olarak tanmlanan her tip konut ve iyeri için mimari projelerinde belirtilen alanlardan brüt alan miktar dikkate alnr. Brüt Alan Deeri = Net Deer Düzeltme Katsays X Ham m² birim sat fiyat (ortalama m² birim brüt sat fiyat) X Brüt Alan Miktar Tablo 6. no.lu Bamsz Bölümün Arsa Pay Oranna Esas Deeri no.lu Konut Olarak Kullanlan Bamsz Bölüm Kat Mülkiyetine Esas Bamsz Bölüm Verileri Bamsz Bölüm Deeri Brüt Alan Miktar (m) Ham m Birim sat Fiyat (TL) Net Deer düzeltme katsays Deer Düzeltmesi yaplm net m Birim Sat Fiyat Deer (TL) A B C D=B x C E= D x A , , Bamsz Bölümlerin Deerinin Hesaplanmas Her bamsz bölüm, kendini ilgilendiren deer Düzeltme Katsays (1 den büyük olanlar toplanr, küçük olanlar çkarlr sonra çarpan saysna bölünür) ile m² birim fiyat çarplarak o bamsz bölüme ait Deer Düzeltmesi yaplm net m Birim Sat Fiyat bulunur. Sonra alan ile çarplarak deeri bulunur. Bu deere varsa, eklentisinin de ayn yöntemle hesaplanan deeri eklenerek o bamsz birimin arsa payna esas toplam deeri tespit edilmi olur. 1 no.lu bamsz bölümün deerinin hesaplanmas: Kat planlarnda yer ald konumu; 4 cepheli, Katsays =1.10 Bulunduu kat; zemin kat, Katsays =1.10 Söz konusu bamsz bölümün dier bamsz bölümlerden farkl olarak deerini arttran ya da azaltan manzara etkileri; manzaras güzel, Katsays =1.05 Bamsz bölüme ait deeri arttrc iç dekorasyon farkllklar; dekorasyonu lüks, Katsays =1.10 Nitelii ; (iyeri) Birim fiyat =1.500 TL Net deer Düzeltme Katsays : ( ) - 3 =1.35 Sonuç birim fiyat: Net deer Düzeltme Katsays x Birim fiyat = 1.35 x =.05,00 TL Bamsz bölümün Deeri: Alan x Sonuç birim fiyat = x.05,00 = ,50 TL Eklentisinin deeri: Kat planlarnda yer ald konumu; tek cepheli, Katsays =0.85 Bulunduu kat; bodrum kat, Katsays =0.70 Söz konusu bamsz bölümün dier bamsz bölümlerden farkl olarak deerini arttran ya da azaltan manzara etkileri; manzaras güzel deil, Katsays =0.95 Bamsz bölüme ait deeri arttrc iç dekorasyon farkllklar; dekorasyonu orta kalite, katsays=1.00 Nitelii ; (iyeri) Birim fiyat =1.500 TL Net deer Düzeltme Katsays: ( ) -3 =0.50 Sonuç birim fiyat: Net deer Düzeltme Katsays x Birim fiyat = 0.50 x = 750,00 TL Eklentinin Deeri: Alan x Sonuç birim fiyat = x 750,00 = ,00 TL Toplam bamsz bölüm deeri: Bamsz bölümün Deeri + Eklentinin Deeri = , ,00 = ,50 TL Bamsz bölümlerin hesaplanan deerleri; 1 no.lu bamsz bölüm: ,50 TL no.lu bamsz bölüm: 15.83,00 TL 564

165 3 no.lu bamsz bölüm: ,00 TL 4 no.lu bamsz bölüm: ,50 TL 5 no.lu bamsz bölüm: ,00 TL 6 no.lu bamsz bölüm: ,50 TL 7 no.lu bamsz bölüm: ,00 TL 8 no.lu bamsz bölüm: ,00 TL 9 no.lu bamsz bölüm: ,50 TL Toplam bamsz bölümlerin deeri: ,00 TL Bamsz bölümlerin arsa paylarnn hesaplanmas; Bamsz bölümün arsa pay = Bamsz bölümün deeri / Toplam bamsz bölümlerin deeri (10) Bamsz bölümlerin arsa paylar; 1 no.lu bamsz bölüm arsa pay: ,50 / ,00 =0,904 no.lu bamsz bölüm arsa pay: 15.83,00 / ,00 =0,083 3 no.lu bamsz bölüm arsa pay: ,00 / ,00 =0, no.lu bamsz bölüm arsa pay: ,50 / ,00 =0, no.lu bamsz bölüm arsa pay: ,00 / ,00 =0, no.lu bamsz bölüm arsa pay: ,50 / ,00 =0, no.lu bamsz bölüm arsa pay: ,00 / ,00 =0, no.lu bamsz bölüm arsa pay: ,00 / ,00 =0, no.lu bamsz bölüm arsa pay: ,50 / ,00 =0,1043 Bamsz bölümlerin arsa paylarnn anlalr kesirler olarak gösterilmesi; Rasyonel olan her arsa pay, anlalr olmas için kesirli sayya çevrilir. Bunun için bu örnekte her arsa pay A / 1 gibi düünülerek kesir in pay ve paydas ile çarplr. Çkan sonuçlar paydas de olarak ifade edilir. 1 no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,904/ 1) x = 904 / no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,083/ 1) x = 83 / no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,0778/ 1) x = 778 / no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,0870/ 1) x = 870 / no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,0814/ 1) x = 814 / no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,0870/ 1) x = 870 / no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,0814/ 1) x = 814 / no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,1075/ 1) x = 1075 / no.lu bamsz bölüm arsa pay= (0,1043/ 1) x = 1043 / Çkan sonuçlar kat mülkiyeti kurulurken tapuya arsa paylar oran olarak tescil edilir.. KAT RTFAKI KURULURKEN ARSA PAYLARININ DEERE GÖRE BELRLENMES Kat irtifak kurulma aamasnda henüz ortada inaat olmadndan bu konuda söylenebilecek ya da yaplacak hesaplamalarn hepsi tapuya ve belediye imar müdürlüüne teslim edilen projeler üzerinde yaplabilir. Bu durumda bir deerlemeci her bamsz bölümün; Niteliini Kat planlarnda yer ald konumunu (ara, köe daire gibi) Cephe yönünü Bulunduu kat Brüt alann 565

166 Söz konusu bamsz bölümün dier bamsz bölümlerden farkl olarak deerini arttran ya da azaltan manzara etkilerini Varsa eklentilerini (mütemilatlarn) Site tarz yaplarda bamsz bölüme ait kendine özel açk alan, spor alan veya sosyal tesisinin olmas (bahçesinin olmas, havuzunun olmas gibi) inceler. Kat mülkiyeti kurulacak projelerde arsa paynn bulunmasnda izlenen yol kar irtifak kurulurken de yaplr. Kat irtifak kurulurken bina yaplmam olduu için kat mülkiyeti de çarpan olarak dikkate aldmz etkenlerin bir ksm (dekorasyon farkllklar gibi) hesaplamalarda kullanlmaz. Bulunan bamsz bölümlerin deeri, tapuda kurulan kat irtifakndaki maliklerin paylar orannda bamsz bölümlere paylatrlarak her bamsz bölüme ait deer bulunmu olur. 3. SONUÇ VE ÖNERLER Makale içerisinde skça söz edildii gibi, ülkemiz koullar incelendiinde; deer esasl yöntemin uygulanmasna ilikin, snrlar, çerçevesi tam olarak çizilmi, matematik olarak ifade edilebilecek bir sistematik belirlemek zordur. Deerleme esasl yöntemin en ayrntl ve sürekli uygulamasnn yapld ve bizim de üzerine uzun inceleme ve aratrmalar yaptmz Almanya da bile sürekli deerlendirmeler, tartmalar yaplmaktadr (Almanya rapor 007; Mainz 007) ngiltere de kentsel dönüüm uygulamalar daha çok uygulama örneklerinin sonuçlarnda, mevcut yönetmelik ve genelgelerden yararlanlmaktadr. Çin de ise kamu haklarnn deerlemesine ilikin çalmalar sürdürülmektedir (KÖTTER, 008; MALIENE, 008; QU ve YE, 008 ) Mülkiyet haklar ve mülkiyetin kullanm ile ilgili sorunlar çözülmü; ekonomisi iyi ileyen; demografik yaps oturmu; ülke yerlemelerinin belli bir doygunlua geldii; yani ekonomik, siyasal, hukuksal ve mekânsal olgunlua ulam ülkelerde tamamlanm matematik modellerle ifade edilen imar uygulama yöntemleri önermek daha kolay olabilir. Ancak yaptmz aratrmalarda ülkemiz için böyle bir önermede bulunmak u anda olanakl deildir. Ülkemizin moral deerleri de buna uygun gözükmemektedir. mar haklarnn datmnn ekonomik büyümeyi ve iktidarlar belirledii bir ekonomik_siyasal yapda kolay uzla, mutabakat beklenmemelidir. Yanl balanan, yalnzca verdim aldm mant ile ele alnan, bir esnaf pazarl gibi alglanan, bilimsel, hukuksal ve meru dayanaklar olmayan bu konuda belli bir zihinsel olgunlua, doygunlua ulaldnda daha kolay sonuçlar alnacaktr. Bu makalede önerilen modelin; u anda ve yakn bir gelecekte yaplacak deerleme esasl imar uygulamalar için belki ayrntl olan ama inandrc ve ikna edici bir yöntem olduu söylenebilir. stanbul Büyükehir Belediye Bakanl, Deprem Risk Yönetim ve Kentsel yiletirme Daire Bakanl, Kentsel Dönüüm Müdürlüü nce yaptrlan pilot projelerinin (Özellikle, Bayrampaa ve Zeytinburnu Kentsel Dönüüm Projeleri) sonuçlar deerlendirildiinde önerilen modelin uygun olduu rahatlkla söylenebilir. 566

167 Kaynakça: 1. KÖTTER, Theo., (008). Historical and Legal Development of Land Management in Germany and Practices, Seminar on Land Management and Valuation in Land Development, Principles and Implementation Samples October 008 stanbul. MALIENE, Vida., (008). Policy And Practice Of Urban Regeneration In The Uk, Seminar on Land Management and Valuation in Land Development, Principles and Implementation Samples October 008 stanbul 3. QU, Weidong. ve YE, Jianping., (008). Untersuchungen zur Erhaltung und Erneuerung der Altstadt in China- dargestellt am Beispiel der Altstadtsanierung in Beijing, Seminar on Land Management and Valuation in Land Development, Principles and Implementation Samples October 008 stanbul 4. Kentsel Dönüüm Uygulamalarna likin Almanya ya Yaplan nceleme ve Aratrma Üzerine Rapor, 0 1 Temmuz 007 stanbul Büyükehir Belediye Bakanl MP Kentsel Dönüüm ve Uygulamalar Grubu 5. Grundstücksmarktbericht 007, Gutachterausschuss für Grundstückswerte für den Berich der Stadt Mainz,, Berichtszeitraum DVW-Fortbildungsseminar, Immobilienwertermittlung und Flächenmanagement beim Stadtumbau, Mainz

168 K BOYUTLU KOORDNAT DÖNÜÜMLERNN YAPAY SNR ALARI LE HESAPLANMASI A.ERD 1, F.SARI 1 Selçuk Üniversitesi, Mühendislik Mimarlk Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Kamu Ölçmeleri Anabilim Dal, Konya, [email protected] Selçuk Üniversitesi, Mühendislik Mimarlk Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Kamu Ölçmeleri Anabilim Dal, Konya, [email protected] Özet Beynin üstün özellikleri, bilim adamlarnn merak konusu olmu, beynin nörofiziksel yapsndan esinlenerek matematiksel modelini ortaya çkartmaya çalmlardr. Doru modeller ortaya koyabilmek ve beynin fiziksel yapsn daha iyi tasvir edebilmek için hücre ve a modelleri ortaya atlmtr. Böylece Yapay Sinir Alar kavram ortaya çkmtr. Yapay sinir alar; insan beyninin özelliklerinden olan, örenme yolu ile yeni bilgiler türetebilme, oluturabilme ve kefedilme gibi yetenekleri herhangi bir yardm almadan otomatik olarak gerçekletirmek amac ile gelitirilen yapay zeka uygulamalardr. ki boyutlu koordinat dönüümleri, Harita Mühendisliinin hemen hemen her alannda karmza çkan ilemlerindendir. Hava ve uydu fotoraflarnn resim koordinatlarndan arazi koordinatlarna dönüütürülmesinde, saysallatrlan pafta veya herhangi bir altln koordinatlandrlmasnda, var olan poligon ve nirengi noktalarnn farkl koordinat sistemlerine dönütürülmesi gibi ve daha birçok mesleki uygulamada iki boyutlu koordinat dönüümleri olan Afin ve Helmert dönüümleri kullanlmaktadr. Bu çalmada iki boyutlu koordinat dönüümlerinin Yapay Sinir Alar ile hesaplanlabilirlii aratrlmtr. Uygulama alan olarak Konya ili merkez ilçeleri dahilindeki 50 adet nirengi noktas referans alnmtr. lk aamada referans noktalarndan yararlanlarak WGS84- MAR dönüüm parametreleri belirlenmitir. Belirlenen bu parametreler yine ayn bölgede bulunan 100 adet poligon noktasna uygulanarak ikinci sistemdeki koordinatlar hesaplanmtr. kinci aamada ise ayn noktalarn dönüüm ilemi Yapay Sinir Alar ile elde edilmitir. Elde edilen koordinatlar iki boyutlu dönüümler ile elde edilen koordinatlar ile karlatrlmtr. Anahtar kelimeler : Yapay Sinir Alar, ki Boyutlu Koordinat Dönüümleri, Afin Dönüümü, Helmert Dönüümü DETERMINING TWO DMENSIONAL COORDINATE TRASNFORMATIONS BY USING ARTIFICIAL NEURAL NETWORKS Abstract During the years, for the scientists, The preeminant features of the human brain has an conundrum and they have worked to reveal the brain s mathematical model by inspiring brain s neural physical structure. By the purpose of bringing out right models and better illustrating of the human brains, the scientists has discovered some cell and network models. So The Artificial Neural Network conception has come out. Artificial Neural Network is an 568

169 application of artificial intelligence developed forthe aim of enabling the ability to carry out the features of human brain of deriving,forming and discovering new knowledge via learning without taking any support. Two dimensional coordinate transformations, are one of the most used processin surveying engineering. n transformation of air photos and satellite photo s picture coordinate systmes to terrestial coordinate systems, in digitizing of an map or map sheets,in transformations of the existing benchmarks coordinates to another coordinate systems and also in many applications, Afin and Similarity Coordinate Transformations is mostly used sections of the surveying engineering. In this study, the ability of calculating the two dimensional coordinate systems by using Artificial Neural Networks is tested. As a study area, the 50 triangulation point are accepted as reference points. n first section of the study, the WGS84-IMAR transformation parametres are determined by using reference triangulation points. Then this parametres are applied to 100 benchmark points to determine the second system coordinates. n the second section of the study, the second system coordinates are tryed to find by using Artificial Neural Networks. The calculated coordinates then compared with the orijinal coordinates. Keywords: Artificial Neural Networks, Two Dimensional Coordinate Transformations, Affine Coordinate Transformation, Helmert Coordinate Transformation 1. Giri Günümüzde haritaclk sektöründe en çok kullanlan ilemlerden biriside koordinat dönüümleridir. Objelerin daimi olarak farkl koordinat sistemlerinde ifade etme gereklilii, dönüümlerin meslein hemen hemen tüm alanlarnda kullanlmasn salamtr. Farkl alanlarda kullanlmas çeitli amaçlara hizmet ettiinden dolay baz yöntemler gelitirilmitir. Yapay Sinir Alarnn çok geni bir yelpazede uygulanabilir olmas nedeniyle haritaclk lugatnda yerini almtr. Eitilerek çözüm üretmesi, bildiimiz enterpolasyon tekniklerinden farkl bir bak açs salamas nedeniyle Yapay Sinir Alar meslekteki uygulama alann her geçen gün biraz daha arttrmaktadr. Bu gelimelerin nda, koordinat dönüümlerine farkl bir açdan bakmak ve YSA larn uygulanabilirlii bu çalmada incelenmitir.. ki Boyutlu Koordinat Dönüümleri Dönüümler, Harita Mühendislii çalmalarnda büyük oranda karmza çkan ilemlerden birisidir. Bir koordinat sisteminde ifade edilen noktalarn, dier sistemde karlk gelen koordinatlarn bulmak için kullanlan dönüümler iki ve üç boyutlu dönüümler olarak incelenirler. Iki boyutlu dönüümlerde ise en çok kullanlan Afin ve Benzerlik dönüümleridir..1 Benzerlik Dönüümü ki boyutlu benzerlik dönüümü iki boyutlu dik koordinat sistemleri arasndaki ilikiyi ifade eder. Burada koordinat eksenlerinin dik ve her iki eksende de ayn ölçek faktörü olduu kabul edilir (Turgut ve nal, 003). 569

170 x, y : 1. sistemin koordinatlar X, Y :. sistemin koordinatlar : Koordinat sistemleri arasndaki dönüklük açs c, d : Öteleme elemanlar m : Ölçek faktörü olarak ifade edilmek üzere; X = ax by + c Y = ay + bx + d (1) Formülleri ile ifade edilir. Matris eklindeki gösterim ile,,, () yazlabilir. Dönüüm parametreleri matrisi X; T T 1 N A PA, n A PL ; X N n (3) eitlii ile hesaplanr [nal ve Turgut, 001]. Benzerlik Dönüümü, açlar koruyor olmasndan dolay, dönüüm öncesindeki ve sonrasndaki ekiller benzerdir. Özellikle ekillerin önemli olduu parsel haritalarnda kullanlabilir. Sonuç eklin ayn görüntüye sahip olmasna karn ölçei ve dönüklüü farkldr. Bir dönüklük, her iki eksendeki ölçek faktörünün ayn olmasndan dolay bir ölçek ve iki öteleme olmak üzere 4 parametresi mevcuttur. Çözüm için koordinatlar her iki sistemde de bilinen en az iki noktaya ihtiyaç duyulmaktadr. kiden fazla ortak nokta olmas durumunda dengelemeli hesap yaplabilmektedir. 570

171 . Afin Dönüümü Afin dönüümü, benzerlik dönüümünden farkl olarak x ve y eksenleri için iki farkl ölçek katsays hesaplamaktadr. Bu yüzden aç koruma özelliine sahip deildir. Dönüümden sonraki ekiller, dönüümden öncekine göre farkllk göstermektedirler. Özellikle pafta ve fotoraf saysallatrmalar gibi, iki yöndeki deformasyonlarn ve ölçek katsaylarnn farkl olduunun bilindii durumlarda afin dönüümü kullanlmaktadr. Özellikle deforme olan ve zamanla esneklik kazanan paftalarn saysallatrma ileminde iyi sonuçlar vermektedir. Afin dönüümünde, iki öteleme, iki ölçek ve iki dönüklük olmak üzere alt parametreye sahiptir. Çözüm için üç noktaya ihtiyaç duymaktadr. Üç noktadan fazla ortak nokta bulunmas durumunda ise dengelemeli çözüm yaplabilmektedir. Koordinat sistemleri arasndaki bant; X = ax + by + c Y = dx + ey + f (4) Denklemleri ile kurulmaktadr. Matris gösterimi ile; (5) 3. Yapay Sinir Alar Genel anlamda YSA, beynin bir ilevi yerine getirme yöntemini modellemek için tasarlanan bir sistem olarak tanmlanabilir. YSA, yapay sinir hücrelerinin birbirleri ile çeitli ekillerde balanmasndan oluur ve genellikle katmanlar eklinde düzenlenir. Donanm olarak elektronik devrelerle yada bilgisayarlarda yazlm olarak gerçeklenebilir. Beynin bilgi ileme yöntemine uygun olarak YSA, bir örenme sürecinden sonra bilgiyi toplama, hücreler arasndaki balant arlklar ile bu bilgiyi saklama ve genelleme yeteneine sahip paralel dalm bir ilemcidir. Örenme süreci, arzu edilen amaca ulamak için YSA arlklarnn yenilenmesini salayan örenme algoritmalarn ihtiva eder ( Sarolu, 003). YSA, giri ve çk olarak adlandrlan iki veri kümesi arasnda en uygun ilikiyi kurarak örenebilme yeteneine sahip adaptif bir model oluturmaktadr. Dier bir ifadeyle, YSA bilinen en iyi eri uydurma tekniidir. 571

172 ekil 1. Doal ve yapay sinir hücreleri Diger bir ifadeyle YSA lar, normalde bir insann düünme ve gözlemlemeye yönelik doal yeteneklerini gerektiren problemlere çözüm üretmektedir. Biyolojik sistemlerde örenme, nöronlar arasndaki sinaptik (synaptic) baglantlarn ayarlanmas ile olur. Yani, insan dogumdan itibaren yaayarak örenme süreci içerisine girer. Bu süreç içinde beyin sürekli bir gelime göstermektedir. Yaayp tecrübe edindikçe sinaptik balantlar ayarlanr ve hatta yeni balantlar oluturulur. Bu sayede örenme gerçekleir. Ayn durum, YSA için de geçerlidir. Örenme, eitme yoluyla örnekler kullanarak olur. Bir baka deyile, gerçekleme girdi/çkt verilerinin ilenmesiyle, yani eitme algoritmasnn bu verileri kullanarak balant arlklarn bir yaknsama salanana kadar, tekrar tekrar ayarlamasyla olur. YSA lar, arlklandrlm ekilde birbirlerine balanms bir çok ilem elemanlarndan (nöronlar) oluan matematiksel sistemlerdir. Bir ilem eleman, dier nöronlardan sinyalleri alr; bunlar birletirir, dönütürür ve saysal bir sonuç ortaya çkartr. Genelde, ilem elemanlar kabaca gerçek nöronlara karlk gelir ve bir a içinde birbirlerine balanr. Bu yap da sinir alarn oluturmaktadr. ekil. Yapay Sinir Alar 4. Uygulama Uygulama için Konya ili merkez ilçe snrlar içerisinde bulunan 50 adet nirengi noktas referans noktalar, 100 adet poligon noktas ise test noktalar olarak kullanlmtr. Nirengilerin WGS84 koordinat sistemindeki koordinatlar ve imar sistemindeki koordinatlar mevcuttur ( Tablo 1). Her iki sistemde de mevcut olan bu koordinatlar, aralarndaki ilikiyi hesaplayabilmek, birbirlerine olan dönüüm parametrelerini bulmak ve dönüüm parametrelerinin yapay sinir alar ile hesaplanabilirliinin aratrlmas için Matlab programna aktarlmtr. 57

173 Bu çalmada, uygulamann birinci aamas olarak, 50 adet nirengi noktasnn her iki sistemde de mevcut olan koordinatlarndan WGS84 MAR dönüüm parametreleri Afin Dönüümü kullanlarak elde edilmitir. Hesaplanan bu parametreler yine ayn bölgede bulunan ve koordinatlar WGS84 sisteminde olan 100 adet test poligon noktasna uygulanmtr. Böylece test poligonlarnn imar koordinatlar hesaplanm olmaktadr. Tablo 1. Referans noktas koordinatlar NOKTA WGS84 KOORDNATLARI MAR KOORDNATLARI ADI Y (m) X(m) Y (m) X(m) M , , , ,40 M , ,415 35, ,574 M , , , ,47 M , ,47 606, ,601 M , , , ,643 M , , , ,660 : : : : : M , , , ,750 Tablo. Test poligon koordinatlar NOKTA WGS84 KOORDNATLARI ADI Y (m) X (m) P , ,996 P , ,934 P , ,96 P , ,84 P , ,764 P , ,870 : : : P , ,170 Uygulamann ikinci aamas olarak ise, test poligonlarnn imar koordinatlarnn yapay sinir alar ile bulunmasdr. Istenilen deerlerin hesaplanabilmesi için 50 adet nirengi noktasnn hem WGS84, hemde IMAR koordinatlar, yapay sinir alarnnn aralarndaki ilikiyi örenebilmesi için Matlab program, Anfis Editörüne girilmitir (Tablo 1). Training olarak adlandrlan bu ilem esnasnda yapay sinir hücreleri ve bunlarn birleiminden oluan yapay sinir alar meydana getirilmektedir. Böylelikle sisteme daha sonradan girilecek olan noktalarn ikinci sistemdeki koordinatlarn hesaplamak için gerekli olan parametreler ve fonksiyonlar hesaplanm olmaktadr. 573

174 ekil 3. Anfis Editör Training aamasnn ardndan poligon noktalarnn bilinmeyen IMAR koordinatlarnn Yapay Sinir Alar ile hesaplanabilmesi için WGS84 koordinatlar programa girilmitir (Tablo ). Checking olarak adlandrlan bu ilem, nirengi noktalarndan örendii dönüüm parametrelerini poligon noktalarnn IMAR koordinatlarn hesaplamak için kullanacaktr. Ancak bu ilem esnasnda, verinin türüne, saysna, ölçeine ve frekansna bal olarak farkllk gösteren üyelik fonksiyonlarnn seçimi çok önemlidir (ekil 4). ekil 4. Üyelik Fonksiyonlar ekil 4 teki üyelik fonksiyonlarnn türünü ve saysn göstermektedir. Yaplan çalmada en uygun sonucu veren üyelik fonksiyonu olarak trimf, üyelik says olarakta 5 deerleri vermitir. Sonuç olarak, 100 adet poligon noktasnn imar koordinatlar Benzerlik Dönüümünün ortalama hatasnn tecviz dnda kalmas nedeniyle iki boyutlu dönüüm yöntemlerinden olan Afin dönüümü ile hesaplanmtr. Yapay Sinir Alar ile hesaplanan IMAR koordinatlar ve Afin Dönüümü ile hesaplanan IMAR koordinatlar Tablo 3 teki gibidir 574

