Ömer Faruk GÖRÇÜN Kadir Has Üniversitesi Örnek Olay ve Uygulamalarla TEDARİK ZİNCİRİ YÖNETİMİ
II Yayın No : 2874 İşletme-Ekonomi Dizisi : 573 1. Baskı - Ekim 2010 - İSTANBUL 2. Baskı - Mart 2013 - İSTANBUL ISBN 978-605 - 377-898 - 1 Copyright Bu kitabın bu basısı için Türkiye deki yayın hakları BETABasım Yayım Dağıtım A.Ş. ye aittir.her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz, dağıtılamaz. Normal ölçüyü aşan iktibaslar yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi : B e t a B a s ı m A. Ş. Baskı - Cilt : Pasifik Ofset (Sertifika No: 12027) Cihangir Mah. Güvercin Cad. No: 3 Baha İş Merkezi A Blok Avcılar / İSTANBUL Tel: (0-212) 412 17 77 Kapak Tasarım : Ömer Faruk Görçün/Gülgonca Çarpık Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. Narlıbahçe Sok. Damga Binası No: 11 Cağaloğlu -İSTANBUL Tel : (0-212)511 54 32-519 01 77 Fax: (0-212) 511 36 50 www.betayayincilik.com
III Nursemin ve Elif Eylül e
IV
V "Müşterinize ne istediğini sorup ona göre ürün çıkaramazsınız, çünkü siz onların istediğini yaparken onlar başka bir sey istiyor olacaktır." "Korsan olmaya karar verdiysen deniz kuvvetlerine katılmak mantıksızdır" Steve Jobs ÖNSÖZ Tedarik zinciri ve tedarik zinciri yönetimi ülkemizde son yıllarda sıklıkla dile getirilen, fakat ne olduğu tam olarak izah edilemeyen bir kavram olarak dikkatleri üzerinde toplamaktadır. Bu çalışmada Tedarik zincirini tüm yönleri ile okurlara aktarmaya ve daha anlaşılır olmasına çalıştık. Gerek akademik hayatta gerekse sektörde sürekli bahsi geçen tedarik zinciri yönetimini daha somut ve elle tutulabilir bir çerçevede değerlendirmeye çabaladık. Bu kapsamda eserin içeriğinde anlatılan konular çok sayıda örnek olay ve vakalar ile çözümlenmesi, bu sayede günlük hayatta karşılaşılan sorunlara daha somut çözümler yaratabilecek şekilde konular aktarılması amaçlanmıştır. Eserin ilk baskısına yoğun bir ilgi göstererek, bu çerçevede çok değerli eleştiri ve önerileri için değerli okurlar ile eserleri yazmamda itici güç olan tüm meslektaşlarıma ve mesai arkadaşlarıma içtenlikle en içten dileklerimle teşekkür etmek isterim. Eserin içeriğinde yer alan formülasyonların çok büyük bir kısmı yazar tarafından oluşturulmuş, bu şekilde tedarik zinciri ile ilgili konuların tamamı işlemselleştirilmeye çalışılmıştır. Eserin akademik dünyaya ve sektöre faydalı olması dileğiyle. Dr. Ömer Faruk GÖRÇÜN 5 Mart 2013 Selimpaşa-İstanbul
VI
VII İÇİNDEKİLER Önsöz... iii İçindekiler... vii BİRİNCİ BÖLÜM: TEDARİK ZİNCİRİ YÖNETİMİNE GİRİŞ 1.1 Tedarik Zincirinin Temel Fonksiyonları... 7 1.1.1 Üretim... 8 1.1.2 Envanter Yönetimi... 13 1.1.3 Taşıma ve Dağıtım... 18 1.1.4 İletişim ve Bilgi Teknolojileri... 22 1.2 Tedarik Zincirinin Yapısı ve Gelişimi... 28 1.3 Tedarik Zinciri Üyeleri... 32 1.3.1 Üreticiler... 32 1.3.2 Dağıtımcılar... 33 1.3.3 Perakendeciler... 35 1.3.4 Müşteriler... 36 1.3.5 Lojistik Hizmet Sağlayıcılar... 36 1.4 Tedarik Zinciri İşleyişi ve Stratejiler... 40 1.5 İşletmelerin Tedarik Zinciri İçerisindeki Konumu... 41 1.6 Zincir Üyelerinin Yeterliliklerinin Tanımlanması... 44 1.7 Tedarik Zincirinin Rekabet Olanaklarının Artırılması... 45 1.7.1 Üretim Fonksiyonunun Geliştirilmesi... 47 1.7.2 Envanter Fonksiyonunun Geliştirilmesi... 48 1.7.3 Yerleşim Fonksiyonunun Geliştirilmesi... 49 1.7.4 Taşıma-Dağıtım Fonksiyonunun Geliştirilmesi... 49 1.7.5 İletişim Bilgi Teknolojileri Fonksiyonunun Geliştirilmesi... 51