175 Tablo 3. Hesaplanan koordinatlarn karlatrlmas NOKTA ADI AFN DÖNÜÜMÜ Toplam Yer Deitirme YAPAY SNR ALARI X (m) Y (m) X (m) Y (m) P , , , ,118 0,04 P , , , ,300 0,036 P , , , ,419 0,044 P , , , ,866 0,06 P , , , ,883 0,038 P , , , ,131 0,015 P , , , ,549 0,05 P , , , ,319 0,043 P , , , ,430 0,09 P , , , ,310 0,036 P , , , ,914 0,046 P , , , ,007 0,047 P , , , ,878 0,039 P , , , ,638 0,056 P ,33 906, , ,755 0,056 P , , , ,861 0,053 P , , , ,118 0,044 : : : : : : P , , , ,384 0,036 ekil 5. Hesaplanan koordinatlar arasndaki farklar 575

176 5. Sonuç ve Öneriler Yaplan bu çalma ile test poligonlarn dönüüm sonrasnda elde edilen ve yapay sinir alar ile hesaplanan koordinatlarnn cm hassasiyetinde hesaplanabildii görülmektedir. Ancak seçilen üyelik fonksiyonunun karakteristik özelliine ve üyelik fonksiyonlarnn saysna göre çkan sonuçlarn farkllk gösterdii görülmektedir. Koordinat farklarnn çok hassas projeler dnda haritaclk alanndaki dönüümlerde kullanlabilirlii ortaya çkmtr. Iki boyutlu dönüümlerin hassasiyeti yapay sinir alarn eitme aamasn dorudan etkilemektedir. Bu yüzden uygulanacak alardaki dönüümlerin hassasiyetine dikkat edilmelidir. Elde edilen sonuçlar, veri kalitesi ve veri kalitesi adna yeni bir yöntem sunmaktadr. Özellikle corafi bilgi sistemlerine veri aktarmnda, verilerin kalitesinin aratrlmasnda veya daha doru deer tahminleri etmek adna yapay sinir alar kullanlabilmektedir. Kaynaklar nal C., Turgut B., (003). TUJK 003 Yl Bilimsel Toplants Corafi Bilgi Sistemleri ve Jeodezik Alar Çaltay, Konya nal C, Turgut B (001) Nokta konum duyarlklar ile koordinat dönüümü, S.Ü. Müh. Mim. Fak. Dergisi, cilt 16. say, Konya Sarolu., Bedok E., Erler M., 003. Mühendislikte Yapay Zeka Uygulamalar, Ufuk Kitabevi. Ünsal F.,(009). ki Boyutlu Dorusal Koordinat Dönüümleri, TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odas 1. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultay, Ankara Yaayan A (1978) Hava fotogrametrisinde iki boyutlu dorusal dönüümler ve uygulamalar, KTÜ yayn no: 10, YBF yayn no:19, Trabzon 576

177 OSMANLI MPARATORLUUNUN SON DÖNEMNDE ZONGULDAK KÖMÜR HAVZASINDAK MÜHENDSLK YAPILARININ GÜNCEL SAYISAL HARTALAR ÜZERNDE KONUMUNUN BELRLENMES VE GÖRSELLETRLMES Hakan AKÇIN 1,. Hakan KUTOLU 1, K. Sedar GÖRMÜ 1 Özet 1 Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeodezi ve Fotogrametri Mühendislii Bölümü,Zonguldak,[email protected], [email protected], [email protected] Zonguldak Takömür Havzas (ZTH), Avrupa nn sanayileme döneminde yeni dünya olarak bilinen ktalara kar Bat Avrupa nn gücünü ortaya koyan kömür ve kömüre bal sanayi için Osmanl döneminin ilk madencilik faaliyetlerinin yürütüldüü ve Cumhuriyet döneminde de günümüze kadar ülkemizin en büyük endüstriyel tesislerinin bulunduu bölge olmutur. Dolaysyla haritaclk açsndan da ülkemizin en eski ve kapsaml uygulamalarnn yapld bir yerdir. Havzada 180 li yllarda balayan madencilie paralel olarak günümüze kadar saysz haritaclk çalmas ve mühendislik uygulamas gerçekletirilmitir. Osmanl mparatorluunun son döneminde havzada tesis edilmi mühendislik yaplar içerisinde kömür ykama tesisleri, elektrik üretim tesisleri, tüneller, kuyular, demiryollar, yollar, teleferik hatt liman vb. tesisleri sayabiliriz. Havzada gerek maden ocaklar ve gerekse bu türden mühendislik yaplarnn envanterini ortaya koymak amacyla 1890 yllarn sonunda Franszlar tarafndan Havzada bir nirengi a kurulmu ve 1:10000 ölçekli envanter haritas üretilmitir. Bu çalmada;grafik olarak üretilen bu envanter harita günümüz Koordinat sistemine dönütürülmü, güncel QUICKBIRTH Uydu görüntüsü ile çaktrlarak belirtilen tesislerin açk kodlu CBS üzerinden analizleri gerçekletirilmitir. Anahtar kelimeler : Zonguldak Takömür Havzas, Osmanl Dönemi Madencilik,CBS VISULATION AND DETERMINATION OF POSITION ON UP TO DATE DIGITAL MAP OF ENGINEERING STRUCTERS IN ZONGULDAK HARDCOAL BASIN IN LAST ERA OF OTTOMAN EMPIRE Abstract Zonguldak Hardcoal Basin (ZHB) has been the region where the first mining activities in the Ottoman era were carried out for coal and coal-dependent industries exhibiting the power of the Western Europe against the new world in the industrialization age and the leading industrial plants have been located from the first years of the Turkish Republic to the present days. Accordingly, it was the place where the oldest and the most comprehensive mapping applications were carried out. In this basin, countless engineering applications and mapping works were conducted. In the last term of the Ottoman Empire, coal washing plants, electricity factories, tunnels, mine shafts, railways, roads, teleferic line, seaport and etc can be mentioned among the engineering structures built in the basin. For the purpose of inventory records of such a structures and coal mines, a geodetic control network was established in the basin and an inventory map scaled 1:1000 was produced by French in the late 1890s. In this study, this graphically-produced inventory map has been transformed into the current national coordinate system, then superimposed on a up to date Quickbird image, and finally a GIS analysis has been conducted for the structures stated above. Keywords: Zonguldak Hardcoal Basin, Mining in Ottoman Emapire age,gis 577

178 1. Giri Zonguldak n, Kastamonu vilayetine bal Devrek ve Ereli nin yaknlarnda sazlk ve bataklk bir ky bölgesi iken (ekil1) önemli bir maden ve endüstri ehri olmas, 19.yüzyl balarnda Bat Avrupa daki sanayi devriminin etkileriyle yüzleen Osmanl mparatorluunun özellikle askeri amaçl olarak donanmas ve baz endüstriyel tesislerinin enerji ihtiyacn karlama ihtiyac dorultusunda gerçeklemitir (Quataert 009). Osmanlnn buhar gücüne dayal sanayileeme dönemine geçiinde önemli bir yer tutan bu havzada, 1848 den sonra büyük bir üretim hamlesine girilmi ve I. Dünya savana kadar ki süreçte içinin çalt maden ocaklarndan ylda ton takömürü üretim kapasitesine ulalmtr (Tamzok 007). Bu rakam alt yüzyllk Osmanlnn tarihinde ulat en büyük i gücü ve üretimi ifade etmektedir. Bu arzn salanmasna yönelik olarak bölgede bir liman ve bu limana bal yükleme tesisleri ina edilmi, yan sra ocaklardan limana nakliyat salayacak demir yollar, teleferik hatt (havai hat), varageller vb nakliyat tesisleri ile kömür hazrlama ve zenginletirme tesisleri (lauvarlar), elektrik üretim tesisleri, atölyeler, depolama tesisleri gibi mühendislik yaplar da inaa edilmitir. ekil ylnda Osmanl mparatorluunun tara yaps (Dursun 007, nalck 1993 ve Quataret 1994). Osmanl imparatorluunun son döneminde iç pazar tamamen yabanc sermayeye teslim edilmitir. Bu duruma paralel olarak Zonguldak ta yabanc sermaye olan Fransz, Belçikal, Alman ve talyan irketleri ile Ermeni, Gürcü ve Rum tüccarlara imtiyazlar salanmak suretiyle üretim ruhsatlar verilmeye balanmtr. 19. Yüzyln ikinci yarsnda Osmanl mparatorluunda maden mevzuat ile getirilen yenilikler, mparatorluu, Avrupa'nn bir cazibe merkezi haline dönütürmütür. Ayrca, 1861 tarihli Maadin Nizamnamesi, 1810 tarihli Fransz Yasas'ndan uyarlanarak hazrlanmtr. Bu yasa ile madenlerde ruhsat ticareti snrlanmaya çallm ve bir örnei ekil de verilmi olan toprak mülkiyetinden bamsz bir "maden iletme hakk" getirilmitir (Tamzok 007). Ayrca Nizamname ile yabanclarn maden irketlerine sadece hissedar olabilecekleri kabul edilmitir. Ancak, 1856 Islahat Ferman ile yabanclarn Osmanl mparatorluu içerisinde, belirli artlarla, tanmaz mal elde edebilecekleri öngörüldüünden, Nizamname, 1870 tarihinde doal olarak deitirilmi ve 1867 Protokolü'ne katlan devletlerin vatanda olan kiilerin "bizzat veya bil itirak maden imal edebilecekleri" esas kabul edilmitir (Ökçün, 1969). Fransz Ereli irketi ile dier baz yabanc sermaye sahipleri bu sayede Zonguldak Kömür Havzas'na hiç zorlanmadan resmi yollarla girebilmi 578

179 ve birçok madene bu yasa deiiklii ile hâkim olmulardr tarihli Maadin Nizamnamesi ile de, yabanc sermayeye 99 yllk iletme hakk tannmtr. ekil. Maden imtiyaz haritas, Dilaver Paa zamannda Üzülmez deresi boyunca bir Fransz irketi olan Societe Ottomane Heraclee - Ereli Osmanl irketine verilen arazi snrlarn göstermektedir (orjinali ZKÜ Müh. Fakültesi Maden Haritacl Müzesinde bulunmaktadr). Osmanl mparatorluunda maden üretiminin mülkiyet yaps incelendiinde, üretimin büyük oranda yabanc ve aznlk sermayesinin elinde olduu görülmektedir. Bu oran 190 ylnda %57,30 iken 1911 ylnda %81,14 düzeyine yükselmitir (Tamzok 007). 188 ylna kadar Osmanl da kömür, devletin belirledii fiyat üzerinden imtiyaz sahiplerinden alnyordu ve bu nedenle havzaya fazlaca bir sanayi yatrm gerçeklememiti. Ancak bu tarihten sonra üretimin %40 nn serbest piyasada satlabileceine ilikin devlet teviki ortaya çknca bölgede ciddi altyap atlmlar söz konusu olmutur. Bu balamda 1900 ylna kadar ocaklardan Buhar gücü ile insan ve malzeme nakliyat yaplan demir yollarnn uzunluu ciddi oranda artmtr. Liman naa edilmi ve buhar gücü ile çalan yükleme tesisi oluturulmutur. Atölyelerin says artm ve Lavuar ile kok tesisleri kurulmutur. Gelik Bölgesine malzeme nakliyat ve bölgedeki üretimin Zonguldak limanna sevkyat için ise 500 m lik uzunlukta teleferik sistemi tesis edilmitir. Ereli irket-i Osmaniye nin Osmanl Bankas ve Fransz sermayesiyle kurulmasyla birlikte havzada teknolojik gelime üst seviyeye ulamtr. Bu irket 1900 yl itibariyle Havza kömürlerinin üretiminin %79 una sahipti ve bu yllarda maden ocann iletmeciliini yapmaktayd (Quataret 009). Yukarda anlatlmaya çallan Osmanlnn son dönemine ilikin havzadaki bu teknolojik gelimelerin takibi ve envanter kaytlarnn tutulmasna yönelik ve yeraltndaki üretimler için altyap salayarak i güvenliini arttrmaya yönelik olarak haritaclk hizmetleri de Fransz ve Osmanl haritaclar tarafndan gerçekletirilmekteydi. Bu balamda ilk kez yer alt üretimleri 1895 ylndan itibaren maden imalat haritas olarak üretilmitir. (bu harita ve dier tarihi haritalarn orijinal nüshas halen ZKÜ Müh. Fakültesi Maden Haritacl Müzesinde bulunmaktadr). Takiben sistematik haritaclk hizmetlerini verebilmek amacyla Bahriye daresi tarafndan 1900 Yllarn banda malat planlarnn bir koordinat sistemine balanmasn salamak amacyla dönemin modern ölçme donanmlar kullanlarak (ki bu donanmlarn orijinalleri de ZKÜ Müh. Fakültesi Maden Haritacl Müzesindedir) Kozlu, Zonguldak ve Gelik ocaklarn kapsayan bir jeodezik a 1908 ylnda Ereli irketi adna Fransz Mühendislerce tamamlanmtr. A 4300 hektar alan kapsamakta ve 38 noktal olup kenar uzunluklar 486m-3347m arasnda deien üçgenlerden olumaktadr. Zincir ada m ve m lik iki baz ölçülmü ve bir kenarda astronomik semt açs ölçülmütür. Kanava 1:10000 ölçekli olarak çizilerek Tüm noktalarn koordinat deerleri kanava üzerine yazlmtr. An duyarllk ölçütleri hakknda bir bilgi yoktur (ekil 3). Akabinde Merutiyet Döneminde, bu aa dayal olarak 1910 ylnda 1:10000 ölçekli renkli standart toporafik harita üretilmitir. Ele alnan bu çalmann temel altln bu harita oluturmaktadr. Bu harita üzerinden gerekli saysallatrmalar yaplarak günümüz Zonguldak ndaki mevcut durumla ilikilendirilerek 579

180 Tabiat ve Kültür Varlklar Kurumunca Zonguldak ta Sanayi Tarihi çerçevesinde korunacak yaplarn envanter kaytlar oluturulmaya çallmtr. ekil 3. Fransz irketi tarafndan hazrlanm 1908 tarihli triyangülasyon a kanavas (orijinali ZKÜ Maden haritacl müzesindedir) Tarihli Haritaya likin Uygulamalar Orijinal boyutlar 137x74cm olan harita öncelikli olarak silindir tipi taraycda taranarak saysallatrlmas salanmtr. Tarama TIF formatta yatay ve düey çözünürlük 150 dpi ve 4 bit derinlikte gerçekletirilmitir. Dönüüm ilemi için yer piksel çözünürlüü 60cm olan QuickBirth pankromatik uydu görüntüsünden üretilmi ortoharita kullanlmtr. Dönüüm ileminde, grafik olarak hazrlanm harita üzerinde, arazi çalmalar ile varlklar belirlenmi ve halen günümüze kadar korunmu yaplar, tesisler ve jeomorfolojik detaylar seçilmi ve bu 18 detay noktasnn karl güncel ortoharita üzerinde tespit edilerek m dorulukla sonuçlanan afin dönüümü ile 1910 tarihli harita ITRF96 koordinat sistemine dönütürülmütür. Harita üzerinde verilen astronomik kuzey oku ekil 4 den de görüldüü gibi harita gritleri ile tam çakm olduundan bu hata deeri öteleme ve ölçek farkll olarak yorumlanmtr. ekil 4 te dönüümü yaplan harita ve kullanlan ortoharita, ekil 5 de dönüüm sonuçlar ve ekil 6 da arazi çalmalar ile varl belirlenmi dönüüm detaylarna ilikin fotoraflar verilmitir. Dönüüm ilemleri sonrasnda harita üzerinde belirlenen sanayi tesislerinin vektörletirilmesi ve bu detaylarn görselletirilmesi ilemleri gerçekletirilmitir. ekil7,8,9,10 ve 11 de vektörletirme ilemiyle elde edilen tesislerin 1900 yl balarndaki fotoraflar ile ilikisi verilmitir. Harita üzerinden 17158m demiryolu hatt vektörletirilmi, lavuar tesisleri, 500m teleferik hatt ve liman tesisleri detay olarak vektörletirilmitir. Görselletirme ilemleri için NETCAD 5.0 GIS yazlm kullanlarak açk kodlu CBS modülü Earth Google a vektör veri aktarlm ve burada 3B arazi modeli üzerinden bu tesislerin görsellemesi salanmtr. ekil11,1,13 ve 14 de uygulama sonuçlar verilmitir. 580

181 (a) (b) ekil 4. Çalmada kullanlan; (a) güncel ortoharita ve (b) 1910 tarihli harita. 581

182 ekil 5. Uygulama sonunda elde edilen hata oranlar ve dönüüm için seçilen noktalarn harita üzerinde dalm. ekil 6. Dönüüm ileminde kullanlan detay binalarn güncel durumlarnn harita üzerinde dalm. 58

183 TMMOB ùekil 7. Harita üzerinden vektörleútirilmesi yapõlan Liman tesisleri ve kömür ocaklarõnõ Zonguldak limanõna ba layan demir yolu hattõnõn 1900 lü yõllarõn baúõndaki durumu ùekil 8. Kozlu bölgesindeki demiryolu hattõnõn 1900 lü yõllardaki durumu ve vektör veri yapõsõ. 583

184 ekil lü yllarda liman tesislerine ait görüntülerin vektör harita ile ilikisi. ekil lü yllarn banda lavuar (kömür ykama tesislerinin) görünümünün vektör harita ile ilikisi. 584

185 ekil 11. Merutiyet döneminde Fransz irketi tarafndan ina edilen havai teleferik hattnn görünümü ve vektör harita ile ilikisi. ekil Tarihli envanter haritadan liman ve demiryolu tesislerinin güncel 3B harita üzerinde görselletirilmi modeli. 585

186 ekil 13. Merutiyet döneminde Fransz irket tarafndan inaa edilmi havai teleferik hattnn güncel görselletirilmi modeli. ekil lü yllarn banda tesis edilmi sanayi tesislerinin birbirleriyle ilikisinin 3B saysal harita üzerinde görselletirilmesi. 586

187 3. Sonuçlar Osmanl imparatorluunun son döneminde, Bahriye idaresi ve Merutiyet döneminde verilen imtiyazlarla havzada Osmanl Bankas sermayesi ile kurulmu bir Fransz irketi olan Ereli Osmanl irketi ve dier aznlklarn, çkartlan tevik yasalar ve verilen geni imtiyazlarla, Zonguldak Takömür Havzasnda teknolojik altyap yatrmlar gerçekletirmi, bunun sonucu olarak yüzey madenciliinden derin yer alt madenciliine geçilmi ve üretim ton seviyelerine gelmitir. Bununla birlikte tüm üretimler kayt altna alnm ve maden imalat haritalar üretilmitir. Bu haritalar için tüm havzay kaplayan bir jeodejik a kurulmu ve 1:10000 ölçekli bir havza envanter haritas üretilmitir. Ele alnan bu çalmada, bu envanter haritann günümüz koordinat sisteminde saysallatrlmas ve görselletirilmesi ile CBS üzerinden analizler yaplabilir hale getirilmitir. Uygulamadan Osmanlnn son döneminde havzada 17158m demir yolu ve 500m havai teleferik hattnn ina edildii, 1 elektrik üretim tesisi, kömür ykama tesisi ile bir modern liman ve buharla çalan yükleme tesisinin kurulduu belirlenmitir. Teekkür Yazarlar, proje desteinden dolay Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Bilimsel Aratrma Birimine ve uygulamalardaki yardmlarndan dolay örencilerimiz Ayegül Çnar ve Hakan Ulu ya teekkürlerini sunar. Kaynaklar Dursun S., (007). Forest and the state: History of forestry and forest Administration in the Ottoman Empire, Doktora Tezi, Sabanc Üniversitesi. nalck, H., (1993). Tanzimat n Uygulanmas ve Sosyal Tepkiler, In Osmanl mparatorluu, Toplum ve Ekonomi üzerine ariv çalmalar, ncelemeler, , stanbul. Ökçün, G. (1969), XX. Yüzyl Balarnda Osmanl Maden Üretiminde Türk, Aznlk ve Yabanc Paylar, Abadan'a Armaan A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayn. Ankara. Quataert, D., (1994). Manufacturing in the Ottoman Empire and Turkey, , Suny Series in the Social and Economic History of the Middele East, Albany, NY: State University of New York Press. Quataert, D., (009). Osmanl mparatorluu nda Madenciler ve Devlet, Zonguldak Kömür Havzas, , (çevirenler: A. Z. Gündoan, N. Ö. Gündoan), Boaziçi Üniversitesi yayn. Tamzok, N., (008). Osmanl mparatorluu nun Son Döneminden Çok Partili Döneme Madencilik Politikalar, , Ankara Üniversitesi SBF Dergisi

188 ELEKTRONK TAKEOMETRELERLE GRNTL ÇIKINTILI BNA KÖE NOKTALARININ ÖLÇÜMÜNDE YAPILAN HATALARIN ETKLERNN NCELENMES H. NCE 1, N.SAIR 1 Trakya Üniversitesi Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Edirne [email protected] Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, Osmaniye Meslek Yüksekokulu, Osmaniye, [email protected] Özet Yerleme bölgelerinde elektronik takeometrelerle serbest istasyon yöntemiyle, gerek hali hazr harita üretmek için gerekse kadastral çalmalar için, parsel ve bina ölçümü yaplmaktadr. Parseldeki bina girintili çkntl olduunda; bina köe noktalarna, reflektör balnn tam yerletirilemeyii nedeniyle ilgili noktalarn uzaklk ölçümünde bir miktar hata yaplmaktadr. Zeminde, reflektör jalonunun sivri ucunun bina köesinden olan uzakl nedeniyle; oluan bu hata, ölçü konusu noktann konumunu ve bu noktalara bal olarak hesaplanan binann alann etkilemektedir. Bu çalmada, önce, bina köelerinde olas konum hatalarnn alan hesabna olan etkisi teorik olarak incelenmitir. Belirlenen girintili çkntl kapal bir mekan için, muhtelif markalara ait reflektör balklar kullanlarak konum hatalar aratrlm, elde edilen bulgular ve kanaatler belirtilmitir. Anahtar kelimeler: Elektronik takeometre ile bina ölçümü, konum hatas, konum hatalarnn alana etkisi THE STUDYNG EFFECT OF ERRORS MADE THE NDENTED CORNER PONTS OF BULDNG MEASURNG BY ELECTRONC TACHOMETER Abstract Settlement areas with electronic total stations free station with the method, already required to produce maps for cadastral work, area and building measurement is made. Area as the building is intricate; building corner points of the reflector about the title track of points because placed some distance measurement error is made. Floor, corner reflectors prong of the building because of the distance, which this error, measurement issues and the location of the point calculated based on these points is also affecting areas of the building. In this study, first, the possible position error in the corners of the building space has been examined in theoretical account of the effect. Intricate a closed space designated for the various brands of the position error has been investigated using reflectors title, the findings and conclusions are stated. Key words : Measuring the building with electronic total station, poisition error, the affect to building area of position errors Giri Yerleme bölgelerinde, hali hazr harita üretmek veya kadastral çalmalar için, parsel ve bina ölçümü elektronik takeometrelerle serbest istasyon yöntemiyle yaplmaktadr. Girintili çkntl binalarn köe 588

189 noktalarna, reflektör balnn tam yerletirilemeyii nedeniyle bu gibi noktalarn uzaklk ölçümünde bir miktar hata yaplmaktadr. Ölçüm srasnda, reflektör jalonunun sivri ucunun bina köesinden olan uzakl nedeniyle oluan bu hata, ölçü konusu noktann konumunu ve bu noktalara bal olarak hesaplanan binann alann etkilemektedir. Bu çalmada, önce, bina köelerinde olas konum hatalar ve bunlarn alan hesabna olan etkisi teorik olarak incelenmitir. Belirlenen girintili çkntl bir bina için, muhtelif markalara ait reflektör balklar kullanlarak konum hatalar aratrlm, elde edilen bulgular ve kanaatler belirtilmitir. 1. Elektronik Takeometre ile Girintili Çkntl Bir Binann Bina Köe Noktasnn Ölçülmesi Girintili ve çkntl bir özellie sahip bir binann köe noktasnn, bir istasyon noktasndan elektronik uzaklk ölçerle yaplan uzaklk ölçümünde; reflektörün girintili (veya çkntl) köe noktasnda tutulamamas nedeniyle, bu noktann yaknndaki bir noktada tutulmasnda, uzaklk ölçüsünde bir miktar hata olumaktadr. Oluan bu hatay belirlemek için, reflektör tutulan bina köesi yaknndaki noktann konumunu incelemek gerekir Reflektör Tutulan Noktann Konumunun ncelenmesi Reflektör tutulan noktann konumu, istasyon noktasn binann köe noktasna birletiren doruya göre aadaki ekillerde deerlendirilir. Konuyla ilgili ekillerde (ekil 1 den ekil 4 e kadar); A : Girintili (veya çkntl) bir özellie sahip bir binann köe noktas, B : Reflektörün tam A noktasnda tutulamamas nedeniyle bu noktann yaknndaki nokta, P :Alet kurulan istasyon noktas, PA : stasyon noktasn bina girinti (veya çknt) noktasna birletiren dorudur. Girintili bir bina için B noktas; PA dorusunun solunda, sanda (ekil 1) veya PA dorusu üzerinde (ekil ) olabilir. ekil 1. Reflektör tutulan nokta (B) PA nn sanda. ekil. Reflektör tutulan nokta (B) PA dorusu üzerinde. 589

190 Çkntl bir bina için B noktas, PA dorusunun solunda (ekil 3), sanda, PA dorusu üzerinde veya ölçü konusu noktann da yer ald bina cephesinin (DA veya EA cephesinin) uzantsnda (ekil 4) olabilir. ekil 3. Reflektör tutulan nokta (B) PA nn solunda. ekil 4. Reflektör tutulan nokta (B) DA (veya EA) uzantsnda. 1.- Bir stasyon Noktasndan Girintili Çkntl Bina Köesine Olan Uzakln Hesaplanmas Elektronik takeometre ile bir istasyon noktasndan (P) bir binann köesine (A) olan yatay uzakln ölçülmesinde; reflektör A noktasnn yaknndaki bir noktaya (B) tutulduu için önce PB uzakl, ölçülebiliyorsa, PA ve PB dorultusu arasndaki d sapma açs ve AB uzakl ölçülür (ekil 5). Ölçülen d, PB ve AB uzaklna bal olarak PA uzakl, aadaki ekilde hesaplanr. ekil 5 de; d, küçük bir açdr, açs ise 0 ila 100 g arasnda deiir. B noktasndaki açs genellikle 100 g dan büyüktür. PAB üçgeninde açs ekil 5. P istasyon noktasndan A bina köesinin ölçülmesi. ekil 6. P istasyon noktasndan DA nn uzantsndaki B nin ve A nn ölçülmesi. PB *sin d =arc sin AB (1) bantsyla, ve PA ise aadaki formüllerle elde edilir. =00-(d+) () PA= PB AB AB * PB *cos (3) 590

191 Eer B noktas, PA dorultusu üzerinde (ekil ) ise d=0 olur. PA, ölçülen PB ye ve AB ilave edilerek elde edilir. Eer B noktas, bina cephesinin (DA veya EA cephesinin) uzantsnda (ekil 6) ise; PA nn hesab için (1), () ve (3) nolu bantlar kullanlr.. Konum Hatalarnn Hesaplanmas Girintili (veya çkntl) bir bina köe noktasnn (A) elektronik takeometre ile uzaklk ölçümünde, reflektörün, bina köe noktasnn yaknndaki noktada (B) tutulmas nedeniyle; bina köe noktasnn konumunda oluan hatalar belirlemek için, bina yaknnda yer alan iki poligondan (P 1, P ) yararlanlr ( ekil 7). ekil 7. P noktasndan A bina köesinin ve reflektör tutulan B nin ölçülmesi. Önce P 1 ve P noktalarnn koordinatlarndan yararlanlarak, jeodezik temel bantya göre (P 1 P ) semti hesaplanr. ekil 7 de (P 1 P ) semti ve P noktasnda ölçülen, d açs dikkate alnarak; jeodezik temel bantya göre (P A) ve (P B) (P A)= (P 1 P )+ ±00 (5) (P B)= (P 1 P )++d ±00 (6) ifadesinden elde edilir. Ölçülen P B ve (3) formülüyle hesaplanan P A uzaklklar ile (P A) ve (P B) semtleri dikkate alnarak; jeodezik temel bantya göre (Aydn, 1984; Özbenli&Tüde, 1989; erbetçi&atasoy, 1994) A ve B noktalarnn koordinatlar aadaki bantlardan elde edilir. Y A = Y +P A sin(p A) X A =X + P A cos(p A) (7) Y B = Y +P B sin(p B) X B = X +P B cos(p B) (8) A ve B nin koordinatlarndan yararlanlarak (AB) semti, elde edilir. P noktasndan P A uzaklnn tam olarak ölçülememesi nedeniyle; A noktas, B olarak kabul edildii takdirde, A noktasnn koordinatlarnda oluan konum hatas, m YA =AB sin(ab), m XA =AB cos(ab) (9) bantlarndan hesaplanr. 591

192 3. Konum Hatalarnn Alan Hesabna Olan Etkisi Bina köe noktalarnn elektronik takeometre ile yaplan uzaklk ölçüsünde, reflektörün bina köe noktasnn yaknnda tutulmas nedeniyle, bina köe noktasnn konumunda ortaya çkan hatalarn alan ölçüsüne etkisini incelemek için, bina ekli olarak muhtelif ekiller seçilmitir. 3.1 Dörtgen, Kare ve Dikdörtgen eklindeki Binalarda Alandaki Ortalama Hata Hesab Bina köe noktasnn konumunda ortaya çkan hatalarn alan ölçüsüne etkisini incelemek için bina ekli olarak dörtgen, kare ve dikdörtgen kabul edilmitir (ekil 8). ekil 8 de 134 parselinin alan denklemi, Gauss alan bantsna (Aydn,1984; Özbenli&Tüde, 1989; erbetçi&atasoy, 1994) göre F=(Y 1 (X 4 -X )+Y (X 1 -X 3 )+Y 3 (X -X 4 )+Y 4 (X 3 -X 1 ))/ (10) ekil 8. Dörtgen eklinde bir parselin plandaki konumu. eklinde ifade edilir. Bu alan bantsnda; deikenlerin alana olan etkisini belirleyebilmek için, deikenlere göre ksmi diferansiyeller alnp Hata Yaylma Kanunu uygulanrsa (Ulsoy, 1974; Öztürk, 1990; Özbenli&Tüde, 1989) ve m Y1 =m X1 =m 1, m Y =m X =m, m Y3 =m X3 =m 3, m Y4 =m X4 =m 4 kabulleri ile aadaki eitliklerde belirtilen ksaltmalar yaplrsa 4= X X Y = X X Y 4 4 Y 4 Y4 13= X X Y = X X Y Y3 1 m F =± 4 m 1 m 3 13 m m 4 (11) Y1 (1) (13) eitliine eriilir. Uygulamada kolaylk için eer m=m 1 =m =m 3 =m 4 olarak kabul edilirse m m F =± 4 13 olarak elde edilir. Binalarn basit olarak kare veya dikdörtgen eklinde olduu dikkate alnrsa; (14) 59

193 a) Kare eklinde bir bina için, kare köegeni S=4=13 olduu dikkate alnrsa, bu durumda alan ölçüsünde ortaya çkan hata, aadaki ekilde elde edilir. m m F =± S S =±m S (15) b) Dikdörtgen eklinde bir bina için de köegen uzunluklar S=13=4 dür. Bu durumda kare için yazlan ortalama hata bants dikdörtgen için de geçerlidir. 3.- Kare ve Dikdörtgende Köegen Uzunluu ile Alan Arasndaki liki Kare veya dikdörtgen eklindeki bir parselde, alandaki ortalama hatay hesaplamak için, bantda belirtilen köegenlerin hesaplanmas, uygulamada biraz güçlük yaratabilir. Ortalama hata hesabn daha pratik olarak yapmak için, kare ve dikdörtgende; köegen uzunluu ile alan arasndaki ilikiden yararlanlabilinir (ekil 9, ekil 10). ekil 9. Kare. ekil 10. Dikdörtgen. Karede; karenin bir kenar (a) ile köegen uzunluu (S) arasnda S=a ilikisi ve karenin alan F=a dikkate alnrsa; S köegen uzunluu ile F alan arasnda S= deeri (18) formülünde yerine konursa, ortalama hata bants F bants yazlabilir (ekil 9). S m F =±m F (16) eklinde elde edilir. Dikdörtgende; dikdörtgenin kenarlar (a, b) ile köegen uzunluu (S) arasnda S= b (ekil10), (18) formülünde S yerine konulursa, ortalama hata bants m F =±m b a ilikisi a (17) eklinde elde edilir. Ayrca bir dikdörtgende kenarlar, köegen uzunluu ve dikdörtgenin alan arasnda (ekil10) (a+b) = a +b +ab, S = a +b F=ab b=f/a S= b a F (18) belirtilen ilikiler dikkate alnarak ortalama hata bants aadaki gibi yazlabilir. m F =±m F a a F (19) 593

194 3.4- Konum Hatalarnn Bina Alanna Etkisinin Grafik Olarak Gösterilmesi Bina köelerinde oluan konum hatasnn bina alanna etkisini grafik olarak görebilmek amacyla; kare eklindeki binada muhtelif bina alanlar, muhtelif konum hata miktarlar (m=0.01m den 0.05m ye kadar) alnarak (16) nolu bantya göre hesaplanm ve elde edilen ortalama hata deerleri ekil 11 de gösterilmitir. m=0,01 m=0,0 m=0,03 m=0,04 m=0,05,5 ALANDAK HATA (m) 1,5 1 0, BNA ALANI (m) ekil 11. Kare eklindeki muhtelif bina alanlarna, muhtelif konum hatalarnn etkisi. Bina köelerinde oluan konum hatasnn bina alanna etkisini grafik olarak görebilmek amacyla; dikdörtgen eklindeki binada muhtelif bina alanlar, muhtelif bina cephe uzunluklar ve muhtelif konum hata miktarlar (m=0.01m den 0.05m ye kadar) alnarak (19) nolu bantya göre hesaplanm ve elde edilen ortalama hata deerleri ekil 1 ve ekil 13 de gösterilmitir. m=0,01 m=0,0 m=0,03 m=0,04 m=0,05 3 ALANDAK HATA (m),5 1,5 1 0, BNA ALANI (m) ekil 1. Kare eklindeki muhtelif bina alanlarna, muhtelif konum hatalarnn etkisi (bina cephe uzunluu a=0 m için). 594

195 m=0,01 m=0,0 m=0,03 m=0,04 m=0,05 ALANDAK HATA (m) 3,5 1,5 1 0, BNA ALANI (m) ekil 13. Kare eklindeki muhtelif bina alanlarna, muhtelif konum hatalarnn etkisi (bina cephe uzunluu a=50 m için). Binann bütün köe noktalarnda yaplan konum hatalar, ayn miktarda kabul edilerek düzenlenen grafikler incelendiinde; - alan miktar ve konum hatas arttkça ortalama hatann da artt, - dikdörtgen eklindeki bir binada, ayn alan ve ayn konum hatas için, bina cephe boyu arttkça, alandaki hatann da artt, - m=0.05m konum hatasnn 100 m lik bina alann ±.5 m etkiledii, bina alan arttkça alandaki hata miktarnn az deitii (1000 m lik alanda ±.6 m olduu) görülmütür Girintili Çkntl Bir Binalarda Alandaki Ortalama Hata Hesab ekil binasnn plandaki konumu ve köegenlere ayrl. ekil binasnn plandaki konumu ve binann iki parçaya ayrl. Girintili çkntl bir binada (ekil 14), her bir bina köesi dikkate alnarak, Gauss Alan bantsna göre bina alan bants yazlabilir. Dörtgen bir parselin alanndaki ortalama hata miktarn elde etmek için yaplan ileme benzer olarak; alan bantsndaki her bir deikene göre ksmi diferansiyeller alnp Hata Yaylma Kanunu uygulanarak; ilgili noktalardaki m x ve m y konum hatalar birbirine eit kabul edilerek, ekil 14 deki parsel için, parsel içinde oluan köegen uzunluklar dikkate alnarak, ortalama hata bants 595

196 1 m F = ± 6 m 1 13 m 4 m 3 35 m 4 64 m 5 15 m 6 (0) eklinde; parselde ortak noktada kesien kenarlarn birbirine dik konumda olduu kabul edilerek, ortalama hata bants 1 m F = ± 1 m 1 m 3 m m m 6 m 1 (1) eklinde; bütün noktalarda konum hatas ayn miktarda (m) kabul edildiinde, ortalama hata bants aadaki ekilde elde edilir. m m F = ± () Yukardaki bantlardan görülecei üzere, girintili çkntl bir binada, bina köe noktalarnda oluan konum hatasnn bina alanna etkisini, kare ve dikdörtgende olduu gibi, pratik bir ekilde elde etmek mümkün görülmemektedir. Belirtilen pratiklii salamak için, ortalama hata hesabnda, girintili çkntl bina bütün olarak deil, ekil 15 de görüldüü gibi parçal olarak ele alnabilir. Bu durumda; çkntl olan bina plannda, çknt kenarlar dikkate alnarak; kare veya dikdörtgen ekil oluturularak bina plan uygun parçalara ayrlabilir. Parçalara ayrlm bina plannda ortalama hata hesabnda; kare eklindeki parça için (16) nolu bant, dikdörtgen eklindeki parça için (19) nolu formül kullanlr. Girintili çkntl binann tüm alannda oluan ortalama hata (m F ); uygun parçalara ayrlan bina plannda her bir parçann karesel ortalama hatas (m F1, m F,..m FN ) dikkate alnarak m F =± m F1 m F... m FN bantsyla hesaplanr. (3) 4. Uygulama Uygulama sahas olarak Osmaniye Üniversitesi Yerleke alan içindeki eitim binalarndan biri seçilmitir. Önce seçilen bina çevresinde bir bal bir poligon güzergâh oluturulmu (ekil 16) ve güzergâh, ülke koordinat sistemindeki poligonlara balanm ve koordinatlar hesaplanmtr. Oluturulan bu poligonlardan seçilen bina köelerine olan yatay uzaklk, önce, çelik erit metre ile milimetrik hassasiyette ölçülmü, daha sonra muhtelif firmalara ait reflektörlerle ölçülmütür (Çizelge 1). Balant noktalarndan yaplan aç ölçülerinden sonra bina köelerinin koordinatlar hesaplanmtr. Koordinat hesabnda, poligonlardan bina köelerine ait çelik erit metre ile ölçülen uzunluklar kesin deer, bunlarla hesaplanan koordinatlar da kesin koordinat olarak kabul edilmitir. Kesin koordinatlardan, reflektör kullanlarak ölçülmü uzunluklar yardmyla bulunan koordinatlarn ve bina alanlarnn kesin deerden olan farklar oluturulmu ve Çizelge de gösterilmitir. 596

197 ekil 16- Uygulama sahasndaki bina ve etrafndaki poligon noktalar Çizelge 1. Poligonlardan çelik erit metre ve muhtelif reflektörlerle uzunluk ölçüsü. Poligon No. Bina Nokta No. POLGONDAN BNA KÖESNE YATAY UZUNLUK Çelik eritmetre TOPCON Reflektör PENTAKS Reflektör LEICA Reflektör NIKON Reflektör P P P Çizelge. Bina köelerinin ve poligonlarn koordinatlar, muhtelif reflektörlerin konum hatalar ve bina alan farklar. TOPCON Mutlak Bina Köesi Kesin PENTAKS LEICA NICON Reflektör hatalar Koordinatlar Reflektr (cm) Reflektr (cm) Reflektr (cm) (cm) ortalamas Nok. No. Y X my mx my mx my mx my mx my mx ±1.1 ± ±0.5 ± ±0. ± ±. ± ±1.8 ± ±.3 ±1.0 P ±1.4 ±1.1 P cm cm P Kesin Bina Alan= m Bina Alan fark=+1.4 m Bina Alan fark=+1.11 m Bina Alan fark=+1.0 m Bina Alan fark=+0.50 m Sonuç Ve Öneriler 1-Muhtelif alet firmalarna ait reflektörlerle bina köe noktalarnn ölçülmesinde, noktalarn kesin koordinat deerlerine göre; reflektörle ölçülen uzunluklara göre bulunan koordinat deerlerinde ±0. cm ila ±3.5 cm konum hatalarnn olutuu, mutlak hatalar ortalamasnn my=±1.35 cm ve 597

198 mx=±1.07 cm deerlerinde olduu, bunun bina alanna etkisinin yaklak +0.5 m ila +1.4 m olduu görülmütür. - Bina köelerindeki konum hatalar eit miktarda kabul edilerek yaplan teorik incelemede; alan miktar ve konum hatas arttkça ortalama hatann da artt, dikdörtgen eklindeki bir binada, ayn alan ve ayn konum hatas için, bina cephe boyu arttkça, alandaki hatann da artt, m=±0.05m konum hatasnn 100 m lik bina alann ±.5 m etkiledii, bina alan arttkça alandaki hata miktarnn az deitii görülmütür. 3-Yerleme bölgelerinde rayiç deeri büyük parseldeki bina köelerinin, elektronik takeometrelerle ölçümü yaplrken, reflektör jalonunun tam bina köesinde tutulamamas nedeniyle oluan hatann azaltlmas için; - Reflektör jalonu, mümkün olduunca, istasyon noktasn bina köe (girinti veya çknt) noktasna birletiren dorultu üzerinde ve bina köesine çok yakn ve dik durumda tutulmal, bina köesinden jalon sivri ucunun yatay uzakl bir cetvelle ölçülerek; elektronik takeometreyle ölçülen uzakla ilave edilmelidir. -Mevcut reflektör jalonunun, istasyon noktasn bina köe (girinti veya çknt) noktasna birletiren dorultu üzerinde tutulmas mümkün olamyorsa, ya uygun boyutta reflektör bal salanmal ya da reflektör tutulan nokta ile ilgili bina köesi arasndaki uzunluk ve aradaki aç ölçülerek, ölçülmek istenen bina köesine olan uzaklk hesaplanmaldr. - Bina çknt noktalarnn ölçülmesinde, reflektör; istasyon noktasn bina çknt noktasna birletiren dorultu üzerinde tutulamyorsa, eer istasyon noktasn reflektör tutulan noktaya birletiren dorultu, yaklak olarak ölçüyle ilgili bina cephesine dik konumda ise, reflektör tutulan noktaya olan uzaklk, bina çknt noktasna olan uzakla eit kabul edilebilir. Kaynaklar Aydn, Ö., (1984). Ölçme Bilgisi 1 Konum Ölçmeleri ve Semt Tayini, 86-88, sh., Kurti Matbaas, stanbul Özbenli &Tüde, (1989). Ölçme Bilgisi Pratik Jeodezi, 19-1, 13-0 sh,, KTÜ Müh. Mim.Fak Yayn, Trabzon Öztürk, E., (1987). Dengeleme Hesab Cilt I, 143 sh., KTÜ Müh. Mim.Fak Yayn, Trabzon erbetçi&atasoy, (1994). Jeodezik Hesap, sh., KTÜ Müh. Mim.Fak Yayn, Trabzon Ulsoy, E., (1974). En Küçük Karelerle Dengeleme, sh., DMMA (Yldz Teknik Üniv) Yayn, stanbul 598

199 ÇFTE NOKTA GERDEN KESTRMEDE DAR AÇIDAN KAYNAKLANAN KONUM HATALARI H. NCE Trakya Üniversitesi Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Edirne Özet Klasik yöntemle yaplacak çalmalarda, yeteri sklkta jeodezik yer kontrol noktasnn bulunmad çalma sahalarnda, arazide kestirme noktas tesis edilir. Eer yerleme bölgelerinde cami minarelerinden, bayrak direklerinden veya su kulelerinden yararlanlacaksa; klasik geriden kestirme veya çift nokta geriden kestirme yöntemi uygulanr. Kestirme noktalarnda ölçülen açlar çok dar olduunda, çift nokta geriden kestirmede hesabnda; kestirme noktalarnn koordinat deerlerinde önemli farklar olumaktadr. Ölçme literatüründe, çift nokta geriden kestirme hesabnn nasl yaplaca açklanmakla birlikte; kestirme noktalarnn koordinatlarnda oluacak hatalar ve bu hatalarn nedenleri belirtilmemitir. Bu çalmada, kestirme noktalarnn koordinatlarnda önemli farklar olmamas için öneriler belirtilmi ve konuyla ilgili saysal uygulama yaplmtr. Anahtar kelimeler : Çift nokta geriden kestirme hesab, çift nokta geriden kestirmede konum hassasiyeti POSITION ERRORS RESULTED FROM ACUTE ANGLE IN DOUBLE POINT RESECTION Abstract While using classical methodologies, an intersection point is installed in the area where there are not enough sufficient geodesic control points. It is necessary to use the method of classic resection (azimuth) or double point resection in order to take advantage of the minarets, the masts (flagsticks) or the water towers at the residential areas. Since the angles measured at the resections are too narrow, some certain important differences come up while calculating the coordinate values of double point resections. Even though the measurement methods of double point resections are given in different scientific articles, the errors possibly arising at the coordinates of intersections and the reasons of those errors are not mentioned. In this study, some suggestions are made in order to prevent the differences that may come up at the coordinates of intersections and the information about the quantative application regarding this case is given. Key words ; Double Point Resection Calculation Method, Position Precision at the Double Point Resectioning. Giri Klasik yöntemle yaplacak harita yapm ile ilgili çalmalarda, arazide yeteri sklkta jeodezik yer kontrol noktas mevcut deilse, kestirme noktas tesis edilir. Çalma sahasnda mevcut olabilen, cami minarelerinden, su kulesi, bayrak direklerinden yararlanlacaksa geriden kestirme veya çift nokta geriden kestirme yöntemi uygulanr. Bir çalma sahasnda arazide görü salanabilen sabit jeodezik yer kontrol nokta says ikiden fazla deilse; zorunlu olarak çift nokta geriden kestirme yöntemi 599

200 uygulanr. Çift nokta geriden kestirmede; kestirme noktalarnn, sabit jeodezik noktalara göre konumlar dikkate alnarak; muhtelif hesap yöntemlerinden biri seçilir. Çift nokta geriden kestirme yöntemiyle konum tayininde, uygulamada tekil edilen üçgenlerin köe noktalarndan birinde dar bir aç olduunda, kestirme noktalarnn kontrollü olarak elde edilen koordinat deerlerinde, kabul edilemeyecek boyutta farkllklar görülmütür. Ölçme bilgisi literatüründe, çift nokta geriden kestirme hesabnda; tekil edilecek üçgenlerde oluabilecek dar aç nedeniyle, kestirme noktalarnn koordinatlarnn hatal olarak elde edilecei konusunda detayl bir bilgiye rastlanmadndan, bu konunun açklanmas gerekli görülmütür. Bu çalmada, çift nokta geriden kestirme yöntemi ana hatlaryla ifade edilmi, kestirme noktalarnn konum hassasiyeti teorik olarak açklanm, konuyla ilgili olarak pratik bir uygulama yaplm ve elde edilen bulgular ve kanaatler belirtilmitir. 1. Çift Nokta Geriden Kestirme Yöntemiyle Konum Tayini Çift nokta geriden kestirme yöntemiyle konum belirlemede; kestirme noktalar, arazide sabit noktalar birletiren dorunun biri sa tarafnda dieri sol tarafnda (ekil ) ise Collin yöntemiyle (Özbenli&Tüde, 001; Aydn,1984) veya geçici koordinatlar sistemi yöntemiyle; eer kestirme noktalarnn her ikisi de, sabit noktalar birletiren dorunun sanda veya solunda (ekil 1) ise Kaestner yöntemiyle veya geçici koordinatlar sistemi yöntemi uygulanr. Kestirme noktalarnn sabit noktalara göre konumunda, her iki hal için de geçici koordinatlar sistemi yöntemi uygulandndan ve uygulamada da en çok bu yöntem kullanldndan bu yöntemin ana hatlaryla açklanmas gerekli görülmütür. ekil 1.Kestirme noktalar, sabit noktalar birletiren dorunun solunda. solunda. ekil. Kestirme noktalar, sabit noktalar birletiren dorunun hem sanda hem 600

201 1.1- Geçici Koordinatlar Sistemi Yöntemi Bu yöntemde kestirme noktalarna teodolit veya elektronik takeometre aleti kurulur dier kestirme noktasna ve sabit noktalara baklarak yatay açlar ile kestirme noktalar arasndaki yatay uzaklk hassas olarak ölçülür. Gerek ekil 1 de gerekse ekil de P 1 noktas orijin, P 1 P dorultusu Y ekseni, buna dik olan eksen de X ekseni kabul edilir, ayrca orijin noktasnn koordinatlar 1000, gibi yuvarlak deerlerde alnr (Özbenli &Tüde, 001; Aydn, 1984). ekil 1 de P 1 P A, P 1 P B üçgenlerinde, ölçülen açlar ( 1,, 1, ) ve P 1 P yatay uzakl dikkate alnarak sinüs bantsndan yararlanlarak; P 1 A, P 1 B, P A ve P B kenarlar 1 =00 g -( ) (1) 1 =00 g -( + ) () olmak üzere P1 P *sin1 P 1 A=, (3) sin 1 P1 P *sin 1 P A=, (4) sin 1 P1 P *sin P 1 B=, (5) sin P1 P *sin P B= sin 1 1 bantlaryla elde edilir. ekil 1 den (P 1 A), (P 1 B), (P A) ve (P B) semtleri ise (6) (P 1 A) =100-1, (7) (P 1 B) =100-, (8) (P A) =300 g + 1 (9) (P B) =00 g + (10) bantlarndan bulunur. X, Y geçici koordinatlar sisteminde A ve B nin geçici koordinatlar P 1 noktasna bal olarak Y A =Y P1 + P 1 A sin(p 1 A), X A =X P1 + P 1 A cos(p 1 A) (11) Y B = Y P1 +P 1 B sin(p 1 B), X B =X P1 +P 1 B cos(p 1 B) (1) ve kontrol için P noktasndan 601

202 Y A =Y P + P A sin(p A), X A =X P + P A cos(p A) (13) Y B = Y P + P B sin(p B), X B =X P +P B cos(p B) (14) formülleriyle elde edilir. A ve B nin geçici koordinat deerlerinden yararlanlarak; jeodezik temel bantlarla (AB) geçici semt açs ve AB kenar uzunluu hesaplanr. ekil 1 de ve bilinmeyenlerinin hesaplanmas için, önce (AP ) ve (BP ) geçici semtleri, aadaki bantlardan hesaplanr. (AP ) =(P A) ±00 (15) (BP ) =(P B) ±00 (16) (AB) semti ile (15) ve (16) bantlarla hesaplanan geçici semt açlar dikkate alnarak; ve bilinmeyenleri =(AP 1 ) -(AB) (17) =(BA) -(BP 1 ) (18) ifadeleriyle elde edilir. Bundan sonra A ve B nin kesin koordinatlarndan yararlanlarak; jeodezik temel bantlarla (AB) kesin semti ve AB kenar uzunluu hesaplanr. Geçici koordinatlarla hesaplanan AB uzunluu ile kesin koordinatlardan hesaplanan AB uzunluu karlatrlr, aradaki farkn, harita yapm yönetmeliinde belirtilen formülle bulunan yanlma snrn amamas gerekir. (AB) kesin semti ile,, 1 ve 1 açlarndan yararlanlarak (ekil 1); (AP 1 ), (AP ), (BP 1 ) ve (BP ) kesin semt açlar aadaki formüllerle hesaplanr. (AP 1 )=(AB)+ (19) (AP )=(AB)+(- 1 ) (0) (BP 1 )=(BA)- (1) (BP )=(BA)-(- 1 ) () A nn kesin koordinatlarndan ve yukarda hesaplanan semt ve kenar deerlerinden yararlanlarak jeodezik temel bantlarla P 1 ve P kestirme noktalarnn koordinatlar Y P1 =Y A +AP 1 sin(ap 1 ), X P1 =X A +AP 1 cos(ap 1 ) (3) Y P =Y A +AP sin(ap ), X P =X A +AP cos(ap ) (4) ve kontrol için B noktasndan 60