VIII İKİNCİ BÖLÜM: TEDARİK ZİNCİRİ YÖNETİMİNDE PLANLAMA 1.1 Tedarik Zincirinin Modellenmesi... 59 1.1.1 Planlama... 60 1.1.2 Kaynak Yaratma... 61 1.1.3 Meydana Getirme... 62 1.1.4 Müşteriye Teslim... 62 1.2 Tedarik Zincirinin Yapısal Problemleri... 63 1.2.1 Tedarik Zincirinde Darboğazlar (Kısıtlar)... 63 1.2.2 Tedarik Zincirinde Kamçı Etkisi... 68 1.3 Talep Tahminleme ve Planlama... 69 1.3.1 Talep Tahminleme Yöntemleri... 75 1.3.2 Uzun Dönemli Planlama... 79 1.4 Ürünlerin Fiyatlandırılması... 84 1.4.1 Maliyet ve Fiyat Arasındaki İlişkiler... 85 1.5 Envanter Yönetimi... 87 1.5.1 Döngüsel Envanter Yönetimi... 89 1.5.1.1 Ekonomik Sipariş Düzeyi... 92 1.5.1.2 İki Sipariş Arasındaki Optimum Süre... 95 1.5.2 Sezonluk Envanter Yönetimi... 96 1.5.3 Güvenlik Envanter Yönetimi... 101 1.6 Tedarik ve Tedarikçi Yönetimi... 104 1.6.1 Satınalma Yönetimi... 105 1.6.2 Tedarik Yönetimi... 107 1.6.3 Tedarikçi Seçimi ve Yönetimi... 108 1.6.4 Sözleşme Yönetimi... 117 1.6.5 Açık Hesap, Kredili Tedarik ve Tahsilat Yönetimi... 123
IX ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: TEDARİK ZİNCİRİ YÖNETİMİNDE ÜRETİM ve DAĞITIM SÜREÇLERİ 1.1 Ürünün Tasarlanması... 131 1.2 Üretimin Planlanması... 137 1.3 Üretim Süreçleri ve Tesisleri Yönetimi... 141 1.4 Sipariş ve Teslimat Yönetimi... 143 1.5 Dağıtım ve Planlama Yönetimi... 148 1.5.1 Doğrudan Dağıtım ve Teslimat... 148 1.5.2 Döngüsel (Milk Run) Dağıtım ve Teslimat... 151 1.6 Dağıtım Maliyet ve Performans Yönetimi... 156 1.6.1 Koordinat Dağıtım Modeli... 156 1.6.2 Doğrudan Dağıtım Modeli... 159 1.6.3 Mekik Sefer Modeli... 163 1.6.4 Besleme Sefer Modeli... 166 1.6.5 Doğrusal Uğraklı Sefer Dağıtım Modeli... 168 1.6.6 Terminal Bazlı Sefer Dağıtım Modeli... 171 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: TEDARİK ZİNCİRİNDE PERFORMANS YÖNETİMİ 1.1 Pazar Türlerine Göre Tedarik Zinciri Performans Kriterleri... 183 1.2 Tedarik Zincirinde Temel Performans Ölçütleri... 190 1.2.1 Müşteri Hizmet Düzeyine İlişkin Ölçütler... 190 1.2.2 İçsel Verimlilik ve Etkinlik Düzeyine İlişkin Ölçütler... 194 1.2.2.1 Envanter Düzeyi... 194 1.2.2.2 Envanter Getiri Düzeyi... 195 1.2.2.3 Satış Gelirleri... 196 1.2.2.4 Envanterin Nakde Dönme Oranı... 196 1.2.3 Tedarik Zincirinin Talep Esnekliği Ölçütleri... 199 1.2.3.1 Ürün Geliştirme ve Tedarik Zincirinin Performansı... 201 1.2.3.2 Tedarik Zincirinin Operasyonel Performansı... 202
X BEŞİNCİ BÖLÜM: TAŞIMACILIK YÖNETİMİ 1.1 Taşıma Türleri ve Seçimi... 219 1.2 Operasyon ve Sevkiyat Yönetimi... 226 1.3 Taşıma Talebinin Tahminlenmesi... 227 1.4 Taşıma Karar Değişkenleri ve Optimizasyon... 233 1.4.1 Gezgin Satıcı Problemi... 237 1.4.2 Tasarruf Algoritması... 239 1.4.3 Sweep (Süpürme) Yöntemi... 240 1.4.4 Doğrusal Programlama Yöntemi... 241 1.4.5 En Kısa Mesafe Yöntemi... 245 1.4.6 Koordinat Düzleminde Güzergah Planlama Yöntemi... 246 ALTINCI BÖLÜM: ENVANTER YÖNETİMİ 1.1 Envanter Yönetiminin İşleyişi ve Prensipleri... 257 1.2 Envanter Yönetimi Türleri ve Özellikleri... 259 1.2.1 Envanter Yönetiminin Özellikleri... 263 1.2.2 Envanter Türleri... 265 1.3 Envanter Yönetimine İlişkin Maliyetler... 268 1.4 Envanter Kontrolü ve İzlenmesi... 274 1.4.1 Sürekli Envanter Kontrolü Yöntemi... 277 1.4.2 Dönemsel Envanter Kontrolü Yöntemi... 278 1.4.3 Karma Envanter Kontrolü Yöntemi... 280 1.4.4 Tepkisel Envanter Kontrolü Yöntemi... 282 1.4.5 Planlı Envanter Kontrolü Yöntemi... 282 1.4.6 Dağıtım Kaynak Planlaması... 284 YEDİNCİ BÖLÜM: DEPO YÖNETİMİ ve ELLEÇLEME SİSTEMLERİ 1.1 Elleçlemenin İlkeleri... 289 1.2 Elleçleme Ekipman Türleri ve Özellikleri... 297 1.2.1 Konveyörler... 297 1.2.2 Paketleyici Ekipmanlar... 301 1.2.3 İstifleme Araçları... 302
XI 1.3 Doğru Elleçleme Ekipmanının Seçilmesi... 309 1.4 Depolama Yönetimi... 312 1.4.1 Tedarik Zincirinde Depo Yönetiminin Önemi ve İşlevi... 313 1.4.2 Depoda Yer Alacak Ürünlerin Türleri ve Özellikleri... 318 1.4.3 Depo Süreçleri ve İşlevleri... 320
XII