203 Y P1 =Y B +BP 1 sin(bp 1 ), X P1 =X B +BP 1 cos(bp 1 ) (5) Y P =Y B +BP sin(bp ), X P =X B +BP cos(bp ) (6) bantlaryla hesaplanr. 1.- Çift Nokta Geriden Kestirmede Konum Hassasiyeti Çift nokta geriden kestirme yönteminde; P 1 ve P kestirme noktalarnn koordinatlar, sabit A ve B noktalarnn geçici koordinatlar bulunduktan sonra elde edilmektedir. Bu itibarla önce, geçici noktalarn konum hassasiyeti elde edilecektir. P 1 den A noktasnn geçici koordinatnn hesabnda; m =m olmak üzere, semt ve koordinat bantsnda geçen deikenlere göre diferansiyel alnp hata yaylma kanunu (Ulsoy, 1974; Öztürk 1987) uygulanrsa; m YA, m XA ve m KA konum hassasiyeti aadaki bantlardan elde edilir. m 1 = m m AP1 =± m =±m (7) sin1 ( ) sin1 P 1P cos1 m P1 P sin1 cos1 m 1 m P 1P ( ) ( ) (8) sin1 sin 1 m (P1A) =±m (9) m ( P1A) sin( P 1 A m ( P Acos( P A)) (30) m YA =± AP1 1 1 m ( P1A) cos( P 1 A m ( P Asin( P A)) (31) m XA =± AP1 1 1 m KA =± m YA m XA m ( P1A) = ± m AP1 P1 A (3) A ve B noktalarnn geçici koordinatlarnn hassasiyetine, aç ve kenar ölçüsündeki hatalar ve kestirme noktalar ile sabit noktalar arasndaki uzaklklarn etkili olduu görülmektedir. A ve B noktalarnn koordinatlarnda oluan hata, m=m YA =m XA =m YB =m XB olmak üzere; bu deerlerle hesaplanan (AB) semt açsnda, m m (AB) = AB' bantsyla ifade edilen bir hata meydana getirir (nce, 007). (33) 603

204 (19) nolu (AP 1 ) semt bantsnda; A ve B nin kesin koordinatlar hatasz kabul edilebilir, buna göre m (AB) =0 alnr, bu bant içinde yer alan için (17) nolu bantda yer alan karlnn, deikenlere göre diferansiyel alnp hata yaylma kanunu uygulanrsa ve m (AB) için (33) nolu bantdaki deeri, hata yaylma kanununa ait bantda yerine konursa m (AP1) =± m m =± ( )' m eitlii elde edilir. m m AB =± ( ) m ) ' AB (34) (3) bant içinde Y P1 eitliindeki Y A deeri ve X P1 eitliindeki X A deerleri hatasz kabul edilebilir, bu durumda (3) nolu bantda deikenlere göre diferansiyel alnp, bu diferansiyel ifade içinde yer alan terimlerin yukardaki bantlarda belirtilen karlklar, karesl ortalama hata bantsndaki yerlerine konursa; m YP, m XP ve m KP için aadaki ifadeler elde edilir. m YP =± m XP =± m ( AB)' m sin ( AP1 ) m AP 1 ( AP1 cos( AP1 )) ( ) (35) m ( AB)' m cos ( AP1 ) m AP 1 ( AP1 sin( AP1 )) ( ) (36) m KP =± m m ( AB)' m AP 1 AP1 ( ) (37) Çift nokta geriden kestirmede, kestirme noktalarnn konum hassasiyetine; kestirme noktalar ile sabit noktalar arasndaki uzakln ve bu uzaklkta yaplan karesel ortalama hatann, sabit noktalar için elde edilen geçici koordinatlarla hesaplanan semtte yaplan hatann ve en çok da aç ölçüsünde yaplan hatann etkili olduu görülmütür. Çift nokta geriden kestirmede; tekil edilen üçgenlerin bir köesinde dar aç olumas durumunda; bunun, kestirme noktalarnn konum hassasiyetine olan etkisini grafik olarak görmek amacyla; ekil 1 deki gibi dar açl olarak bir üçgen oluturulmu, 1,, 1, açlar Çizelge 1 de verilmitir. Muhtelif aç ölçü hatalar ve kestirme noktalar arasndaki uzaklk deerleriyle hesaplanan m AP1, m KA, m KP deerleri Çizelge de, m KP nin deiim grafii ekil 3 de gösterilmitir. 604

205 Çizelge 1. Oluturulan üçgendeki açlar, muhtelif P 1 P deerleriyle hesaplanan AP 1, BP 1, AB deerleri P 1 P AP 1 BP 1 AB g m (AP 1 )= Çizelge. Muhtelif P 1 P, AP 1, BP 1, m AP1, AB ve m deerleriyle hesaplanan m KA, m KP deerleri m P 1 P =100 m P 1 P =00 P 1 P =300 ( cc ) m AP1 m KA m KP m AP1 m KA m KP m AP1 m KA m KP (m) (m) (m) P1P=100 P1P=00 P1P=300 TEORK KONUM HASSASYET (m) AÇI ÖLÇÜ HATASI (cc) ekil 3- Çift nokta geriden kestirmede teorik konum hatasnn muhtelif faktörlere göre deiimi. Çizelge ve ekil 3 incelendiinde, çift nokta geriden kestirmede, tekil edilen üçgenlerin bir köesinde dar aç olutuunda, aç ölçüsünde yaplan muhtelif hatalar da dikkate alndnda; -aç ölçüsündeki hata arttkça konum hatasnn da artt, - aç ölçü hatasnn ayn deerinde, kestirme noktalar arasndaki uzaklk arttkça konum hatasnn da artt, -geçici koordinatlarla hesaplanan bir sabit noktann konum hatasnn, kestirme noktasndan ilgili noktaya ait uzaklkta yaplan karesel ortalama hataya eit olduu görülmütür. 605

206 . Uygulama Çizelge 3-Uygulama sahasnda yaplan ölçümler ve camilerin koordinatlar D.N. B.N. Yatay Aç Yatay Uzaklk P 1 P C C P C C.694 P Nok. Y X C C ekil 4. Uygulama sahasndaki kestirme noktalarnn ve sabit noktalarn konumlar ekil 4 dikkate alnarak 1 =8 g.98, =9.5784, 1 =169.75, = , 1 = = P 1 P = m elde edilir. Çizelge 4- Sabit noktalarn hesaplanan geçici koordinatlar, kestirme noktalarnn koordinatlar, kestirme noktalarnn koordinatlarndaki farklar ve mutlak hatalar ortalamas KENAR UZUNLUKLARI GEÇC SEMTLER Geçici Koordinatlar P 1 C 1 (P 1 C 1 ) P 1 C (P 1 C ) P C 1 (P C 1 ) P C (P C ) Y C1 Y C X C1 X C g Kontrol P Kesin Semt (C 1 C )= C 1 C = (C 1 C ) = C 1 C = m (C 1 P 1 ) (C 1 P ) (C P 1 ) (C P ) Nokta No. Y X P P Kontrol C Kenardaki fark= =6.03m Koordinatlardaki farklar P P Nokta No. dy dx Mutlak hatalar ortalamas P dy dx P ±3.8 ±4.41 Uygulama sahas olarak, Edirne ili Havsa ilçesi seçilmitir. Havsa ilçesinde üniversitemiz meslek yüksekokulu ile ilgili bir arazi çalmas için, uygulama sahasndan görülebilen iki caminin minaresi dikkate alnarak çift nokta geriden kestirme ilemi yaplmtr (ekil 4). Kestirme noktalarnn koordinat hesab için, geçici koordinatlar sistemi yöntemi seçilmitir. 606

207 ekil 4 de P 1 P dorultusu X ekseni, buna dik eksen Y ekseni olarak alnmtr. P 1 noktasnn koordinatlar Y P1 = m X P1 = m kabul edilmitir. Kestirme noktalarna Topcon marka elektronik takeometre kurulmu, dier kestirme noktasna ve camilerin minarelerinin alemine rasat yaplm, ikier silsile aç ölçülmütür. Aç ölçüsünde bir dorultunun karesel ortalama hatas ±7 cc.5 elde edilmitir. Silsile ortalamas, kestirme noktalar arasndaki yatay uzaklk ve camilerin minarelerinin (Cami 1=C 1, Cami =C olarak belirtilmitir) sabit koordinatlar Çizelge 3 de, yukardaki bantlara göre yaplan hesap sonuçlar Çizelge 4 de gösterilmitir. 3. Sonuç ve Öneriler 1- Çift nokta geriden kestirmede, kestirme noktalarnn konum hassasiyetine; kestirme noktalar ile sabit noktalar arasndaki uzakln ve bu uzaklkta yaplan karesel ortalama hatann, sabit noktalar için elde edilen geçici koordinatlarla hesaplanan semtte yaplan hatann ve aç ölçüsünde yaplan hatann etkili olduu görülmütür. - Çift nokta geriden kestirme yönteminde, tekil edilen üçgenlerin bir köesinde dar aç olutuunda, aç ölçüsündeki hata ve kestirme noktalar arasndaki uzaklk arttkça konum hatasnn da artt tespit edilmitir. 3- Çift nokta geriden kestirmede, tekil edilen üçgenlerde bir dar aç olduunda; aç ölçüsü ne kadar itina ile yaplsa bile, aç ölçü hatasn ±5 cc nin altna düürmek çok zordur. Aç ölçü hatas ±5 cc olduunda, kestirme noktalar arasndaki uzakla bal olarak konum hatas, ±1.80 ila ±4.76m arasnda deimektedir. Bu itibarla, böyle durumlarda, kestirme noktalarnn konumlar, üçgen açlar normal deerlerde (33 g dan küçük olmayacak ekilde) olacak ekilde deitirilmelidir. Kaynaklar Aydn, Ö., (1984). Ölçme Bilgisi 1 Konum Ölçmeleri ve Semt Tayini, sh., Kurti Matbaas, stanbul nce, H., (007). Tarihi Edirne Camilerinin Ve Dier Dini Tesislerin Kble Yönlerinin Aratrlmas, 3.Mühendislik Ölçmeleri Sempozyumu, Bildiriler Kitab, sh., Selçuk Üniversitesi, Konya Özbenli &Tüde, (001). Ölçme Bilgisi Pratik Jeodezi, 19-1, 13-0 sh., KTÜ Müh. Mim.Fak Yayn, Trabzon Öztürk, E., (1987). Dengeleme Hesab Cilt I, 143 sh., KTÜ Müh. Mim.Fak Yayn, Trabzon Ulsoy, E., (1974). Dengeleme Hesab En Küçük Kareler Metodu, sh., DMMA (Yldz Teknik Üniv) Yayn, stanbul 607

208 TAKIN SAHALARINDA YOL KENARLARINDA TESS EDLM ELEKTRK DREKLER YARDIMIYLA TAKIN Z NOKTALARININ KONUMLARININ BELRLENMES H. NCE 1, N.SAIR 1 Trakya Üniversitesi Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Edirne [email protected] Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Osmaniye Özet Bir yerleme sahasnda yer alan nehirlerin, baharda kar sularnn erimesiyle veya fazla yaan yamurlar nedeniyle bazen tat bilinmektedir. Takn sonunda takna urayan arazinin, belirlenen bir ölçekte plannn yaplabilmesi için, arazide muhtelif aralklarla alnan takn izi noktalarnn konumlarnn bilinmesine ihtiyaç vardr. Takn izi noktalarnn konumlarnn belirlenmesinde; arazide daha önce tesis edilen ve konumlar bilinen noktalardan yararlanlr. Bir nehrin yaknndan geçen karayolunun kenarnda tesis edilmi elektrik direkleri varsa, bunlarn konumuyla ilgili yatay ve düey koordinatlar, takn öncesinden belirlenirse, takn esnasnda bu noktalardan yararlanlarak, takn izi noktalarnn konumlar belirlenebilir. Bu çalmada, takna urayan seçilen bir çalma bölgesinde, nehir yaknndaki yol kenarnda tesis edilmi elektrik direklerinin konumlarnn belirlenmesiyle ilgili ölçümler yaplm ve takn esnasnda bu noktalardan nasl yararlanlaca açklanm, elde edilen bulgular ve kanaatler belirtilmitir. Anahtar kelimeler : Takn izi noktalarnn konumlarnn belirlenmesi, takn izi noktalarnn yükseklikleri, GPS yöntemi, takn sahasnn haritasnn oluturulmas DETERMINING THE LOCATIONS OF FLOOD TRACK POINTS BY THE HELP OF ELECTRICTY POLES ESTABLISHED ON THE ROAD SIDES OF THE FLOODED AREAS Abstract It is known that, due to the over rain and by the melt of snow in spring the rivers of settlement places sometimes overflow. In the end of flood, ability to plan the land in a determined size it is needed to be known the locations of flood track points which are taken by various intervals. The points of which locations of them are known and have been established on the land before are used in determining the locations of flood track points. If there are electricity-poles established on the side of highway near a river, if their vertical and horizontal coordinates related to their locations are determined before the flood, the locations of flood track points can be determined by benefiting from these points during the flood. In this study, in a chosen study area which had been overflowed, some measurements have been taken about determining the locations of electricity poles established on the road side near a river, in what ways these points will be benefited during the flood have been explained; findings and opinions have been stated. Keywords: Determining the locations of flood track points, heights of flood track points, GPS method, forming the maps of flooded area. 608

209 Giri Bir yerleme sahasnda yer alan nehirlerin, baharda kar sularnn erimesiyle veya fazla yaan yamurlar nedeniyle bazen tat bilinmektedir. Hasar tespiti amacyla, takna urayan arazilerin plannn yaplabilmesi için, arazide muhtelif aralklarla alnan takn izi noktalarnn, jeodezik yöntemle ölçülmesi ve koordinatlarnn hesaplanmas gerekmektedir. Takn izi noktalarnn konumlarnn belirlenmesinde; arazide daha önce tesis edilen jeodezik yer kontrol noktalarndan veya konumlar bilinen dier noktalardan yararlanlr. Bölge baznda büyük sahalardaki takn arazileri, genellikle küçük ölçekli (1/5000 ölçekli gibi) haritalarda gösterilir. Bu haritalarn konum hassasiyeti 5m olduu için, takn izi noktalarnn yatay koordinatlarnn elde edilmesinde el GPS alcs kullanlr. Takn izi noktalarnn yüksekliklerinin belirlenmesinde, geometrik veya trigonometrik yükseklik yöntemi uygulanabilir Bir yerleim sahasnda yer alan bir nehrin yaknndan geçen karayolunun kenarnda tesis edilmi elektrik direkleri varsa, takn esnasnda bu noktalardan yararlanlarak, takn izi noktalarnn konumlar belirlenebilir. Bunun için, takn öncesinde, bu direklerin yakn çevresinde yer alan jeodezik yer kontrol noktalar yardmyla bunlarn konumuyla ilgili yatay ve düey koordinatlar belirlenebilir. Bu çalmada, önce, takn arazilerinin konumlarnn jeodezik yöntemle nasl belirlenecei açklanm, takna urayan bir çalma bölgesinde, nehir yaknndaki yol kenarnda tesis edilmi elektrik direklerinin konumlarnn belirlenmesiyle ilgili ölçümler yaplm ve takn esnasnda bu noktalardan nasl yararlanlaca açklanm, elde edilen bulgular ve kanaatler belirtilmitir. 1. Takn Arazilerinin Konumlarnn Geodezik Yöntemle Belirlenmesi Takna maruz arazilerin plandaki konumlarnn elde edilmesinde, önce, takn arazisindeki suyun üst yüzeyinin, araziyle kesitii noktalarn belirlenir. Belirlenen bu noktalara takn izi denilir. Takn iziyle ilgili noktalarn yatay ve düey konumlar, çevrede oluturulan koordinatlar bilinen noktalardan yaplan ölçü ve hesaplamalarla belirlenir. 50 km ye kadar olan sahalarda, yeryüzü düzlem kabul edilir (Aydn, 1984; Koç, 1998; Özbenli&Tüde, 001). Buna göre, takn sahasnda oluan su yüzeyi, yatay bir düzlem 609

210 oluturur. Bu yatay düzlemin kotu, takn izine ait noktalardan yaklak m uzakla kadar, ilgili takn izlerinin kotuna eit kabul edilebilir Takn zlerinin Yatay Konumlarnn Tespiti Bir takn havzasnda, takndan önce arazilerin konumlar, daha önceden düzenlenmi olan 1/5000 ölçekli haritada yer alabilir. 1/5000 ölçekli bir harita üzerinde iaretlenecek bir noktann yatay konum hassasiyeti 5 m dir. Bu nedenle takn iziyle ilgili noktalarn yatay konumlarnn çok hassas belirlenmesine gerek yoktur. Takn izine ait noktalarn yatay koordinatlar, yaklak olarak 3 ila ±4 m hassasiyetli el GPS alcsyla elde edilebilir. Ülkemizde genellikle DS teknik elemanlar tarafndan hazrlanan takn haritalarnda büyük sahalar için; uygulamada genellikle 1/5000 ölçei ve bunun için takn izi aral m olarak alnmaktadr. Konum ve yükseklik ölçmelerine balamadan önce, 1/5000 ölçeinde yaplacak bir harita için, takn sahasnda, yaklak m aralklarla takn izi noktalar belirlenir. Ara uzakln bu deerde alnmasnn nedeni, yer küreselliinden kaynaklanan yükseklik farkn azaltmak içindir. Bu noktalar belirgin hale getirmek için tahta kazkla iaretlenir. Takndaki suyun üst seviyesinin kazk üzerindeki izi, kaza bir çivi çaklarak iaretlenir. GPS yöntemiyle konum belirleme, yeryüzünden km yükseklikte bir yörüngeye yerletirilen en az dört uydu ve bu uydulardan gönderilen sinyalleri deerlendiren bir alc yardmyla salanr (Eren & Uzel, 1995; Kahveci&Yldz, 001) GPS alclar, yaplan iin konum inceliine göre çeitli gruplara ayrlr. Konum ölçmeleri için kullanlan GPS alclar yardmyla alnan sinyaller, özel bir deerlendirme ileminden sonra, ölçü yaplan noktann koordinatn vermektedir. Ölçü noktalarnn koordinatlar el GPS alclar ile dorudan 3 m ila 10 m hassasiyetle elde edilmektedir. 1. Takn zlerinin Yüksekliklerinin Belirlenmesi Takn izlerine ait noktalarn yüksekliklerinin elde edilmesinde, genellikle geometrik nivelman yöntemi uygulanr. Takn arazisinde tahta kazkla iaretlenmi bir takn izi noktasna çevredeki en yakn bir yer kontrol noktasndan (nirengi, poligon gibi) hat 610

211 nivelman ile kot tanr. Yaplan ölçüler nivelman çizelgesine yazlr. Kontrol amacyla ölçmeler gidi ve dönü yaplr. Eer gidi ve dönü ölçüleri arasndaki fark, harita yapm yönetmeliindeki yanlma snrn amyorsa, bu deerlerin ortalamas alnr. Hesaplanm bu ortalama deer, takn izi noktalarnn yükseklik hesabnda dikkate alnr. Eer gidi ve dönü ölçüleri arasndaki fark, yanlma snrn ayorsa, ölçüler tekrarlanr. 1.3 Takn Arazilerinin Plandaki Konumlarnn Elde Edilmesi Haritaclkla ilgili yazlm destekli bilgisayar ortamna aktarlan takn bölgesiyle ilgili 1/5000 ölçekli haritaya, yatay ve düey koordinatlar elde edilen takn izi noktalar, koordinatlarna göre tersim edilir (nce&uymaz&erkin, 007). Haritaya tersim edilen bu noktalarn altlarna noktalarn yükseklikleri yazlr. 1/5000 ölçekli haritada, yaklak m aralklarla tersim edilen noktalar arasnda, ara noktalar için, ilgili düzeç erileri arasnda enterpolasyon yaplr. Takn izi ile ilgili noktalar birbiri ile birletirilirse, takn izleri haritada belirgin hale gelir.. Takn Sahalarnda Yol Kenarlarnda Tesis Edilmi Elektrik Direklerinin Konumlarnn Belirlenmesi Bir yerleim yerinde daha önceden yaplan bir halihazr haritada, takn sahas yaknndaki yolda tesis edilmi elektrik direkleri yer alabilir. Eer bir hali hazr harita mevcutsa; elektrik direklerinin koordinat ve kotlarnn elde edilmesinde bu haritay oluturan jeodezik yer kontrol noktalarndan yararlanlabilinir. Eer böyle bir harita yoksa, takn sahasnda yol kenarlarnda tesis edilmi elektrik direklerinin konumlarnn belirlenebilmesi için arazide, önce, yatay ve dikey koordinatlar bilinen yeterli miktarda yer kontrol noktasnn oluturulmas gerekir..1- Takn Sahasndaki Yol Kenarlarnda Poligonlarn Aratrlmas Ve Yeni Poligon Tesis Edilmesi Takn öncesinde, bir yerleim yerinden geçen nehrin yaknndan geçen yol kenarndaki elektrik direkleri çevresinde, jeodezik yer kontrol noktas olup olmad aratrlr. Bu aratrma için, ilgili yerleim sahasnda yer alan belediyeden varsa kadastro tekilatndan ve 611

212 varsa Devlet Su leri kurumundan yararlanlr. lgili kurululardan, çevrede yer alan jeodezik yer kontrol noktalarnn koordinatlar ve röperleri alndktan sonra, bunlar bir kanava üzerinde gösterilir, mahalline gidilerek noktalarn zeminde iaretleri aratrlr, bu arada zeminde var olanlar ile iareti ve röper noktalar kaybolmu olanlar da kanavada belirtilir. Takn öncesinden yararlanlmak üzere, yol boyunca arazide olmas tasarlanan noktalar belirlenip kanavada iaretlenir. Tesis edilmesi planlanan poligon noktalar, harita yapm yönetmeliine göre bal bir poligon geçkisi oluturacak ekilde arazide tesis edilir, röperleri yaplr. Eer elde hassas GPS alc anteni varsa, çevrede GPS uydularnn gönderdii sinyallerin alcya ulamasn engelleyen faktörler yoksa, dur-git yöntemiyle (Eren&Uzel, 1995; Kahveci&Yldz, 001), poligon noktalarnda GPS ölçümleri de yaplabilir. GPS alcyla alnan uydu sinyalleri özel bir teknikle deerlendirilerek poligonlarn koordinatlar elde edilir. Eer elde bu teknoloji mevcut deilse, klasik yöntemle poligonlarda aç ve kenar ölçüsünden sonra koordinatlar hesaplanr..- Tesis Edilen Poligonlarn Yüksekliklerinin Belirlenmesi Takn öncesinde, bir yerleim yerinden geçen nehrin yaknndan geçen yol kenarndaki elektrik direkleri çevresinde yeterli miktarda poligon noktalar tesis edildikten sonra, bu noktalarn yüksekliklerinin elde edilmesi için, o yerleim sahas içinde yer alan yükseklii bilinen noktalardan yararlanlr. lgili yerleim sahasnda, faydalanlan yükseklii bilinmeyen eski poligonlar ve yeni tesis edilen bütün poligonlar kapsayacak ekilde, kapal veya dayal bir nivelman a oluturulur. Yükseklii bilinen noktadan balanarak, ayn anda gidi ve dönü nivelman (buna çift gidi nivelman da denilebilir) yaplarak, ilgili noktalara kot tanr. Ayn anda yaplan gidi ve dönü nivelmannda; ilgili poligon noktalar için elde edilen yükseklik farklarnn ortalamas alnr, oluturulan nivelman güzergahnda, ortalama kot farklar kullanlarak hesaplanan kapanma hatas, harita yapm yönetmeliine göre hesaplanan yanlma snrndan küçükse, kapanma hatas, yükseklik faklarna uygun ekilde datlr, poligonlarn yükseklikleri hesaplanr. Nivelmanda; kompansatörlü nivo, mutlaka düzeçli mira ve mira çar kullanlmaldr. 61

213 .3- Elektrik Direklerinin Konumlarnn Belirlenmesi Elektrik direklerinin konumlaryla ilgili ölçüye balamadan önce, iki ilem yaplr. Önce, takn sahasyla ilgili olarak yaplacak haritann ölçei sonra da direkler arasndaki mesafe tespit edilmelidir. Bu mesafeye bal olarak da takn esnasnda yararlanlacak elektrik direklerinin yerleri belirlenmelidir. Yaplan aratrmada; takn sahalarnn belirli ölçeklere göre haritasnn yaplmasnda, göz önünde bulundurulacak özel artlarn olmad görülmütür. 1/5000 ölçekli bir takn sahas haritas oluturmak için, takn izi aralnn m deerlerinde alnmasnn dier nedeni, takna urayan arazide takn suyu, arazide sabit kalmadan hareket etmektedir. Takn sahasnda takn suyu çekilmeden, çok hzl bir ekilde takn izlerinin iaretlenmesi ve ölçülmesi gerekmektedir. Bu itibarla belirtilen ilemin ksa sürede yaplabilmesi için de, takn izlerinin belirtilen aralkta alnmasnda saknca yoktur. Eer takn sahas çok büyük deilse bu durumda; 1/10000 veya 1/5000 ölçei kullanlabilir. Eer 1/10000 ölçei kullanlacaksa takn izi aralnn m alnmas; 1/5000 ölçei için takn izi aralnn m olmas önerilir. Özellikle takn sonrasnda yararlanlacak elektrik direinin zemine gömüldüü ksmn üzeri, sonradan oluacak toprak anmasndan veya yol kenarnda yaplacak hafriyatlardan etkilenmemesi için, direin biraz dna taacak ve yerden en az 10cm yükseklikte olacak ekilde betonlanmaldr. Betonlama ilemi srasnda, beton yüzeyi üzerinde, ileride mira veya reflektör konacak ekilde bir nokta belirlenir, bu noktaya onluk bir çivi yerletirilir. ekil 1. P 1 poligon noktasndan E 1 elektrik direinin iaretli noktasnn ölçümü 613

214 Elektrik direinin zemine gömüldüü ksmn üzeri betonlandktan sonra, ilgili direk yaknnda yer alan bir poligon noktasna (P 1 ) elektronik takeometre aleti kurulur (ekil 1), alet yükseklii ölçülür (a), balant salanabilen baka bir poligona (P ) baklarak yatay aç sfrlanr, direin zemindeki betonlanan ksm üzerinde iaretli noktaya, reflektör jalonu tutulur, aletle reflektöre baklarak yatay aç ( 1 ), yatay uzaklk (P 1 E 1 =S) ve kot fark (h) ölçülür, ayrca reflektör yükseklii (i) de ölçülür. Alet kurulan poligonun yükseklii (H P1 ) ve dier ölçülen faktörler dikkate alnarak, elektrik direinin zeminde iaretli noktasnn yükseklii (H E1 ) aadaki bantdan elde edilir. H E1 = H P1 +a+ h-i (1) Elektrik direinin zeminde iaretli noktasnn koordinatnn hesab için önce, P 1 ve P noktalarn koordinatlarndan yararlanlarak jeodezik bantya göre (P P 1 ) semti hesaplanr. Koordinat hesab için gerekli olan (P 1 E 1 ) semti ve E 1 in koordinatlar aadaki bantlarla elde edilir. (P 1 E 1 )= (P P 1 )+ 1 ±00 g () Y E1 =Y P1 +P 1 E 1 sin(p 1 E 1 ), X E1 =X P1 + P 1 E 1 cos(p 1 E 1 ) (3) 3. Taknda Elektrik Direklerinin Koordinatlarndan ve Kotlarndan Yararlanma 3.1- Taknda Elektrik Direklerinin Koordinatlarndan Yararlanma Eer takn sahasnn alan büyük deilse, bu direklerden serbest istasyon yöntemiyle takn izlerinin koordinatlarnn elde edilmesinde; ayrca bu noktalarn kotlarnn da elde edilmesinde yaralanlr (ekil ). Bunun için elektronik takeometre, takn izlerinin ölçülebilecei uygun bir noktaya (P) kurulur, alet yükseklii (a) ölçülüp kaydedilir, görü salanabilen iki elektrik direinin zeminde iaretli noktalarna (E 1, E ) reflektör jalonu tutulur, yatay uzaklklar ve iki dorultu arasndaki 0 açs ölçülür. Bundan sonra, taknn olutuu arazide iaretlenen T 1 takn izi noktasna reflektör tutulur, PT 1 yatay uzakl ile yükseklik fark (h) ve reflektör yükseklii (i) ölçülüp kaydedilir. P noktasnn serbest istasyon yöntemi (Koç, 1995) ile koordinat bulunduktan sonra, ölçülen 1 açs, hesaplanan (E 1 P) semti dikkate alnarak () 614

215 nolu bantya benzer ekilde (PT 1 ) semt açs elde edilir. Ölçülen PT 1 yatay uzakl, (PT 1 ) semt açs ve P nin koordinat dikkate alnarak; (3) bantsna benzer ekilde takn izinin koordinat bulunur ekil - P serbest istasyon noktasndan T 1 takn izinin konumuyla ilgili ölçmeler. 3.-Taknda Elektrik Direklerinin Kotlarndan Yararlanma Eer çalma sahasnda kompansatörlü nivo aleti varsa, yükseklii bilinen E 1 elektrik direi noktasndan geometrik nivelman yöntemiyle T 1 takn izi noktasna kot tanr (ekil 3). E 1 in yükseklii (H E1 ) ile nivelman ile elde edilen, E 1 ile T 1 arasndaki h kot fark dikkate alnarak T 1 in yükseklii (H T1 ) aadaki bantdan elde edilir. H T1 = H E1 -h (4) ekil 3. E 1 elektrik direi noktasndan T 1 takn izi noktasna kot tanmas. Eer elde elektronik takeometre varsa, ölçüsü yaplacak T 1 ile faydalanlacak direk noktas (E 1 ) arasnda uygun bir noktaya (P), alet, kurulur (ekil 4), E 1 ve T 1 noktalarna reflektör jalonu tutulur, aletle bu noktalara baklp yükseklik farklar (h 1, h ) ve eit deerde deilse reflektör yükseklikleri 615

216 ekil 4. Elektronik takeometre ile E 1 ve T 1 noktalar arasndaki kot farknn ölçülmesi (i 1, i )ölçülür. E 1 ile T 1 arasndaki kot fark (h E1T1 ) ve H T1 aadaki bantdan hesaplanr. h E1T1 =H T1 H E1 =H P +a (h +i ) ( H P +a+ h 1 i 1 )= -( h +i ) - (h 1 i 1 ) (5) H T1 = H E + h E1T1 (6) 4. Uygulama Uygulama sahas olarak Osmaniye ili içinden geçmekte olan Karaçay deresinin yanndan geçen karayolu ve derenin takn sahas belirlenmitir. Derenin üstünden geçen Adana Osmaniye karayolu köprüsü kavandan itibaren, dereye paralel olarak ina edilen yolun yaklak 66 m lik ksmnda, yaklak 50 m aralklarla elektrik direkleri tesis edilmitir. Bu sahann, hali hazr haritas ve yeterli miktarda poligonlar mevcuttur. Karaçay deresi yaklak 80 m geniliinde olup yazlar kuru, baharda ise düük boyuttaki sedde nedeniyle çevreye takn yapmaktadr. ekil 5. Osmaniye ilindeki Karaçay deresi yanndaki takn sahas Karaçay deresinin yanndan geçen yolda, hali hazr harita yapmnda tesis edilmi poligon noktalar arazide aratrlarak tespit edilmitir. Poligonlarn yaknnda yer alan elektrik direklerinin zemine gömüldüü ksmn üzeri, direin biraz dna taacak ve zeminden 10cm yükseklikte olacak ekilde, ilk tesis edildiinde betonlanmtr. Betonlanan yüzey üzerinde, ileride mira veya reflektör 616

217 konacak ekilde bir nokta belirlenmi ve iaretlenmitir. Belirlenen poligonlarn koordinat ve yükseklik deerleri dikkate alnarak.3 bölümünde belirtilen esaslara göre; uygun poligon noktalarna elektronik takeometre kurularak; topraa gömüldüü ksmda betonlamas yaplan ve üzeri iaretlenen elektrik direi noktalarna reflektör tutularak ölçümleri yaplm, koordinatlar ve yükseklikleri hesaplanmtr. Örnek olarak bir elektrik direi noktasnn, ilgili poligonlardan ölçüm ve hesap sonuçlar Çizelge 1 de gösterilmitir. Çizelge1-Bir poligondan bir elektrik direi noktasna ait ölçüler, koordinatlar ve hesap sonuçlar D.N. B.N. Yatay Yatay Yüksek. Reflektr Yükseklik Y X Aç Uzaklk Fark Yüksek. P (a=1.50m) P E E 1 Elektrik Direi Noktasnn Koordinat ve Yükseklik Hesab Sonuçlar E Sonuç ve Öneriler 1-Bir yerleim sahasnda mevcut olabilen dere, nehir gibi akarsularn yaknndan geçen yol üzerinde tesis edilmi elektrik direi noktalarnn koordinatlar ve kotlar belirlendikten sonra, bu noktalara srasyla numara verilerek kayt edilmeli, eer takn sahasyla ilgili bir hali hazr harita varsa bu noktalar özel bir iaretle haritada da belirtilmelidir. - Takn esnasnda yararlanlacak elektrik direi noktalarnn numaralar ilgili elektrik direi üzerine yal boya ile yazlmal veya oksitlenmesi az türden bir metal levhaya yazlarak direk üzerine yerletirilmelidir. 3-Takn sahas çevresinde yol kenarna tesis edilmi elektrik hatlarnda sonradan yaplacak deiikliklerde; eer, konuda belirtildii ekilde iaretli bir elektrik direi yerinden çkarlacaksa, yeni tesis edilecek elektrik direinin zemine gömülü olduu ksmn üzeri, sonradan oluacak toprak anmasndan veya yol kenarnda yaplacak hafriyatlardan etkilenmemesi için, direin biraz dna taacak ve zeminden 10cm yükseklikte olacak ekilde betonlanmaldr. 4- Bir yerleme sahasndan geçen, baharda eriyen kar ve yamurla su debisi artan dere ve nehirlerin, çevreye zarar vermemesi için, akarsu kenarna büyük sedde veya istinad duvar yaplmaldr. 617

218 Kaynaklar Aydn,Ö., (1984). Ölçme Bilgisi 1,1 sh., Kurti Matbaas, stanbul Eren, K., Uzel, T.,(1995). Gps Ölçmeleri, sh.,y.t.ü. naat Fak.Yayn, stanbul Kahveci, M., And Yldz. F., (001) : Gps Global Konum Belirleme Sistemi, 1-5, sh., Nobel Yayn Datm, Ankara, Koç,., (1998). Ölçme Bilgisinde Baz Konular ve Saysal Uygulamalar I, Gökhan Matbaas, stanbul nce&uymaz&erkin, (007). The Determination Of The Positions Of The Flood Fields And Study On Affection Of The Flood To Soil Structure, sh., Journal of Environmental Protection and Ecology, Volume:8, Issue:, Sofia, Bulgaria Özbenli, E., Tüde, T., (001). Ölçme Bilgisi Pratik Jeodezi, 6. Bask, -41 sh., KTÜ Müh.Mim Fak. Yayn, Trabzon, 618

219 JEODEZK GÖZLEMLERN RDELENMESNDE VARYANSLARLA LGL PARAMETRK HOMOJENLK TESTLER VE DAVRANILARI. GÜRSES 1, H. ÇALIK, A. DLAVER 3 1, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Trabzon, [email protected] 3 Karadeniz Teknik Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Jeodezi Anabilim Dal, Trabzon, [email protected]. ÖZET Uygulamal bilimlerden saylan; mühendislik disiplinleri, orman, ziraat ekonomi gibi birçok sosyal, deneysel biyoloji, fizik, kimya gibi temel bilimler ve tp gibi dier salk bilimlerinde çeitli uygulama alanlar bulan iki veya daha fazla saydaki örnekleme veri kümesinin ortalamalar arasndaki farkn irdelenmesinde yaygn olarak kullanlan varyans analizi tekniinden beklenilen yararlarn salanabilmesi, irdelenen veri kümelerinde normallik, varyanslarn homojenlii, gözlemlerin baml yada bamszl, etkilerinin eklenebilir olmas gibi baz varsaymlara baldr. Ne var ki, bunlardan deneysel sonuçlarn doruluunu en fazla etkileyen varsaymlar; verilerin baml yada bamsz olmalar yannda normallikleri ile varyanslarnn homojenlii olmaktadr. Bu gibi konularda, analiz sonuçlarnn anlamllk seviyesi veya duyarl, bir dier ifade ile I.Tip ve II. Tip hipotez testi hatalar kadar, ayn zamanda testin gücü de çok büyük ölçüde etkili olmaktadr. Bilindii gibi, konu üzerinde yaplm bir çok çalmadan varyanslarn homojenlii konusu bugün de veri irdelemedeki önemli varsaymlarndan biri olmakta ve yine de üzerinde durulmas gereken bir dier istatistik veri irdeleme konusu olmas nedeniyle güncelliini hala da korumaktadr. Bu gün bile varyanslarn homojenliinin irdelenmesi veya mevcut varyans analiz tekniklerinin her türlü veri irdelmesinde kullanlabilen en önemli birer varsaymlar olarak kabul edilmesi, bir çalmada bu varsaymlarn hala salanp salanmadnn doru olarak belirlenebilmesinin gereini ortaya çkartlmtr. Bu amaç dorultusunda günümüze dein, konuyla ilgili pek çok sayda parametrik ve non-parametrik hipotez test yöntemleri gelitirilmitir. Bunlarn birçou birbirinin gelitirilmi bir dier farkl ekli olup, söz konusu testlerin gerek I.Tip ve II. Tip hata, gerekse de testin gücü bakmndan birbirleri ile karlatrlm çeitli incelemelerin veya istatistik irdelenmelerinin bir ürünü olmaktadrlar. Ancak, zamanla söz konusu yöntemlerin baz jeodezik uygulamalarda oldukça dar bir çerçevede tutulmu olmas, hangi testin hangi deneme koullarnda kullanlmasn ve elde edilecek sonuçlarn güvenilirlii açsndan daha iyi olabilecei hakknda baz çelikilere düülebilmesine olanak hazrlamtr. Özel durumda, herhangi bir dengeleme probleminin çözümünde kurulan matematik modelin doruluu model hipotezi ile denetlenmesi veya her noktada yaplm dorultu gözlemlerinin istasyon dengelemesi sonucunda elde edilmi kesin deerlerinin an ana dengelemesine deneysel duyarlklar farkl olsa bile eit arlkl olarak alnmalar bu tür konulara bir örnek tekil etmektedir. Uygulamada bu gibi konularn açkla kavuturulmasnda, büyük ölçüde söz konusu istatististik testi yöntemlerinden faydalanlmakta ve ilgili jeodezik problemlerin istatistik olarak irdelenmesinde varyanslarn homojenliine yönelik verilecek kararlar, dalmn ekli, örnekleme hacmi, varyanslarn says ve serbestlik dereceleri, snf saylar ile varyans oranlar arasndaki ilikiler oldukça etkili olmaktadr. Bu snrlamalar yannda verilerin nitel ya da nicel özelliklerde olmalar ayn zamanda varyanslarn homojenlii ile uygulanabilecek test yöntemlerini de parametrik ve non-parametrik olarak iki farkl ekilde ele almay olanakl klmaktadr. Bu amaçla yaplan bu çalmada, jeodezik veri irdelemesinin temel konularndan biri olan varyanslarn 619

220 homojenlii ile ilgili parametrik homojenlik testleri çeitli yönleri ile tantldktan sonra her birinin çeitli jeodezik problemlerdeki davranlar incelenmektedir. Anahtar Kelimeler: Parametrik varyans testleri, Varyanslarn homojenlii, Parametrik varyans homojenlik testleri, Varyanslarn parametrik analizi VARIANCE BASED HOMOGONITY TESTS AN THEIR BEHAVIOUR IN EXAMINATION OF GEODETIC OBSERVATIONS ABSTRACT Variance analysis techniques are commonly used in areas such as engineering, forestry, agriculture, economics, experimental biology, physics, chemistry, and medicine to examine the differences among the means of two or more sampling data set. Benefits expected from variance analysis techniques depend on some assumptions such as normality of examined data set, homogeneity of variances, and dependence or independence of observations that most affect the accuracy of the results. Significance level and precision of analysis results, in other words Type-I and Type-II hypothesis test errors, are very effective as well as power of the test. As is known from the literature, the homogeneity of the variances is one of the most important assumptions in data analysis and it still draws the attention of many researchers. That the analysis of the homogeneity of the variances is used widely and the current variance analysis techniques are accepted as one of the most important methods used in examination of all types of data make it necessary to check if these assumptions are satisfied. For this purpose, various parametric and non parametric hypothesis test methods are developed. Most of these methods are modified and advanced version of each other. However, particularly in some geodetic applications, it is not clear which test needs to be used in certain type of problem and which type of test gives more reliable results. As an example, the correctness of mathematic model in a data adjustment problem is tested with model hypothesis. Besides, the adjusted values of observations, made over each network point, are incorporated with the adjustment process of entire network, as if they have equal weight, yet their experimental precisions are different. In practice, mainly statistical test methods are used to solve the above problems. Decisions to be made about the homogeneity of variances, shape of distribution, sampling volume, number of variances and their degree of freedom, number of classes and the relationships among the variance ratios are very important in statistical examination of related geodetic problems. Besides these constraints, it makes possible to consider the test methods as parametric and non-parametric if the data is qualitative and quantitative, respectively. In this study, parametric homogeneity test methods are explained and their behaviors in various geodetic problems are investigated. Key words: Parametric variance tests, Variance homogenity, Parametric variance homogenity tests, Variance parametric analysis 1. GR Jeodezi; konusu itibariyle, yersel ölçmeler veya uydu gözlemlerinden faydalanarak, doal bir nesne olan yeryuvarnn ekli ve büyüklüü yannda onun d gravite alannn belirlenmesiyle uraan bir disiplindir diye tanmlanabilir (Torge, 1980). Her zaman nesnel durumdaki bu tür saylabilir özeliklere sahip konularn matematik kurallara göre analitik olarak incelenmesinde, sözel ifadelere oranla belirsizlii olmayan, daha kesin ve her zaman tek anlam tayan ifadelere gereksinim 60

221 duyulmaktadr. Bilimde bu gibi özellie sahip ifade tarz, her türlü matematiksel ilemlerin temelini tekil eden saylarn kullanlmas ile ancak salanabilir. Doal ortamda her zaman tek anlamda var olan nesnel durumdaki jeodezik olaylar, sözü edilen özellie sahip saysal bilgilerle analitik olarak ifade edilmesinde, onlarn daima tek anlam tayan ve ayn zamanda kantitatif bir büyüklük olan saysal bilgilere dönütürülmesi gerekir. Uygulamada böyle bir ilem için her bir olay, kendi türünden birim seçilen bir büyüklüün katlar cinsinden ifade edilerek düünsel, dier bir ifade ile saysal ortama tanrlar. Böyle bir ilem sonucunda, doada her zaman tek anlam olan nesnel durumdaki bütün jeodezik olaylarn analitik ortamda nicel özellikli bir modellemesi gerçekletirilmi olur. jeodezik uygulamalar için bu tür modelleme ilemleri jeodezik ölçme denir. Bunun neticesinde de, her türlü jeodezik ölçmelerle elde edilmi saysal bilgiler ölçü deerleri veya jeodezik gözlemler olarak isimlendirilir. Bütün doal olaylarn sözü edilen ekildeki jeodezik ölçmeler sonucunda modellendirilerek saysal bir ortama aktarlmasnda, üç farkl neden etkili olmaktadr. Bunlardan, biri ölçmeyi gerçekletiren kii, dierleri de ölçünün yapld ortam ve kullanlan aletin snrl özellikleridir. Bu etkenlerin veya etkenlerden herhangi birinin modelleme ilemi üzerindeki olumsuz etkilerinin sonuçlar da verilerin kesinsizlikleri, hata yada ölçü hatalar olarak yorumlanr. Bir ölçme ileminde bu tür nedenlerin oluturduu hatalar, sergiledikleri özellikler yada genel karekterleri bakmndan; kaba, sistematik(sabit, tek tarafl, deiken sistematik hatalar) ve rastgele hatalar eklinde ele alnarak snflandrlabilirler. Bilindii gibi, uygulamada ölçü saysn artrmak veya ayn zamanda uygun ölçü yöntemi kullanlmakla bu hatalardan kaba ve baz sistematik türden olanlarnn ölçü deerleri üzerindeki olumsuz etkileri ortadan kaldrlsa bile, nedeni hiçbir zaman tam olarak bilinemeyen rastgele karakterde olanlar ölçülerden tam olarak giderilemediklerinden bütün ölçüleri daima olumsuz yönde etkilerler. Böyle bir etki, ayn zamanda ölçü deerleri arasnda bir tutarszla, daha genel bir dier ifade ile her bir ölçü deerinin kesinsizliine neden olur. Hata teorisinde, rastgele ölçü hatas diye isimlendirilen bu gibi olumsuzluklarn, sonuçlar üzerindeki toplam etkileri sfr olsa bile her zaman ölçü deerleri içerisinde bulunabilecekleri var saylmaktadr. Neticede, tüm jeodezik ölçüler kaba ve sistematik hatalardan arndrlm ölçüler olsalar bile; bunlarn istatistik anlamda birer rastgele deiken özelliine sahip büyüklük olabilecekleri rahatlkla söylenebilir. Bu özelliklerden dolay bir olayla ilgili ölçü says ne kadar artrlrsa artrlsn, deneysel bir deer olan ölçü deerleri hiçbir zaman onun gerçek yada kuramsal deerine eit bir deer olaca söylenemez. Ancak bütün gözlemleri temsil edebilecek ve ayn zamanda onlarn gerçek deeri yerine kullanlabilecek bir kesin(en olaslkl) deer, bu gibi özelliklere sahip ölçülerden özel istatistik parametre kestirim yöntemleri kullanlarak, onlarn en ihtimali deeri olacak ekilde elde edilebilir. Bilgi ve beceriye dayal konularn incelenmesinde veya benzer bir sorunun çözüme kavuturulmasnda ilginç olan; iin nasl yaplaca kadar, onun neden ve niçin böyle yapldnn ve ayn zamanda elde edilmi sonuç bilgilerinin gerçei ne derece yansttnn bilinmesidir. Bir iin nasl yaplaca konusunda bütün dikkatler, eldeki her türlü mevcut bilgilerin belli düzende kullanlarak özverili bir çalma sonucunda en pratik ve etkin yoldan çözüme nasl ulalabilecei hedef seçilmektedir. Böyle bir uygulamada, iin bandan son admna kadar çözümü olumlu ya da olumsuz yönde etkileyecei düünülen dier baz yan etkenlerin varl ve nedenleri ile hiç ilgilenilmez. Bu gibi yaklamda, sadece geleneksel olarak uzman çevrelerin kabul ettii allagelmi bir yol yada ilem sras izlenerek sorunlar belli kurallar dahilinde çözüme kavuturulur. Niçin veya neden sorularnn arlk tad baz jeodezik uygulamalarda; bir problemin çözümünün sonucu kadar ekonomiklii ve hz yannda daha çok onun doruluunu gösteren dier etkilerin ve ölçü hatalarnn da sonuçlar üzerindeki olumlu yada olumsuz etkilerinin bilinmesi gerekmektedir. Böyle durumlarda, analitik olarak modellenebilen(sistematik) olumsuzluklar her zaman bilinebilmesine ramen nedenleri kesin olarak hiçbir zaman bilinemeyen, dolays ile kesin bir ekilde modellenemeyen rastgele olumsuzluklar veya baz modelleme eksiklikleri problemlerin çözüm admnda bilinemez. Neticede, bunlarn jeodezik gözlemlerde daima var olduklar düünülerek, özel kestirim yöntemleri kullanlsa bile, bu tür jeodezik verilerden 61

222 onlarn gerçek yada kuramsal deerleri hiçbir zaman tam olarak kestirilemez. Ancak bunlardan faydalanlarak gerçee en yakn ve ayn zamanda ulalabilen sonuçlar olan en muhtemel yada olaslkl deerleri tahmin edilebilir. Bu tahmin deerleri, ayn zamanda balangçta girdi bilgisi olarak kullanlan ilk verilerin kalitesine baml olarak bunlardan türetilmi gözlemler olduklarndan, ilk ölçülere oranla bir kademe daha presizyonlu sonuçlar olduklar rahatlkla söylenebilir. Ayn zamanda böyle bir durum sonuçlarn kalitesiyle ilgili bir dier özellik olmaktadr. Nasl, neden ve niçin sorularna cevap verecek ekilde yaplan çözümlerden elde edilen parametre deerlerinin her biri, daima bir çözüm sonucunda ulalabilecek bilgiler olduklarndan, tek balarna gerçek deerler hakknda fazla bir ey söyleyemez. Sadece çözüm sonuçlar hakknda baz fikirler verebilirler. Buna karlk, her hangi bir kestirim sonucunda elde edilmi sonuç bilgilerinin gerçei ne derece yansttklarnn hakknda bir eyler söylenebilmesi için, mevcut bilgilerin tümden gelim yoluyla istatistik anlamda ele alnarak amaca uygun bir biçimde analiz edilmeleri ilemlerinden faydalanlr. Uygulamada böyle bir sorunun çözümü ancak, olaylarn oluum dereceleri ile deil de, sadece oluumlar ile ilgilenen olas düünceye dayal, istatistik hipotez testi yöntemleri ile gerçekletirilebilir. statistik hipotez testi yöntemlerinin çözüm algoritmalarna dahil edilmesi ile burada sözü edilmi olan nasl, neden ve niçin sorularna cevap tekil eden ulalabilen çözüm sonuçlar, istatistik anlamda veri analizi gibi farkl bir boyut daha kazanm olur. Böyle bir durum, ayn zamanda her türlü jeodezik faaliyetler için de geçerli olmaktadr. O zaman konu daha da özelletirilerek, bir jeodezik olayla ilgili çok sayda tekrarlanm ölçü deerlerinden herhangi birinin veya onlardan tahmin edilmi kesin(en olaslkl) deerinin, o olayn gerçek(kuramsal) deerini ne derece temsil ettiinin bilinmesi problemine dönümü olur. Uygulamada her türlü modelleme sonuçlarn olumsuz yönde etkileyen bu tür ölçü hatalarnn birer rastgele deiken, parametre kestirimi için de En küçük kareler parametre tahmin yönteminin kullanlm olmas, böyle bir sorun ancak matematik-istatistik kurallara göre açklanabilir olacan olanakl klar. Jeodezik gözlemler veya ölçüler için böyle bir düünce, jeodezik verilerin irdelenmesi konusunun temelini oluturabilecei gibi hipotez testlerinin de bu alanda kullanlmas gerekliliini gündeme getirir. Dier taraftan hatrlanaca gibi, ktalar, ülkeler, bölgeler vs. baznda tüm jeodezik faaliyetlerin salkl bir ekilde yürütülmesinde, çalmann ilk ilem adm olarak o bölgede sabit noktalar tesis edilir. Bölgede daha alt dereceden yaplacak dier jeodezik çalmalar bu sabit noktalara dayandrlarak kademeli bir biçimde tüm bölgeyi içerecek ekilde hiyerarik bir düzende gerçekletirilir. Sabit noktalarn güvenirli olmas durumunda yaplm çalmalarda ayn oranda güvenli ve gerçei yanstr olur. Bütün çalmalar için bu derece önemli olan sabit nokta üretimi yada jeodezik a kurma, ölçme ve hesaplama konular çeitli yönleri ile gerçei tam yanstr bir özellikte olas gerekir. Uygulamada bu gibi çalmalarn gerçei ne derece yanstp yanstmad, her biriyle ilgili konularn çeitli yönleri ile irdelenip bir karara balanm olmalar sonucunda ancak istenen güvenirlikte olduklar söylenebilir ve ayn zamanda da dier faaliyetler için etkin bir biçimde kullanlabilir. Bu gibi konulardan yoksun bir jeodezik a her zaman tartmalara açk sonuçlar içereceinden ayn ekilde de baz güvensizliklere neden olur. Bilindii gibi, matematik-istatistik hipotez testlerinde temel ilke, bir problemle ilgili öngörülmü bir varsaymn belli bir ilem ak çerçevesinde hiyerarik bir düzende istatistik olarak irdelenmesidir. Ancak, böyle bir ilemin her zaman bir anlamllk seviyesi (güven olasl) olmasna ramen aksi yönde oluabilecek bir baka riski de bulunmaktadr. Matematik-istatistik dilinde bu durumlardan; olumlu yönde olabilme olasln temsil eden güven olasl veya dier adyla anlamllk seviyesi olarak adlandrlrken, aksi yöndeki olmama olasln ifade eden olaslk düzeyi de yanlma olasl olarak isimlendirilir. Her iki yöndeki olaslk seviyeleri daima birbiriyle ilintili olup, aralarndaki uygun snrn belirlenememesi durumda istatistik hipotez testlerinde I. Tip hata veya II. Tip hata yapma olaslklarnn olumasna neden olunur. Uygulamada böyle bir durum, bir hipotez testi ve sonuçlarnn doru yorumlanabilmesi için en riskli bir konu olmaktadr. Örnein, bir nirengi ann her noktasndaki yatay dorultu gözlemleri; ayn alet, kii ve koullarda eit sayda tam dizi(silsile) dorultu gözlemi ölçü yöntemiyle ölçülmü olsalar bile, bu gözlemlerin her birinin durak(istasyon) dengelemesi sonucunda elde edilmi bamsz kesin dorultu deerleri 6

223 için deneysel varyanslar farkl saysal deerler olmaktadr. Uygulamada, deneysel deerleri farkl saysal bilgiler olsa bile, bunlarn kuramsal deerleri eit varsayldndan her biri eit arlkl olarak ele alnp an ana dengelemesinde eit arlkl olarak kullanlr. Ancak, mevcut durumda çou zaman böyle bir irdelemenin yaplmam olmas, eit duyarlkta alnp ilemelere dahil edilmeleri, artk günümüz koullarnda bir tartma konusu olabilir. Böyle bir tartma, her birinin kuramsal deerleri eit varsaylsa bile kesin dorultularn farkl duyarlkta saysal bilgiler olmalar, onlarn ana dengelemeye balamadan önce eit duyarlkta alnp alnamayacaklarnn irdelenmesi ile ancak giderilebilir. Bu amaçla yaplan bu çalmada, ayn kuramsal deere sahip ve saysal deneysel varyans deerleri farkl gözlemlerin bir dengeleme hesabnda ya da jeodezik deerlendirme ileminde eit duyarlkta alnp alnamayaca ile ilgili parametrik homojenlik testleri ele alnarak bunlarn farkl durumlar içerisindeki davranlar incelenerek, her birinin etkin uygulanabilme koullar belirlenmitir.. STATSTK HPOTEZ TEST KAVRAMI Bilindii gibi, hipotez, bir durum hakknda ileri sürülen olumlu ya da olumsuz varsaymlardr. Böyle bir varsaymn kabul edilebilir sevide olmas onun anlamllk düzeyini ve kabul edilememesi de yanlma olasln gösterir. Bu amaçla, herhangi bir dalm parametresi ile ilgili önemlilik testleri bir hipotezin veya varsaymn belli bir anlamllk seviyesine göre geçerli saylablmasn irdelemek için yaplr ve genel anlamda, H : sfr hipotezi ve H 0 s : seçenek hipotezi olmak üzere iki varsaym halinde kurulur. Bunlardan, H : sfr hipotezi varsaymn olumlu yan olarak 0 seçilmi olmasna ramen, H s : seçenek hipotezi olumsuz yanlarn içermektedir. Buna göre bir hipotez test süreci verinin ölçüm biçimi, gruptaki ölçü says, gruplarn baml ya da bamsz olmas dikkate alnarak sras ile, * H 0 sfr ve H s seçenek hipotezleri kurlur, * Sfr hipotezi ile ilgili test büyüklüü ya da dier adyla standart dalml rastgele deiken deeri hesaplanr, * Sfr hipotezinin anlamllk seviyesi ile ilgili güven yada yanlma olasl belrilenir, * Rastgele deikenin serbestlik derecesi belirlenir, * Güven yada yanlma olasl ve serbestlik derecelerine göre ilgili dalm tablosunda snr deeri bulunur, * Hesapla bulunan deer ile tablo deeri karlatrlr, * Karlatrma sonucuna göre bir karara varlarak sonuç (anlamllk) belirlenir, * Gerekli yorum yaplr. ilem admlar biçiminde uygulanr. Böyle bir test ileminin karar sürecinde dört olas durum söz konusu olabilir. Bunlar, hipotez testi için kabul edilen istatistik anlamllk seviyesine göre; z K H 0 S 1 z R H P r : Hipotez dorudur ve neticede kabul edilmi, P r 0 : Hipotez dorudur fakat irdelemeler sonucunda ret edilmi (I. Tip hata olarak adlandrlr), P z R 1 : Hipotez yanltr ret edilmi, r H s z K H P r s : Hipotez yanltr fakat kabul edilmi(ii. Tip hata olarak adlandrlr) eklinde ele alnabilir (ekil 1). 63

224 f ( ) (z) 0 z f s z K Kabul Bölgesi z R Ret Bölgesi 0 z 1 z z ekil 1: Tek yönlü testlerde I.Tip. ve II. Tip hatalar Bunlardan, seçilen anlamllk seviyesine göre; birinci ve üçüncü admlarda doru kararlar, ancak, ikinci ve dördüncü admlarda; yanl kararlar verilmitir. Bir hipotez testi ileminde bunlardan; doru olan bir hipotezin yanllkla ret edilmesi I. Tip hata, yanl olan bir olayn doru kabul edilmesine de II. Tip hata denmektedir. nsan yaamn tehdit eden mühendislik hizmetlerinin bu yolla verilmi bir kararla denetlenmesinde; kararlardan, I. Tip hata olarak deerlendirileni, II. Tip hata yapmaya oranla daha az riskli bir yanllk olmaktadr. Çünkü; doru olan bir hipotezin ret edilmi olmas; yani I. Tip hata yapmann, sadece ekonomik kayplara neden olabilecei söylenebilir. Buna karlk, yanl olan bir eyin doru kabul edilmesi, yani II. Tip hata yapmann, ekonomik kayplarn yannda, Çan kaybna da neden olabilecei ihtimali düünüldüünde bunun daha da riskli bir karar olaca söylenebilir. Bu durum, tek tarafl bir hipotez testi için z 1, seçilen S 1 güven yada 1 S yanlma olasla göre ilgili dalm tablolarndan alnan bir snr deere göre, grafik olarak ekil 1 deki gibi gösterilebilir. Üçüncü durumda; hipotez yanltr ret edilmitir, P r z R H s 1 ilemi, bir testin gücünü tanmlamaktadr. Baz uygulamalar için bu ekildeki bir testin gücü, yanlma olaslna göre, 1 Pr ( F F, ) f 1 f (1) 1, bantsndan hesaplanabilir(bjerhammar,1973). Burada deeri; kuramsal varyans deerlerinin / oran eklinde tanmlanm sabit bir deerini temsil etmektedir PARAMETRK VE NON-PARAMETRK TESTLER Bir problemle ilgili istatistiksel veri analizinde ilk ilem; hipotez testlerinden parametrik ve nonparametrik olanlarndan hangisinin kullanlacann bilinmesidir. Bu amaçla, önce verilerin nicel ya da nitel özelliklere sahip veriler olup olmadklar yannda, sahip olduklar istatistik dalma ve veri saysna baklr. Böyle bir incelemenin neticesinde; nitel veriler için, veri says 30 küçük, binom ya da normal dalma sahip veriler için non-parametrik(parametrik olmayan) testler kullanlrken, nicel özelliklere sahip; veri says 30 fazla normal dalma sahip veriler için de parametrik testler kullanlr. Buna göre; parametrik testlerin uygulannda (Evrensel kümenin normal dalmda oluu, örneklerin rastgele seçilmesi ve veri saysnn az yada fazlal ve nitel yada nicel olular gibi) baz varsaymlarn salanm olmas öngörülür. Ancak, uygulamada bu varsaymlar genellikle her zaman kontrol edilemeyip öyle olduklar kabul edilir. Bunun neticesinde, testlerle ulalan sonuçlarn geçerlilii de bu varsaymlarn geçerliliine baml bir karar olur. 64

225 Non-parametrik testlerin uygulanmasnda, genelde bu gibi varsaymlar öngörülmez. Bu testler için yalnz gözlemlerin bamszl ve rastgele seçilmeleri gibi baz varsaymlarn öngörülmesine karn, bunlarn parametrik testlerdeki varsaymlardan daha az ve zayf karakterlere sahip testler olduklar söylenebilir. Buna ek olarak da, non-parametrik testlerin uyguland deerlerin kuvvetli bir ölçme teknii ile boyutlandrlm yada ölçeklendirilmi olmalar gerekmez. Ayrca bu testler, sralayc veya snflayc ölçekteki deerlere dayandrlarak gelitirilmi olduklarndan, ancak bu özelliklere sahip verilere uygulanabilirler. Bilindii gibi en kuvvetli ya da güçlü testler, kapsaml varsaymlar olan testlerdir. Bu nedenle, parametrik testler de kullanllarn belirleyen pek çok güçlü varsaymlara sahip testlerdir. Bir hipotez testi ileminde, bu gibi varsaymlarn geçerli olmamas; H 0 sfr hipotezinin kabul edilemez olmasna ve neticede H 0 sfr hipotezinin reddedilmesi en fazla ihtimal dahilinde olmas durumunda rastlanr. Buna bir testin gücü denir ve kullanlan test aritmetiinin bir fonksiyonu olarak ifade edilir. Böyle bir fonksiyon; H 0 sfr hipotezi yanl iken onu reddetme olasl ( 1 ) bir testin gücü eklinde verilebilir. Bu durum, hipotez testinde 1 S yanlma olasl ile ters orantl olduundan, arttkça testin gücü artmaktadr(ekil 1). Neticede, bir istatistik test ileminde; H 0 sfr hipotezi doru iken, H 0 sfr hipotezini reddetme olasl küçükse, buna kar H 0 sfr hipotezi yanl iken H 0 sfr hipotezini reddetme olasl ayn derecede büyükse, böyle bir testin her zaman çok iyi sonuçlar verecei söylenebilir. 4. VARYANSLARIN HOMOJENL LE LGL PARAMETRK TESTLER Ayn evrensel kümeye ilikin iki veya daha fazla saydaki örnekleme veri kümesinin ortalamalar arasndaki farkn irdelenmesinde yaygn olarak kullanlan varyans analizi tekniinden beklenilen faydalarn salanabilmesi, irdelenen veri kümelerinde normallik, varyanslarn homojenlii, gözlemlerin baml yada bamszl, etkilerinin eklenebilir olmas gibi baz varsaymlara baldr. Bu varsaymlardan biri olan; veri kümeleri arasndaki varyanslarn homojenlii her türlü hipotez testi ilemlerinde hiç de hatr saylmayacak baz kolaylklar salamaktadr. Pratikte çeitli amaçlar için kullanlmakta olan böyle bir problem, deneysel varyans deerlerinin saysna ve veri özelliklerine göre farkl ekillerde uygulanabilir. Böyle bir farkllk varyans elemanlarnn says kadar korelasyonlu olmalar yannda her bir varyansn hesaplanmasndaki veri saysnn eit olup olmamasna yada çokluuna da bal olmaktadr. Burada, uygulamada farkl yer ve koullarda karlalma ihtimali olan her bir durumlarla ilgili çeitli homojenlik testleri ele alnarak her biriyle ilgili uygulan biçim ve davranlar verilmektedir. 4.1 Eit Kuramsal Varyansl Ölçülerden Elde Edilen ki Bamsz Deneysel Varyansn Homojenlik Testi Bu yöntem, kuramsal standart sapma deerleri eit ölçülerinden farkl yollarla elde edilmi bamsz iki deneysel standart sapma yada varyans deerlerinin karlatrlmas testinde, kullanlr. Böyle bir yöntemin uygulanmasnda, varyans deerlerinin hesaplanmas kadar kullanlan kuramsal tablo deerleri de önemli olmaktadr. Bu nedenle, eit kuramsal deerli iki farkl bamsz deneysel varyansn karlatrlmasnda farkl irdeleme ekilleri mevcuttur. Burada, özel tablo deerlerine göre tanmlanm olan ardk ölçü farklarndan hesaplanan ortalama hatann testi ile F- Fisher dalm tablo deerleri ile ilgili yaplan dier varyans test yöntemleri ele alnmaktadr Ardk Ölçü Farklarndan Elde Edilen Deneysel Varyanslarn Homojenlik Testi Bir büyüklükle ilgili n sonlu ayda yaplm gözlemlerden yansz bir varyans tahmini, ardk ölçü farklarnn kullanlmas ile hesaplanabilir. Normal dalma sahip ölçüler için böyle bir varyans tahmini formülü, 194 ylnda Hart tarafndan, 65

226 n 1 ( sh xi 1 xi ) / ( n 1) () i1 biçiminde verilmitir. Burada istatistik olarak irdelenmek istenen konu; Hart tarafndan bu ekilde tanmlanm olan s H a priori(öncül) varyans deerinin belli bir yanlma olaslna göre En küçük kareler parametre kestirimi neticesinde hesaplanan s vv /( n 1) a posteriori(soncul) deneysel varyans deerine eit alnp alnamayacadr. Dier bir ifade ile ayn kuramsal deere eit olup olmadklardr. Bu amaçla, kurulacak bir sfr hipotezi H E s H E s ve seçenek hipotezi de H : Es Es 0 : 0 s H (3) eklinde düzenlenebilir. Bu ekilde kurulmu olan bir sfr hipotezi ile ilgili standart dalma sahip rastgele deiken deeri ya da sfr hipotezi ile ilgili test büyüklüü, F s / s (4) H bantsndan hesaplanr. Bu test büyüklüünün kuramsal bir olaslk snr deeri ile karlatrlabilmesi için daha önceden belli olaslk deerlerine göre hazrlanm varyanslarn oranlarnn olaslklar tablosu kullanlr. Böyle bir tablo, n ölçü saylarna ve farkl olaslk deerlerine göre; Tablo 1: s H Orannn kuramsal olaslklar s % Olaslklar n % Olaslklar n eklinde düzenlemitir(tablo 1) (Bjerhammar, 1973). F-test büyüklüünün Tablo 1 den yanlma olasl ve n ölçü saysna göre alnan q deerinden küçük olmas halinde, H 0 hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. Sonuç olarak; n ölçü says ve yanlma olasl ile bu iki farkl yoldan hesaplanan ortalama hatalarn eit alnabilecekleri hükmü geçerli olur. Aks halde eit alnamayacaklar yönde bir yorum yaplr. Örnek: Bir büyüklükle ilgili deerleri elde edilmitir. Bu ölçülerden; ardk farklar alnarak hesaplanacak bir n adet l ölçü s H a priori varyans deerinin, ölçülerin direkt ölçüler dengelemesi yöntemiyle dengelenmesi neticesinde elde edilecek bir s a posteriori varyasna yanlma olasl ile eit alnp alnamayacann irdelenmesi istenmektedir. 66

227 Çözüm: Bu amaçla, yaplan bir direkt ölçüler dengelemesi neticesinde verilerin deneysel varyans deeri s vv/( n 1) vv/(7 1) 0.1 / olarak hesaplanr. Benzer ekilde, ardk ölçü farklarndan bir dier varyans deeri de, H s 6 ( xi i1 1 i x ) / ( n 1) 0.3/ olarak bulunur. Burada irdelenmesi istenen (3) sfr hipotezi ile ilgili standart dalma sahip (4) rastgele deikeni ya da dier bir ifade ile test büyüklüü, F sh / s / olarak hesaplanr. Sonra, n 7 ve yanlma olasl ile Tablo 1 de verilmi olan s / s H orannn kuramsal olaslklar tablosundan snr deeri q=0.468 olarak alnr. Her iki varyans deerleri arasnda yaplan bir karlatrmadan F q=0.468 olduundan H 0 hipotezi ret, H s seçenek hipotezi kabul edilir. Yorum; n 7 ölçü says ve yanlma olasl ile bu iki farkl yoldan hesaplanm varyans deerlerinin homojen ya da eit alnabilecekleri söylenebilir Korelasyonsuz ki Deneysel Varyansn ( F-testi ) Homojenlik Testi Bu yöntem, farkl iki ölçü dizisinin duyarlk yönünden edeer olup olmadklarnn belirlenmesi, uygulamasnda skça karlalan bir hipotez testi olmaktadr. Örnein, bir dengeleme probleminin çözümünde; arlklarn seçimi, karesel ortalama hatalar farkl korelasyonsuz iki ölçü grubunun birlikte ele alnarak deerlendirilmesi veya bir dengeleme hesabnn geçerliliini denetleyen model hipotezi testinde her zaman böyle bir konuyla karlalmaktadr. Bu gibi durumlarda, test ileminin algoritmasnn kurulup veya çözülmesinde deneysel standart sapmalardan faydalanlmaktadr. Bu amaçla; birinci ölçü kümesinin deneysel standart sapmas ve serbestlik derecesi ; s 1 ve f 1, ikinci ölçü kümesinin deneysel standart sapmas ve serbestlik derecesi ; s ve f olmak üzere, her birine ilikin umut deerleri, E ve E 1 s1 s olarak yazlr ve bunlara ilikin sfr hipotezi, H : 0 H s 1 : 1 çift yönlü hipotez ; H : 0 H s 1 : 1 tek yönlü hipotez (5) olarak kurulabilir. Burada; tekrar hatrlatmak gerekirse; tek yönlü test ancak standart sapmalarla ilgili önceden baka kaynaklardan bir bilgi edinilmi ise kullanlabilir. Aksi takdirde önceden verilmi böyle bir bilginin bulunmamas halinde, sadece ölçü dizilerinden elde edilen verilerin deneysel standart sapma deerlerinin bilinmesi durumunda karlatrmada her zaman çift yönlü hipotez kurularak çözüm gerçekletirilir. Böyle bir hipotez test için test büyüklüü, s 1 s F max, (6) s s1 olarak hesaplanr. Sonra payn serbestlik derecesi f 1 paydann serbestlik derecesi de f olmak üzere, F-Fisher dalm tablolarndan, tek yönlü hipotez için q F f1, f, 1 veya çift yönlü hipotez için de q F f1, f,1 snr deerleri bulunur. Her iki deerin karlatrlmas neticesinde; F q ise; H 0 sfr hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. 67

228 Yorum: bu iki deneysel standart sapma seerinin; yanlma ve f 1, f serbestlik derecelerine göre eit alnabilir denir. Tersi durumda; F q ise; H 0 ret, H s kabul edilir. Bu iki deneysel standart sapma deerleri yanlma ve f 1, f serbestlik derecelerine göre eit alnamaz denir. Örnek: Ülke nirengi ann 1. derece noktalarndan birindeki bir aç farkl iki zaman aralnda ölçülmektedir. t 1 annda bir Teodolit kullanarak 4 kez ve t annda bir baka Teodolit kullanlarak 6 kez ölçülüyor. Her iki ölçme g sonucunda, t 1 an ; g t an ; ölçü deerleri elde edilmitir. Bu geçen süre içerisinde açnn deerleri arasnda anlaml bir deimenin olup olmadnn yanlma olasl ile istatistik olarak irdelenmek istenmektedir. Çözüm: Burada iki türlü test uygulanmas gerekir. Birincisi, her bir ölçü grubunun standart sapmalarnn edeer olup olmadnn incelenmesini irdeleyen varyans testidir. kincisi de açnn kesin deerleri arasndaki farkn incelenmesinde kullanlan anlamllk testidir. Bu amaçla, önce her iki çözüm için her bir ölçü dizisinden, t 1 annda yaplan 4 adet aç ölçüsünden : t annda yaplan 6 adet aç ölçüsünden : l 1i x l i g x kesin aç deerleri ve sras ile t 1 ve t ölçü periyotlar için yaplm gözlemlerin deneysel cc cc standart sapma deerleri, s 1 v 1 v 1 /( n 1 1) ; s vv / n olarak hesaplanr. Böyle bir test ilemi için önce, s 1 ve s deneysel standart sapma deerleri arasnda ölçülerden baka hiçbir kaynaktan alnm hiçbir bilgi bulunmad için (5) den faydalanarak, H 0 : E s 1 Es sfr ve H s : Es 1 E s seçenek hipotezleri kurulur. Sonra, hipotezle ilgili test büyüklüü, F 1 olacak ekilde, F s1 / s olarak hesaplanr. Daha sonra; çift yönlü bir hipotez için, yanlma olasl ile F-Fisher dalm tablolarndan q F F3,5, f f snr deeri alnr. Her iki deerin karlatrmasndan: F q 1,,1 olduu için H 0 sfr hipotezi ret, H s seçenek hipotezi kabul edilir. Yorum; her iki ölçü dizisinin standart sapma ya da varyans deerleri yanlma olasl ve f 1 3, f 5 serbestlik derecelerine göre farkl olduklar bir dier ifade ile eit alnamayacaklar söylenebilir Korelasyonlu ki Deneysel Varyansn ( Pitman ) Homojenlik Testi Bu test yönteminde, her biri normal dalma sahip baml iki farkl deneysel varyansn ayn kuramsal varyans deerine sahip olup olmadklar test edilir. Ancak, pratikte böyle bir testin kolayca uygulanabilmesi için her bir deneysel veri kümesinin eleman saylar eit ve hiçbirinde eksik gözlemin bulunmamas gerekir. Bu amaçla, her iki deneysel varyansn belli bir 1 S yanlma olaslna göre eit alnp alnamayaca için kurulmas gereken sfr hipotezi, H E s E s ve seçenek hipotezi : Es Es 0 : 1 0 biçiminde yazlr. Sonra, bu sfr hipotezine ilikin test büyüklüü, 1 g H s (7) 68

229 s 1 s F max, (8) s s1 hesaplanan varyanslarn oran deerinin en büyüü F deeri alnarak ( F 1) ( n ) t (9) F(1 r ) bantsndan elde edilir. Burada, r : her iki veri kümesi arasndaki korelasyon katsaysn, ve n : her iki veri kümesindeki ( n n 1 n ) toplam eleman saysn göstermektedir. Böylece, standart t- dalmna sahip olan test büyüklüüne karlk gelen kuramsal standart t-dalm tablo deeri ya da snr deeri, f n derecesine ve 1 S yanlma olaslna göre ilgili t -dalm tablosundan t olarak alnr. Her iki deerin karlatrlmas neticesinde, eer t ise, 0 f, H sfr hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. Yorum: Bu iki veri kümesi 1 S yanlma olasl ve f n serbestlik derecesine göre eit varyansl olduklar söylenebilir. Tersi durumda, eer t t f, ise, H 0 sfr hipotezi ret, H s seçenek hipotezi kabul edilir ve yorum, bu iki veri kümesi 1 S yanlma olasl ve f n serbestlik derecesine göre eit varyansl olduklar söylenemez denebilir. Örnek: Arazide, bir noktada kurulan elektronik uzaklk ölçer aletle ayn ayn anda ve yönde iki farkl kenarn uzunluklar ölçülerek, Tablo : Her iki kenara ilikin EDM ile ölçülen uzunluk deerleri l m l m Çözüm: Böyle bir problemin sonuçlarn istatistik olarak irdeleyebilmek için her iki uzunluk ölçü grubu ayn anda, ayn alet ve kiiler tarafndan ölçülmü olduklarndan fiziksel korelasyonlu deerler olduklar kabul edilebilir. Bu nedenle, bunlarn her birinden ayr olarak hesaplanacak deneysel varyans deerleri korelasyonlu büyüklükler olmaktadr. Bunlarn eit duyarlkta alnp alnamayacaklar ancak Pitman t testi ile irdelenebilir. Bu amaçla kurulacak sfr hipotez testi, s 1 : l 1 kenar uzunlu ölçülerinin deneysel varyans deeri, s : l kenar uzunlu ölçülerinin deneysel varyans deeri olmak üzere (7) varsaym biçiminde kurulan sfr hipoteziyle ilgili test büyüklüü de (8) ve (9) formüllerinden faydalanarak, her biriyle ilgili * Ortalama ve denysel varyans deerleri, x 1 l 1/ n ; s 1 v 1 v 1 /( n 1 1) 304 /(10 1) x l n ; s v v n 1) 48 /(10 1) / * Kovaryans ve korelasyon deerleri de /( t f, v v v v s 1 5. ; n n s v1 v v v v v 47 1 r 1 s1s 1 1 (304)(48) olarak hesaplandktan sonra 69

230 s F ve n n1 n s deerlerinden, ( F 1) ( n ) ( ) (0 ) t F(1 r ) 1.408( ) olarak elde edilir. Daha sonra, test büyüklüüne karlk gelen snr deeri, yanlma olaslna ve f n 0 18 serbestlik derecesine göre ilgili t -dalm tablosundan t f t18, , olarak alnr. Bu iki deerin karlatrlmasndan t t t f, 18,0. 05 olduu için H 0 sfr hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. Yorum: Bu iki veri kümesinin yanlma olasl ve f n 18 serbestlik derecesine göre eit varyansl olduklar kabul edilebilir. 4. Eit Kuramsal Varyanl Ölçülerden Elde Edilmi kiden Daha Fazla Saydaki Varyanslarn Homojenlik Testi kiden fazla saydaki varyans yada deneysel standart sapma deerlerinin seçilen bir 1 S yanlma olaslna göre istatistik olarak irdelenmesinde ilgili problemlerin sergiledikleri veri özelliklerine göre uygulamada farkl istatistik hipotez test yöntemleri kullanlmaktadr. Burada, çou jeodezik uygulamalarda bu tür amaçlara hizmet eden ve parametrik testlerden olan, her bir test yöntemi özet de olsa ele alnmakta ve uygulanlar verilmektedir F max Hipotez Testi Bu test yöntemi Hartley in F max testi olark da bilinmektedir. Böyle bir hipotez testinde ana ilke olarak n elemanl veri kümelerinden elde edilmi, ancak sebestlik dereceleri eit sayda olan varyanslarn eit alnp alnamayacaklar yada homojenlikleri test edilmektedir. Bu amaçla kurulacak bir sfr hipotezi, s Es... Es ; H : Es ( En az bir k deee ) H0 : E 1 m 0 s k 0 için (10) eklinde yazlr. Bu ekilde düzenlenmi bir sfr hipotezine ilikin test büyüklüü, m saydaki varyans deerlerinden en büyüünün ek küçük deerli olana bölünmesi sonucunda max( si ) Fmax (11) min( s ) i olarak elde edilir. Bu test büyüklüüne karlk gelen snr deeri, yanlma olasl ve m, f n 1 serbestlik derecelerine göre Tablo 3 de verilmi olan F max tablolarndan F f,m, olarak alnr. 630

231 Tablo 3: yanlma olaslna göre F max tablo deerleri f n 1 m varyanslarn says serbestlik derecesi Sonuçta, her iki deerin karlatrlmasndan, seçenek hipotezi ret edilir. F ise, H 0 sfr hipotezi kabul, max F f, m, H s Yorum: Bu iki veri kümesinin yanlma olasl ve f n 1 serbestlik derecelerine göre eit varyansl yan homojen olduklar kabul edilebilir. Tersi durumda, F ise, H 0 max F f, m, sfr hipotezi ret, H s seçenek hipotezi kabul edilir ve benzer bir yorum yaplr. Örnek: Bir dayal poligon geçkisinde alet kurulan B, P 1, P, P 3 ve C noktalardaki yatay dorultular n=4 tam dizi(silsile) olarak ölçülmütür. Her biri noktadaki gözlemler için yaplan istasyon (Durak noktas) dengelemesi sonucunda dorultu gözlemlerinin soncul( a posteriori) karesel ortalama hatalar, Tablo 4: A posteriori karesel ortalama hatalar Nok. No B P 1 P P 3 C s (cc) i olarak hesaplanmtr(tablo 4). Daha sonra yaplacak bir ana dengeleme hesab için bu dorultularn arlklarnn =0.05 yanlma olasl ile eit alnp alnamayacan F max hipotez testine göre istatistik olarak irdeleyiniz. Çözüm: her noktada istasyon dengelemesi neticesinde elde edilmi varyans deerlerinin =0.05 yanlma olaslna göre homojen olup olmadklar yada eit alnp alnamayacaklarn irdeleyebilmek için burada bir F max testi uygulanabilir. Bu amaçla veriler arasnda kurulacak (10) sfr hipotez testi s Es Es E s Es ; H : Es ( En az bir k 1,, 3, 4, 5 ) H0 : E için s k eklinde yazlr. Bu sfr hipotezine ilikin test büyüklüü, m 5 saydaki varyans deerlerinin hesaplanmasnda kullanlan dorultu gözlemi says(4x=8) veya sebestlik dereceleri f ( s 1)( n 1) ( 1)(4 1) 3 eit olduundan (11) formülü gerei en büyüünün ek küçük deerli olana bölünmesi sonucundan F max. 716 olarak hesaplanr. Buna karlk gelen snr deeri, F max tablosundan m 5, f ns deerlerine göre F f, m, F7,5, olarak elde edilir. Bu iki deerin karlatrlmasndan, Fmax F f, m, ise, H 0 sfr hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. 631

232 Yorum: Bu iki veri kümesinin m 5 ve yanlma olasl ile f ns 1 7 serbestlik derecelerine göre eit varyansl yan homojen olduklar söylenebilir. 4.. G max Hipotez Testi Bu yöntemde, sadece gruplardaki elemen saylar yada irdelenmesi istenen rastgele deikenlerin serbestlik dereceleri eit ve ayn kuramsal parametre deerine sahip farkl deneysel standart sapmalarn belli bir 1 S yanlma olasl ile eit alnp alnamayaca irdelenmektedir. Literatürde bu test yöntemi için çou zaman Cochran testi ismi da kullanlmaktadr. Bu amaçla, n ölçü saylar yada f n u serbestlik dereceleri eit gözlemlerin s i standart sapma deerleri, Tablo 5: Farkl kaynakl standart sapmalar ve eit serbestlik dereceleri standart sapma deerleri s 1 s s m serbestlik derecesi f f f olarak verilmi olsun(tablo 5). Tablo 5 de her biriyle ilgili deneysel standart sapma deerleri verilmi olan ve ayn zamanda eit elemanl gruplarden yada serbestlik dereceli s 1, s,, s m standart sapma deerlerinin kuramsal deerlerinin eit olup olmas, E s 1 1, s Es m m prensibine dayal bir hipotez, E, H0 : 1... m 0 ; H s : k 0 ( En az bir k deeeiçin) (1) eklinde kurulabilir. Daha sonra böyle bir hipotezin öngörülen belli bir istatistik anlamllk seviyesine göre irdelenebilmesi için ilgili test büyüklüü, smax Gmax s 1 s... s (13) m eklinde belirlenir. Tablo 6: S=%95 ihtimalle Gmax dalm tablosu f m

233 Bu ekilde hesaplanm olan test büyüklüü, öngörülen bir S 1 anlamllk seviyesi ve m (dizi yada deneysel standart sapma says), f serbestlik derecesine göre Gmax -dalm tablolarndan alnan bir G m, f, S snr deeri ile karlatrlr(tablo 6). Bu gibi bir karlatrma sonucunda, eer test büyüklüü Gmax G m, f, S ise H 0 sfr hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. Sonuç; S 1 anlamllk seviyesine ve f serbestlik derecesine göre bu standart sapma deerleri eit alnabilir. Tersi durumda, Gmax G m, f, S ise, H 0 sfr hipotezi ret, H s seçenek hipotezi kabul edilir. Sonuç; S 1 anlamllk seviyesine ve f serbestlik derecesine göre bu standart sapma deerleri eit alnamaz. Örnek: Bir dayal poligon geçkisinde alet kurulan B, P 1, P, P 3 ve C noktalardaki yataydorultular n=4 tam dizi(silsile) olarak gözlenmitir. Her noktada yaplan istasyon (durak noktas) dengelemesi sonucunda dorultu gözlemlerinin karesel ortalama hatalar Tablo 7: Her bir noktadaki ortalama hatalar Nok. No B P 1 P P 3 C s i (cc) olarak hesaplanmtr(tablo. 7). Bütün dorultu gözlemlerinin katlmyle yaplacak bir ana dengeleme hesabnda kesin dorultu gözlemlerinin arlklarnn =0.05 yanlma olasl ile eit alnp alnamayacan G hipotez testine göre istatistik olarak irdeleyiniz. max Çözüm: Burada konu ikiden daha fazla standart sapmann istatistik olarak mukayese edilmesi problemidir. Böyle bir problemin, G max hipotez testine göre irdelenebilmesi için, her birine ilikin f serbestlik dereceleri eit olmas gerekir. Bu amaçla, verilmi olan deneysel standart sapma deerlerinin hesaplanmasnda, m 0 vv /( n 1)( s 1) formülü kullanlm olduundan her biriyle ilgili serbestlik derecelerinin hesaplanmasnda, f ( n 1)( s 1) bants kullanlm ve sonuçta ilgili serbestlik dereceleri, f 3 olarak bulunmutur. Buna göre; yaplacak bir G max hipotez testi çözümünde ilk ilem adm olarak, E s 1 1, E s,. E s 5 5 umut deerlerinden faydalanlarak (1) hipotezi kurulur. Bu hipotezle ilgili test büyüklüünün hesaplanabilmesi için, her noktadaki; standart sapma deerlerinde en büyüü s max seçilerek, test büyüklüü (13) formülünden, G max olarak hesaplanr. Daha sonra, bu test büyüklüüne karlk gelen G max dalm tablo deeri S=%95 ihtimalle m deneysel standart sapma says ve f serbestlik derecelerine göre tablo 6 deki G max dalm tablosundan G m, f, S G5,3, olarak bulunur. Sonra bu iki deerlerinin karlatrlmasndan G max < G m, f, S olduu için H 0 sfr hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. Yorum, S anlamllk seviyesine ve f=3 serbestlik derecesine göre bu standart sapma deerleri eit alnabilir Bartlett Hipotez Testi Bartlett hipotez testi yönteminde, farkl bölgelerde yaplm gözlemlerden veya farkl kaynakl ayn zamanda her biri farkl serbestlik derecesi deerine sahip, Tablo 8: Farkl kaynakl standart sapmalar ve serbestli k dereceler Deneysel standart sapma deerleri s 1 s s m Serbestlik derecesi f 1 f f m 633

234 m adet deneysel varyans yada standart sapma deerlerinin, belli bir S 1 anlamllk seviyesine göre eit alnp alnamayaca irdelenebilmektedir. Böyle bir hipotez testi ilemi için, her bir deneysel standart sapma deerinin varyanslarnn umut deerleri, E s 1 1, E s,., Es m m biçiminde yazlarak, belli bir yanlma olaslna göre edeer olup, olmadklarnn irdelenebilmesi için, ilk ilem adm olarak ; H0 : 1... m 0 ; H s : k 0 ( En az bir k deeeiçin) (14) eklinde bir hipotez kurulur. Uygulamada bu hipotez testine ilikin bir test büyüklüünü, her bir varyans deerine karlk gelen serbestlik derecelerinin toplam, f 0 f1 f... f m f, deneysel varyanslarn arlkl ortalamas ve c test sabiti, 0 s 1s1 s f f 0 m fs f f... f ms ; bantlarndan elde edildikten sonra, 1 c ( m 1) f f (15) 0 B f 0 Ln( s0 ) f Ln( s ) (16) c formülünden hesaplanabilir. Ancak, literatürlerde yer ald ekliyle, uygulamada böyle bir test büyüklüünün hesaplanmasnda benzer yorumlar yaptran baz farkl formüller de kullanlmaktadr. Bu formüllere ilikin sonuçlar Tablo 9 da özet olarak verilmektedir. Tablo 9: Barlett test büyüklüünün hesaplanmas ile ilgili dier formüller Barlett hipotez testi test Barlett hipotez testi test yanlma olaslna büyüklüünün hesaplanmas ile büyüklüünün hesaplanmas ile göre kuramsal tablo ilgili formül:1 daha pratik dier bir formül: deeri m s m i f i ln.303( f 0 log s0 i s f i log si ) F m 1, m B i1 m B m ( m 1) ( ) i 1 f i f ( m 1) ( ) 0 3 f f Barlett hipotez testi test büyüklüünün hesaplanmas ile ilgili formül:3 N m n i i1 ( N m) Lns B 1 1 ( 3( m 1) Burada: m 1 ; s0 ( n i 1) s i Nm i1 m 0 i i1 m i1 ( n 1) Lns 1 1 ( ) ) n 1 N m i i s i : varyans deerleri, i1 i 0 Barlett hipotez testi test büyüklüünün hesaplanmas ile ilgili formül:4 m Formül 4 için snr deeri F f 1, f, m 1 m 1 N n i ; s0 ( n i 1) s i ; f ; f 1 m 1 i1 Nm i1 A m m ; A ( ( ) ) ; M ( N m) Lns0 ( n i 1) Lns i 3( m1) n 1 N i1 i m 1 1 f (1 A f ) b ; B f1 ( i1 fm bm) n i : gruplarn eleman saylar, m : grup saysn göstermektedir. f için bu testin zayf olmaktadr. Not: i Burada, H 0 hipotezinin geçerli olduu durumlarda B test büyüklüü -dalmndadr. Buna göre; testin snr deerleri, önceden seçilen yanlma ve m-1 serbestlik derecesine göre dalm tablosundan q olarak alnr. m 1,1-634

235 Sonuç olarak ; B q ise; H 0 hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. Yorum, bu deneysel standart sapmalar, yanlma olasl ve m-1 serbestlik derecesine göre eit alnabilirler. Tersi durum olan B q olmas halinde ise; H 0 hipotezi ret, H s seçenek hipotezi kabul edilir. Tersi durumda Bu deneysel standart sapmalar, yanlma olasl ve m-1 serbestlik derecesine göre eit alnamazlar yada farkldrlar. Not: Burada, karlatrlan ölçü gruplarnn deneysel standart sapmalar hesaplanrken faydalanlan serbestlik derecelerinin her biri f i 10 olmaldr. Burada, i 1,,..., m grup saysn göstermektedir. Buradan da görülecei gibi, Bartlett testin normaliteden olan sapmalarn oldukça duyarl bir testtir. Bu durumuyla, az sayda veri kümeleri için istenmeyen yanlmalara neden olabilir. Böyle durumlarda bunun yerine, belli bir olaslk seviyesine göre ikiden fazla sayda varyanslarn eit alnp alnamayacann istatistik irdelenmesinde kullanlabilen ve bir dier test yöntemi Levene testi kullanlmaktadr. Neticede, ne zaman veriler normal dalmda ve fazla sayda olur o zaman Bartlett testi oldukça iyi sonuçlar verecei ve uygulanabilir. Bu nedenle, Bu nedenle, ölçü gruplarnn saysndan kuku duyulmas halinde Bartlett-testinin uygulanmasndan önce normal dalm testlerinin uygulanarak, bunlarn normal dalmda olup olmadklarnn irdelenmesi gerekir. Örnek: Bir dayal poligon geçkisinde alet kurulan B, P 1, P, P 3 ve C noktalardaki dorultular n=4 tam dizi(silsile) olarak ölçülmütür. Yaplan istasyon (Durak noktas) dengelemesi sonucunda her noktadaki dorultu gözlemlerinin karesel ortalama hatalar, Tablo 10: Her bir noktadaki ortalama hata Nok. No B P 1 P P 3 C s (cc) i olarak hesaplanmaktadr(tablo 10). Burada, çözümü gerçekletirilecek olan bir dengeleme hesabnda bu dorultularn arlklarnn =0.05 yanlma olasl ile eit alnp alnamayacann istatistik olarak irdelenmesi istenmektedir. Çözüm: Burada konu ikiden daha fazla standart sapmann istatistik olarak mukayese edilmesi problemidir. Böyle bir problem, Bartlett-testi ile irdelenebilir. Bu amaçla, ilk ilem adm olarak, E s 1 1, E s,., E s 5 5 olmak üzere, sfr hipotezi H 0 : ve seçenek hipotezi H s : k 0 ( En az bir k deeeiçin) olarak kurulur. Sonra bu hipotezle ilgili test büyüklüünün hesaplanabilmesi için, her noktada yaplan gözlemlerden elde edilen birim ölçünün ortalama hatas, m 0 vv /( n 1)( s 1) formülünün paydasndaki ifade serbestlik derecesini gösterdiinden, her birinin serbestlik dereceleri f ( n 1)( s 1) (4 1)( 1) 3 hesaplanr. Daha sonra, serbestlik derecelerinin toplam, burada serbestlik dereceleri eit ve saylar m 5 olduundan, f 0 f1 f... f5 f 15 ve deneysel varyanslarn arlkl ortalamas, fs f1s1 f s... f5s s ( cc ) f 15 f olarak hesaplanr, Benzer ekilde c test sabiti, c 1 1 3( m 1) f f 0 3(5 1) 3 ve daha sonrada ilgili test büyüklüü de,

236 B c 1 f Ln( s ) f Ln( s ) 15 Ln(7.3881) biçiminde elde edilir. Bu test büyüklüünün tablo deerleri ile karlatrmasnda kullanlacak snr deerleri de, yanlma ve f=m-1=5-1=4 serbestlik derecesine göre -dalm tablosundan q 4, olarak alnr. Farkl yollardan hesaplanm bu iki deerin karlatrlmas neticesinde; B q 4, olduu için, H 0 hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. Yorum; bu varyans deerleri, yanlma olaslna göre homojen olduklar, dier bir ifade ile eit duyarlkta olduklar kabul edilebilir Levene Hipotez Testi Levene testi, Bartlett testinde olduu gibi, m sayda deneysel varyansn ayn kuramsal varyansa sahip olduklarnn yada eitliklerinin test edilmesinde kullanlr. Ancak, bu test yöntemininin uygulanmasnda verilerin normal dalmda olamalar varsaym bir ön koul deildir. Herhangi bir dalmda olabilirler. Bu haliyle, Levene testi, ayn kuramsal varyans deerine sahip deneysel varyanslar için genel anlamda kullanlabilen bir homojenlik testi olmaktadr. Bu nedenle, çou zaman en genel anlaml bir homojenlik test olarak da isimlendirilebilir. Literatürde yer ald ekliyle, Levene testi Bartlett testine alternatif bir test olduu söylenebilir. Çünkü, Levene testi Bartlett testine nazaran normal durumdan olan sapmalara daha az duyarl bir yöntem olmaktadr. Ancak, eer mevcut verilerin bir normal dalmdan geldikleri hakknda kesin yada yaklak bir bilgiler var ise, o zaman Bartlett testi Levene testinden daha iyi bir performans sergiledii söylenebilir. Levene testinde, ön görülen bir 1 S yanlma olaslna göre istatistik olarak irdelenmesi istenen hipotez, Bartlett testinde yaplanlara benzer ekilde, H0 : 1... m ; H s : i j ; ( en az bir (i, j ) çifti için) (17) olarak kurulur. n sayda bir deneysel y veri kümesi için, bu veri kümesi m sayda alt gruba ayrlarak, n i her bir gruptaki eleman saysn göstermek üzere, bu ekilde kurulmu bir sfr hipotezinin için test büyüklüü; ( n m) w ( m 1) m i i1 m n i i1 j1 n ( w w) ij i ( w w ) j bantsndan hesaplanr. Bu bantda yer alan parametreler, n : Toplam veri says, m : Alt grup saysn, n i : i.gruptaki veri saysn, w y y, ij ij i w i : w ij ler için i. grup ortalamasn, w gösterimi de: w ij ler için genel ortalamay göstermektedir. Ancak, burada baz uygulamalar için söylemek gerekirse; wij yij y i bantsndan w ij deerlerini hesaplamada uygulamada üç farkl durum söz konusu olmaktadr. Bunlar her biri için, y i deerinin i. alt gruptan elde edilmesine bal olarak, (18) 636

237 y i : i. alt grubun ortalama deeri, ~ yi : i. alt grubun medyan deeri, y i : i. alt grubun %10 riskle elde edilmi trimmed ortalama deeri, alnarak ilemlerin yaplmas eklinde özetlenebilir. Burada, söylemek gerekirse; w ij deerlerinin böyle üç farkl ortalama deerine göre tanmlanm deerlerinin kullanlmas, ayn zamanda Levene testinin gücünü ve robustluunu da açklamaktadr. Levene testinin robustluunda, aslnda deikenler eit ve dikkati çeken baz veriler normal dalmda olmad zaman, eit olmayan varyanslar hatal bir biçimde belirlememedeki testin meziyetlerinden söz edilebilir. Buna karlk bir testin gücünde ise; aslnda varyanslar eit deil, ancak eit olmayan bu varyanslar seçmedeki kabiliyeti söz konusu olmaktadr. Levene, orijinal çalmalarnda sadece ortalama deeri kullanarak çözüme ulamtr. Ancak, daha sonraki yllarda yaplan baz çalmalardan, konu medyan ve trimmed ortalamalarn kullanlmas ile de daha da geniletilmitir. Yaplan incelemelerin neticesinde; veriler cauchy dalmnda olduu zaman trimmed ortalamann, (i.e. skewed) dalmda olduu zamanda medyann kullanlmas performans en iyi bir çözüm olmaktadr. Buna ramen, simetrik ve ar uç deerleri atlarak iki taraftan ortalanm dalmlar için ortalamann kullanlm olmas, en iyi gücü sergilemektedir. Deneysel verilerden hesaplanan w test büyüklüüne karlk gelen kuramsal dalm tablo deeri, ön görülen 1 S yanlma olasl ve f 1 ( m 1) payn, f ( n m) paydann serbestlik derecesi deerlerine göre F-Fisher dalm tablosundan alnr. Eer, w ise (tek yönlü hipotez için); H 0 : hipotezi S 1 anlamllk seviyesine göre kabul, F f1, f, H s seçenek hipotezi ret edilir. 4 Yorum; bu varyanslar söylenebilir. S 1 anlamllk seviyesine göre eit yada homojen olduklar Tersi durumda, eer w F f1, f, ise; H 0 : sfr hipotezi ret, H s seçenek hipotezi kabul edilir. Böyle bir durumda yorum; bu varyanslar S 1 anlamllk seviyesine göre eit yada homojen olduklar söylenebilir. Örnek, Bir nirengi ann farkl noktalarnda farkl sayda dorultular eit say tam dizi(silsile) yöntemiyle gözlenerek, her biriyle ilgili yaplan istasyon dengelemesi sonucunda karesel ortalama hatalar hesaplanarak f ( n 1)( s 1) eklinde elde edilmi serbestlik dereceleri ile birlikte, Tablo 11: Her noktadaki ortalama hatalar ve serbestlik dereceleri i Nok. No s i f i olarak verilmitir. Bu deerlerin yanlma olasl ile eit alnp alnamayacaklarn Levene testine göre istatistik olarak irdeleyiniz. Çözüm: Bu veriler, Levene testine göre istatistik olarak irdeleyebilmek için, serbestlik derecelerine göre; 637

238 Tablo 1: Gruplandrmalar ve hesaplamalar j : grup says 1.Grup. Grup 3. Grup 4. Grup y y y y ij yij y i ij yij y i ij yij y i ij Toplam ( w i ) = Ortalama ( w i ) =0.089 yij y i eklinde gruplandrlmtr(tablo 1). Burada, toplam veri says n 18 ve grup says m= 4 olmaktadr. Test büyüklüü, ( n m) w ( m 1) m i i1 m ni i1 j1 n ( w w) ( w w ij i j ) (18 4) (4 1) olarak hesaplanr. Bu deere karlk gelen snr deeri; yanlma olasl ile F-Fisher dalm tablosundan karlk gelen tablo deeri, q F f 3,14, , f, F olarak alnr. Test büyüklüü ile tablo deerinin karlatrlmasndan w 0. 7 q olduundan, H 0 : sfr hipotezi kabul, H s seçenek hipotezi ret edilir. Yorum: bu varyanslarn S anlamllk seviyesine göre eit ya da homojen olduklar söylenebilir. Seçenek hipotezinin geçerli olduu durumlarda böyle bir ey söylenemez. O zaman sfr hipotezi için burada söylenenlerin ztt durum geçerli olur. Yorumu da ayn yönde yaplr. 5. SONUÇ VE ÖNERLER Matematik-istatistiin temel konularndan biri olan tahmin teorisi; evrensel küme parametrelerinin bir tahminini veya bunlarla ilgili baz varsaymlara dayal kurulan hipotezlerin istatistik olarak irdelenmesi konular ile ilgilenmektedir. Bu amaçla kullanlmakta olan bütün hipotez testleri, sergiledikleri nitel ve nicel özellikleri gerei; parametrik ve non-parametrik hipotez testleri olmak üzere, iki grupta toplanabilir. Gerekli varsaymlarn geçerli olmad durumlarda, parametrik teknikler büyük ölçüde güvenilirliklerini kaybederler. Bu gibi durumlarda, non-parametrik teknikler devreye girer. Bilindii gibi, bir olayla ilgili evrensel küme parametreleri tesadüfî seçimle alnacak sonlu saydaki örnekleme veri kümesi istatistikleri ile tahmin edilirler. Böyle bir kümeyle ilgili örnekleme veri dalm bilindii zaman, herhangi bir tahminin gerçek parametreye olan yaknl ya da onu temsil etmedeki baar ans belirli bir olaslkla belirlenmi ve neticede tahmin deeri ile gerçek parametre deeri arasndaki farkllk ihtimal dahilinde ölçülmü olur. Böyle bir kestirimde ana amaç, evrensel kümeye ilikin gerçek parametre deeri ile sonlu saydaki örnekleme veri kümesinden tahmin edilen kestirim parametresi arasndaki fark asgari seviyede tutabilmek ve bu hatann mutlak baz sebeplerden mi, yoksa tesadüfi özellie sahip baz rastgele sebeplerden mi meydana geldiini belirlemektir. Uygulamada, bu gibi nedenlerden dolay tahmin parametrelerinin sonuçlar üzerindeki olumsuzluklar açklayabilmek veya bunlar hakknda inandrc bir karara varabilmek için hipotez testleri kullanlr. Her türlü hipotez testinin uygulanmasnda temel görevi üstlenen parametrelerden biri, kümelerinin varyans deerleridir. Bu nedene, bir uygulamada, varyans deerlerinin homojen dalmda olmalar baz basitlikler yannda ilemlerin hz ve ekonomiklii yönünden hatr saylamayacak derecede fazla ilem kolayl da salamaktadr. Bu 638

239 amaçla, uygulamada kullanlmakta olan parametrik varyanslarn homojenlik testleri aralarndaki, verilerin korelasyonlu veya korelasyonsuz olmalarna, saylarna ve serbestlik derecelerine göre bir ayrcalk sergilerler. Ayn kuramsal varyansa sahip bamsz iki deneysel varyansn belli bir istatistik anlamllk seviyesine göre istatistik irdelenmesinde F testi yeterli olurken, korelasyonlu olmalar halinde yetersiz kalmaktadr. Bu durumda daha gerçekçi sonuç, rastgele deikenler arasndaki bamll ya da korelasyonun da dikkate alnd Pitman t-testinin kullanlmas olur. kiden fazla sayda varyansn homojenliinde ya da dier bir ifadeyle belli bir istatistik güvenle eit alnp alnamayacaklarnn irdelenmesi problemlerinde, veri says ya da serbestlik dereceleri eit olunca F max, G max testleri uygun neticeler verirken farkl olmalar halinde bu yöntemler yetersiz kalmaktadr. Böyle durumda Bartlett veya Levene testleri daha etkin sonuçlar vermektedir. Ancak, uygulamada, Bartlett ya da Levene testlerinden hangisinin daha iyi sonuçlar verdii veri kümesindeki eleman saysna bal olmaktadr. Veri saysnn az olduu durumlarda Levene testi Bartlett testine göre daha etkin sonuçlar verdiinden, bu gibi durumlarda en etkin uygulanabilir test yöntemi olduu söylenebilir. Ancak, veri saysnn fazla ve gözlemlerin normal dalmda olmas halinde Bartlett testinin daha etkin ve basitçe uygulanabilir bir test yöntemi olduu söylenebilir. Ne var ki, veri saysnn yeterli sayda az olduu snr bölgesinde hangi yöntemin seçilmesi veya uygulanmas konusunda bir kavram karmaas yaanmaktadr. Bu gibi bir sorunu ortadan kaldrmak için, Bartlett testi, varyanslarla ilgili ilk verilere normal dalm uyum iyilii testlerinin uygulanmas neticesinde yaplacak yorumlarn kabul edilebilir veya sfr hipotezinin geçerli olmas halinde uygulanmas en pratik ve güvenilir bir yol olmaktadr. 6. KAYNAKLAR : Aksoy, A. (1974): Matematik statistik Yöntemlerle Jeodezik Ölçülerin rdelenmesi, TÜ. Kütüphanesi say 987 stanbul. Aksoy, A. (1987): Jeodezik Deerlerin Matematik- statistik Testlerle rdelenmesi, Türkiye 1. Harita Bilimsel ve Teknik Kurultay, 3-7 ubat, Ankara. Bjerhammar, A. (1973): Theory of Errors and Generalized Matrix Inverses, Elsevier Scientific Publ. Company, New York. Buckner, R., B. (1983): Surveying Measurements and Their Analysis, Landmark Enterprises, Rancho Cordova, CA. Chase, W., F. Brown, (199): General Statistics. nd Edition. John Wiley and Sons. New York. Dilaver, a.(1996): Jeodezik Alarda Kaba Hatal Ölçülerin Ayklanmas vegüven Ölçütleri, KTÜ. Müh. Fak. Jeodezi ve Fotogr. Müh. Bölümü Aratrma Raporlar, Fakülte Yayn No:1996/ Trabzon. Johnson, R. A. And Bhattacharya, G. K, (199): Statistics,Principles and Methods. nd Edition. John Wileyand Sons. Koch, K. R. (1999): Parameter Estimation and Hypothesis Testing in Linear Models,Springer-Verlag, Berlin. Mikhail E. M. And Gracie, G.(1981): Analysis and Adjustment of Surveying Measurements Van Nostrand Reinhold, New York. Mikhail E. M. (1986): Observation and Least Squares, EP-A Dun-Donelley Publisher, New York.Öztürk, E. (1986): Hipotez Testler ve Dengeleme Sonuçlarnn rdelenmesi, Tapu Kadastro Genel Müdürlüü Meslek içi Eitim semineri, Ankara. Öztürk, E.-erbetçi, M. (199): Dengeleme Hesab III Karadeniz Teknik Üniversitesi, Genel Yayn No: 144, Fakülte Yayn No: 40, Trabzon. Papouls, A (1965): Probablity, Random Variable, and Stochastic Processes, McGraw-Hill, London. 639

240 Pope, A.J (1976): The Statistics of Resuduals and the Detection of Outliers,XVI th.iugg General Assemble, Grenoble or U.S Department of Commerce, NOAA Technical Report Nos. 65 NGS 1 Rockwill. Schefler, W. C, (1988): Statistics, Concepts and Applications. The Benjamin/Cummings Publishing Co. Inc. Teunissen, P. J. G. (000): Testing Theory and Introduction, Delft University Press. Postbus MG Delft. Torge, W.(1980): Geodesy, New York. Uotla, A. U. (1973): Useful Statistics for Land Surveyors, Surveying and Mapping, Uotla, A. U. (1974) : Statistical Tests as Guidelines in Analysis of Adjustment of Control Nets, Represented Paper, Washington D.C. Wells, D. E. Krakwsky(1971) : The Method of Least Squares, University of New Brunswick. Zhou Q. (1999): Generalized Normal Distribution and Property of Its Quadratic Function. Engineering of Surveying and Mapping, 8(1):

241 AKINTI HIZI ÖLÇÜMLER A. ÇELKKIRAN TAISEI Corporation,Marmaray BC1Projesi,Tüp Batrma naat Bölümü Salacak Üsküdar stanbul, Özet Aknt hz, denizlerde yaplan mühendislik çalmalar için en önemli unsurlardan biridir. Deniz inaat ilerinin ileyii, biti sürelerinin tahmini, çalmalarn yaplabilmesi için aknt hz ölçümleri yaplmaktadr. Aknt hz belirlenmesi, modellenmesi ve ileriye dönük tahmin edilebilmesi planlama sürecinde önemli etkenlerden biridir. Bu çalmada amaçlanan Sontek ve RDI firmalarna ait iki farkl aknt hz ölçer kullanarak aknt hznn belirlemektir. Ölçümlerde kullanlan Sontek ADP ve RDI ADCP aletlerinin kurulum, ölçüm ve deerlendirme aamalar anlatlmtr. Bu aamalarda dikkat edilmesi gereken hususlar belirtilmitir. Bununla beraber aknt hzna etki eden faktörler aratrlp, incelenmitir. Anahtar kelimeler : Aknt hz ölçümü, Sontek ADP, RDI ADCP CURRENT SPEED MEASUREMENTS Abstract Current speed is one of the most important factors for marine construction works. Current speed surveys make for the functioning of marine construction work, the presence of work end time and continuation of works. Current speed determination, modeling and future current forecast is one of the important factor in the planning process In this study, determination current speed with instruments belonging to RDI and Sontek firms. Installation, processing and surveyin stages of Sontek ADP and RDI ADCP are explanied. The matters to be considered of these stages are listed.however, the factors affecting current speed measurements has been examined and investigated. Keywords: Current speed measurement, Sontek ADP, RDI ADCP. 1. Giri Aknt hz, denizlerde yaplan mühendislik çalmalar için en önemli unsurlardan biridir. Deniz inaat ilerinin ileyii, biti sürelerinin tahmini, çalmalarn yaplabilmesi için aknt hz ölçümleri yaplmaktadr. Aknt hz belirlenmesi, modellenmesi ve ileriye dönük tahmin edilebilmesi planlama sürecinde önemli etkenlerden biridir. Günümüzde aknt hz belirlemek için birçok ekipman üretilmitir. Bu ekipmanlar çalma, kurulum ve özelliklerine göre ana gruba ayrlabilmektedir;. Hareket halinde aknt hz ölçümü Sabit halde aknt hz ölçümü 641

242 Bu çalmada amaçlanan hareket halinde yaplan aknt ölçmelerinde Sontek ve RDI firmalarna ait iki farkl aknt hz ölçer kullanarak aknt hznn belirlemektir. Ölçümlerde kullanlan Sontek ADP ve RDI ADCP aletlerinin kurulum, ölçüm ve deerlendirme aamalar anlatlmtr. Bu aamalarda dikkat edilmesi gereken hususlar belirtilmitir. Bununla beraber aknt hzna etki eden faktörler aratrlp meteorolojik veriler incelenmi ve etkileri aratrlmtr.. Hareket Halinde Aknt Hz Ölçümleri Bot üzerine kurulan ve bot hareket halindeyken ölçüm yaplan aletler için bu gruplama yaplmtr. Bu tip aletlerde ölçüm deniz yüzeyinden deniz tabanna doru yaplmaktadr. Ülkemizde yaplan hareketli haldeyken aknt hz ölçümlerinde genelde Sontek ADP ve RDI ADCP aletleri kullanlmaktadr..1 Sontek ADP Sontek Firmas na ait olan bu alet 3 yönde att sinyallerle aknt hzn belirleyerek derinliklere göre aknt hzn belirlemektedir. Kolay kuruluma sahip olup, dier aletlere göre daha hafiftir. Bu nedenle uygulamalarda ölçüm teknesinde en çok kullanlan Sontek Firmas na ait aknt hz ölçer olmutur (ekil 1)..1 RDI ADCP ekil 1. Sontek ADP RDI Firmas na ait bir aknt ölçerdir (ekil ). Daha çok akademik çalmalarda kullanlmas uygundur. Kullanm olarak pratik bir alet deildir. ekil. RDI ADCP 64

243 3. Çalma Prensibi Aknt hz ölçerler Doppler Etkisine göre çalmaktadr. Ölçümlerde kullanlan Sontek ADP de ekil 1 de görüldüü üzere 3 akustik transdüser bulunmaktadr. Bunlardan ayr yönlerde sinyaller çkmakta ve geri toplanmaktadr (ekil 3). Geri toplanan sinyallerdeki Doppler Etkisi saptanmakta ve sesin sudaki hz yardmyla aknt hz hesaplanmaktadr. ekil 3. Sinyal gönderili geometrisi ekil 4. Doppler Etkisi ekil 4 te göründüü üzere, gönderilen sinyal tekrar geri alndnda Doppler deiimine uram halde alnmaktadr. 643

244 Fd (-Fs)*(V/C) (1) Fs: Gönderilen sinyalin frekans, C: Sesin sudaki hz, Fd: Alnan sinyal Doppler deiimi, V: Parçacklarn bal hz olarak belirtilmitir. Bulunan Doppler deiimi aknt hzyla orantldr. Aknt hz verisi kartezyen koordinat sistemi içerisindedir. Genelde aknt ölçerler içerisine kuzeyle yaplan açy belirlemek için pusulalar konulmaktadr. Böylece kartezyen koordinatlar corafi koordinatlara dönütürülebilmektedir. En çok kullanlan sistem, corafi koordinat sistemidir (East-North-Up). ekil 5. Sinyalin tarama aralklar ekil 5 te veri toplamaya balayaca aralk (BD), sütun boylar (CS), sütun says (NC) ölçümün yaplaca bölgenin özelliklerine göre katsaylar belirlenmekte ve ADP bu katsaylara göre veri toplamaya balamaktadr. Modelleme Alan BD (NC 0.5) CS () Bu katsaylar dnda scaklk, tuzluluk, ses hz, veri alma aral, koordinat sistemi gibi birçok katsay ölçüm aleti ayarlarna girilmektedir. ekil 6. Aknt profili ekil 6 da görüldüü gibi x,y,z yönünde modelleme alan satr ve sütunlara bölünerek aknt hz belirlenmektedir. 644

245 Aknt hz belirlenirken dikkat edilmesi gereken, sesin sudaki hzdr. Buna bal olarak su scakl ve suyun tuzluluudur. Su scaklndaki 10 C lik deiim aknt hznn doruluunu % etkilemektedir. Suyun tuzluluundaki 1 ppt (parts per trillion) lik deiim aknt hznn doruluunu % etkilemektedir. Vt: Doru aknt hz, Vo: Ölçümde belirlenen aknt hz, Ct: Doru ses hz, Co: Sitemde kaytl olan ölçüm anndaki ses hz olarak verilmitir. Vt Vo *(Ct/Co) (3) Bu ekilde katsaylarn önemi ortaya çkmaktadr. 4. Uygulamalar Uygulamalar stanbul Boaz Üsküdar-Sarayburnu arasndaki 1.4 km lik bir alanda yaplmtr. Sontek ADP ile ölçüm tarihinde yaplmtr. RDI ADCP ölçümü ise tarihinde yaplmtr. Uygulamalar ayn rota üzerinde yaplmtr. 4.1 Sontek ADP Ölçümleri Sontek ADP, GPS, jeneratör, ölçüm bilgisayar, ölçüm program (Sontek Current Surveyer) vb. ekipmanlarn salanmas ardndan, ADP nin ölçüm teknesine monte edilmesi gerekmektedir. Farkl ekillerde monte etmek mümkündür. Önemli olan alet suya girdikten sonra, tekne hareket ederken titreimi önlemektir. Bu yüzden alete yakn ksmlardan halatlar balanarak ölçüm teknesinde uygun yerlerden gerdirilmitir. Alet krom boru üzerine balanmtr. Aletin sfr seviyesinden su içindeki yükseklii metre olarak ayarlanmtr. Boru ölçüm botunun yan tarafna ekil 7 de görüldüü gibi balanmtr. Balant esnasnda aknt hz ölçerin sfr seviyesinden metre daha aada olmas salanmtr. ekil 7. Borunun ölçüm botuna monte edilmesi Balantlar yapldktan sonra ADP aletinin içerisinde bulunan gyro pusulann kalibre edilmesi gerekmektedir. Ölçüm esnasnda aknt yönünün doruluu bu kalibrasyona baldr. Kalibrasyon botun saat yönünde iki tam tur atmasndan sonra tamamlanmtr. Kalibrasyonun ardndan gerekli parametrelerden su scakl, ölçümleme aral, satr says, sütün says, ilk ölçüme balayaca derinlik, puls uzunluu, tuzluluk, koordinat sistemi, toplam sütün says gibi stanbul Boaz nn 645

246 derinliine ve su karakteristiine uygun deerler saptanmtr. Bununla birlikte aknt hz ölçümleri ses hzna bal belirlendii için çalma bölgesinde ses hz ölçerle 3 günlük periyotlarda ses hz belirlenmitir. Deerler belirlendikten sonra alet içerisine gönderilmi ve hafzasna kayt yapmas salanmtr. Gerekli ayarlamalar yapldktan sonra Sontek Firmas na ait Current Surveyer program çaltrlmaktadr. Program balatldktan sonra sistem ayarlamalar yaplmaktadr. ADP nin bilgisayara balants RS-3 portundan salanmaktadr. Bu port ölçüm programndaki sistem ayarlarndan seçilmektedir. Ölçüm esnasnda ölçüm yaplan yerin koordinatlarnn belirlenebilmesi için GPS verisi gerekmektedir. Buradaki çalmalarda da ADP borusunun tam üzerinde GPS anteni yerletirilerek ölçümler yaplmtr. Ölçümler yaplrken dikkat edilmesi gereken bir dier ayrnt ise aknt hznn GPS deerlerine mi yoksa dip deiimlerine göre mi hesaplanacadr. Boaz ölçmelerinde dip deiimlerine göre aknt hz belirlenmitir. GPS ile ölçme yöntemi olarak RTK kullanlmtr. ekil 8 de görüldüü üzere, ölçüm yaplacak güzergah ve botun seyri, anlk olarak gösterilmektedir. Sa taraftaki kutucuklarda dosya ismi, profil numaras, profil zaman, aknt hz, botun kuzeyle yapt aç, bot hz, hesaplanan derinlik, birinci sinyalin derinlii, ikinci sinyalin derinlii, üçüncü sinyalin derinlii, enlem, boylam, manyetik sapma deerleri ölçüm esnasnda her bir yeni veri alndnda gösterilmektedir. Alttaki profil ise derinlie göre aknt hzn renksel olarak göstermektedir. Renklerin skalas yine eklin yannda belirtilmitir. ekil 8. Aknt ölçümü program ( çalma bölgesi ölçümü) Ölçüm tamamlandnda kaydedilen dosya yine Sontek Firmas na ait Viewadp Program nda deerlendirilmektedir. Deerlendirme yapldktan sonra veriler saysal olarak alnabilmektedir. Saysal bilgiler alndktan sonra da istenilen modelleme veya grafik oluturulabilmektedir. Çalma bölgesinde yaplan çalmalarda koordinatlar, derinliklere göre aknt hzlar ve yönleri saysal olarak alnmtr. ekil 9 da sa tarafta bulunan dereceye ait renk skalasndan anlald üzere 646

247 tarihine ait üst aknt açs 180 derece olduu görülmütür. Alt aknt ise 0 derece olarak saptanmtr. ekil 10 da sa tarafta bulunan hz skalasndaki renkler baz alndnda tarihine ait üst aknt ortalama iddeti 1. m\sn, ortalama alt aknt iddeti ise 0.5 m/sn olarak tespit edilmitir. ekil 9. Aknt yönü ve skalas ( çalma bölgesi ölçümü) ekil 10. Aknt hz ve skalas ( çalma bölgesi ölçümü) ekil 9 ve ekil 10 daki profillerde görülen çizgiler ADP nin bal olduu borunu titremesi sonucunda veya deniz trafii sebebiyle ölçülen su yüzeyinde oluan deiimden kaynaklanm bozuk verilerdir. Bu verilerin elimine edilebilmesi için saysal ortamda teke tek silinmesi gerekmektedir. 4. RDI ADCP Ölçümleri RDI ADCP aleti genel olarak hareketli ölçüm çalmalar için kullanldndan Sontek marka ADP ile ayn ekipmanlara ve kurulum aamalarna ihtiyaç duymaktadr. Ölçüm RDI Firmas na ait VmDas adl programda yaplmaktadr (ekil 11). Bu programda stanbul Boaz için gerekli olan parametreler bir dosya ile alete iletilmektedir. Bu dosya içerisinde derinlik bilgisi, satr says, sütün says, ölçüme balayaca derinlik, ölçüm aletinin bulunduu derinlik, ölçme aral gibi parametreler bulunmaktadr. ekil 11 de ölçme anndaki anlk verileri göstermektedir. Ölçüm annda tespit edilen derinlikler ve derinliklere ait aknt hzlar ölçme ekrannda görülmütür. Buna göre maksimum derinlik m ve maksimum aknt hz m/sn olarak tespit edilmitir. Çalma bölgesindeki ölçümlerde bu aknt hz ölçer için de referans dip deiimlerine göre aknt hz hesaplanmas alnmtr. Ölçüm esnasnda anlk olarak derinliklere göre aknt hz ve yönü görülmektedir. Ayrca enlem, boylam, kuzey açs ve tüm derinliklerdeki 3 yöne ait aknt hz deerleri ölçüm esnasnda 647

248 hesaplanabilmektedir. Ölçüm tamamlandktan sonra alnan verilere Vmdas programnda rota açs düzeltmesi yapldktan sonra Winadcp programnda deerlendirme aamasna geçilmektedir. ekil 11. Vmdas programnda ölçüm ( çalma bölgesi ölçümü) Ölçüm tamamlandktan sonra alnan verilere Vmdas programnda rota açs düzeltmesi yapldktan sonra Winadcp programnda deerlendirme gerçekletirilmitir. Ölçüm yaplrken ADCP ve GPS in belirledii kuzeyle yaplan açnn deerleri arasnda -5 derecelik fark saptanm, verilere -5 derecelik düzeltme getirilmitir. Bu farkn giderilmesiyle aknt yönündeki kaba hata giderilmitir. ekil 1. Ölçüm verisinin WinADCP programnda deerlendirilmesi ( ölçümü) stanbul Boaz çalma güzergahna ait derinliklere göre 1*1m sütunlardan oluan aknt hz grafii verilmitir. Bu veriye göre tarihindeki çalmada en yüksek aknt hz yüzeyde. m/sn, dipte 1.1 m/sn olarak tespit edilmitir. 648

249 5. Sonuç ve Öneriler stanbul Boaz çalma bölgesindeki aknt hz ölçmeleri uygulamalarndaki baz verilerde parazitler tespit edilmitir. Bu parazitlerin youn boaz trafiinin su yüzeyinde oluturduu deiimler ve aletlerin bal olduklar borularn titreimi sonucunda olutuu ölçüm annda oluan parazitlerden anlalmtr. GPS ve aknt hz ölçerlerle belirlenen aknt yönü deerleri karlatrlm ve aralarndaki fark aknt verilerine eklenmitir. Böylece aknt yönündeki kaba hata önlenmitir. Uygulamalarda çalma güzergah boyunca maksimum aknt hz m/s olarak tespit edilmitir. Akntnn en fazla olduu bölge çalma güzergahnn ortas, en düük aknt hzna sahip olan bölge ise çalma bölgesinin Sarayburnu mevkiine yakn olan ksm olarak tespit edilmitir. Boaz bölgesinde yüksek aknt hz nedeniyle deniz suyu tuzluluunun ve scaklnn çok ksa sürede deitii görülmütür. Ayrca genelde 0. metreden sonra ses hznda görülen büyük artn Karadeniz suyundan Marmara Denizi suyuna geçilmi olmasndan kaynakland görülmütür. Çalma bölgesindeki bu deiimler dikkate alnarak günlük aknt ölçmeleri için ses hz belirlemeleri sk aralklarla yaplp aletlere yeni deerler girilmitir. Ayrca kuzey yönlü rüzgar hzndaki artla beraber üst aknt hznn da artt görülmütür. Basit kurulum, kullanm, deerlendirme ve navigasyon olanana sahip ADP aletinin mühendislik çalmalarnda kullanmnn uygun olduu görülmütür. ADCP aletinin toplad verilerin çeitlilii, verilerin akademik yazlmlara uyumlu olmas, deerlendirme aamasnda aratrmacya braklan ayarlamalar gibi uzmanlk gerektiren ayrntlardan dolay daha çok akademik çalmalar için tercih edilmesi gerektii anlalmtr. Kaynaklar Çelikkran, A., (009). Marmaray Projesi Kapsamnda Gerçekletirilen Hidrografik Ölçmeler, Yüksek lisans tezi, YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, stanbul. SonTek, YSI., (000), Sontek ADP Introductory Documentation, Version 5.0, USA. SonTek, YSI., (005), Riversurveyor System Manual, Software Version 4.30,USA. 649

250 TRAB IGS NOKTASI NIN STABLTESNN ARATIRILMASI M. YALÇINKAYA, M. ULUKAVAK Karadeniz Teknik Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Harita Mühendislii Bölümü, Jeodezi Anabilim Dal, Trabzon Özet Deformasyon ölçmeleri, mühendislik ölçmeleri içinde önemli bir yere ve konuma sahiptir. Gerek üzerinde yaadmz doal ortamda, gerekse insan eliyle ina edilmi mühendislik yaplarnda zamanla ortaya çkabilecek geometrik deiimlerin (deformasyonlarn) sonuçlar, insan hayatn ve onun güvenliini yakndan ilgilendirmektedir. Bu nedenle, mühendislik yaplar ve çevresindeki geometrik deiimlerin izlenmesi, belirlenmesi ve tanmlanmas son derece önem tamaktadr. Yaplan bu çalmada, Karadeniz Teknik Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Harita Mühendislii Bölümü çatsnda yer alan TRAB IGS noktasnn hareketlilii ve binann özellikle düey yöndeki hareketinin belirlenmesi amaçlanmtr. Bu amaçla TRAB IGS noktasn da içeren 5 noktal bir jeodezik GPS a kurulmutur. Ada statik GPS ölçme yöntemi kullanlarak TRAB IGS anteni yerine kurulan GPS anteni ile 5 saniye kayt aralyla toplamda 6 saatlik ölçü yaplm, ayn ilem an dier noktalarndan da gerçekletirilmitir. Ayrca Bölüm binasnn düey yöndeki hareketini belirlemek için Binann kuzey duvarnda bulunan RS noktasn da içeren bir Nivelman A kurulmutur. Ada hassas nivo ve invar eritli miralar kullanlarak hassas nivelman yöntemi ile Harita Mühendislii Bölümü kuzey duvarnda bulunan RS 1 kodlu noktaya yükseklik tanmtr. Ölçüler, GPS ve hassas nivelman için 5 ay ara ile iki periyot olarak yaplmtr. GPS anda ve nivelman anda yaplan ölçüler serbest a yöntemine göre dengelenmi ve sonrasnda deformasyon analizi yaplmtr. Analiz ileminde, Trabzon un GPS ve hassas nivelman ölçülerinin yapld döneme ait aylk iklim datas da kullanlmtr. Her iki yöntemle yaplan çalmalarn sonucunda binada anlaml bir düey hareket belirlenmemitir. Alarda farkl periyotlarda ölçü yaplmasna devam edilmesine karar verilmitir. Anahtar kelimeler : TRAB, Hassas Nivelman, Deformasyon, IGS. Giri Küresel Konum Belirleme Sistemi (GPS) yaplarda, örnein köprülerde, barajlarda ve binalarda düey yönde deformasyon belirlemede de kullanlmaktadr. Düey yöndeki deformasyonu belirlemek GPS ölçmeleri ile kolaylkla yaplabilmektedir. Son yllarda GPS ile deformasyon görüntüleme çalmalar klasik ölçme tekniklerinin yerini almtr. IGS istasyonlar bir bütün olarak incelendiinde, Dünya y bir referans sisteminde tanmlayarak çözüme ulalan bir sistemdir. Bu sistemlerden elde edilen konum deerleri milimetre hassasiyetinde bir dorulua sahiptir. Milimetre hassasiyetindeki bu doruluk hemen her mühendislik dalnda uygulanan ve istenen bir hassasiyettir. Bir ülkenin, bölgenin, ehrin veya bir yapnn deformasyonu incelenecei zaman bu hassasiyet yeterli saylabilecek bir düzeydedir [7, 11]. Yerkabuu hareketlerinin izlenmesi, mühendislik projelerinin ölçülmesi, Corafi Bilgi Sistemi gibi bir çok alanda kullanlmak üzere Sabit GPS noktalar tesis edilitir. Bu istasyonlarn doru bilgi vermesi çok önemlidir. Bu balamda bu noktalarn sabit olup olmadklarnn belirlenmesi de çok yararl olacaktr [7, 11]. Bu amaçla çalmada, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Harita Mühendislii Bölüm binas üzerine tesis edilmi TRAB IGS noktasnn hareket edip etmediinin aratrlmas planlanmtr. TRAB IGS noktasn içine alan bir jeodezik GPS a ve hassas nivelman a kurulmutur. Periyodik olarak iki ölçü yaplmtr. Bu alarda yaplan ölçüler Statik deformasyon modeliyle deerlendirilerek TRAB IGS Noktasnn ve binann düey yönde hareket edip etmedii belirlenmitir. 650